# هرس (ه-ر-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ر - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والسين والراء معهما
ه ر س، س ه ر مستعملان فقط
هرس:
الهَرْس: دقُّ الشَّيءِ بالشّيءِ عريضاً، كما تُهْرَس الهَريسةُ بالمِهراس.
والفَحْلُ يَهرِسُ القِرنَ بكَلْكَله.
والهَرِسُ من الأسود: الشّديدُ المِراس، قال:
شَديدَ السّاعدَيْنِ أخاوِثـابٍ		شديداً أسْرُهُ هَرْساً هَموسا
والمَهاريسُ من الإِبل: الجِسامُ الثِّقال. ومن شدَّةِ وَطْئها سُمّيتْ: مَهاريسَ، وكذلك الكثيرات الأكل من الإِبل تُسمّى مهاريس. وقال: وكلكلاً ذا حامياتٍ أهرسا والمِهْراسُ: حَجرٌ مُستطيلٌ مَنْقُور يُتوضأ به.
والهَراسُ: شجرٌ كثير الشَّوْك، قال النابغة:
فبتُّ كأنّ العائداتِ فَرَشْنَـنـي		هَراساً به يُعْلَي فِراشي ويُقْشَبُ
سهر:
السَّهَرُ: امتناعُ النَّوْمِ باللّيل. تقول: أسهرني همّ فسَهِرْت له سَهَرَاً، أي: امتنعتُ من النّوم.
والسّاهورُ: من أسماءِ القَمَر، وقال القُتيبيّ: بل هو في ليل تمامه. والسّاهرةُ: وجهُ الأرضِ العريضةِ البسيطة، قال
يَرْتَدْنَ ساهرةً كأنّ جَمِيمَها		وعميمَها أسدافُ ليلٍ مُظْلم
وقال الله عزّ وجلّ: "فإذا هُم بالسّاهرة"، أي: عل وجَهْ الأَرض.
والأَسْهران: عِرقانِ في النف من باطنٍ إذا اغتلم الحِمار سالا دماً أو ماء.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **السين** ve **الراء**’ın onlarla birlikte olduğu bab

**ه ر س**, **س ه ر** yalnızca kullanılmış iki köktür.

**هرس**:
**الهَرْس**: şeyin şeyiyle, enlemesine dövülmesidir; nitekim **الهَريسةُ** **المِهراس** ile ezilir.
Ve aygır, **القِرن**’i göğsüyle ezer.
Ve aslanlardan **الهَرِس**: çetin mücadeleli (olan)dır. Dedi ki:
شَديدَ السّاعدَيْنِ أخاوِثـابٍ		شديداً أسْرُهُ هَرْساً هَموسا
Ve develerden **المَهاريسُ**: iri, ağır (olanlar)dır. Basışlarının şiddetinden dolayı onlara **مَهاريسَ** adı verilmiştir. Yine develerden çok yiyenlere de **مهاريس** denir. Ve dedi ki: وكلكلاً ذا حامياتٍ أهرسا
Ve **المِهْراسُ**: onunla abdest alınan, oyulmuş, uzunlamasına bir taştır.
Ve **الهَراسُ**: çok dikenli bir ağaçtır. Nâbiga dedi ki:
فبتُّ كأنّ العائداتِ فَرَشْنَـنـي		هَراساً به يُعْلَي فِراشي ويُقْشَبُ

**سهر**:
**السَّهَرُ**: geceleyin uykunun engellenmesidir. Dersin ki: “Beni bir kaygı uykusuz bıraktı; onun yüzünden **سَهِرْت** **سَهَرَاً**”; yani: uykudan men oldum.
Ve **السّاهورُ**: ayın adlarındandır. **القُتيبيّ** dedi ki: bilakis o, dolunay gecesindedir.
Ve **السّاهرةُ**: yerin geniş, düz yüzüdür. Dedi ki:
يَرْتَدْنَ ساهرةً كأنّ جَمِيمَها		وعميمَها أسدافُ ليلٍ مُظْلم
Ve Allah عزّ وجلّ dedi ki: “فإذا هُم بالسّاهرة”; yani: yerin yüzü üzerinde.
Ve **الأَسْهران**: eşek azgınlaştığında iç taraftan burunda kan yahut su akıtan iki damardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَرْسُ: الدَقُّ. ومنه الهَريسَةُ. والمِهْراسُ: حجرٌ منقورٌ يُدَقُّ فيه ويُتَوَضَّأُ منه. والمَهاريسُ من الإبل: الشِدادُ. قال الحطيئة يمدح إبله:
مَهاريسُ يُروي رِسْلُها ضيفَ أهلِهاإذا النارُ أبدتْ أوجه الخَـفِـراتِ
والهَراسُ بالفتح: شجرٌ ذو شوكٍ. وأرض هَرسَةٌ، أي كثيرةُ الهَراسِ. وأسدٌ هَرِسٌ، أي شديدٌ، وهو من الدَقِّ. قال الشاعر:
شديدَ الساعدَيْنِ أخا وِثـابٍشديداً أسرُهُ هَرِساً هَموسا

##### Türkçe

**الهَرْسُ**: dövme(ktir). Ondan **الهَريسَةُ** (vardır). **المِهْراسُ**: içinde dövülen ve ondan abdest alınan, oyulmuş bir taş. Develerden **المَهاريسُ**: sert olanlar. **الحطيئة** develerini överek dedi ki:
مَهاريسُ يُروي رِسْلُها ضيفَ أهلِهاإذا النارُ أبدتْ أوجه الخَـفِـراتِ

**الهَراسُ** (fetha ile): dikenli bir ağaç. Ve **أرض هَرسَةٌ**, yani **الهَراسِ**ı çok olan. Ve **أسدٌ هَرِسٌ**, yani şiddetli; o, dövmeden(dendir). Şair dedi ki:
شديدَ الساعدَيْنِ أخا وِثـابٍشديداً أسرُهُ هَرِساً هَموسا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه س ر
هرس ، هسر ، سهر ، رهس : مستعملة .
سهر : قال الليث : السَّهَر : امتناع النَّوْم باللَّيل : تقول : أسْهَرَنِي همٌّ فَسَهِرْتُ له سَهَراً . قال : والسَّاهُور مِنْ أسْمَاء القَمَر ؛ وقال غيره : السَّاهُور للقمر كالغِلاف للشيء ، وَمنه قول أمَيّة :
قَمَرٌ وَسَاهُورٌ يُسَلُّ ويُغمَّدُ
قاله القُتَيْبِيُّ : قال ابن دُرَيد : السَّاهُور : القمر بالسُّرْيانيّة ، وَوَافَقه أبو الهَيْثم ، وهو الصَّوَاب قال الشاعر :
كأنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بأَقْرِيَةٍ
أو شُقّةٌ خَرَجَتْ من جَنْبِ سَاهورِ
البهْثَة : البقرة ، والشُّقَة : شُقَّةُ القَمَر ، والسّاهور : القمر ، كذا كتبه أبو الهيْثم ؛
ويُرْوَى : مِنْ جَنْب نَاهُور ، والناهور : السحاب .
وقال القُتَيبِيُّ : يقال للقمر إذا كَسَف : دخل في ساهُورِه ، وهو الغاسق إذا وقب وقال النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) لعائشة ، وأشار إلى القمر ، فقال : ( تعوَّذي بالله من هذا ، فإنه الغاسق إذا وقب ) : يريد يسودّ إذا كسف ، وكلّ شيءٍ اسودّ فقد غسق .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ ) ( النَّازعَات : 14 ) فإن الفراء قال : السَّاهِرَة : وَجْهُ الأرْض ، كأنها سمّيت بهذا الاسم لأنّ فيها الحيوان ، نومَهُم وسَهَرَهُم . قال : وَحَدَّثني حَبّان ، عن الكَلْبِيِّ عن أَبي صالح ، عن ابن عباس قال : السَّاهِرَةُ : الأرض ، وأنشد الفرّاء .
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ
ومَا فاهوا به لهُمُ مُقِيمُ
وقال الليث : الساهرة : وجه الأرض العرِيضةِ البسيطة منه قول الشاعر :
يَرْتَدْنَ ساهِرَةً كأَنَّ جَحِيمَها
وعَمِيمها أَسْدَافُ لَيْلٍ مُظْلمِ
وقال ابن السكيت في كتاب ( الألفاظ ) : قيل ليالي الساهور : التِّسعُ البَواقي مِنْ آخر الشَّهْر .
وقال غيره : ساهُور العَيْن : أصْلُها ، وَمَنْبعُ مائها يعني عَيْنَ الماء . وقال أبو النّجم :
لاقتْ تميمُ الموتَ في ساهُورِها
بَينَ الصَّفَا والعِيص مِن سَدِيرها
ويقال لِعَيْنِ الماء : ساهِرةٌ إذا كانت جارية ، وكان يقال : خَيْرُ المال عَيْنٌ ساهرة لِعَيْنٍ نائمة ، ويقال للناقة : إنها لساهِرة العِرْق ، وهو طول حَفْلها وكثرة لَبَنِها .
وقال الليث : الأسْهَران : هما عِرقان في الأنفِ منْ باطنٍ إذا اغْتَلَم الحمارُ سالا دماً أو ماء .
وقال أبو عمرو الشَّيْبَانِيُّ في قول الشَّمَّاخ :
تُوَائِلُ مِنْ مِصَكَ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَريْهِ بالذَّنِين
قال : أسْهَراه : ذَكَره وأنفه .
رواه شَمِرٌ عنه ، وقال : وصَف ) حماراً وأتانَه ، والسُّهَارُ والسُّهادُ واحد ، بالراء والدال .
هسر : أهمله الليث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الهُسَيْرَةُ تصغير الهُسْرة ، وهم قرابات الرجل من طرفَيْه : أعمامُه وأخوالُه .
رهس : أهمله الليث .
ورَوَى أبو تُراب : قال ابن الأعرابي : ترَكْتُ القوْمَ قد ارتَهسُوا ، وارتَهشُوا ، وارْتهَسَتْ رِجْلا الدابَّة ، وارْتَهَشَتا إذا اصْطَكَّتا وضرَب بعْضُها بَعْضاً .
قال : وقال شُجاعٌ : ارتكسَ القوْمُ ، وارتهَسُوا إذا ازدحموا .
وقال العجَّاج :
وَعُنُقاً عَرْداً ورأساً أَمْرَسا
مُضبَّرَ اللّحْيَين يَسْراً مِنْهَسا
عَضْباً إذا دماغُه ترَهَّسا
وَحَكَّ أنْيَاباً وخُضْراً فُؤُسا
ترهَّس : أيْ تمخَّض ، وتحرّك . فُؤُس :
قُطُع ، من الفأس . فُعُلٌ منه . حَكَّ أنْياباً : أيْ صَرَّفها . وخُضراً : يعْنِي أضراساً قَدُمت فاخضرَّت .
هرس : قال الليث : الهَرْسُ : دَقُّ الشيء بالشيء العريض ، كما تُهْرَسُ الهريسةُ بالمِهْرَاس ، والفَحْلُ يهرِس القِرْنَ بكَلْكله ، والهَرِس من الأُسُود : الشَّدِيد المِرَاس ، وأنشد : في صفة الأسد :
شديد الساعِدَين أخاوِثابٍ
شديداً أَسْرُه هَرِساً هموسَا
قال : والمهارِيس من الإبل : الجِسامُ الثِّقال .
قال : ومِنْ شدة وطْئها سُمِّيَتْ : مَهارِيسَ .
وقال أبو عبيد : المهَاريسُ من الإبل : التي تَقْضِمُ العِيدانَ إذا قلَّ الكلأ ، وأجدبت البلاد ، فتتبلّغ بها كأنها تهْرِسها بأفواهِها هَرْساً : أيْ تَدُقُّها ، وقال الحطيئة يصف إبلاً :
مهارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أهلها
إذا النَّارُ أبْدَتْ أَوْجُهَ الخفِراتِ
وقال الليث : المهراسُ : حَجَرٌ منقورٌ مستَطيلٌ يُتَوضأُ منه .
وفي الحديث أن أبا هريرة رَوى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا أراد أحدُكم الوُضوءَ فليُفْرِغ على يديه من إنائه ثلاثاً ؛ فقال له قيْنٌ الأشَجَعيّ : فإذا أتَيْنا مِهراسكم كيف نصْنع ) ؟ أراد بالمهراس : هذا الحجَر الضّخْم المنْقُورَ الذي لا يُقِلُّه الرِّجال ولا يُحرِّكهُ الجماعة لِثِقَله يُمْلأ ماءً ويتطهَّرُ الناسُ منه .
وجاء في حديثٍ آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مَرَّ بمهْراسٍ وجماعةٌ من الرجال يُجْذُونه ، وهو حَجر منقورٌ أيضاً ، سمِّي مِهْراساً لأنه يُهرَسُ به الحَبُّ وغيرُه ، وقول شِبْل :
وقَتيلاً بجانبِ المهْراسِ
فإِنه عَنى به حمزَةَ بن عبد المطلب .
قال المبرِّد : المهراس ماءٌ بأُحُد ، ورُوي أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عَطِشَ يومَ أُحُد ، فجاءه عليٌّ في دَرَقةٍ بماءٍ من المهرَاس ، فعافه وغسل به الدَّمَ عنْ وَجْهه .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : هَرِس الرَّجلُ إذا كثر أكْلُه ، وقال العجاج يصف فَحْلاً :
وكَلْكَلاً ذا حامياتٍ أَهرَسا
ويُروى : مهرَسا أراد بالأهرس : الشديد الثَّقيل ، يقال : هو هرِسٌ أَهرَسُ للذي يَدُقُّ كلَّ شيء .
والهَرَاسُ : شَوْكٌ كأَنه حَسك ، الواحِدة هَرَاسَهَ ، ومنه قول النابغة :
فَبِتَّ كأَنَّ العائدات فَرَشْنَنى
هرَاسا به يُعلى فِرَاشي ويُقْشَبُ
وسُمِّيت الهَرِيسة هَرِيسة لأنّ البُرَّ الذي تُسَوّى الهرِيسة منه يُدَقُّ دَقّاً ، ثم يطبَخ ويُسَمّى صانعُه هَرَّاساً .

