# هرس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هرس

الهَرْسُ: الدَّق، ومنه الهَرِيسَة. وهَرَسَ الشيء يَهْرُسُه هَرْساً: دقَّه وكسره، وقيل: الهَرْس دقك الشيء وبينه وبين الأَرض وقاية، وقيل: هو دقُّك إِياه بالشيء العريض كما تُهْرَسُ الهَرِيسَةُ بالمِهْراس. والمِهْراس: الآلة المَهْرُوس بها. والهَرِيسُ: ما هُرِسَ، وقيل: الهَرِيس الحب المهْروس قبل أَن يُطْبَخ، فإِذا طبخ فهو الهَريسة، وسميت الهَريسَةُ هَرِيسَةً لأَن البُرَّ الذي هي منه يدق ثم يطبخ، ويسمى صانعُه هَرَّاساً. وأَسد هَرَّاسٌ: يَهْرُس كل شيء.
والهِرْماسُ: من أَسماء الأَسد، وقيل: هو الشديد من السباع، فِعْمالٌ من الهَرْس على مذهب الخليل، وغيرُه يجعله فِعْلالاً.
وهَرِسَ يَهْرَسُ هَرَساً: أَخفى أَكلَه، وقيل: بالغ فيه فكأَنه ضد. ابن الأَعرابي: هَرِسَ الرجُل إِذا كثر أَكله؛ قال العجاج:
وكَلْكَلاً ذا حامِياتٍ أَهْرَسَا
ويروى: مِهْرَسا، أَراد بالأَهْرَس الشديدَ الثقيل. يقال: هو هَرِسٌ للذي يدق كل شيء، والفحل يَهْرُس القِرْن بكَلْكَلِه.
وإِبل مَهارِيس: شديدة الأَكل؛ قال أَبو عبيد: المَهَارِيس من الإِبل التي تَقْضَمُ العِيجان إِذا قلَّ الكلأ وأَجدبت البلاد فتَتَبَلَّغ بها كأَنها تَهْرُسُها بأَفواهِها هَرْساً أَي تدقُّها؛ قال الحطيئة يصف إِبِلَه:
مَهَارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أَهْلِها،
إِذا النَّارُ أَبْدَتْ أَوجُهَ الخَفِراتِ
وقيل: المَهَارِيس من الإِبل الشِّداد، وقيل: الجسام الثِّقالُ، قال: ومن شدة وطئها سميت مَهارِيسَ. والهَرِسُ والأَهْرَسُ: الشديد المَرَّاس من الأُسْدِ. وأَسد هَرِسٌ أَي شديد وهو من الدق؛ قال الشاعر: شَدِيدَ السَّاعِدَيْنِ أَخا وِثابٍ،
شَدِيداً أَسْرُه هَرِساً هَمُوسَا
والهَرِسُ: الثوب الخَلَق؛ قال ساعدة بن جؤية:
صِفْرِ المَبَاءَةٍ ذي هِرْسَيْنِ مُنْعَجِفِ،
إِذا نَظَرْتَ إِليه قلْتَ: قد فَرَجَا
والهَراسُ، بالفتح: شجر كبير الشوك؛ قال النابغة:
فَبتُّ كأَنَّ العائِذاتِ فَرَشْنَنِي
هَرَاساً، به يُعْلى فِراشِي ويُقْشَبُ
وقيل: الهَراس شوك كأَنه حَسَك، الواحدة هَراسَة؛ وأَنشد الجوهري للنابغة الجعدي:
وخَيْل يُطابِقْنَ بالدَّارِعِين،
طِباقَ الكِلابِ، يَطَأْنَ الهَراسا
ويروى: وشُعْث، والمطابقة: أَن تَضَع أَرجُلَها مواضع أَيديها وتقدِّم أَيديها حتى تُبْصِر مواقعَها، يريد أَنها لا تريد الهرب، فهي تَتَثَبَّت في مشيها كما تمشي الكلاب في الهَراسِ متقية له؛ ومثله قول قعين: إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَتْ أَكْداسا،
مِثْل الكِلابِ تَتَّقي الهَراسا
وقال أَبو حنيفة: الهَراس من أَحْرار البقول، واحدته هَراسَة، وبه سمي الرجل. وأَرض هَرِيسَة: ينبت فيها الهَراس. وفي حديث عمرو بن العاص: كأَنّ في جَوْفي شوكة الهَراس؛ قال: هو شجر أَو بَقْل ذو شوك من أَحرار البقول.والمِهْراس: حَجَر مستطيل منقور يُتَوضأُ منه ويدق فيه. وفي الحديث: أَن أَبا هريرة روى عن النبي، صلى اللَّه عليه سلم، أَنه قال: إِذا أَراد أَحدكم الوضوءَ فليُفْرِغْ على يديه من إِنائهِ ثلاثاً، فقال له قَيْنٌ الأَشجعي: فإِذا جِئنا إِلى مِهْراسِكم هذا كيف نَصْنَع؟ أَراد بالمِهْراس هذا الحَجَر المَنْقور الضخم الذي لا يُقِلُّه الرجال ولا يحرِّكونه لثقله يسع ماء كثيراً ويتطهر الناس منه. وجاء في حديث آخر أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، مَرَّ بِمِهْراس وجماعة من الرجال يَتَحاذَوْنَه أَي يحملونه ويرفعونه، وهو حجر منقور، سمي مِهْرَاساً لأَنه يُهْرَسُ به الحبُّ وغيره. وفي حديث أَنس: فقمت إِلى مِهْراس لنا فضربتها بأَسفله حتى تكسرت (*
روي في النهاية: فضربتُه بأَسفله.). وفي الحديث: أَنه عَطِشَ يوم أُحُدٍ فجاءه عليّ، كرَم اللَّه وجهه، بِماءٍ من المِهْراس فَعَافَهُ وغسل به الدمَ عن وجهه؛ قال: المِهْراس صخرة منقورة تسع كثيراً من الماء وقد يُعْمل منه حياض للماء، وقيل: المِهْراس في هذا الحديث اسم ماء بأُحُد؛ قال: وقَتِيلاً بِجانِبِ المِهْراسِ
والمِهْراسُ: موضع. ويقال مِهْراس أَيضاً؛ قال الأَعْشى:
فَرُكْنُ مِهْراسٍ إِلى مارِدٍ،
فقاعُ مَنْفُوحَةَ ذي الحائِرِ

