# هرع (ه-ر-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

(Her’) Rüzgarın döktüğü yapraktır

- Harfler: ه - ر - ع
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُهْرَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%87%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Koşturulurlar | 2 | 2 | [11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/ayet/11:78.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (26 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bir topluluğa sığınan kişidir
2. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Rasad” gözetleyici demektir
3. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
4. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
5. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Akar temiz sudur
6. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rical ayak demektir
7. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
8. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
9. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
10. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
11. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
12. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Önce
13. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
14. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
15. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md), [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md), [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md), [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بطء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Titreme, sarsılma ve içsel ya da dışsal bir zorlamayla kontrolsüzce sürüklenircesine hızla koşma |
| Çekirdek Özet 2 | Bir dürtü, dehşet, hırs veya taklit baskısıyla iradesini yitirerek gayriiradi bir sevk ile bir hedefe doğru koşturulma |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel muhakemenin felç olduğu, sürü psikolojisi veya şehvet/öfke sarsıntısıyla yönlendirilen pasifize hız hali |
| Kritik Hata Riski | Fiilin salt bilinçli ve istekli bir «hızlı koşma» (عدو / سعي) sanılması; edilgen (meçhul) yapının işaret ettiği içsel/dışsal sürüklenme ve sarsıntı (irtiad) boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هر | Titreme, sarsılma, hafifleme ve kontrol kaybı ile oluşan hareketlilik; rüzgarın yaprağı savurması veya canlının ürpererek çözülmesi anlamını taşır. Nitekim [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md) kökünde korkuyla kaçıp dağılma, [هرول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%84.md) kökünde iki adım arası sarsıntılı hızlı yürüyüş, [هرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%85.md) kökünde ise gevşeyip çözülme hali belirgindir. | ع | Boğazın derininden çıkan ع harfinin katılmasıyla sarsıntı ve kontrolsüz hareket, dışarıya taşan, hedefe doğru hızla çekilen ve sürüye/akışa kapılan yoğun bir itilme veya sevk edilme boyutuna dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, sarsılma | Ansızın beliren bir etkiyle irkilme, nefesin hızlanması ve içsel sarsıntının başlaması payını taşır. |
| ر | İnsan başı; yönelim, öncelik, hareket kaynağı | Sarsıntının bedeni başı öne doğru eğerek bir hedefe veya istikamete yöneltmesi hareketini kurar. |
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, görme ve yönelme | Açığa çıkan bu yönelimin dışsal bir nesneye, hedefe veya dürtüye kilitlenerek kontrolsüz bir akış oluşturmasını sağlar. |
| هرع | Kollarını kaldırarak ürperen insanın başını öne eğip dışarıya doğru hızla sürüklenmesi | İçsel korku, hırs veya şokla titreyen benliğin iradi duruşunu kaybedip dış bir çekim veya sevk odağına doğru savrularak hızlanması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Şiddetli soğuk, korku, ateş (humma) veya öfke nöbeti sebebiyle zangır zangır titreyerek hızla yürümek; rüzgarın ağaçtan döktüğü kuru yaprakların (الهرياع) sağa sola savrularak sürüklenmesi; süngülerin hedefe doğru peş peşe uzanıp titreşmesi (تهرع الرماح). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mühelhil b. Rebîa, esirlerin zorla ve titreyerek sürüklenişini tasvir ederken kökü meçhul sîgada kullanmıştır: فجاؤُوا يُهْرَعُونَ، وهُمْ أُسارَى، / يَقُودُهُمُ على رَغمِ الأُنُوفِ (Burunları yerde [aşağılanmış] olarak sürüklenip getirilirken, esir oldukları halde zangırdayarak/koşturularak geldiler). |
| Erken Arapça kullanım | İbn Bürrî ve klasik lügatlerin aktardığı erken beyitte develerin peş peşe ve durdurulamaz bir sevk ile koşturulması anlatılır: كأَنَّ حُمُولَهم، مُتتابِعاتٍ، / رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إِلى رَعيلِ (Yükleri ve göç kafileleri peş peşe dizilmişken, sanki bir bölük diğer bölüğe doğru hızla koşturulup sevk ediliyordu). |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde kök, sarsılma, korkuyla ürperme, hızlı ve gayriiradi devinim semantik alanı etrafında şekillenir. Arapçada هرع biçiminde kristalleşen yapı, hem psikolojik/fizyolojik bir titremeyi (irtiad) hem de bu titremenin doğurduğu kontrolsüz ileriye atılma veya dışarıdan güdülme (sevk) durumunu birleştirir. İbranice ve Süryanicede doğrudan h-r-ʿ dizilimi yaygın bir fiil gövdesi olarak öne çıkmaktan ziyade, korkudan sarsılma ve gürültüyle kopma kökleriyle fonetik ve anlamsal örtüşmeler gösterir. Arapçadaki kullanım, rüzgarın savurduğu döküntü yaprak (heryâ') imgesinde olduğu gibi, pasif ve iradesiz bir sürüklenişi odağa alarak Afro-Asyatik katmandaki hafiflik, sarsıntı ve dış gücün etkisinde kalma fikrini muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هرع kökünden türeyen fiiller (heraa, ühria) | Fiziksel titreme, soğuktan veya hummadan sarsılma ile bir dürtüyle sevk edilme anlamlarının birleşimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / İbr. חרד (korkuyla titreme/koşma) ve Aram. fonetik-semantik paralel hareketler | İçsel dehşet veya korkunun bedensel harekete ve hızlı yönelişe dönüşmesi ortak semantik paydasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan kökteşlik tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هرع | Anlamlı | Sarsılarak hızla koşmak, sevk edilmek | Hedef köktür; içsel bir sarsıntı veya dışsal bir sevk ile iradesizce hızlanma halidir. | Kur'an'da geçer |
| [هعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Ahmaklık, zayıflık ve hafiflik | Zihnin veya karakterin istikrarsızlığı, irade zaafı ve sarsaklık anlamını taşır. | Kur'an'da geçmez |
| رهع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş kayıtlı değildir |
| رعه | Anlamlı | Gevşeklik, ahmaklık ve döneklik | Kişinin irade ve görüşünde sarsak olması; hedef kökteki istikrarsızlık nüansıyla akrabadır. | Kur'an'da geçmez |
| [عهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%B1.md) | Anlamlı | Fuhuş, azgınlık ve gece baskını | Meşru sınırları aşarak şehvet veya taşkınlıkla harama sürüklenme; dürtüsel kontrolsüzlük ortak paydasıdır. | Kur'an'da geçmez |
| [عره](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş kayıtlı değildir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هرع | Merkez | İradesiz, titreyerek ve sürüklenerek hızlanma | İçsel bir sarsıntı, şehvet, öfke veya dışsal bir güçle adeta meçhul/edilgen biçimde koşturulmaktır. | Hareket iradi bir karardan çok bir sürükleniş ve titreyiş sonucudur. |
| [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) | Komşu | Arkadan iterek sevk etme | Bir varlığı arkadan sürerek bir yöne gitmeye mecbur bırakmaktır; ancak fiziksel titreme şartı içermez. | هرع kökünde sevk edilme ile birlikte bedensel/ruhsal sarsıntı ve koşma bir aradadır. |
| [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md) | Komşu | Ayak vurarak hızla koşma | İradeli ve beden gücüyle, kaçmak veya yetişmek için hızlıca koşmaktır. | هرع kökündeki gayriiradi sürüklenme ve edilgenlik hali onda bulunmaz. |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Acele etme ve vaktinden önce isteme | Zaman baskısı veya sabırsızlık sebebiyle öne atılmaktır; zihinsel ve iradi bir tutumdur. | هرع kökünde hız, doğrudan bedene vuran bir titreme ve güdülme ile gerçekleşir. |