##### Türkçe

ه س ر
**هرس** , **هسر** , **سهر** , **رهس** : kullanımdadır.

**سهر** : Leys dedi: **السَّهَر**: geceleyin uykunun engellenmesidir; dersin ki: “Bir kaygı beni uykusuz bıraktı da onun yüzünden uykusuz kaldım, uykusuzlukla.” Dedi: **السَّاهُور** ayın adlarındandır; başkası dedi: Ay için **السَّاهُور**, şey için kılıf gibidir; bununla Ümeyye’nin sözü:
قَمَرٌ وَسَاهُورٌ يُسَلُّ ويُغمَّدُ
Bunu Kuteybî söyledi: İbn Düreyd dedi: **السَّاهُور** Süryânîce ay demektir; Ebü’l-Heysem de ona muvafakat etti; ve o doğrudur. Şair dedi:
كأنَّها بُهْثَةٌ تَرْعَى بأَقْرِيَةٍ
أو شُقّةٌ خَرَجَتْ من جَنْبِ سَاهورِ
**البهْثَة**: inek; **الشُّقَة**: ayın parçası; **السّاهور**: ay; Ebü’l-Heysem böyle yazdı;
ve şöyle rivayet olunur: “**مِنْ جَنْب نَاهُور**”; **الناهور**: bulut.

Kuteybî dedi: Ay tutulduğu zaman aya şöyle denir: “**دخل في ساهُورِه**”; ve o, “**الغاسق إذا وقب**”dur. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Âişe’ye, aya işaret ederek dedi ki: “(Bundan Allah’a sığın; çünkü o, ‘**الغاسق إذا وقب**’dur.)” Yani tutulduğunda kararır; kararan her şey **غسق** olmuştur.

Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: “(وَاحِدَةٌ فَإِذَا هُم بِالسَّاهِرَةِ)” (en-Nâzi‘ât: 14), Ferrâ dedi: **السَّاهِرَة**: yerin yüzüdür; sanki bu adla adlandırıldı; çünkü onda hayvan vardır: onların uykusu ve uykusuzluğu. Dedi: Bana Habbân haber verdi; Kelbî’den, Ebû Sâlih’ten, İbn Abbâs’tan: **السَّاهِرَة**: yerdir, dedi. Ferrâ şunu şahit getirdi:
وفيها لَحْمُ ساهِرَةٍ وبَحْرٍ
ومَا فاهوا به لهُمُ مُقِيمُ

Leys dedi: **الساهرة**: geniş, düz yer yüzüdür; şairin sözü bundandır:
يَرْتَدْنَ ساهِرَةً كأَنَّ جَحِيمَها
وعَمِيمها أَسْدَافُ لَيْلٍ مُظْلمِ

İbnü’s-Sikkît (الألفاظ) kitabında dedi: Bana denildi: **ليالي الساهور**: ayın sonundan kalan dokuz (gece)dir.

Başkası dedi: **ساهُور العَيْن**: onun kökü ve suyunun kaynağıdır; yani su gözü. Ebü’n-Necm dedi:
لاقتْ تميمُ الموتَ في ساهُورِها
بَينَ الصَّفَا والعِيص مِن سَدِيرها

Su gözüne, akıcı ise **ساهِرةٌ** denir; ve denirdi ki: “Malın hayırlısı, uyuyan bir göz için uykusuz bir gözdür.” Ve deveye denir ki: “O, **ساهِرة العِرْق**tır”; bu, memesinin uzunluğu ve sütünün çokluğudur.

Leys dedi: **الأسْهَران**: burunda iç tarafta iki damardır; eşek azgınlaştığında ikisi kan veya su akıtır.

Ebû Amr eş-Şeybânî, Şemmâh’ın şu sözü hakkında dedi:
تُوَائِلُ مِنْ مِصَكَ أَنْصَبَتْه
حَوَالِبُ أَسْهَريْهِ بالذَّنِين
Dedi: **أسْهَراه**: onun zeker’i ve burnudur. Şemir bunu ondan rivayet etti ve dedi: (Bir eşeği ve dişisini vasfetti.) **السُّهَار** ve **السُّهاد** birdir; **الراء** ve **الدال** ile.

**هسر** : Leys onu ihmal etti.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الهُسَيْرَةُ** **الهُسْرة**nin küçültmesidir; ve onlar, adamın iki tarafından akrabalarıdır: amcaları ve dayıları.

**رهس** : Leys onu ihmal etti.

Ebû Türâb rivayet etti: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Kavmi bıraktım; **ارتَهسُوا** ve **ارتَهشُوا** etmişlerdi.” Ve binitin iki ayağı **ارْتَهَسَتْ** ve **ارْتَهَشَتا**: birbirine vurup takırdadıkları zaman.

Dedi: Şücâ‘ dedi: Kavim **ارتكسَ** etti ve **ارتهَسُوا**: sıkışıp izdiham ettikleri zaman.

A‘câc dedi:
وَعُنُقاً عَرْداً ورأساً أَمْرَسا
مُضبَّرَ اللّحْيَين يَسْراً مِنْهَسا
عَضْباً إذا دماغُه ترَهَّسا
وَحَكَّ أنْيَاباً وخُضْراً فُؤُسا
**ترهَّس**: yani çalkalandı ve hareket etti. **فُؤُس**: parçalar; **الفأس**ten. Ondan **فُعُل** veznidir. “**حَكَّ أنْيَاباً**”: yani onları sürttü. “**وخُضراً**”: yani eskimiş de yeşermiş azı dişleri.

**هرس** : Leys dedi: **الهَرْسُ**: şeyi geniş bir şeyle dövmektir; tıpkı **الهريسة**nin **المِهْرَاس** ile dövülmesi gibi. Ve aygır, göğsüyle boynuzu ezer. Ve aslanlardan **الهَرِس**: çetin mücadeleli olandır. Şahit getirdi: aslanın sıfatında:
شديد الساعِدَين أخاوِثابٍ
شديداً أَسْرُه هَرِساً هموسَا
Dedi: Develerden **المهارِيس**: iri, ağır olanlardır.
Dedi: Ayak basışlarının şiddetinden dolayı “**مَهارِيسَ**” diye adlandırıldılar.