### Türkçe

**الهَرْسُ**: dövme; ondan **الهَرِيسَة**. Ve **هَرَسَ** şeyi **يَهْرُسُه هَرْساً**: onu dövdü ve kırdı; ve denildi: **الهَرْس** senin şeyi dövmen ve onunla yer arasında bir koruma bulunmasıdır, ve denildi: o, senin onu geniş şey ile dövmendir; nitekim **الهَرِيسَةُ** **بالمِهْراس** ile dövülür.
Ve **المِهْراس**: kendisiyle dövülen âlet. Ve **الهَرِيسُ**: dövülmüş olan; ve denildi: **الهَرِيس** pişirilmeden önce dövülmüş tane; pişirilince o **الهَريسة** olur; ve **الهَريسَةُ** ona **هَرِيسَةً** diye adlandırıldı; çünkü onun kendisinden olduğu **البُرّ** dövülür sonra pişirilir; ve onun yapanı **هَرَّاساً** diye adlandırılır. Ve **أَسد هَرَّاسٌ**: her şeyi döver.

Ve **الهِرْماسُ**: aslanın adlarındandır; ve denildi: o, yırtıcıların şiddetlisidir; Halîl’in mezhebine göre **الهَرْس**’ten **فِعْمالٌ**dır; başkası onu **فِعْلالاً** yapar.

Ve **هَرِسَ يَهْرَسُ هَرَساً**: yemesini gizledi; ve denildi: onda aşırıya gitti; sanki o zıddı gibi. İbnü’l-A‘râbî: adam **هَرِسَ** olur, yemeği çok olunca; el-‘Accâc dedi:
وكَلْكَلاً ذا حامِياتٍ أَهْرَسَا
Ve rivayet olunur: **مِهْرَسا**; **الأَهْرَس** ile şiddetli ağır olanı kastetti. Denilir: o, her şeyi döven kimse için **هَرِسٌ**dür; ve aygır, **بكَلْكَلِه** boynuzu döver.

Ve **إِبل مَهارِيس**: yemeği şiddetli; Ebû ‘Ubeyd dedi: **المَهَارِيس** develerden, ot azalıp beldeler kıtlaştığında **العِيجان**’ı ısırıp koparanlardır; onunla geçinirler; sanki ağızlarıyla onları **هَرْساً** dövüyor gibidirler, yani onları döverler; el-Hutay’a develerini vasfederek dedi:
مَهَارِيسُ يُرْوِي رِسْلُها ضَيْفَ أَهْلِها،
إِذا النَّارُ أَبْدَتْ أَوجُهَ الخَفِراتِ
Ve denildi: **المَهَارِيس** develerden şiddetli olanlardır; ve denildi: iri cüsseli ağır olanlardır; dedi: ve ayak basışlarının şiddetinden dolayı **مَهارِيسَ** diye adlandırıldılar. Ve **الهَرِسُ** ve **الأَهْرَسُ**: aslandan şiddetli, inatçı olan. Ve **أَسد هَرِسٌ** yani şiddetli; ve o dövmeden (gelir); şair dedi:
شَدِيدَ السَّاعِدَيْنِ أَخا وِثابٍ،
شَدِيداً أَسْرُه هَرِساً هَمُوسَا