| [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Rüzgarın süpürmesi veya açığa çıkma | Rüzgarın yaprakları süpürüp savurması bağlamında rüzgar döküntüsü yaprak (الهرياع) ile temas eder. | Nesnenin pasif savruluşudur, canlı failin içsel çalkantısını doğrudan içermez. |
| [بطء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) | Zıt | Yavaşlama, ağırdan alma | Hareketi geciktirmek, yavaş davranmak veya duraklamaktır. | هرع kökünün içerdiği şiddetli hız, acele sevk ve sarsıntının tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هرع | Titreyerek, sürüklenerek hızla koşturulmak | İçsel bir dürtü veya dış baskıyla iradesizce sevk edilme halidir. | Kesin |
| Latince | Trepidanter currere, propelli | Titreyerek koşmak, ileriye doğru itilmek | Titreme ve telaş halini karşılar fakat edilgen psikolojik sürüklenmeyi tam kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | To rush trembling, to be driven headlong | Titreyerek atılmak, baş aşağı sürüklenmek/sevk edilmek | Hız ve güdülme boyutunu verir; ancak kökün taşıdığı humma benzeri titreme (r‘ide) tonu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | Herbeieilen, getrieben werden | Koşup gelmek, sevk edilmek/sürülmek | Güdümlü koşuyu ifade eder; fakat içsel sarsıntı ve şehvet/öfke kaynaklı irade kaybını tek başına vermez. | Güçlü |
| Fransızca | Accourir précipitamment, être poussé | Telaşla koşmak, itilip sürüklenmek | Hızlı varış ve dış etkiyi belirtir; bedensel titreme ve kontrolsüzlük nüansı eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Gesenius, Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُهْرَعُونَ (Meçhul muzari fiil) | Şehvet, öfke ve günah hırsıyla gözü dönmüş şekilde sürüklenerek gelme | Lût kavminin, misafirleri duyunca hiçbir iradi frenleme yapmaksızın, sapkın dürtülerin güdümünde titreyerek ve koşturularak Lût'un kapısına dayanması bağlamı (Hûd [11:78](https://lisan.digital/tr/ayet/11:78.md)). |
| يُهْرَعُونَ (Meçhul muzari fiil) | Ataların batıl yolunu şuursuzca, körü körüne ve sürü halinde taklit ederek koşturulma | Müşriklerin ve inkârcıların, atalarını sapıklıkta bulup hiçbir delil ve muhakeme olmaksızın onların izleri peşinde telaşla ve iradesizce sürüklenişi bağlamı (es-Sâffât [37:70](https://lisan.digital/tr/ayet/37:70.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb ve irade-i cüz'iyye tartışmaları | Fiilin Kur'an'da yalnızca meçhul (edilgen) sîgada gelmesi; insanın nefsinin veya şeytani güdülerin esiri olduğunda iradesini nasıl devredip adeta bir «sevk edilen nesne»ye dönüştüğü meselesi | İrade zaafı, nefsin süfli arzularının insanı mecburi bir sevk halindeymiş gibi sürüklemesi |
| Fıkıh | İkrah ve şuursuz taşkınlık durumları | Haddi aşan taşkınlıklarda veya sürü psikolojisiyle işlenen cürümlerde failin kasıt ve temyiz kudretinin derecesi | Fıkhi bir terim olmaktan ziyade, suç kastındaki azgınlık ve hırs halinin psikolojik tasviri |
| Tefsir | Hûd 78 ve Sâffât 70 tefsirleri | Ayetlerdeki fiilin neden malum değil de meçhul sîgada geldiği; günahkârların birbirini kışkırtarak mı yoksa şeytan ve hevâ tarafından mı sevk edildiği tahlili | Şehvetin veya kör taklidin insanı iradesiz bir sürüye dönüştürerek koşturması |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve mahşer tasvirleri | İnsanların fitneye veya hesaba doğru korkuyla, titreyerek ve şaşkınlık içinde koşuşmasını anlatan rivayetler | Korku, soğuk veya dehşet sebebiyle kontrolsüzce bir yere akın etme hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akıl rehberliğinden kopuş | Hevâya ve kör taklide teslimiyet | İnsanın ahlaki ve akli iradesini yitirerek günah veya bâtıl akıntısına kapılması | Dini bilinç durduğunda insan, kendi içgüdülerinin veya şeytani telkinlerin edilgen bir nesnesi olarak bâtıla doğru koşturulur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve muhakeme | Eleştirel düşüncenin felci / Dogmatik sürüleşme | Kanıtsız kabullerin peşinden kitlesel ve sorgusuzca sürüklenme | Bilimsel zihniyet yerine ön kabullerin ve dogmaların arkasından titrek ve coşkulu bir histeriyle koşulmasını temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Kitle yönetimi ve manipülasyon | Kitle histerisi ve demagojik sevk | Toplumun rasyonel müzakereyi bırakıp ajitasyonla bir hedefe sürülmesi | Bireylerin ortak bir korku veya düşman algısıyla titretilerek siyasi bir amaca doğru körü körüne koşturulması mekanizmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa hareketleri ve krizler | Panik alımı / İrrasyonel piyasa coşkusu | Bireylerin piyasa manipülasyonu veya panikle bir varlığa plansızca hücum etmesi | Fiyat hareketleri karşısında zihni kontrolü yitiren kitlelerin korku veya aşırı kâr hırsıyla sürü psikolojisi içinde alıma/satıma koşturulmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış bir alan kuvveti altındaki parçacığın zorlanmış titreşimli hareketi (Forced oscillation with drift) | Bir parçacığın kendi serbest devinimi yerine, güçlü bir dış elektromanyetik alan veya gradyan etkisiyle zangırdayarak belirli bir kutba doğru sürüklenmesi ve sürati kontrol edememesi durumudur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sürü davranışı ve histerik güdülenme (Herd behavior / Social contagion) | Bireyin rasyonel karar mekanizmasını askıya alarak toplumsal bulaşma, kolektif panik veya ortak bir şehvet/öfke dalgası altında kitleyle birlikte aynı yöne savrulmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiilin yalnızca «hızlıca koştular» veya «koşarak geldiler» şeklinde nötr, iradi ve bilinçli bir atletik hareket gibi çevrilmesi; fiilin meçhul (edilgen) kalıbının ıskalanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fiil her iki kullanımında da meçhul formdadır (يُهْرَعُونَ). Bu, eylemin salt bir koşu olmadığını; faillerin korku, soğuk, dehşet, dizginsiz bir şehvet veya ataların izini körü körüne takip etme baskısıyla içten içe sarsılarak, adeta arkalarından itilip sürüklenerek geldiklerini gösterir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Lût kavminin cürmündeki fıtri ve akli çöküşün, sapkınlığın bir histeri ve iradesiz bir dürtü esareti haline geldiği anlaşılamaz; Sâffât suresindeki şirk ehlinin kör taklit mekanizmasının insanı nasıl sürüleştirip rasyonel düşünceden kopardığı gözden kaçar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın nefsi arzularına veya geleneksel kabullerine teslim olduğunda kendi iradesini nasıl kaybettiğini, hür bir özne olmaktan çıkıp güdülen bir nesne haline geldiğini semantik olarak tek bir meçhul sîgayla doğrudan ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahlaki çürüme ve cinsel sapkınlığın anlatıldığı kıssalarda (Hûd [11:78](https://lisan.digital/tr/ayet/11:78.md)) ve ataperestliğin, körü körüne taklitçiliğin kınandığı tevhid bağlamlarında (es-Sâffât [37:70](https://lisan.digital/tr/ayet/37:70.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bâtıl yolda koşan inkârcıların ve günahkârların bu tavırlarının rasyonel, planlı ve bağımsız bir irade tercihi olduğu yanılgısını düzeltir; onların aslında kendi şehvetlerinin, kitle psikolojisinin ve şeytani tahriklerin sürüklediği, sarsak ve edilgen bir güruh olduklarını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Rüzgarın önüne kattığı yaprakların titreyerek savrulması, bir insanın soğuktan, hummadan veya dehşetten zangır zangır titreyerek gayriiradi bir hızla sevk edilmesi.
- Soyut anlam: Rasyonel muhakemenin ve ahlaki iradenin felç olması neticesinde; nefsi bir dürtü, kitle histerisi veya ataların kör taklidi sebebiyle bir hedefe doğru iradesizce sürüklenme hali.
- Sistematik karşılık: İnsanın özne konumunu kaybederek süfli enerjilerin, toplumsal bulaşmanın veya cehalet akıntısının nesnesi (meçhul faili) durumuna indirgenmesi.
- LaTeX modeli: $$v = \mu \cdot F_{\text{ext}} - \gamma \cdot I, \quad \text{burada } I \to 0 \implies v \propto F_{\text{ext}}$$ $$v = \frac{F}{m} \cdot \tau, \quad I = 0$$
- LaTeX açıklaması:

Burada hareket hızı olan $v$, rasyonel içsel iradenin ($I$) sıfıra yaklaşmasıyla birlikte tamamen dışsal güdüleyici kuvvetin ($F$) ve bu kuvvete maruz kalınan sürenin ($\tau$) doğrudan bir fonksiyonuna dönüşür. Sisteme etki eden bir karşı irade veya dengeleyici bilinç bulunmadığı için hareket hür bir tercih değil, dış baskı ve içsel sarsıntı altında gerçekleşen zorunlu bir sürüklenmedir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/ayet/11:78.md) — يُهْرَعُونَ

وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ

Meal (IK): Kavmi ona koşa koşa geldi. Daha önce de kötü işler işlerlerdi. Ey kavmim; işte kızlarım, bunlar sizin için daha temizdir. Allah’tan korkun da misafirlerin önünde beni rezil etmeyin. İçinizde aklı erer bir kimse yok mudur? dedi.

### [Saffat 37:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/ayet/37:70.md) — يُهْرَعُونَ

فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ

Meal (IK): Yine de onların izlerinde koşturuluyorlardı.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

(Her’) Rüzgarın döktüğü yapraktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الهاء والراء
) ع ه ر، ه ع ر، ه ر ع مستعملات( عهر: العَهْرُ: الفُجُور، عَهَرَ إليها يَعْهَرُ عَهْراً: أتاها ليلاً للفُجُور ويُعَاُهِرها: يُزَانِيهَا. وكُلَّ منهما عاهِرٌ، قال:
لا تْلْجَأَنّ سِرّاً إلى خائِنٍ		يوما ولا تَدْنُ إلى عاهِر
وعن رسول الله -صلى الله عليه وسلم: "الولدُ للفِرَاشِ وللعَاهِرِ الحَجَرُ".
هعر: الهَيْعَرَةُ: المرأةُ التي لا تسْتَقِرُّ مكانها نزفا من غيرِ عِفَّة. يقال: عَيْهَرَتْ وهَيْعَرَتْ، وهذه الياءُ لازمةٌ، إلاَّ أنَّها لَزِمَتْ لُزُوم الحرف الأصليّ، لأن العين بعد الهاء لا تَأْتَلِفُ إلاَّ بِفَصْلِ لازمٍ.
هرع: الهُرَاعُ والإِهْرَاعُ والهَرَعُ: شِدَّةُ السَّوقِ. يُهْرَعُونَ: يُسَاقُونَ ويُعْجَلُونَ وتَهَرَّعَت الرماحُ إليه إذا أَقْبَلَتْ شَوَارِعَ، قال:
عندَ الكَريهِة والرِّماحُ تَهَرَّعُ
أراد: تَتَهَرَّعُ. وأهْرَعُوها: أشْرَعُوها ثم مضوا بها. ورجُلٌ هَرِعٌ: سريعُ المشْيِ والبُكاء.
والهَرْعَةُ: القَمْلَةُ الكبيرَةُ. وكذلك الهِرْنِعُ والحِنْبِجُ.

##### Türkçe

باب **العين** و **الهاء** و **الراء**
(**ع ه ر**، **ه ع ر**، **ه ر ع** kullanımdadır) **عهر**: **العَهْرُ**: fuhuş. **عَهَرَ** ona, **يَعْهَرُ** **عَهْراً**: fuhuş için ona geceleyin geldi; ve **يُعَاُهِرها**: onunla zina eder. Ve ikisinin her biri **عاهِرٌ**dur, dedi ki:
Gizlice bir hain’e asla sığınma		bir gün, ve bir **عاهِر**’e yaklaşma.

Ve Resûlullah’tan -Allah ona salât ve selâm etsin-: “Çocuk **الفِرَاشِ**’ındır; **العَاهِرِ** için ise taş vardır.”

**هعر**: **الهَيْعَرَةُ**: iffetsizlikten, kanama hâlinde yerinde durmayan kadın. Denir: **عَيْهَرَتْ** ve **هَيْعَرَتْ**; ve bu **الياءُ** lâzımdır; ancak o, aslî harfin lüzumu gibi lüzumlu olmuştur; çünkü **العين** **الهاء**’dan sonra, ancak lâzım bir ayırma ile uyuşur.

**هرع**: **الهُرَاعُ** ve **الإِهْرَاعُ** ve **الهَرَعُ**: sevkin şiddeti. **يُهْرَعُونَ**: sevk olunur ve acele ettirilirler. Ve mızraklar ona doğru, açıkça gelince **تَهَرَّعَت**; dedi ki:
Şiddetli iş anında, mızraklar **تَهَرَّعُ**.

Muradı: **تَتَهَرَّعُ**. Ve **أهْرَعُوها**: onu ileri sürdüler, sonra onunla gittiler. Ve **هَرِعٌ** bir adam: yürüyüşü ve ağlaması hızlı olan.

Ve **الهَرْعَةُ**: büyük bit. Ve yine **الهِرْنِعُ** ve **الحِنْبِجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

دمٌ هَرِعٌ: أي جارٍ بيِّن الهَرَعِ. وقد هَرِعَ. ورجلٌ هَرِعٌ: سريعُ البكاء. والهَرِعَةُ: المرأةُ التي تُنْزِلُ حين يخالطها الرجلُ. والمَهْروعُ: المجنون الذي يُصْرَعُ. والإهْراعُ: الإسْراعُ. وقوله تعالى: "وجاءهُ قَوْمُهُ يُهْرَعونَ إليه"، قال أبو عبيدة: أي يُسْتَحَثُّونَ إليه، كأنَّه يحثُّ بعضهم بعضاً. وأُهْرِعَ الرجلُ على ما لم يسمّ فاعله، فهو مُهْرَعٌ، إذا كان يُرْعَدُ من غضبٍ أو حمَّى أو فَزَع. والهَيْرَعُ: الجبانُ الضعيفُ. وريحٌ هَيْرَعٌ: سريعةُ الهبوبِ. وربَّما سمُّوا قصبةَ الراعي التي يزمِرُ بها هَيْرَعَةً ويَراعَةً.

##### Türkçe

**دَمٌ هَرِعٌ**: yani, **الهَرَعِ**’ı (akışı) açıkça belli olan akan (kan). Ve **هَرِعَ**. Ve **رَجُلٌ هَرِعٌ**: çabuk ağlayan. Ve **الهَرِعَةُ**: erkek onunla karıştığı zaman (cinsel temas ettiği zaman) meni indiren kadın. Ve **المَهْروعُ**: sara’ya tutulup yere serilen deli. Ve **الإهْراعُ**: hızlanma. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وجاءهُ قَوْمُهُ يُهْرَعونَ إليه**”, Ebû Ubeyde dedi: yani ona doğru acele ettiriliyorlar; sanki bazısı bazısını teşvik ediyor. Ve **أُهْرِعَ** adam, faili adlandırılmayan (meçhul) üzere; o hâlde o **مُهْرَعٌ**’dır: öfke yahut humma yahut korkudan titriyor olduğu zaman. Ve **الهَيْرَعُ**: korkak, zayıf. Ve **رِيحٌ هَيْرَعٌ**: esmesi hızlı. Ve belki çobanın onunla kaval çaldığı kamışını **هَيْرَعَةً** ve **يَراعَةً** diye adlandırdılar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والهاء مع الراء
عهر ، هرع ، هعر
استعمل من وجوهه : عهر ، هرع ، هعر .
عهر : قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الولد للفِراش وللعاهر الحجر ) ، العاهر : الزاني .
قال أبو زيد : ويقال للمرأة الفاجرة عاهرة ، ومُعاهِرة ، ومسافحة .
وقال أبو عبيد : معنى قوله ( صلى الله عليه وسلم ) ( وللعاهر الحجر ) ، أي لا حقّ له في النسب ؛ وهو كقولك : له التُّراب ، وبِفيه الأثلَب ، أي لا شيء له .
وروى أبو عُمر عن أحمد بن يحيى ومحمد بن يزيد أنهما قالا : يقال للمرأة
الفاجرة العَيهَرَةُ . قالا : والياء فيها زائدة ، والأصل عَهَرة مثل ثمرة .
وأخبرني المنذريّ عن المفضّل بن سلمة أنه قال : لقي عبدُ الله بن صفوان بن أمية أبا حاضرٍ الأسيِّديّ أسيّد بن عمرو بن تميم فراعَه جمالُه فقال له : ممن أنت ؟ قال : من بني أسيِّد بن عمرو ، وأنا أبو حاضر . فقال : أُفَّةً لك : عُهيرَةٌ تيّاس . قال أبو طالب : والعُهَيرة : تصغير العَهِر . قال : والعَهر : العاهر ، وهو الزّاني .
وقال ابن شُميل : قال رؤبة : العاهر : الذي يتبع الشرَّ ، زانياً كان أو سارقا .
وقال الليث : العَيْهرة من النساء : التي لا تستقرُّ نَزَقاً في مكانٍ في غير عِفّة .
هعر : قال الليث : يقال هيعرت المرأة وتهيعرت ، إذا كانت لا تستقرُّ في مكان .
قلت : كأنَّه عند الليث مقلوب من العيهرة ، لأنه جعل معناهما واحداً .
هرع : أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : يقال : للمجنون : مهروع مخفوع ممسوس .
وقال غيره : الهَرِعة من النساء : التي تُنزِل حين يخالطها الرجل قبلَه شَبَقاً وحِرصاً على جماعه إياها . والهَيْرَع : الرجل الجَبان ومنه قول ابن أحمر :
ولستُ بهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشَاهُ
إذا ما طيّرتْه الريحُ طارا
وأما قول الله عزّ وجلّ : ( وَجَآءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ ) ( هُود : 78 ) فإنّ أبا الفضل أخبرني عن أبي العباس أحمد بن يحيى أنه قال : الإهراع : إسراعٌ في طمأنينة . ثم قيل له : إسراع في فَزَع ؟ فقال : نعم .
وقال الكسائيّ : الإهراع : إسراعٌ في رِعدة . وقال المهلهل :
فجاءوا يُهرَعون وهم أسارَى
نَقُودهم على رغم الأنوفِ
وقال الليث : ( يُهرَعون وهم أُسارى ) ، أي يساقون ويعجّلون . يقال هُرِعوا وأهرِعوا قال : وإذا أشرعَ القومُ رماحَهم ثمَّ مضَوا بها قيل : هرّعوا بها . وقد تهرَّعت الرِّماحُ ، إذا أقبلت شَوارع . وأنشد قوله :
عند البديهة والرماح تهرّع
قال : ورجلٌ هَرِع : سريع البكاء .
أبو عبيد عن الأصمعي وأبي عمرو : الهَرِع : الجاري ، وقد هَرع وهَمع ، إذا سال . قالا : وريحٌ هَيْرَعٌ : تَسْفِي التراب .
وروى أبو تراب لأبي عمرٍ و قال : المهروع : المصروع من الجهد . وقاله الكسائيّ .
وقال أبو عمرو : الهَيرع والهَيْلع : الضعيف ، وقال الباهليّ : هي الفَرَعة والهَرَعَة ، للقملة الصغيرة .
وقال أبو سعيد : هي الفَرْعة والهَرْعَة .
أبو عبيد عن أبي زيد : أُهرِع الرجلُ إهراعاً ، إذا أتاك وهو يُرعَد من البرد . وقد يكون الرجلُ مُهرَعاً من الحمَّى والغَضَب ، وهو حين يُرعَد . والمُهرَع أيضاً : الحريص جاء به كلِّه أبو عبيد في باب ما جاء في لفظ مفعول بمعنى فاعل .
هعر : قال بعضُهم : الهَيْعرونُ : الدَّاهية . ويقال للعجوز المسنَّة هَيعرون ، كأنَّها
سمِّيت بالداهية .
قلت : ولا أحقُّ الهَيعَرون ولا أُثبته ، ولا أدري ما صحّته .