Ebû Ubeyd dedi: Develerden **المهَاريسُ**: ot azaldığında ve beldeler kıtlaştığında çubukları kemirenlerdir; onlarla geçinir; sanki onları ağızlarıyla **هَرْساً** ezer: yani onları döver. Hutay’e, develeri vasfederek dedi:
مهارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أهلها
إذا النَّارُ أبْدَتْ أَوْجُهَ الخفِراتِ

Leys dedi: **المهراسُ**: ondan abdest alınan, oyulmuş, uzun bir taştır.

Hadiste, Ebû Hureyre’nin Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet ettiğine göre o dedi ki: “(Sizden biri abdest almak istediğinde kabından ellerinin üzerine üç defa döksün.)” Bunun üzerine Eşca‘î Kayn ona dedi: “Peki **مِهراسكم**a geldiğimizde nasıl yapalım?” **المهراس** ile kastetti: erkeklerin taşıyamadığı ve ağırlığından dolayı topluluğun hareket ettiremediği, suyla doldurulan ve insanların ondan temizlendiği, oyulmuş bu büyük taş.

Başka bir hadiste geldi ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir **مهْراس**ın yanından geçti; bir grup erkek onu çekip sürüklüyordu; o da oyulmuş bir taştır; ona **مِهْراساً** adı verildi; çünkü onunla tane ve başkası ezilir. Şibl’in sözü:
وقَتيلاً بجانبِ المهْراسِ
Bununla Hamza b. Abdülmuttalib’i kastetmiştir.

Müberred dedi: **المهراس** Uhud’da bir sudur. Rivayet olundu ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Uhud günü susadı; Ali ona bir kalkan içinde **المهرَاس**tan su getirdi; onu hoş görmedi ve onunla yüzünden kanı yıkadı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Adam **هَرِس** etti: yemeği çok olduğu zaman. A‘câc, bir aygırı vasfederek dedi:
وكَلْكَلاً ذا حامياتٍ أَهرَسا
Ve şöyle rivayet olunur: “**مهرَسا**”. **الأهرس** ile kastetti: şiddetli ağır olan; her şeyi döven için “o, **هرِسٌ أَهرَسُ**tur” denir.

**الهَرَاسُ**: sanki **حَسك** gibi bir dikendir; teki **هَرَاسَهَ**dır. Nâbiga’nın sözü bundandır:
فَبِتَّ كأَنَّ العائدات فَرَشْنَنى
هرَاسا به يُعلى فِرَاشي ويُقْشَبُ

Ve **الهَرِيسة**ye **هَرِيسة** adı verildi; çünkü **الهريسة**nin kendisinden yapıldığı buğday dövülerek dövülür; sonra pişirilir; yapanına **هَرَّاساً** denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والراء وما يثلثهما)
(هرس) الهاء والراء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على دَقٍّ وهَزْمٍ في الشَّيء. وهَرَسْت الشّيءَ: دقَقْتُه. ومنه الهَرِيسة. والمِهْراسُ: حجرٌ منقورٌ، لعلّهُ يُدَقُّ فيه الشيء، وربَّما كان مستطيلاً يُتوَضَّأُ منه. والهَِرْس([1]): الثَّوب الخَلَق، وهذا على معنى التَّشبيه، كأنّه قد هُرِس. والمَهارِيس: الإبلُ الشِّداد تَهرُسُ الشيءَ عند الأكل. والهَرِسُ: الأسدُ الشَّديد، كأنّه يَهرُسُ ما لَقِي. قال:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
وأمّا الهَرَاسُ فشَجرٌ ذو شوكٍ. وهو شاذٌّ عن هذا القياس. قال:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *
(هرش) الهاء والراء والشين: كلمةٌ واحدة، هي مُهارَشة الكلابِ: تحريش بعضها على بعض. ومنه يُقاس التَّهريش، وهو الإفساد بين النّاس.
ومما ليس من هذا الباب هَرْشَى: هَضْبَةٌ معروفة. قال:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(هرص) الهاء والراء والصاد ليس بشيء، إلا أنهم يقولون: الهَرِيصَة: مُستنقع الماء.
(هرض) الهاء والراء والضاد، سبيلُه سبيلُ ما قبلَه، إلاّ أنَّ أبا بكرٍ([5]) زعم أن الهَرَض: الحَصَفُ يخرُج بالإنسان من الحَرّ. قال: وهَرَضْتُ الثَّوْبَ: مَزَّقتُه.
(هرط) الهاء والراء والطاء شيءٌ يدلُّ على اختصامٍ وتشاتُمٍ. وتهارطَ الرّجلانِ. تَشَاتَمَا. وهَرَطَ في كلامِه: خَلَّطَ.
(هرع) الهاء والراء والعين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. وأُهْرِعَ الرّجُلُ: ارتَعَدَ فَرَقاً. وسمِّيَ الأحمقُ هَيْرَعاً لاضطرابِ رائِهِ. ويمكن أنَّ الهاء فيه زائدة، فيكون من باب يَرَع. ويقال الهِرْياع: سَفِير الشَّجرِ، لأنَّه مضطرِبٌ تحمِلُهُ الرِّيحُ من موضعٍ إلى موضع.
ومن الباب: الهَرِع: الدَّمعُ أو الدّمُ الجارِي. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ: أقبلَتْ شوارِعَ. وهم يُهْرَعُون إليه، أي يُساقُون.
ومما ليس من الباب الهَرْعة([6]): دُوَيْبَّة. يقال لها هَرِيعٌ([7]) وهريع([8]).
(هرف) الهاء والراء والفاء. يقولون: الهَرْف كالهَذَيَان بالثَّناء على الإنسان إعجاباً به. يقولون: "لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف". ويقولون: هَرَّفَت([9]) النَّخْلَةُ، إذا عجَّلت إتاءَها. وما أُرَى هذه الكلمةَ عربيّة.
(هرل) الهاء والراء واللام. يقولون: الهَرْوَلة بين المَشْي والعَدْو.
(هرم) الهاء والراء والميم كلمتان: إحداهما الهَرَم: كِبَر السّنّ. ويقال: الهَرِمَة: اللّبُؤَة([10]). وابن هِرْمَةَ: آخِرُ ولَدِ الرّجل. والأخرى الهُرْمانُ: العَقْل.
(هرو) الهاء والراء والحرف المعتلّ والمهموز، بابٌ لم يُوضَع على قِياسٍ، وأُصولُ كلمه متباينة وممَّا جاء منه: هَرَوْتَهُ بالهرَاوة: ضربتُه بها. وهَرَّيتُ العمامةَ: صَفَّرْتُها. قال ابنُ دريد([11]): الهَرْوُ لا أصْلَ لـه في العربيَّة، إلاَّ أنَّ أبا مالكٍ جاء بحرفٍ أنكره أهلُ اللُّغة. قال: هَرَوْتُ اللّحمَ: أنضَجْتُه. وإنما هو هَرَأْته.
ومن المهموز الهُرَاء: المَنْطِق الفاسِد. يقال: أهْرَأَ الرّجُل في مَنطِقِه. قال:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
وتهرَّأَ اللّحمُ: طُبِخَ حتى يتساقَطَ عن العظْم. وهَرَأَه البَردُ: أصابَتْهُ شِدَّتُه، وكذا أهرأه.
(*هرب) الهاء والراء والباء كلمةٌ واحدة، هي هَرَب، إذا فَرّ. وما له هاربٌ ولا قاربٌ، أي صادرٌ عن الماء ولا وارد، أي لا شيءَ له.
(هرت) الهاء والراء والتاء: كلمةٌ تدلُّ على سَعَةٍ في شَيء. فالهَرَت: سَعَة الشِّدْق. والهَرِيت: المرأةُ المُفْضَاة.
(هرج) الهاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاطٍ وتخليط. منه هَرَّجَ الرَّجُل في حَدِيثه: خَلَّط. ويقاس على هذا فيقال لِلْقَتْل هَرْج، بسكون الراء. قال:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
والهَرَج بفتح الراء: أن تُظْلِمَ عينُ البَعِيرِ من شِدَّةِ الحر. والهَرْج: عَدْوُ الفرسِ بِسُرْعة، مرَّ يَهْرِجُ. والأرض المِهراجُ: الحَسَنَة النَّباتِ التفَّ بعضُه ببعض.
ومما ليس من هذا بعيداً منه: هَرّجْتُ السَّبُعَ([14]): صِحْت به.
(هرد) الهاء والراء والدال كلماتٌ تدلُّ على معالجةِ شيءٍ بصِبْغ أو ما أشبَهَه. وثوبٌ مَهرودٌ: صُبِغَ أصْفَرَ. وهَرَّدْتُ الثّوبَ شققته. وهَرَدْت عِرضَه: ثَلَبتُه. وهَرّدْتُ اللّحمَ: أنضجتُه شيئاً، تهريداً.
---------------------__
([1]) بفتح الهاء وكسرها، وككتف أيضاً.
([2]) أنشده في المجمل واللسان (هرس).
([3]) للنابغة الجعدي كما سبق في حواشي (طبق). وصدره:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) التكملة مما سبق في (1: 147) ومن اللسان (هرش) ومعجم البلدان (هرشى). وقد سبق برواية: "خذا أنف". وفي المجمل والصحاح: "خذي أنف"، وفي اللسان: "خذا جنب".
([5]) في الجمهرة (2: 368).
([6]) بالفتح وبالتحريك، كما في تاج العروس.
([7]) وكذا في المجمل. ونصه: "والهرعة: دويبة، ويقال بل الهريع القملة، وهو الصحيح". واقتصر في الجمهرة (2: 391) على قوله: "والهريعة: القملة الكبيرة".
([8]) كذا وردت هذه الكلمة. وبدلها في اللسان: "الهيرعة".
([9]) ويقال: "أهرفت أيضاً" كما في القاموس، واقتصر على الأخيرة في اللسان.
([10]) وردت في القاموس. ولم ترد في اللسان.
([11]) الجمهرة (2: 422).
([12]) في الأصل: "له بشر" تحريف. والبيت لذي الرمة في ديوانه 212 واللسان (هرأ) والبيان (1: 276) وأمالي القالي (1: 154). ويروى: "رقيق الحواشي" كما في البيان.
([13]) لابن قيس الرقيات في ديوانه 283 واللسان (هرج)، قاله أيام فتنة ابن الزبير.
([14]) في اللسان والمجمل: "بالسبع".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve râ ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**هرس**) **الهاء** ve **الراء** ve **السين**: içinde bir dövme ve ezme bulunan şeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ve “**هَرَسْتُ** **الشّيءَ**”: onu dövdüm. Ondandır **الهَرِيسة**. Ve **المِهْراسُ**: oyulmuş bir taştır; sanki onda şey dövülür; ve bazen uzun olur, ondan abdest alınır. Ve **الهَِرْس**([1]): eski elbise; bu, teşbih mânâsı üzerinedir; sanki o, **هُرِس** edilmiştir. Ve **المَهارِيس**: yemekte şey’i ezer olan, şiddetli develerdir. Ve **الهَرِسُ**: şiddetli aslan; sanki karşılaştığı şeyi ezer. Dedi ki:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
Ve **الهَرَاسُ** ise dikenli bir ağaçtır. Ve o, bu kıyastan şâzdır. Dedi ki:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *

(**هرش**) **الهاء** ve **الراء** ve **الشين**: tek bir kelimedir; o, **مُهارَشة الكلابِ**: onların bir kısmını bir kısmına karşı kışkırtmaktır. Ondan **التَّهريش** kıyas olunur; ve o, insanlar arasında ifsattır.
Ve bu bâbdan olmayan şeylerden: **هَرْشَى**: bilinen bir tepedir. Dedi ki:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(**هرص**) **الهاء** ve **الراء** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler ki: **الهَرِيصَة**: suyun birikintisi.

(**هرض**) **الهاء** ve **الراء** ve **الضاد**; yolu, kendisinden öncekinin yolu gibidir; ancak **أبو بكر**([5]) iddia etti ki **الهَرَض**: sıcaktan insana çıkan küçük çakıldır. Dedi: ve “**هَرَضْتُ** **الثَّوْبَ**”: onu yırttım.

(**هرط**) **الهاء** ve **الراء** ve **الطاء** çekişme ve sövüşmeye delâlet eden bir şeydir. Ve “**تهارطَ** **الرّجلانِ**”: sövüştüler. Ve “**هَرَطَ** في كلامِه”: karıştırdı.

(**هرع**) **الهاء** ve **الراء** ve **العين**: hareket ve çalkantıya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve “**أُهْرِعَ** **الرّجُلُ**”: korkudan titredi. Ve ahmağa, görüşünün çalkantısından dolayı **هَيْرَعاً** adı verildi. Ve onda **الهاء**’nın زائد olması mümkündür; böylece **يَرَع** bâbından olur. Ve denilir: **الهِرْياع**: ağacın hışırtısıdır; çünkü o, çalkantılıdır; rüzgâr onu bir yerden bir yere taşır.
Ve bâbdandır: **الهَرِع**: akan gözyaşı yahut kandır. Ve “**تَهَرَّعَتِ** **الرِّماحُ**”: açıkça geliverdiler. Ve onlar ona “**يُهْرَعُون**”dur; yani sürülürler.
Ve bâbdan olmayan şeylerden: **الهَرْعة**([6]): küçük bir canlı. Ona **هَرِيعٌ**([7]) ve **هريع**([8]) denilir.

(**هرف**) **الهاء** ve **الراء** ve **الفاء**. Derler ki: **الهَرْف**; insana hayranlıkla onu övmede hezeyan gibidir. Derler ki: “**لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف**”. Ve derler ki: “**هَرَّفَت**([9]) **النَّخْلَةُ**”, verdiğini acele ettiğinde. Ve ben bu kelimeyi Arapça görmüyorum.

(**هرل**) **الهاء** ve **الراء** ve **اللام**. Derler ki: **الهَرْوَلة** yürüyüş ile koşuş arasındadır.

(**هرم**) **الهاء** ve **الراء** ve **الميم** iki kelimedir: birincisi **الهَرَم**: yaşlılıktır. Ve denilir: **الهَرِمَة**: dişi aslan([10]). Ve **ابن هِرْمَةَ**: adamın çocuğunun sonuncusudur. Ve diğeri **الهُرْمانُ**: akıldır.

(**هرو**) **الهاء** ve **الراء** ve illetli ve hemzeli harf: kıyas üzere konulmamış bir bâbdır; kelimelerinin asılları ayrıdır. Ondan gelenlerdendir: “**هَرَوْتُهُ** بال**هرَاوة**”: onu onunla vurdum. Ve “**هَرَّيتُ** **العمامةَ**”: onu sararttım. İbn Düreyd([11]) dedi: **الهَرْوُ**’nun Arapçada aslı yoktur; ancak Ebû Mâlik bir harf getirdi ki dil ehli onu inkâr etti. Dedi: “**هَرَوْتُ** **اللّحمَ**”: onu pişirdim. O ancak “**هَرَأْته**”dir.
Ve hemzeliden **الهُرَاء**: bozuk söz. Denilir: “**أهْرَأَ** **الرّجُل** في **مَنطِقِه**”. Dedi ki:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
Ve “**تهرَّأَ** **اللّحمُ**”: kemikten dökülünceye kadar pişirildi. Ve “**هَرَأَه** **البَردُ**”: onun şiddeti ona isabet etti; ve yine “**أهرأه**” de böyledir.

(*(**هرب**) **الهاء** ve **الراء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o, **هَرَب**’dır; kaçtığında. Ve onun ne **هاربٌ**’ı vardır ne **قاربٌ**’ı; yani sudan çıkan da yok, giren de; yani onun hiçbir şeyi yoktur.

(**هرت**) **الهاء** ve **الراء** ve **التاء**: bir şeyde genişliğe delâlet eden bir kelimedir. **الهَرَت**: ağız kenarının genişliğidir. Ve **الهَرِيت**: açılmış kadındır.

(**هرج**) **الهاء** ve **الراء** ve **الجيم** karışma ve karıştırmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: “**هَرَّجَ** **الرَّجُل** في **حَدِيثه**”: karıştırdı. Ve buna kıyas olunur da öldürmeye **هَرْج** denilir; **الراء**’nın sükûnuyla. Dedi ki:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
Ve **الهَرَج** **الراء**’nın fethiyle: sıcağın şiddetinden devenin gözünün kararmasıdır. Ve **الهَرْج**: atın süratle koşmasıdır; geçti, “**يَهْرِجُ**”. Ve **الأرض المِهراجُ**: bitkisi güzel olan, bir kısmı bir kısmına dolaşmış olan (arazi)dir.
Ve bundan uzak olmayan şeylerden: “**هَرّجْتُ** **السَّبُعَ**([14])”: ona bağırdım.

(**هرد**) **الهاء** ve **الراء** ve **الدال**; boya yahut ona benzer bir şeyle bir şeyi işlemeye delâlet eden kelimelerdir. Ve **ثوبٌ مَهرودٌ**: sarıya boyandı. Ve “**هَرَّدْتُ** **الثّوبَ**”: onu yardım. Ve “**هَرَدْتُ** **عِرضَه**”: onu ayıpladım. Ve “**هَرّدْتُ** **اللّحمَ**”: onu biraz pişirdim; **تهريداً**.

---------------------__
([1]) **الهاء**’nın fethi ve kesriyle; ve **كتف** gibi de.
([2]) **المجمل** ve **اللسان**’da (**هرس**) içinde rivayet etti.
([3]) Daha önce (**طبق**) hâşiyelerinde geçtiği üzere Nâbiga el-Ca‘dî’nindir. Ve صدرُه:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) Tamamlama, daha önce (1: 147)’den ve **اللسان** (**هرش**) ve **معجم البلدان** (**هرشى**)’dandır. Ve daha önce “**خذا أنف**” rivayetiyle geçti. Ve **المجمل** ve **الصحاح**’ta: “**خذي أنف**”, ve **اللسان**’da: “**خذا جنب**”.
([5]) **الجمهرة** (2: 368)’de.
([6]) Feth ile ve hareke ile; **تاج العروس**’ta olduğu gibi.
([7]) Ve **المجمل**’de de böyledir. Metni: “Ve **الهرعة**: küçük bir canlı; ve denilir ki bilakis **الهريع** bitten ibarettir; ve o doğrudur.” Ve **الجمهرة** (2: 391)’de şu sözüyle yetindi: “Ve **الهريعة**: büyük bittir.”
([8]) Bu kelime böyle vârid olmuştur. Ve onun yerine **اللسان**’da: “**الهيرعة**”.
([9]) Ve denilir: “**أهرفت أيضاً**” **القاموس**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da sonuncusuyla yetindi.
([10]) **القاموس**’ta vârid olmuştur. **اللسان**’da vârid olmamıştır.
([11]) **الجمهرة** (2: 422).
([12]) Asılda: “**له بشر**” tahriftir. Ve beyit, Dîvân’ında 212’de Zü’r-Rumme’nindir; ve **اللسان** (**هرأ**) ve **البيان** (1: 276) ve **أمالي القالي** (1: 154)’tedir. Ve “**رقيق الحواشي**” diye rivayet olunur; **البيان**’da olduğu gibi.
([13]) Dîvân’ında 283’te İbn Kays er-Rukayyât’ındır; ve **اللسان** (**هرج**)’dedir; onu İbnü’z-Zübeyr fitnesi günlerinde söyledi.
([14]) **اللسان** ve **المجمل**’de: “**بالسبع**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ر س
هرس الحبّ‏:‏ دقّه في المهراس‏.‏
واتخذ هريسة وهرائس وعنده هريسٌ‏:‏ للهريسة وهو البرّ المهروس‏.‏
ومن المجاز‏:‏ توضأ من المهراس وهو حجر مستطيل منقور يتوضّأ منه شبّه بمهراس الحبّ‏.‏
والفحل يهرس القرن بكلكله وإبل مهاريس‏:‏ جسام ثقال تهرس الأرض بشدّة وطئها أو شديدات الأكل تهرس ما تأكله هرساً شديداً‏.‏
قال الحطيئة‏:‏ مهاريس يروى رسلها ضيف أهلها إذا النار أبدت أوجه الخفرات وعن النضر‏:‏ رجل مهراس‏:‏ لا يتهيّبه ليل ولا سرًى‏.‏
ويقال‏:‏ لبني فلان هراسة عزّ وقهر يهرسون به أعداءهم‏.‏
وقال أعرابيّ لآخر‏:‏ لتجدنّي أفظّ هراسه وأشدّ شراسه‏.‏