Ve **الهَرِسُ**: eski elbise; Sâ‘ide b. Cüveyye dedi:
صِفْرِ المَبَاءَةٍ ذي هِرْسَيْنِ مُنْعَجِفِ،
إِذا نَظَرْتَ إِليه قلْتَ: قد فَرَجَا

Ve **الهَراسُ** (fetha ile): büyük dikenli ağaç; en-Nâbiga dedi:
فَبتُّ كأَنَّ العائِذاتِ فَرَشْنَنِي
هَرَاساً، به يُعْلى فِراشِي ويُقْشَبُ
Ve denildi: **الهَراس** sanki **حَسَك** gibi diken; teki **هَراسَة**; el-Cevherî en-Nâbiga el-Ca‘dî için inşâd etti:
وخَيْل يُطابِقْنَ بالدَّارِعِين،
طِباقَ الكِلابِ، يَطَأْنَ الهَراسا
Ve rivayet olunur: **وشُعْث**; ve **المطابقة**: ayaklarını ellerinin yerlerine koyması ve ellerini, yerlerini görsün diye öne almasıdır; onunla, kaçmayı istemediklerini kasteder; bu yüzden yürüyüşlerinde sağlam basarlar; nitekim köpekler **الهَراسِ** içinde ondan sakınarak yürür; ve bunun benzeri Ku‘ayn’ın sözü:
إِنَّا إِذا الخَيْل عَدَتْ أَكْداسا،
مِثْل الكِلابِ تَتَّقي الهَراسا

Ve Ebû Hanîfe dedi: **الهَراس** otların seçkinlerinden (serbest yetişenlerinden)dir; teki **هَراسَة**; ve onunla adam adlandırıldı. Ve **أَرض هَرِيسَة**: içinde **الهَراس** biter. Ve ‘Amr b. el-‘Âs’ın hadîsinde: sanki içimde **الهَراس** dikeni var; dedi: o, otların seçkinlerinden dikenli bir ağaç yahut ottur. Ve **المِهْراس**: ondan abdest alınan ve içinde dövülen, oyulmuş uzun bir taş. Ve hadîste: Ebû Hureyre’nin Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet ettiğine göre, o dedi ki: sizden biriniz abdest istemişse kabından ellerinin üzerine üç kere döksün; bunun üzerine ona el-Eşca‘î’den bir **قَيْنٌ** dedi ki: peki bu sizin **مِهْراس**’ınıza geldiğimizde nasıl yaparız? **المِهْراس** ile, erkeklerin kaldıramadığı ve ağırlığından oynatamadığı, çok su alan ve insanların ondan temizlendiği büyük oyuk taşı kastetti. Ve başka bir hadîste geldi ki Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, bir **مِهْراس**’ın yanından geçti; bir grup erkek onu **يَتَحاذَوْنَه** yani onu taşıyor ve kaldırıyorlardı; o oyulmuş bir taştır; **مِهْراساً** diye adlandırıldı; çünkü onunla tane ve başkası dövülür. Ve Enes’in hadîsinde: bizim bir **مِهْراس**’ımıza kalktım da alt tarafıyla ona vurdum, nihayet kırıldı
(*
Nihâye’de rivayet olundu: alt tarafıyla ona vurdum.). Ve hadîste: Uhud günü susadı; Ali, Allah yüzünü keremli kılsın, ona **المِهْراس**’tan su getirdi; o da onu hoş görmedi ve onunla yüzünden kanı yıkadı; dedi: **المِهْراس** çok su alan oyulmuş bir kayadır; ve ondan su için havuzlar yapılabilir; ve denildi: bu hadîste **المِهْراس** Uhud’da bir suyun adıdır; dedi:
وقَتِيلاً بِجانِبِ المِهْراسِ

Ve **المِهْراسُ**: bir yer. Ve **مِهْراس** da denilir; el-A‘şâ dedi:
فَرُكْنُ مِهْراسٍ إِلى مارِدٍ،
فقاعُ مَنْفُوحَةَ ذي الحائِرِ