##### Türkçe

باب العين والهاء مع الراء
**عهر** ، **هرع** ، **هعر**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عهر** ، **هرع** ، **هعر** .

**عهر** : Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **الولد للفِراش وللعاهر الحجر** ) ; **العاهر** : zânî.

Ebû Zeyd dedi: Ve fâcire kadına **عاهرة** , **مُعاهِرة** ve **مسافحة** denir.

Ebû Ubeyd dedi: Onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözünün mânâsı ( **وللعاهر الحجر** ) , yani nesepte onun için hak yoktur; ve bu, senin “ona **التُّراب** var” ve “ağzında **الأثلَب** var” demen gibidir; yani onun için hiçbir şey yoktur.

Ebû Umer, Ahmed b. Yahyâ ve Muhammed b. Yezîd’den rivayet etti ki ikisi şöyle dedi: Fâcire kadına **العَيهَرَةُ** denir. İkisi dedi: Ve içindeki **الياء** zâiddir; asl **عَهَرة**’dir, **ثمرة** gibi.

Münzirî bana Mufaddal b. Seleme’den haber verdi ki şöyle dedi: Abdullah b. Safvân b. Ümeyye, Ebû Hâzır el-Esîdî (Esîd b. Amr b. Temîm) ile karşılaştı; develeri onu ürküttü; ona dedi ki: Sen kimdensin? Dedi: Ben Benî Esîd b. Amr’danım ve ben Ebû Hâzır’ım. Dedi: Sana yazık: **عُهيرَةٌ** **تيّاس**. Ebû Tâlib dedi: Ve **العُهَيرة** : **العَهِر**’in küçültmesidir. Dedi: Ve **العَهر** : **العاهر**’dir; o da zânîdir.

İbn Şümeyl dedi: Rü’be dedi: **العاهر** : şerri tâkip eden kimsedir; zânî de olsa hırsız da olsa.

Leys dedi: Kadınlardan **العَيْهرة** : iffetsizlik içinde bir yerde, yerinde durmayan (kimse)dir, ataklık sebebiyle.

**هعر** : Leys dedi: Kadın **هيعرت** ve **تهيعرت** denir; eğer bir yerde durmuyor ise.

Dedim: Sanki Leys’in yanında bu, **العيهرة**’den kalb edilmiştir; çünkü ikisinin mânâsını bir kıldı.

**هرع** : Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından: Dedi: Deliye **مهروع** **مخفوع** **ممسوس** denir.

Başkası dedi: Kadınlardan **الهَرِعة** : erkek onunla karıştığında, ondan önce, şehvet ve onunla cima etmesine hırs sebebiyle (meni) indiren (kadın)dır. Ve **الهَيْرَع** : korkak erkektir; ve ondan İbn Ahmer’in sözü:
ولستُ بهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشَاهُ
إذا ما طيّرتْه الريحُ طارا

Azîz ve Celîl olan Allah’ın sözüne gelince: ( **وَجَآءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ** ) ( **هُود : 78** ) ; şüphesiz Ebû’l-Fadl bana Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan haber verdi ki dedi: **الإهراع** : sükûnet içinde bir sürattir. Sonra ona denildi: Bir korku içinde sürat mi? Dedi: Evet.

Kisâî dedi: **الإهراع** : bir titreme içinde sürattir. Mühelhil dedi:
فجاءوا يُهرَعون وهم أسارَى
نَقُودهم على رغم الأنوفِ

Leys dedi: ( **يُهرَعون وهم أُسارى** ) , yani sevk olunur ve acele ettirilirler. **هُرِعوا** ve **أهرِعوا** denir. Dedi: Kavim mızraklarını ileri uzatıp sonra onlarla yürüdüklerinde, onlarla **هرّعوا** denir. Ve mızraklar **تهرَّعت** olmuştur; eğer şâri‘ olarak (doğruca) gelmiş ise. Şu sözünü şâhid getirdi:
عند البديهة والرماح تهرّع

Dedi: Ve **هَرِع** bir adam: çabuk ağlayan.

Ebû Ubeyd, Asma‘î ve Ebû Amr’dan: **الهَرِع** : akan (şey)dir; ve **هَرع** ve **هَمع** olmuştur; eğer akmış ise. İkisi dedi: Ve **ريحٌ هَيْرَعٌ** : toprağı savurur.

Ebû Turâb, Ebû Amr için rivayet etti ve dedi: **المهروع** : yorgunluktan yere serilmiş olandır. Kisâî de onu söyledi.

Ebû Amr dedi: **الهَيرع** ve **الهَيْلع** : zayıf (kimsedir). Bâhilî dedi: O, küçük bit için **الفَرَعة** ve **الهَرَعَة**’dir.

Ebû Saîd dedi: O, **الفَرْعة** ve **الهَرْعَة**’dir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أُهرِع** olur, **إهراعاً**; eğer sana gelirken soğuktan titriyor ise. Adam, titrerken, hummadan ve öfkeden de **مُهرَعاً** olabilir. Ve **المُهرَع** ayrıca: hırslı (kimsedir); Ebû Ubeyd bunu bütünüyle, “muf‘al lafzının fâil mânâsında geldiği” babında getirdi.

**هعر** : Bazıları dedi: **الهَيْعرونُ** : musîbet (büyük belâ)dır. Ve yaşlı kocakarıya **هَيعرون** denir; sanki musîbet ile adlandırılmıştır.