##### Türkçe

ه ر س
**هرس الحبّ**: onu **المهراس** içinde dövdü.
Ve **هريسة** ve **هرائس** edindi; ve onun yanında **هريسٌ** vardır: **الهريسة** içindir; o da dövülmüş buğdaydır.
Mecazdan: **المهراس**’tan abdest aldı; o, oyulmuş, abdest alınan, uzunlamasına bir taştır; **مهراس الحبّ**’a benzetildi.
Ve aygır, göğsüyle boynuzu **يهرس**; ve **إبل مهاريس**: iri, ağırdırlar; ayak basışlarının şiddetiyle yeri ezerler; yahut yemesi şiddetli olanlardır, yediklerini şiddetli bir ezmeyle ezerler.
**قال الحطيئة**:
مهاريس يروى رسلها ضيف أهلها
إذا النار أبدت أوجه الخفرات
Ve **عن النضر**: **رجل مهراس**: ne gece ondan çekinir, ne de gece yürüyüşü.
Ve denilir: falan oğullarının, düşmanlarını onunla ezdikleri bir izzet ve kahır **هراسة**sı vardır.
Ve bir bedevî, bir başkasına dedi: “Elbette beni, daha kaba **هراسه** ve daha şiddetli **شراسه** olarak bulacaksın.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَرْسُ: الدَّق، ومنه الهَرِيسَة. وهَرَسَ الشيء يَهْرُسُه هَرْساً: دقَّه وكسره، وقيل: الهَرْس دقك الشيء وبينه وبين الأَرض وقاية، وقيل: هو دقُّك إِياه بالشيء العريض كما تُهْرَسُ الهَرِيسَةُ بالمِهْراس. والمِهْراس: الآلة المَهْرُوس بها. والهَرِيسُ: ما هُرِسَ، وقيل: الهَرِيس الحب المهْروس قبل أَن يُطْبَخ، فإِذا طبخ فهو الهَريسة، وسميت الهَريسَةُ هَرِيسَةً لأَن البُرَّ الذي هي منه يدق ثم يطبخ، ويسمى صانعُه هَرَّاساً. وأَسد هَرَّاسٌ: يَهْرُس كل شيء.
والهِرْماسُ: من أَسماء الأَسد، وقيل: هو الشديد من السباع، فِعْمالٌ من الهَرْس على مذهب الخليل، وغيرُه يجعله فِعْلالاً.
وهَرِسَ يَهْرَسُ هَرَساً: أَخفى أَكلَه، وقيل: بالغ فيه فكأَنه ضد. ابن الأَعرابي: هَرِسَ الرجُل إِذا كثر أَكله؛ قال العجاج:
وكَلْكَلاً ذا حامِياتٍ أَهْرَسَا
ويروى: مِهْرَسا، أَراد بالأَهْرَس الشديدَ الثقيل. يقال: هو هَرِسٌ للذي يدق كل شيء، والفحل يَهْرُس القِرْن بكَلْكَلِه.
وإِبل مَهارِيس: شديدة الأَكل؛ قال أَبو عبيد: المَهَارِيس من الإِبل التي تَقْضَمُ العِيجان إِذا قلَّ الكلأ وأَجدبت البلاد فتَتَبَلَّغ بها كأَنها تَهْرُسُها بأَفواهِها هَرْساً أَي تدقُّها؛ قال الحطيئة يصف إِبِلَه:
مَهَارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أَهْلِها،
إِذا النَّارُ أَبْدَتْ أَوجُهَ الخَفِراتِ
وقيل: المَهَارِيس من الإِبل الشِّداد، وقيل: الجسام الثِّقالُ، قال: ومن شدة وطئها سميت مَهارِيسَ. والهَرِسُ والأَهْرَسُ: الشديد المَرَّاس من الأُسْدِ. وأَسد هَرِسٌ أَي شديد وهو من الدق؛ قال الشاعر: شَدِيدَ السَّاعِدَيْنِ أَخا وِثابٍ،
شَدِيداً أَسْرُه هَرِساً هَمُوسَا
والهَرِسُ: الثوب الخَلَق؛ قال ساعدة بن جؤية:
صِفْرِ المَبَاءَةٍ ذي هِرْسَيْنِ مُنْعَجِفِ،
إِذا نَظَرْتَ إِليه قلْتَ: قد فَرَجَا
والهَراسُ، بالفتح: شجر كبير الشوك؛ قال النابغة:
فَبتُّ كأَنَّ العائِذاتِ فَرَشْنَنِي
هَرَاساً، به يُعْلى فِراشِي ويُقْشَبُ
وقيل: الهَراس شوك كأَنه حَسَك، الواحدة هَراسَة؛ وأَنشد الجوهري للنابغة الجعدي:
وخَيْل يُطابِقْنَ بالدَّارِعِين،
طِباقَ الكِلابِ، يَطَأْنَ الهَراسا
ويروى: وشُعْث، والمطابقة: أَن تَضَع أَرجُلَها مواضع أَيديها وتقدِّم أَيديها حتى تُبْصِر مواقعَها، يريد أَنها لا تريد الهرب، فهي تَتَثَبَّت في مشيها كما تمشي الكلاب في الهَراسِ متقية له؛ ومثله قول قعين: إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَتْ أَكْداسا،
مِثْل الكِلابِ تَتَّقي الهَراسا
وقال أَبو حنيفة: الهَراس من أَحْرار البقول، واحدته هَراسَة، وبه سمي الرجل. وأَرض هَرِيسَة: ينبت فيها الهَراس. وفي حديث عمرو بن العاص: كأَنّ في جَوْفي شوكة الهَراس؛ قال: هو شجر أَو بَقْل ذو شوك من أَحرار البقول.والمِهْراس: حَجَر مستطيل منقور يُتَوضأُ منه ويدق فيه. وفي الحديث: أَن أَبا هريرة روى عن النبي، صلى اللَّه عليه سلم، أَنه قال: إِذا أَراد أَحدكم الوضوءَ فليُفْرِغْ على يديه من إِنائهِ ثلاثاً، فقال له قَيْنٌ الأَشجعي: فإِذا جِئنا إِلى مِهْراسِكم هذا كيف نَصْنَع؟ أَراد بالمِهْراس هذا الحَجَر المَنْقور الضخم الذي لا يُقِلُّه الرجال ولا يحرِّكونه لثقله يسع ماء كثيراً ويتطهر الناس منه. وجاء في حديث آخر أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، مَرَّ بِمِهْراس وجماعة من الرجال يَتَحاذَوْنَه أَي يحملونه ويرفعونه، وهو حجر منقور، سمي مِهْرَاساً لأَنه يُهْرَسُ به الحبُّ وغيره. وفي حديث أَنس: فقمت إِلى مِهْراس لنا فضربتها بأَسفله حتى تكسرت (*
روي في النهاية: فضربتُه بأَسفله.). وفي الحديث: أَنه عَطِشَ يوم أُحُدٍ فجاءه عليّ، كرَم اللَّه وجهه، بِماءٍ من المِهْراس فَعَافَهُ وغسل به الدمَ عن وجهه؛ قال: المِهْراس صخرة منقورة تسع كثيراً من الماء وقد يُعْمل منه حياض للماء، وقيل: المِهْراس في هذا الحديث اسم ماء بأُحُد؛ قال: وقَتِيلاً بِجانِبِ المِهْراسِ
والمِهْراسُ: موضع. ويقال مِهْراس أَيضاً؛ قال الأَعْشى:
فَرُكْنُ مِهْراسٍ إِلى مارِدٍ،
فقاعُ مَنْفُوحَةَ ذي الحائِرِ

##### Türkçe

**الهَرْسُ**: dövme; ondan **الهَرِيسَة**. Ve **هَرَسَ** şeyi **يَهْرُسُه هَرْساً**: onu dövdü ve kırdı; ve denildi: **الهَرْس** senin şeyi dövmen ve onunla yer arasında bir koruma bulunmasıdır, ve denildi: o, senin onu geniş şey ile dövmendir; nitekim **الهَرِيسَةُ** **بالمِهْراس** ile dövülür.
Ve **المِهْراس**: kendisiyle dövülen âlet. Ve **الهَرِيسُ**: dövülmüş olan; ve denildi: **الهَرِيس** pişirilmeden önce dövülmüş tane; pişirilince o **الهَريسة** olur; ve **الهَريسَةُ** ona **هَرِيسَةً** diye adlandırıldı; çünkü onun kendisinden olduğu **البُرّ** dövülür sonra pişirilir; ve onun yapanı **هَرَّاساً** diye adlandırılır. Ve **أَسد هَرَّاسٌ**: her şeyi döver.

Ve **الهِرْماسُ**: aslanın adlarındandır; ve denildi: o, yırtıcıların şiddetlisidir; Halîl’in mezhebine göre **الهَرْس**’ten **فِعْمالٌ**dır; başkası onu **فِعْلالاً** yapar.

Ve **هَرِسَ يَهْرَسُ هَرَساً**: yemesini gizledi; ve denildi: onda aşırıya gitti; sanki o zıddı gibi. İbnü’l-A‘râbî: adam **هَرِسَ** olur, yemeği çok olunca; el-‘Accâc dedi:
وكَلْكَلاً ذا حامِياتٍ أَهْرَسَا
Ve rivayet olunur: **مِهْرَسا**; **الأَهْرَس** ile şiddetli ağır olanı kastetti. Denilir: o, her şeyi döven kimse için **هَرِسٌ**dür; ve aygır, **بكَلْكَلِه** boynuzu döver.