Dedim: Ne **الهَيعَرون**’u daha haklı bulurum ne de onu sabit kılarım; onun sıhhatini bilmem.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والراء وما يثلثهما)
(هرس) الهاء والراء والسين: أصلٌ صحيح يدلُّ على دَقٍّ وهَزْمٍ في الشَّيء. وهَرَسْت الشّيءَ: دقَقْتُه. ومنه الهَرِيسة. والمِهْراسُ: حجرٌ منقورٌ، لعلّهُ يُدَقُّ فيه الشيء، وربَّما كان مستطيلاً يُتوَضَّأُ منه. والهَِرْس([1]): الثَّوب الخَلَق، وهذا على معنى التَّشبيه، كأنّه قد هُرِس. والمَهارِيس: الإبلُ الشِّداد تَهرُسُ الشيءَ عند الأكل. والهَرِسُ: الأسدُ الشَّديد، كأنّه يَهرُسُ ما لَقِي. قال:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
وأمّا الهَرَاسُ فشَجرٌ ذو شوكٍ. وهو شاذٌّ عن هذا القياس. قال:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *
(هرش) الهاء والراء والشين: كلمةٌ واحدة، هي مُهارَشة الكلابِ: تحريش بعضها على بعض. ومنه يُقاس التَّهريش، وهو الإفساد بين النّاس.
ومما ليس من هذا الباب هَرْشَى: هَضْبَةٌ معروفة. قال:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(هرص) الهاء والراء والصاد ليس بشيء، إلا أنهم يقولون: الهَرِيصَة: مُستنقع الماء.
(هرض) الهاء والراء والضاد، سبيلُه سبيلُ ما قبلَه، إلاّ أنَّ أبا بكرٍ([5]) زعم أن الهَرَض: الحَصَفُ يخرُج بالإنسان من الحَرّ. قال: وهَرَضْتُ الثَّوْبَ: مَزَّقتُه.
(هرط) الهاء والراء والطاء شيءٌ يدلُّ على اختصامٍ وتشاتُمٍ. وتهارطَ الرّجلانِ. تَشَاتَمَا. وهَرَطَ في كلامِه: خَلَّطَ.
(هرع) الهاء والراء والعين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. وأُهْرِعَ الرّجُلُ: ارتَعَدَ فَرَقاً. وسمِّيَ الأحمقُ هَيْرَعاً لاضطرابِ رائِهِ. ويمكن أنَّ الهاء فيه زائدة، فيكون من باب يَرَع. ويقال الهِرْياع: سَفِير الشَّجرِ، لأنَّه مضطرِبٌ تحمِلُهُ الرِّيحُ من موضعٍ إلى موضع.
ومن الباب: الهَرِع: الدَّمعُ أو الدّمُ الجارِي. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ: أقبلَتْ شوارِعَ. وهم يُهْرَعُون إليه، أي يُساقُون.
ومما ليس من الباب الهَرْعة([6]): دُوَيْبَّة. يقال لها هَرِيعٌ([7]) وهريع([8]).
(هرف) الهاء والراء والفاء. يقولون: الهَرْف كالهَذَيَان بالثَّناء على الإنسان إعجاباً به. يقولون: "لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف". ويقولون: هَرَّفَت([9]) النَّخْلَةُ، إذا عجَّلت إتاءَها. وما أُرَى هذه الكلمةَ عربيّة.
(هرل) الهاء والراء واللام. يقولون: الهَرْوَلة بين المَشْي والعَدْو.
(هرم) الهاء والراء والميم كلمتان: إحداهما الهَرَم: كِبَر السّنّ. ويقال: الهَرِمَة: اللّبُؤَة([10]). وابن هِرْمَةَ: آخِرُ ولَدِ الرّجل. والأخرى الهُرْمانُ: العَقْل.
(هرو) الهاء والراء والحرف المعتلّ والمهموز، بابٌ لم يُوضَع على قِياسٍ، وأُصولُ كلمه متباينة وممَّا جاء منه: هَرَوْتَهُ بالهرَاوة: ضربتُه بها. وهَرَّيتُ العمامةَ: صَفَّرْتُها. قال ابنُ دريد([11]): الهَرْوُ لا أصْلَ لـه في العربيَّة، إلاَّ أنَّ أبا مالكٍ جاء بحرفٍ أنكره أهلُ اللُّغة. قال: هَرَوْتُ اللّحمَ: أنضَجْتُه. وإنما هو هَرَأْته.
ومن المهموز الهُرَاء: المَنْطِق الفاسِد. يقال: أهْرَأَ الرّجُل في مَنطِقِه. قال:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
وتهرَّأَ اللّحمُ: طُبِخَ حتى يتساقَطَ عن العظْم. وهَرَأَه البَردُ: أصابَتْهُ شِدَّتُه، وكذا أهرأه.
(*هرب) الهاء والراء والباء كلمةٌ واحدة، هي هَرَب، إذا فَرّ. وما له هاربٌ ولا قاربٌ، أي صادرٌ عن الماء ولا وارد، أي لا شيءَ له.
(هرت) الهاء والراء والتاء: كلمةٌ تدلُّ على سَعَةٍ في شَيء. فالهَرَت: سَعَة الشِّدْق. والهَرِيت: المرأةُ المُفْضَاة.
(هرج) الهاء والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاطٍ وتخليط. منه هَرَّجَ الرَّجُل في حَدِيثه: خَلَّط. ويقاس على هذا فيقال لِلْقَتْل هَرْج، بسكون الراء. قال:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
والهَرَج بفتح الراء: أن تُظْلِمَ عينُ البَعِيرِ من شِدَّةِ الحر. والهَرْج: عَدْوُ الفرسِ بِسُرْعة، مرَّ يَهْرِجُ. والأرض المِهراجُ: الحَسَنَة النَّباتِ التفَّ بعضُه ببعض.
ومما ليس من هذا بعيداً منه: هَرّجْتُ السَّبُعَ([14]): صِحْت به.
(هرد) الهاء والراء والدال كلماتٌ تدلُّ على معالجةِ شيءٍ بصِبْغ أو ما أشبَهَه. وثوبٌ مَهرودٌ: صُبِغَ أصْفَرَ. وهَرَّدْتُ الثّوبَ شققته. وهَرَدْت عِرضَه: ثَلَبتُه. وهَرّدْتُ اللّحمَ: أنضجتُه شيئاً، تهريداً.
---------------------__
([1]) بفتح الهاء وكسرها، وككتف أيضاً.
([2]) أنشده في المجمل واللسان (هرس).
([3]) للنابغة الجعدي كما سبق في حواشي (طبق). وصدره:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) التكملة مما سبق في (1: 147) ومن اللسان (هرش) ومعجم البلدان (هرشى). وقد سبق برواية: "خذا أنف". وفي المجمل والصحاح: "خذي أنف"، وفي اللسان: "خذا جنب".
([5]) في الجمهرة (2: 368).
([6]) بالفتح وبالتحريك، كما في تاج العروس.
([7]) وكذا في المجمل. ونصه: "والهرعة: دويبة، ويقال بل الهريع القملة، وهو الصحيح". واقتصر في الجمهرة (2: 391) على قوله: "والهريعة: القملة الكبيرة".
([8]) كذا وردت هذه الكلمة. وبدلها في اللسان: "الهيرعة".
([9]) ويقال: "أهرفت أيضاً" كما في القاموس، واقتصر على الأخيرة في اللسان.
([10]) وردت في القاموس. ولم ترد في اللسان.
([11]) الجمهرة (2: 422).
([12]) في الأصل: "له بشر" تحريف. والبيت لذي الرمة في ديوانه 212 واللسان (هرأ) والبيان (1: 276) وأمالي القالي (1: 154). ويروى: "رقيق الحواشي" كما في البيان.
([13]) لابن قيس الرقيات في ديوانه 283 واللسان (هرج)، قاله أيام فتنة ابن الزبير.
([14]) في اللسان والمجمل: "بالسبع".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve râ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)
(**هرس**) **الهاء** ve **الراء** ve **السين**: Şeyde bir dövme ve ezme üzerine delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **هَرَسْتُ الشّيءَ**: onu dövdüm. Ondandır **الهَرِيسة**. Ve **المِهْراسُ**: oyulmuş bir taştır; umulur ki onda şey dövülür; ve belki de ondan abdest alınan uzunumsu olur. Ve **الهَِرْس**([1]): eski elbise; bu, teşbih mânâsı üzerinedir; sanki dövülmüş gibidir. Ve **المَهارِيس**: sert develerdir; yeme esnasında şeyi ezer. Ve **الهَرِسُ**: şiddetli aslandır; sanki karşılaştığını ezer. Dedi ki:
شَديدَ السَّاعدينِ أخا وِثابٍ *** شديداً أسرُهُ هَرِساً هَمُوسا([2])
Ama **الهَرَاسُ** ise dikenli bir ağaçtır. Ve o, bu kıyastan şâzdır. Dedi ki:
* طِباقَ الكلابِ يَطَأْنَ الهَرَاسا([3]) *

(**هرش**) **الهاء** ve **الراء** ve **الشين**: tek bir kelimedir; o da **مُهارَشة الكلابِ**: bazısını bazısına karşı kışkırtmaktır. Ondan **التَّهريش** kıyas olunur; o, insanlar arasında ifsattır.
Ve bu bâbdan olmayanlardan: **هَرْشَى**: bilinen bir tepedir. Dedi ki:
خُذُوا صدرَ هَرْشَى [أوقَفَاها فإنَّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى] لهُنَّ طرِيقُ([4])(**هرص**) **الهاء** ve **الراء** ve **الصاد** bir şey değildir; ancak onlar derler ki: **الهَرِيصَة**: su birikintisi.

(**هرض**) **الهاء** ve **الراء** ve **الضاد**; yolu, kendinden öncekilerin yolu gibidir; ancak **أبو بكرٍ**([5]) iddia etti ki **الهَرَض**: sıcaktan insandan çıkan çakıl taşıdır. Dedi ki: ve **هَرَضْتُ الثَّوْبَ**: onu yırttım.

(**هرط**) **الهاء** ve **الراء** ve **الطاء**: çekişme ve sövüşmeye delâlet eden bir şeydir. Ve **تهارطَ الرّجلانِ**: birbirlerine sövdüler. Ve **هَرَطَ في كلامِه**: sözünde karıştırdı.

(**هرع**) **الهاء** ve **الراء** ve **العين**: hareket ve çalkantıya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **أُهْرِعَ الرّجُلُ**: korkudan titredi. Ve ahmağa, görüşünün çalkantısından dolayı **هَيْرَعاً** adı verildi. Ve onda **الهاء**’nın زائد olması mümkündür; böylece **يَرَع** bâbından olur. Ve **الهِرْياع** denir: ağacın hışırtısı; çünkü o, rüzgârın onu bir yerden bir yere taşımasıyla çalkantılıdır.
Ve bâbdandır: **الهَرِع**: akan gözyaşı veya kandır. Ve **تَهَرَّعَتِ الرِّماحُ**: açıkça geliverdi. Ve onlar ona **يُهْرَعُون**; yani sürülürler.
Ve bâbdan olmayanlardan: **الهَرْعة**([6]): küçük bir canlı. Ona **هَرِيعٌ**([7]) ve **هريع**([8]) denir.

(**هرف**) **الهاء** ve **الراء** ve **الفاء**. Derler ki: **الهَرْف**; insana hayranlıkla onu övmede hezeyan gibidir. Derler ki: "لا تَهْرِفْ بما لا تَعْرِف". Ve derler ki: **هَرَّفَت**([9]) **النَّخْلَةُ**, eğer verişini acele ettirdiyse. Ve ben bu kelimeyi Arapça görmüyorum.

(**هرل**) **الهاء** ve **الراء** ve **اللام**. Derler ki: **الهَرْوَلة** yürüyüş ile koşu arasındadır.

(**هرم**) **الهاء** ve **الراء** ve **الميم** iki kelimedir: bunlardan biri **الهَرَم**: yaşlılıktır. Ve **الهَرِمَة** denir: **اللّبُؤَة**([10]). Ve **ابن هِرْمَةَ**: adamın çocuğunun sonuncusudur. Diğeri **الهُرْمانُ**: akıldır.

(**هرو**) **الهاء** ve **الراء** ve illetli ve hemzeli harf: kıyas üzere konulmamış bir bâbdır; kelimelerinin asılları ayrıdır. Ondan gelenlerdendir: **هَرَوْتَهُ بالهرَاوة**: onu onunla vurdum. Ve **هَرَّيتُ العمامةَ**: onu sararttım. **ابنُ دريد**([11]) dedi ki: **الهَرْوُ**’nun Arapçada aslı yoktur; ancak **أبو مالكٍ** dil ehlinin inkâr ettiği bir harf getirdi. Dedi ki: **هَرَوْتُ اللّحمَ**: onu pişirdim. O ancak **هَرَأْته**’dir.
Ve hemzeliden **الهُرَاء**: bozuk mantıktır. **أهْرَأَ الرّجُل** denir: mantığında saçmaladı. Dedi ki:
لها بَشَرٌ مثل الحرير ومنطِقٌ *** رخيمُ الحواشِي لا هُراءٌ ولا نَزْرُ([12])
Ve **تهرَّأَ اللّحمُ**: kemikten dökülünceye kadar pişirildi. Ve **هَرَأَه البَردُ**: onun şiddeti ona isabet etti; ve keza **أهرأه**.

(*(**هرب**) **الهاء** ve **الراء** ve **الباء** tek bir kelimedir; o da **هَرَب**’dır; kaçtığı zaman. Ve onun ne **هاربٌ**’ı vardır ne **قاربٌ**’ı; yani sudan çıkan da yok, giren de; yani onun hiçbir şeyi yoktur.

(**هرت**) **الهاء** ve **الراء** ve **التاء**: bir şeyde genişliğe delâlet eden bir kelimedir. **الهَرَت**: ağız kenarının genişliğidir. Ve **الهَرِيت**: ifzâ edilmiş kadındır.

(**هرج**) **الهاء** ve **الراء** ve **الجيم**: karışma ve karıştırmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **هَرَّجَ الرَّجُل في حَدِيثه**: karıştırdı. Buna kıyas olunur da öldürmeye **هَرْج** denir; **الراء**’nın sükûnuyla. Dedi ki:
ليتَ شِعرِي أَأَوَّلُ الهَرْج هذا *** أم زمانٌ من فِتْنَةٍ غيرِ هَرْجِ([13])
Ve **الهَرَج** **الراء**’nın fethiyle: sıcağın şiddetinden devenin gözünün kararmasıdır. Ve **الهَرْج**: atın süratle koşmasıdır; geçti, **يَهْرِجُ**. Ve **الأرض المِهراجُ**: bitkisi güzel olan (yerdir); bazısı bazısına dolaşmıştır.
Ve bundan uzak olmayan, bâbdan olmayanlardan: **هَرّجْتُ السَّبُعَ**([14]): ona bağırdım.

(**هرد**) **الهاء** ve **الراء** ve **الدال**: boya ile yahut ona benzer bir şeyle bir şeyi işlemeye delâlet eden kelimelerdir. Ve **ثوبٌ مَهرودٌ**: sarıya boyandı. Ve **هَرَّدْتُ الثّوبَ**: onu yırttım. Ve **هَرَدْت عِرضَه**: onu ayıpladım. Ve **هَرّدْتُ اللّحمَ**: onu biraz pişirdim; **تهريداً**.

---------------------__
([1]) **الهاء**’nın fethi ve kesriyle; ve **كتف** gibi de.
([2]) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**هرس**) rivayet etti.
([3]) Daha önce (**طبق**) haşiyelerinde geçtiği üzere **النابغة الجعدي**’nindir. Ve صدرُه:
* وخيل يطابقن بالدارعين *
([4]) Tekmile, daha önce (1: 147)’de ve **اللسان** (**هرش**) ve **معجم البلدان** (**هرشى**)’dandır. Ve daha önce "خذا أنف" rivayetiyle geçti. Ve **المجمل** ve **الصحاح**’ta: "خذي أنف"، ve **اللسان**’da: "خذا جنب".
([5]) **الجمهرة**’de (2: 368).
([6]) Feth ile ve hareke ile; **تاج العروس**’ta olduğu gibi.
([7]) Ve keza **المجمل**’de. Metni: "والهرعة: دويبة، ويقال بل الهريع القملة، وهو الصحيح". Ve **الجمهرة**’de (2: 391) şu sözüyle yetindi: "والهريعة: القملة الكبيرة".
([8]) Bu kelime böyle vârid olmuştur. Ve onun yerine **اللسان**’da: "الهيرعة".
([9]) Ve "أهرفت أيضاً" denir; **القاموس**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da yalnız sonuncusuyla yetindi.
([10]) **القاموس**’ta vârid olmuştur. **اللسان**’da vârid olmamıştır.
([11]) **الجمهرة** (2: 422).
([12]) Asılda: "له بشر" tashîftir. Ve beyit, divanında 212’de ve **اللسان** (**هرأ**) ve **البيان** (1: 276) ve **أمالي القالي** (1: 154)’te **ذو الرمة**’nindir. Ve "رقيق الحواشي" diye rivayet olunur; **البيان**’da olduğu gibi.
([13]) Divanında 283’te ve **اللسان** (**هرج**)’de **ابن قيس الرقيات**’ındır; onu **ابن الزبير** fitnesi günlerinde söyledi.
([14]) **اللسان** ve **المجمل**’de: "بالسبع".

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ر ع
أهرع الرجل إهراعاً وهو إسراع في رعدة‏.‏
ويقال‏:‏ أقبل الشيخ يهرع‏.‏
وفلان يهرع من الغضب والبرد والحمّى‏.‏
ويقال للمجنون والمصروع‏:‏ مهروع ومنه قوله تعالى‏:‏ ‏"‏ فهم يهرعون ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ه ر ع
Adam **أهرع** etti, **إهراعاً**; ve o, bir titremede sürat etmektir.
Ve denilir: Şeyh **يهرع** hâlinde geldi.
Ve falan, öfkeden, soğuktan ve hummadan **يهرع** eder.
Ve deliye ve sara tutana denilir: **مهروع**; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "Onlar **يهرعون** ederler."