Ve **إِبل مَهارِيس**: yemeği şiddetli; Ebû ‘Ubeyd dedi: **المَهَارِيس** develerden, ot azalıp beldeler kıtlaştığında **العِيجان**’ı ısırıp koparanlardır; onunla geçinirler; sanki ağızlarıyla onları **هَرْساً** dövüyor gibidirler, yani onları döverler; el-Hutay’a develerini vasfederek dedi:
مَهَارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أَهْلِها،
إِذا النَّارُ أَبْدَتْ أَوجُهَ الخَفِراتِ
Ve denildi: **المَهَارِيس** develerden şiddetli olanlardır; ve denildi: iri cüsseli ağır olanlardır; dedi: ve ayak basışlarının şiddetinden dolayı **مَهارِيسَ** diye adlandırıldılar. Ve **الهَرِسُ** ve **الأَهْرَسُ**: aslandan şiddetli, inatçı olan. Ve **أَسد هَرِسٌ** yani şiddetli; ve o dövmeden (gelir); şair dedi:
شَدِيدَ السَّاعِدَيْنِ أَخا وِثابٍ،
شَدِيداً أَسْرُه هَرِساً هَمُوسَا

Ve **الهَرِسُ**: eski elbise; Sâ‘ide b. Cüveyye dedi:
صِفْرِ المَبَاءَةٍ ذي هِرْسَيْنِ مُنْعَجِفِ،
إِذا نَظَرْتَ إِليه قلْتَ: قد فَرَجَا

Ve **الهَراسُ** (fetha ile): büyük dikenli ağaç; en-Nâbiga dedi:
فَبتُّ كأَنَّ العائِذاتِ فَرَشْنَنِي
هَرَاساً، به يُعْلى فِراشِي ويُقْشَبُ
Ve denildi: **الهَراس** sanki **حَسَك** gibi diken; teki **هَراسَة**; el-Cevherî en-Nâbiga el-Ca‘dî için inşâd etti:
وخَيْل يُطابِقْنَ بالدَّارِعِين،
طِباقَ الكِلابِ، يَطَأْنَ الهَراسا
Ve rivayet olunur: **وشُعْث**; ve **المطابقة**: ayaklarını ellerinin yerlerine koyması ve ellerini, yerlerini görsün diye öne almasıdır; onunla, kaçmayı istemediklerini kasteder; bu yüzden yürüyüşlerinde sağlam basarlar; nitekim köpekler **الهَراسِ** içinde ondan sakınarak yürür; ve bunun benzeri Ku‘ayn’ın sözü:
إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَتْ أَكْداسا،
مِثْل الكِلابِ تَتَّقي الهَراسا

Ve Ebû Hanîfe dedi: **الهَراس** otların seçkinlerinden (serbest yetişenlerinden)dir; teki **هَراسَة**; ve onunla adam adlandırıldı. Ve **أَرض هَرِيسَة**: içinde **الهَراس** biter. Ve ‘Amr b. el-‘Âs’ın hadîsinde: sanki içimde **الهَراس** dikeni var; dedi: o, otların seçkinlerinden dikenli bir ağaç yahut ottur. Ve **المِهْراس**: ondan abdest alınan ve içinde dövülen, oyulmuş uzun bir taş. Ve hadîste: Ebû Hureyre’nin Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet ettiğine göre, o dedi ki: sizden biriniz abdest istemişse kabından ellerinin üzerine üç kere döksün; bunun üzerine ona el-Eşca‘î’den bir **قَيْنٌ** dedi ki: peki bu sizin **مِهْراس**’ınıza geldiğimizde nasıl yaparız? **المِهْراس** ile, erkeklerin kaldıramadığı ve ağırlığından oynatamadığı, çok su alan ve insanların ondan temizlendiği büyük oyuk taşı kastetti. Ve başka bir hadîste geldi ki Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir **مِهْراس**’ın yanından geçti; bir grup erkek onu **يَتَحاذَوْنَه** yani onu taşıyor ve kaldırıyorlardı; o oyulmuş bir taştır; **مِهْراساً** diye adlandırıldı; çünkü onunla tane ve başkası dövülür. Ve Enes’in hadîsinde: bizim bir **مِهْراس**’ımıza kalktım da alt tarafıyla ona vurdum, nihayet kırıldı
(*
Nihâye’de rivayet olundu: alt tarafıyla ona vurdum.). Ve hadîste: Uhud günü susadı; Ali, Allah yüzünü keremli kılsın, ona **المِهْراس**’tan su getirdi; o da onu hoş görmedi ve onunla yüzünden kanı yıkadı; dedi: **المِهْراس** çok su alan oyulmuş bir kayadır; ve ondan su için havuzlar yapılabilir; ve denildi: bu hadîste **المِهْراس** Uhud’da bir suyun adıdır; dedi:
وقَتِيلاً بِجانِبِ المِهْراسِ

Ve **المِهْراسُ**: bir yer. Ve **مِهْراس** da denilir; el-A‘şâ dedi:
فَرُكْنُ مِهْراسٍ إِلى مارِدٍ،
فقاعُ مَنْفُوحَةَ ذي الحائِرِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ر س * * الهَرْسُ * الدق ومنه * الهَرِيسَةُ * وبابه ضرب و * المِهْرَاسُ * بالكسر حجر منقور يدق فيه ويُتَوَضأ منه

##### Türkçe

* ه ر س * * **الهَرْسُ** * dövme; ve ondan **الهَرِيسَةُ**; ve babı **ضرب**; ve * **المِهْرَاسُ** * (kesre ile) oyulmuş bir taş; içinde dövülür ve ondan abdest alınır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهرس: الأكل الشديد، عن ابن دريد. والهرس، أيضا: الدق العنيف والكسر، يقال: هرسه يهرسه هرسا، إذا دقه وكسره. وقيل: هو دقك الشيء وبينه وبين الأرض وقاية. وقيل: هو دقك إياه بالشيء العريض، ومنه الهريس والهريسة. وقيل: الهريس: هو الحب المهروس قبل أن يطبخ، فإذا طبخ فهو الهريسة، وسميت الهريسة هريسة لأن البر الذي هي منه يدق ثم يطبخ. والهراس، ككتان: متخذه، وصانعه. والمهراس: آلة الهرس، وهو الهاوون يهرس به وفيه الحب. ومن المجاز: المهراس: حجر مستطيل منقور يتوضأ منه، وهو حجر ضخم لا يقله الرجال ولا يحركونه لثقله، يسع ماء كثيرا، شبه بمهراس الحب، ومنه الحديث عن أبي هريرة، رضي الله تعالى عنه، رفعه، إذا أراد أحدكم الوضوء فليفرغ على يديه من إنائه ثلاثا. فقال له قين الأشجعي: فإذا جئنا إلى مهراسكم كيف نصنع? وفي حديث أنس: فقمت إلى مهراس لنا فضربتها بأسفله حتى تكسرت عني به الصخرة المنقورة والمهراس: ماء بأحد، وبه فسر الحديث: أنه عطش يوم أحد فجاءه علي، رضي الله تعالى عنه، في درقة بماء من المهراس فعافه وغسل به الدم عن وجهه، وقال سديف بن إسماعيل بن ميمون:
  اذكروا مصرع الحسين وزيد                      وقتيلا بجانب المـهـراس هكذا أنشده الصاغاني، والرواية واذكرن مصرع الحسين، وأوله:
  لا تقيلن عبد شمـس عـثـارا                      واقطعن كل رقـلة وغـراس
  أقصهم أيها الخليفة واحـسـم                      عنك في الدهر شأفة الأرجاس واذكرن إلى آخره. وقد عنى به حمزة بن عبد المطلب، رضي الله تعالى عنه. ومهراس: ع باليمامة، نزله الأعشى وقال فيه:
  فركن مهراس إلى مارد                      فقاع منفوحة ذي الحائر وأوله:
  شاقك من قتلة أطلالهـا                      بالشط فالوتر إلى حاجر ومن المجاز: المهراس: الشديد الأكل من الإبل تهرس ما تأكله بشدة، والجمع المهاريس، وقال أبو عبيد: المهاريس من الإبل: التي تقضم العيدان إذا قل الكلأ وأجدبت البلاد، فتتبلغ بها كأنها تهرسها بأفواهها هرسا، أي تدقها، قال الحطيئة، يصف إبله:
  مهاريس يروى رسلها ضيف أهلهاإذا النار أبدت أوجه الخفرات وقيل: المهراس: الجسيم الشديد الثقيل منها، وهو مجاز أيضا؛ سميت لأنها تهرس الأرض بشدة وطئها. ومن المجاز: المهراس: الرجل لا يتهيبه ليل ولا سرى، نقله الزمخشري عن ابن عباد. والهراس، كغراب، وكتان، وكتف: الأسد الشديد، الكثير الأكل. وفي بعض النسخ الشديد الكسر والأكل. ويقال: أسد هراس: يهرس كل شيء، وأسد هريس، أي شديد، وهو من الدق، قال الشاعر:
  شديد الساعدين أخا وثـاب                      شديدا أسره هرسا هموسا والهراس، كسحاب: شجر شائك، شوكة كأنه حسك، ثمره كالنبق، الواحدة بهاء قال النابغة:
  فبت كأن العائدات فرشنـنـي                      هراسا به يعلى فراشي ويقشب وأنشد الجوهري للنابغة:
  وخيل يطابقن بالـدارعـين                      طباق الكلاب يطأن الهراسا ومثله قول قعين:
  إنا إذا الخيل غدت أكداسا                      مثل الكلاب تتقي الهراسا