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَرَعُ والهُراعُ والإِهْراعُ: شدَّة السَّوْقِ وسُرْعةُ العَدْو؛ قال الشاعر أَورده ابن بري:
كأَنَّ حُمُولَهم، مُتتابِعاتٍ،
رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إِلى رَعيلِ
وقد هُرِعُوا وأُهْرِعُوا. واسْتُهْرِعَتِ الإِبلُ: أَسْرَعَتْ إِلى الحوضِ. وأْهْرِعَ الرجلُ، على ما لم يسم فاعله: خَفَّ وأُرْعِدَ من سُرْعةٍ أَو خوْفٍ أَو حِرْصٍ أَو غَضَبٍ أَو حُمَّى. وفي النزيل: وجاءه قومه يُهْرَعُون إِليه؛ قال أَبو عبيدة: يُسْتَحَثُّون إِليه كأَنه يَحُثُّ بعضهم بعضاً. وتَهَرَّعَ إِليه: عَجِلَ. قال أَبو العباس: الإِهْراعُ إِسْراعٌ في طُمَأْنِينةٍ، ثم قيل له: إِسْراعٌ في فَزَعٍ، فقال: نعم. وقال الكسائي: الإِهْراعُ إِسْراعٌ في رِعْدَةٍ، وقال المهلهل: فجاؤُوا يُهْرَعُونَ، وهُمْ أُسارَى،
يَقُودُهُمُ على رَغمِ الأُنُوفِ
قال الليث: يُهْرَعُون وهم أُسارى يُساقُون ويُعْجَلُون. يقال: هُرِعُوا وأُهْرِعُوا. أَبو عبيد: أُهْرِع الرجلُ إِهْراعاً إِذا أَتاكَ وهو يُرْعَدُ من البَرْدِ، وقد يكون الرجل مُهْرَعاً من الحمى والغضب، وهو حين يُرْعَدُ، والمُهْرَعُ أَيضاً كالحريص؛ وذكر ذلك كله أَبو عبيد في باب ما جاء في لفظ مفعول بمعنى فاعل. وقوله تعالى: وهم على آثارِهم يُهْرَعُونَ، أَي يَسْعَوْن عِجالاً. والعرب تقول: أُهْرِعُوا وهُرِعُوا فهم مُهْرَعُون ومَهْرُوعُون؛ أَنشد شمر لابن أَحمر يصف الريح: أَرَبَّتْ عليها كلُّ هَوْجاءَ سَهْوةٍ
زَفُوفِ التَّوالي، رَحْبةِ المُتَنَسَّمِ
إِبارِيّةٍ هَوْجاء، مَوْعِدُها الضُّحَى،
إِذا أَرْزَمَتْ جاءَتْ بِوِرْدٍ غَشَمْشَمِ
زَفُوفٍ نِيافٍ هَيْرَعٍ عَجْرَفِيَّةٍ،
تَرَى البِيدَ، مِنْ إِعْصافِها الجَرْيَ، تَرْتَمي
أَراد بالوِرْد المَطَرَ. ورجُل هَرِعٌ: سَرِيعُ المَشْي. وهَرِعٌ أَيضاً: سَرِيعُ البُكاءِ. والهَرِعُ: الجاري. وهَرِعَ الشيءُ هَرَعاً، فهو هَرِعٌ، وهَمَعَ: سال، وقيل: تَتابَعَ في سَيَلانِه؛ قال الشماخ: عُذَافِرة، كأَنَّ بِذِفْرَيَيْها
كُحَيْلاً، بَضَّ من هَرِعٍ هَمُوعِ
ودم هَرِعٌ أَي جارٍ بَيِّنُ الهَرَعِ، وقد هَرِعَ.
والهَرِعةُ من النساء: المرأَةُ التي تُنْزِلُ حين يخالِطُها الرجل قبله شَبَقاً وحرْصاً على الرجال. والمَهْرُوعُ: المجنونُ الذي يُصْرَعُ. يقال: هو مَهْرُوعٌ مَخْفُوعٌ مَمْسُوسٌ. وقال أَبو عمرو: المَهْرُوعُ المَصْرُوعُ من الجَهْدِ. والهَيْرَعُ: الذي لا يتَماسَكُ، وهو أَيضاً الجَبانُ الضعيفُ الجَزُوعُ؛ قال ابن أَحمر:
ولَسْتُ بِهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشاه،
إِذا ما طَيَّرَتْه الرِّيحُ طارَا
والهَيْرَعُ والهَيْلَعُ: الضعيفُ. وإِذا أَشْرَعَ القومُ رِماحَهم ثم مَضَوْا بها قيل: هَرَّعُوا بها. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ إِذا أَقْبَلَتْ شَوارِعَ؛ وأَنشد:
عِنْدَ البَدِيهةِ والرِّماحُ تَهَرَّعُ
وهَرَّعَ القومُ الرماحَ وأَهْرَعُوها: أَشْرَعُوها ومضوا بها. وتَهَرَّعَتْ هي: أَقْبَلَتْ شَوارِعَ.
والهَيْرَعَةُ: الغُولُ كالعَيْهَرةِ. ورِيحٌ هَيْرَعٌ: سَرِيعةُ الهُبُوب، وقيل: تَسْفِي الترابَ. وريح هَيْرَعَةٌ. قَصِفةٌ تأْتي بالتُّرابِ. والهَيْرَعةُ: القَصَبة التي يَزْمِرُ فيها الرَّاعِي، وربما سميت يَراعةً أَيضاً.
والهَرْعةُ والفَرْعةُ: القَمْلة الصغيرة، وقيل: الضَّخْمة، والهُرْنُوعُ أَكثر، وقيل: الفَرْعةُ والهَرْعةُ والهَيْرعَةُ والخَيْضَعةُ معناها واحِدٌ.
والهِرْياعُ: سَفِيرُ ورَق الشجر. والهَرِيعةُ: شُجَيرة دَقِيقةُ الأَغْصان.
ويَهْرَعُ: موضع.

##### Türkçe

**الهَرَعُ** ve **الهُراعُ** ve **الإِهْراعُ**: sevkin şiddeti ve koşmanın sürati; şair dedi; onu İbn Berrî nakletti:
كأَنَّ حُمُولَهم، مُتتابِعاتٍ،
رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إِلى رَعيلِ
Ve muhakkak **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ve **اسْتُهْرِعَتِ الإِبلُ**: havuza doğru süratlendi. Ve **أُهْرِعَ الرجلُ** (faili adlandırılmayan üzere): bir süratten yahut korkudan yahut hırstan yahut öfkeden yahut hummadan dolayı hafifledi ve titretildi. Ve **النزيل**’de: “Ve kavmi ona geldi, ona doğru **يُهْرَعُون**”; Ebû Ubeyde dedi: Ona doğru teşvik ediliyorlar; sanki bazısı bazısını teşvik ediyor. Ve **تَهَرَّعَ إِليه**: acele etti. Ebû’l-Abbâs dedi: **الإِهْراعُ** bir sükûnet içinde hızlanmadır; sonra ona “bir korku içinde hızlanma” denildi; o da dedi ki: Evet. Ve Kisâî dedi: **الإِهْراعُ** bir titreme içinde hızlanmadır; ve Mühelhil dedi:
فجاؤُوا يُهْرَعُونَ، وهُمْ أُسارَى،
يَقُودُهُمُ على رَغمِ الأُنُوفِ
Leys dedi: **يُهْرَعُون** ve onlar esirlerdir: sevk olunurlar ve acele ettirilirler. Denir: **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ebû Ubeyd: **أُهْرِع الرجلُ إِهْراعاً**: sana geldiği vakit, soğuktan titrer olduğu hâlde (ise). Ve adam hummadan ve öfkeden dolayı **مُهْرَعاً** olabilir; o, titrer olduğu sırada. Ve **المُهْرَعُ** ayrıca hırslı gibi (olan)dır; Ebû Ubeyd bunların hepsini, “mef‘ûl lafzıyla fâil mânasında gelen” babında zikretti. Ve Yüce sözü: “Ve onlar izleri üzerine **يُهْرَعُونَ**”: yani acele olarak koşarlar. Ve Araplar der: **أُهْرِعُوا** ve **هُرِعُوا**; artık onlar **مُهْرَعُون** ve **مَهْرُوعُون**’dur; Şemir, rüzgârı vasfederek İbn Ahmer’den inşad etti:
أَرَبَّتْ عليها كلُّ هَوْجاءَ سَهْوةٍ
زَفُوفِ التَّوالي، رَحْبةِ المُتَنَسَّمِ
إِبارِيّةٍ هَوْجاء، مَوْعِدُها الضُّحَى،
إِذا أَرْزَمَتْ جاءَتْ بِوِرْدٍ غَشَمْشَمِ
زَفُوفٍ نِيافٍ هَيْرَعٍ عَجْرَفِيَّةٍ،
تَرَى البِيدَ، مِنْ إِعْصافِها الجَرْيَ، تَرْتَمي
**الوِرْد** ile muradı yağmurdur. Ve **رجُل هَرِعٌ**: yürüyüşü süratli. Ve **هَرِعٌ** ayrıca: ağlaması süratli. Ve **الهَرِعُ**: akan. Ve **هَرِعَ الشيءُ هَرَعاً**: artık o **هَرِعٌ**’dir; ve **هَمَعَ**: aktı; ve denildi: akışında peş peşe geldi; Şemmâh dedi:
عُذَافِرة، كأَنَّ بِذِفْرَيَيْها
كُحَيْلاً، بَضَّ من هَرِعٍ هَمُوعِ
Ve **دم هَرِعٌ**: yani akan, **الهَرَعِ**ı açık (belli) olan; ve muhakkak **هَرِعَ**.