  وأرض هرسة: أنبتتها، وقال أبو حنيفة، رحمه الله، الهراس: من أحرار البقول، واحدته هراسة، وبه سموا رجلا، وفي حديث عمرو بن العاص: كأن في جوفي شوكة الهراس. قال ابن الأثير: وهو شجر، أو بقل، أو شوك، من أحرار البقول. ومنه إبراهيم بن هراسة الشيباني الكوفي، روى عن الثوري، وهو متروك الحديث، تركه الجماعة، قال الذهبي في الديوان: تكلم فيه أبو عبيدة وغيره. والهرس، ككتف: الثوب الخلق، وضبطه بعضهم بالفتح، قال ساعدة بن جؤية:
  صفر المباءة ذي هرسين منعجف                      إذا نظرت إليه قلت قد فـرجـا وروى الصاغاني عن الجمحي: الثوب الخلق هو الهرس، بالكسر، كالدرس، فهو مستدرك على المصنف. والهرس ككتف: السنور، نقله الصاغاني عن ابن عباد، ومنه المثل: أزنى من الهرس وأغلم منها، وروي عن ابن عباد: الهرس، بالفتح، والمثل المذكور كأنه مصحف من: أزنى من الهجرس، وقد تقدم. وهرس الرجل، كفرح: اشتد أكله، عن ابن الأعرابي. وقيل: هرس يهرس هرسا: أخفى أكله، وقيل: بالغ فيه، فكأنه ضد، وهو مستدرك على المصنف. ومما يستدرك عليه: رجل مهرس، كمنبر: الشديد الأكل. والأهرس: الشديد الثقيل، يقال: هو هرس أهرس، للذي يدق كل شيء. والفحل يهرس القرن بكلكله، وهو مجاز. والأهرس: الأسد الشديد المراس. ولبني فلان هراسة؛ أي عز وقهر يهرسون به أعداءهم، وهو مجاز، نقله الزمخشري. والكيا الهراسي: من أئمة الشافعية. وأبو الحسن بن القاسم الواسطي، المعروف بغلام الهراس: مقرئ. والزين عبد الرحمن بن محمد بن أبي بكر بن عيسى القاهري، عرف بالهرساني، محركة: من شيوخ الحافظ ابن حجر، وولده الشمس محمد، سمع على جده والحافظين: العراقي والهيتمي. والهراس، ككتان: لقب خالد بن سعيد بن مالك بن مجدل الذي كان على شرطة هشام. والهراس، كسحاب: الخشن من الأماكن، قاله ابن عباد، قال: وهراسة القوم: عزهم.

##### Türkçe

**الهرس**: şiddetli yeme; İbn Düreyd’den. Ve **الهرس**, ayrıca: şiddetli dövme ve kırma; denir ki: **هرسه يهرسه هرسا**, onu dövüp kırdığı zaman. Ve denildi: o, senin şeyi, onunla yer arasında bir koruma varken dövmendir. Ve denildi: o, senin onu geniş şey ile dövmendir; ondan **الهريس** ve **الهريسة**. Ve denildi: **الهريس**: o, pişirilmeden önce dövülmüş habbedir; pişirilince ise o **الهريسة**’dir; ve **الهريسة** **هريسة** diye adlandırıldı; çünkü onun kendisinden olduğu buğday dövülür sonra pişirilir. Ve **الهراس**, **كتان** gibi: onu edinen, ve onun sanatkârı. Ve **المهراس**: **الهرس** âleti; ve o **الهاوون**’dur; onunla ve onun içinde habbe varken dövülür. Ve mecazdan: **المهراس**: ondan abdest alınan, oyulmuş dikdörtgen taş; ve o, erkeklerin kaldıramadığı ve ağırlığından oynatamadığı iri bir taştır; çok su alır; habbe **مهراس**’ına benzetildi. Ve ondan, Ebû Hureyre’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, onu merfû olarak: “Sizden biriniz abdest istemek istediği zaman kabından ellerinin üzerine üç defa boşaltsın.” Bunun üzerine ona Kayn el-Eşca‘î dedi: “Öyleyse sizin **مهراس**’ınıza geldiğimizde nasıl yaparız?” Ve Enes hadîsinde: “Derken bizim bir **مهراس**’a kalktım; onun altıyla vurdum; böylece onunla benden oyulmuş kaya parçası kırıldı.” Ve **المهراس**: Uhud’da bir sudur; ve onunla hadîs tefsir edildi: Uhud günü susadı; derken ona Ali, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bir kalkan içinde **المهراس**’tan su ile geldi; onu hoş görmedi ve onunla yüzünden kanı yıkadı. Ve Südeyf b. İsmâ‘îl b. Meymûn dedi:

  **اذكروا مصرع الحسين وزيد                      وقتيلا بجانب المـهـراس**

Bunu es-Sağânî böyle inşâd etti; rivayet ise: **واذكرن مصرع الحسين**; ve onun evveli:

  **لا تقيلن عبد شمـس عـثـارا                      واقطعن كل رقـلة وغـراس**
  **أقصهم أيها الخليفة واحـسـم                      عنك في الدهر شأفة الأرجاس**

ve “... ilâ âhirihî” diye. Ve onunla Hamza b. Abdülmuttalib’i, Allah Teâlâ ondan razı olsun, kastetmiştir. Ve **مهراس**: Yemâme’de bir yer adıdır; el-A‘şâ oraya indi ve onda şöyle dedi:

  **فركن مهراس إلى مارد                      فقاع منفوحة ذي الحائر**

ve onun evveli:

  **شاقك من قتلة أطلالهـا                      بالشط فالوتر إلى حاجر**

Ve mecazdan: **المهراس**: develerden şiddetli yiyen; yediğini şiddetle döver. Çoğulu **المهاريس**. Ebû Ubeyd dedi: develerden **المهاريس**: ot azalıp beldeler kuraklaştığında çubukları kemirenlerdir; onlarla geçinir; sanki ağızlarıyla onları **هرسا** dövüyor gibidir; yani onları döver. el-Hutay’e dedi, develerini vasfederken:

  **مهاريس يروى رسلها ضيف أهلهاإذا النار أبدت أوجه الخفرات**

Ve denildi: **المهراس**: onlardan iri, şiddetli, ağır olan; ve o da mecazdır; şiddetli basışıyla yeri dövdüğü için adlandırıldı. Ve mecazdan: **المهراس**: gece ve gece yürüyüşü kendisinden çekinilmeyen adam; Zemahşerî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Ve **الهراس**, **غراب** ve **كتان** ve **كتف** gibi: şiddetli, çok yiyen aslan. Bazı nüshalarda: şiddetli kıran ve yiyen. Ve denilir: **أسد هراس**: her şeyi döver; ve **أسد هريس**, yani şiddetli; ve o dövmedendir. Şair dedi:

  **شديد الساعدين أخا وثـاب                      شديدا أسره هرسا هموسا**

Ve **الهراس**, **سحاب** gibi: dikenli ağaç; dikeni sanki **حسك** gibidir; meyvesi **النبق** gibidir; bir tanesi **هاء** iledir. en-Nâbiga dedi:

  **فبت كأن العائدات فرشنـنـي                      هراسا به يعلى فراشي ويقشب**

el-Cevherî en-Nâbiga’dan inşâd etti:

  **وخيل يطابقن بالـدارعـين                      طباق الكلاب يطأن الهراسا**

Ve bunun benzeri, Ku‘ayn’ın sözü:

  **إنا إذا الخيل غدت أكداسا                      مثل الكلاب تتقي الهراسا**

Ve **أرض هرسة**: onu bitirdi. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: **الهراس**: yabânî sebzelerin seçkinlerindendir; bir tanesi **هراسة**’dır; ve onunla bir adamı adlandırdılar. Ve Amr b. el-Âs hadîsinde: “Sanki içimde **الهراس** dikeni var.” İbnü’l-Esîr dedi: ve o, ağaçtır; yahut sebzedir; yahut dikendir; yabânî sebzelerin seçkinlerindendir. Ve ondan: İbrâhîm b. **هراسة** eş-Şeybânî el-Kûfî; es-Sevrî’den rivayet etti; ve o, hadîsi terk edilmiş olandır; cemaat onu terk etti. Zehebî **الديوان**’da dedi: Ebû Ubeyde ve başkaları onda konuştu. Ve **الهرس**, **كتف** gibi: eski elbise; bazıları onu fetha ile ضبط etti. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:

  **صفر المباءة ذي هرسين منعجف                      إذا نظرت إليه قلت قد فـرجـا**

es-Sağânî el-Cumahî’den rivayet etti: eski elbise **الهرس**’tir; kesra ile, **الدرس** gibi; o hâlde o, musannif üzerine müstedrektir. Ve **الهرس** **كتف** gibi: kedi; es-Sağânî onu İbn Abbâd’dan nakletti. Ve ondan mesel: “**أزنى من الهرس وأغلم منها**.” İbn Abbâd’dan rivayet edildi: **الهرس**, fetha ile; ve zikredilen mesel sanki şu sözden tashîf edilmiştir: “**أزنى من الهجرس**”; ve o geçti. Ve **هرس الرجل**, **فرح** gibi: yemesi şiddetlendi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve denildi: **هرس يهرس هرسا**: yemesini gizledi. Ve denildi: onda mübalağa etti; sanki zıddıdır; ve o, musannif üzerine müstedrektir. Ve ona müstedrek olanlardandır: **رجل مهرس**, **منبر** gibi: şiddetli yiyen. Ve **الأهرس**: şiddetli ağır; denilir: **هو هرس أهرس**, her şeyi döven kimse için. Ve aygır, göğsüyle boynuzu döver; ve o mecazdır. Ve **الأهرس**: şiddetli mücadeleli aslan. Ve falan oğullarına **هراسة** vardır; yani izzet ve kahır; onunla düşmanlarını döverler; ve o mecazdır; Zemahşerî onu nakletti. Ve **الكيا الهراسي**: Şâfiî imamlarındandır. Ve Ebû’l-Hasen b. el-Kâsım el-Vâsıtî, **غلام الهراس** diye bilinen: kıraat âlimi. Ve Zeyn Abdurrahmân b. Muhammed b. Ebî Bekr b. Îsâ el-Kâhirî, harekeli olarak **الهرساني** diye bilindi: Hâfız İbn Hacer’in şeyhlerindendir; ve onun oğlu eş-Şems Muhammed; dedesi ve iki hâfız: el-Irâkî ve el-Heytemî üzerine semâ etti. Ve **الهراس**, **كتان** gibi: Hişâm’ın şurtası üzerinde olan Hâlid b. Sa‘îd b. Mâlik b. Mecdil’in lakabıdır. Ve **الهراس**, **سحاب** gibi: mekânlardan kaba olan; İbn Abbâd söyledi; dedi: ve kavmin **هراسة**’sı: onların izzetidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَرَسَهُ
1 هَرَسَهُ ذ , aor. هَرُسَ , (IF, A, Msb,) inf. n. هَرْسٌ, (IF, S, A, Msb, K,) He bruised, brayed, or pounded, it; crushed it so as to break it; broke it, or broke it in pieces, by beating; (S, IF, Msb, TA;) namely, grain, (Msb,) or some other thing: (IF, Msb:) or he did so vehemently, or violently: (A, K:) or with something broad: or with some preservative between it and the ground. (TA.)

هَرِيسٌ
هَرِيسٌ ذ Grain, (Msb,) or wheat, (A,) bruised, brayed, or pounded, (A, Msb,) vehemently, or violently, (A,) with the مَهْرَاس, before it is cooked; for when it is cooked, it is termed هَرِيسَةٌ: (Msb:) [of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ:] from the verb above-mentioned. (K.) You say, عِنْدِى هَرِيسٌ لِلْهَرِيسَةِ I have wheat bruised, &c., for the هَرِيسَة. (A.)

هَرِيسَةٌ
هَرِيسَةٌ ذ Grain, (Msb,) or wheat, (TA,) bruised, brayed, or pounded, [vehemently, or violently, (see هَرِيسٌ,)] and then cooked: (Msb, TA:) [or a kind of thick pottage, prepared of cooked wheat and cooked flesh-meats much pounded together: (Golius; app. on the authority of Ibn-Maaroof:) but this is probably one of the kinds of هريسة peculiar to post-classical times; which kinds are many: see De Sacy's Relation de l'ةgypte par Abd-Allatif, pp. 307 and 312:] of the measure فَعِيلَةٌ in the sense of the measure مَفْعُولَةٌ: (Msb:) from the verb above-mentioned: (S, K:) pl. هَرَائِسُ. (A.)

هَرَّاسٌ
هَرَّاسٌ ذ A maker, or preparer, of هَرِيسَة: (Mgh, Msb, K:) and a seller thereof. (Mgh.)

مِهْرَاسٌ
مِهْرَاسٌ ذ [in the M, voce جُرْنٌ, q. v., accord. to the TA, مهرس, i. e., app. مِهْرَسٌ,] A stone hollowed out, (S, Mgh, Msb,) oblong, (Mgh, Msb,) and heavy, resembling a [vessel of the kind called] تَوْر, q. v., (Mgh,) in which one bruises, brays, or pounds, and from which one performs the ablution termed وُضُوْء; (S, Mgh, Msb;) and it is also made of brass; and grain and other things are bruised in it: (Msb:) and sometimes, by a tropical application, (tropical:) one of wood, (Mgh, Msb,) used for the same purpose: (Msb:) or a mortar; syn. هَاوُونٌ; (K;) or thing in which grain is bruised: (A, TA,) and also, (A, K,) tropically, (A,) (tropical:) a hollowed stone, (A, K,) of oblong shape, (A,) from which one performs the ablution above mentioned; (A, K;) consisting of a bulky stone, which several men cannot lift nor move because of its weight, capable of holding much water. (TA.)

هَراَسٌ
هَراَسٌ ذ A certain thorny or prickly tree, (S, K, TA,) the thorns or prickles of which are like the حَسَك, (TA,) and its fruit is like the نَبِق: n. un. with ة. (K, TA.) See قُطْبٌ.

##### Türkçe

**هَرَسَهُ**
1 **هَرَسَهُ** ذ , muzâri‘ **هَرُسَ** , (IF, A, Msb,) mastar ismi **هَرْسٌ**, (IF, S, A, Msb, K,) O, onu ezdi, dövdü yahut havanda dövdü; onu, kıracak şekilde ezdi; onu kırdı, yahut vurarak onu parçalara ayırdı; (S, IF, Msb, TA;) yani, tane(yi), (Msb,) yahut başka bir şeyi: (IF, Msb:) yahut bunu şiddetle, yahut sertçe yaptı: (A, K:) yahut geniş bir şeyle: yahut onunla yer arasına bir koruyucu koyarak. (TA.)

**هَرِيسٌ**
**هَرِيسٌ** ذ Tane, (Msb,) yahut buğday, (A,) pişirilmeden önce **مَهْرَاس** ile şiddetle yahut sertçe (A,) ezilmiş, dövülmüş yahut havanda dövülmüş; (A, Msb,) çünkü pişirildiği zaman ona **هَرِيسَةٌ** denir: (Msb:) [**فَعِيلٌ** vezninde, **مَفْعُولٌ** vezni manasında:] yukarıda zikredilen fiilden. (K.) Sen dersin: عِنْدِى **هَرِيسٌ** لِلْ**هَرِيسَةِ** “Bende **هَرِيسَةٌ** için ezilmiş vb. buğday vardır.” (A.)

**هَرِيسَةٌ**
**هَرِيسَةٌ** ذ Tane, (Msb,) yahut buğday, (TA,) ezilmiş, dövülmüş yahut havanda dövülmüş, [şiddetle yahut sertçe, (bk. **هَرِيسٌ**,)] sonra da pişirilmiş: (Msb, TA:) [yahut pişmiş buğday ve pişmiş etlerin çokça dövülüp birlikte karıştırılmasıyla hazırlanan koyu bir lapa türü: (Golius; görünüşe göre İbn-Maaroof’un rivayetine göre:) fakat bu muhtemelen klasik-sonrası zamanlara mahsus **هريسة** türlerinden biridir; ki bu türler çoktur: De Sacy’nin Relation de l'ةgypte par Abd-Allatif, s. 307 ve 312’ye bak:] **فَعِيلَةٌ** vezninde, **مَفْعُولَةٌ** vezni manasında: (Msb:) yukarıda zikredilen fiilden: (S, K:) çoğulu **هَرَائِسُ**. (A.)

**هَرَّاسٌ**
**هَرَّاسٌ** ذ **هَرِيسَة** yapan yahut hazırlayan: (Mgh, Msb, K:) ve onun satıcısı. (Mgh.)

**مِهْرَاسٌ**
**مِهْرَاسٌ** ذ [M’de, **جُرْنٌ** maddesinde, TA’ya göre, مهرس, yani görünüşe göre **مِهْرَسٌ**,] Oyulmuş bir taş, (S, Mgh, Msb,) uzunumsu, (Mgh, Msb,) ve ağır, **تَوْر** denilen [kap türüne] benzeyen, (Mgh,) içinde ezilen, dövülen yahut havanda dövülen; ve ondan **وُضُوْء** denilen abdest alınan; (S, Mgh, Msb;) ve o, pirinçten de yapılır; ve onda tane ve başka şeyler ezilir: (Msb:) ve bazen, mecazî bir kullanımla, (mecazî:) aynı maksat için kullanılan, (Msb:) ağaçtan olanı: (Mgh, Msb,) yahut bir havan; eş anlamlısı **هَاوُونٌ**; (K;) yahut içinde tane ezilen şey: (A, TA,) ve ayrıca, (A, K,) mecazen, (A,) (mecazî:) uzunumsu şekilli oyulmuş bir taş, (A, K,) yukarıda zikredilen abdestin alındığı; (A, K;) ağırlığından dolayı birkaç erkeğin kaldıramadığı ve hareket ettiremediği iri bir taştan oluşan, çok su alabilen. (TA.)

**هَراَسٌ**
**هَراَسٌ** ذ Dikenleri yahut batıcı çıkıntıları **حَسَك** gibi olan, (TA,) ve meyvesi **نَبِق** gibi olan, (S, K, TA,) dikenli yahut batıcı bir ağaç: tekili ة ile. (K, TA.) **قُطْبٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَرَسَ
هَرَسَ U ( n. ac. هَرْس 1 ),
a.  Crushed, pounded, powdered.

b.  Ate greedily.

هَرِسَ
هَرِسَ A ( n. ac. هَرَس 4 ),
a.  Was voracious, greedy.

هَرْس
هَرْس 1 ,
a.  Crushing, pounding.

b.  Cat.

هَرِس
هَرِس 5 ,
a.  Worn-out ( garment ).

b.  Voracious.

c.  Lion.

d.  see 1 (b)

هَرَاْس
هَرَاْس 22 ,
a.  A certain thorny tree.

هُرَاْس
هُرَاْس 24 ,
a.  see 5 (c) .

هَرِيْس
هَرِيْس 25 ,
a.  Pounded, powdered; meal.

b.  see 25t .

هَرِيْسَة
هَرِيْسَة 25t , ( pl. هَرَاْئِسُ 46 ),
a.  A kind of hash.

هَرَّاْس
هَرَّاْس 28 ,
a.  Seller or maker of  هَرِيْسَة .

b.  Lion.

مِهْرَاْس
مِهْرَاْس 45 , ( pl. مَهَاْرِيْسُ 65 ),
a.  Mortar; stone basin.

b.  Big, bulky, unwieldy.

c.  Intrepid, fearless.

##### Türkçe

**هَرَسَ**
**هَرَسَ** U ( n. ac. **هَرْس** 1 ),
a. Ezdi, dövdü, toz hâline getirdi.

b. Açgözlülükle yedi.

**هَرِسَ**
**هَرِسَ** A ( n. ac. **هَرَس** 4 ),
a. Obur, açgözlü oldu.

**هَرْس**
**هَرْس** 1 ,
a. Ezme, dövme.

b. Kedi.

**هَرِس**
**هَرِس** 5 ,
a. Eskimiş (giysi).

b. Obur.

c. Aslan.

d. 1 (b)’ye bak.

**هَرَاْس**
**هَرَاْس** 22 ,
a. Belli bir dikenli ağaç.

**هُرَاْس**
**هُرَاْس** 24 ,
a. 5 (c)’ye bak.

**هَرِيْس**
**هَرِيْس** 25 ,
a. Dövülmüş, toz hâline getirilmiş; un.

b. 25t’ye bak.

**هَرِيْسَة**
**هَرِيْسَة** 25t , ( pl. **هَرَاْئِسُ** 46 ),
a. Bir çeşit kıyma (hash).

**هَرَّاْس**
**هَرَّاْس** 28 ,
a. **هَرِيْسَة** satıcısı veya yapıcısı.

b. Aslan.

**مِهْرَاْس**
**مِهْرَاْس** 45 , ( pl. **مَهَاْرِيْسُ** 65 ),
a. Havan; taş leğen.

b. Büyük, iri, hantal.

c. Atılgan, korkusuz.