Ve kadınlardan **الهَرِعةُ**: erkek ona karıştığı vakit, ondan önce şehvet ve erkeklere karşı hırs sebebiyle (meni) indiren kadındır. Ve **المَهْرُوعُ**: düşürülüp yere çarpılan deli. Denir: o **مَهْرُوعٌ مَخْفُوعٌ مَمْسُوسٌ**. Ebû Amr dedi: **المَهْرُوعُ**: yorgunluktan düşürülüp yere çarpılan. Ve **الهَيْرَعُ**: tutunup dayanıklı olmayan; ve o ayrıca korkak, zayıf, çok sızlanan (kimsedir); İbn Ahmer dedi:
ولَسْتُ بِهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشاه،
إِذا ما طَيَّرَتْه الرِّيحُ طارَا
Ve **الهَيْرَعُ** ve **الهَيْلَعُ**: zayıf. Ve kavim mızraklarını uzatıp sonra onlarla yürüdükleri vakit, “onlarla **هَرَّعُوا**” denir. Ve mızraklar **تَهَرَّعَتِ**: şâri‘ (doğruca) gelince; ve inşad etti:
عِنْدَ البَدِيهةِ والرِّماحُ تَهَرَّعُ
Ve kavim mızrakları **هَرَّعَ** ve onları **أَهْرَعُوها**: onları uzattılar ve onlarla yürüdüler. Ve o (mızraklar) **تَهَرَّعَتْ**: şâri‘ (doğruca) geldi.

Ve **الهَيْرَعَةُ**: **العَيْهَرةِ** gibi gûl. Ve **رِيحٌ هَيْرَعٌ**: esişi süratli; ve denildi: toprağı savurur. Ve **ريح هَيْرَعَةٌ**: sert; toprağı getiren.

Ve **الهَيْرَعةُ**: çobanın içinde üflediği kamış; bazen **يَراعةً** diye de adlandırıldı.

Ve **الهَرْعةُ** ve **الفَرْعةُ**: küçük bit; ve denildi: iri (bit); ve **الهُرْنُوعُ** daha çoktur; ve denildi: **الفَرْعةُ** ve **الهَرْعةُ** ve **الهَيْرعَةُ** ve **الخَيْضَعةُ** mânası birdir.

Ve **الهِرْياعُ**: ağaç yaprağının ıslığı (hışırtısı). Ve **الهَرِيعةُ**: dalları ince bir çalı.

Ve **يَهْرَعُ**: bir yer.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ر ع * * الإهْرَاعُ * الإسراع وقوله تعالى ﴿وجاءه قومه يهْرَعُون إليه﴾ قال أبو عبيدة يُسْتَحَثون إليه كأنهم يحث بعضهم بعضا

##### Türkçe

* ه ر ع * * **الإهْرَاعُ** * hızlanma; ve Yüce Allah’ın sözü: {Ve kavmi ona doğru **يهْرَعُون** olarak geldi}; Ebû Ubeyde dedi ki: Ona doğru teşvik ediliyorlar; sanki birbirlerini teşvik ediyorlar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهيرع، كضيغم: الجبان الجزوع، وقيل: هو الضعيف لا يتماسك، كالهيلع، قال عمرو ابن أحمر الباهلي:
  ولست بهيرع خفق حشاه                      إذا ما طيرته الريح طارا وقال ابن دريد: رجل هيرع: جبان لا خير عنده وأنشد:
  ولست بذي رثية هـيرع                      إذا دعي القوم لم أنهض وقال ابن فارس: الهيرع: الأحمق.
 والهيرع من الرياح: السريعة الهبوب، كما في الصحاح زاد ابن فارس: الكثيرة الغبار، أنشد شمر لابن أحمر يصف الريح:
  اربت عليها كل هـوجـاء سـهـوة                      زفوف التوالي رحبة المـتـنـسـم
  إبارية هوجاء موعدهـا الـضـحـى                      إذا أرزمت جاءت بورد غشمـشـم
  زفوف نـياف هـيرع عـجـرفـية                      ترى البيد من إعصافها الجري ترتمي والهيرع: المرأة النزقة، كالهورع، كجوهر، عن ابن عباد.
 والهيرعة بالهاء: اليراعة التي يزمر فهيا الراعي، نقله الجوهري وهو قول ابن دريد.
 والهيرعة: الخيضعة: وهو الغبار في الحرب، أو اختلاط الأصوات فيها، كما تقدم.
 والهيرعة: الغول كالهيعرة.
 والهيرعة: الشبقة: من النساء، كالهرعة، بكسر الراء، كلاهما عن ابن عباد.
 أو الهرعة: هي التي تنزل حين يخالطها الرجل، كما في الصحاح زاد الأزهري: قبله شبقا وحرصا على الرجال.
 وقال أبو عمرو: الهريعة كسفينة: شجرة دقيقة العيدان.
 وقال ابن دريد: الهرياع، كجريال: سفير الشجر، وهو الورق تنفضه الريح، لغة يمانية.
 والهرعة، والفرعة: القملة الصغيرة، وقيل: الضخمة، والهرنوع أكثر، ويحرك.
 ويقال: الهرعة بالتحريك: دويبة.
 وفي الصحاح: دم هرع، ككتف: جار، بين الهرع، محركة، وقد هرع كفرح.
 وفي اللسان: هرع فهو هرع: سال، وقيل: تتابع في سيلانه.
 ورجل هرع: سريع البكاء، نقله الجوهري.
 والهرع، محركة، والهراع، كغراب: مشي في اضطراب وسرعة، ومنه قولهم: أقبل الشيخ يهرع، بالضم: إذا أقبل يرعد ويسرع، قاله أبو عمرو، وقال: غيره هو شدة السوق، وسرعة العدو، وأنشد ابن بري:
  كأن حمولهم متتابـعـات                      رعيل يهرعون إلى رعيل

  وفي التنزيل وجاءه قومه يهرعون إليه قال أبو عبيدة: أي يستحثون إليه، كأنه يحث بعضهم بعضا.
 وأهرع الرجل مجهولا فهو مهرع، إذا كان يرعد من غضب، أو ضعف كالحمى، أو خوف أو سرعة، أو حرص، قال مهلهل:
  فجاءوا يهرعون وهم أسارى                      يقودهم على رغم الأنـوف قال الليث: أي يساقون ويعجلون، يقال: هرعوا وأهرعوا، وقال أبو عبيد: أهرع الرجل إهراعا: إذا أتاك وهو يرعد من البرد، وقد يكون الرجل مهرعا من الحمى والغضب، والعرب تقول: أهرعوا وهرعوا فهم مهرعون، ومهروعون.
 ويهرع كيمنع: ع، نقله ابن دريد، قال: زعموا.
 والمهروع: المجنون الذي يصرع، نقله الجوهري يقال: هو مهروع مخفوع ممسوس.
 وقال أبو عمرو: المهروع: المصروع من الجهد، ووافقه الكسائي في ذلك.
 والمهرع، والمهراع، كمحسن، ومصباح: الأسد، قال ابن خالويه: لأنه فيما يقال: لا تفارقه الحمى والرعدة.
 وأهرع: أسرع في رعدة، قاله الكسائي وقال أبو العباس: في طمأنينة، ثم قيل له: إسراع في فزع: فقال: نعم.
 وأهرع القوم رماحهم: أي أشرعوها، ثم مضوا بها، كهرعوها تهريعا وهذه عن الليث.
 وتهرعت الرماح، ولو قال: وتهرعت هي، كان أخصر: أقبلت شوارع، وأنشد الليث:
  عند البديهة والرماح تهرع ومهرع: كمقعد: ع.
 ويقال: اهترع عودا: إذا كسره.
 وذو يهرع: ع، ويقال: ذو مهرع.
 ومما يستدرك عليه: الهرع، بالتحريك: شدة السوق، وسرعة العدو، كالإهراع، وقد هرعوا فهم مهروعون.
 واستهرعت الإبل: أسرعت إلى الحوض.
 وأهرع الرجل بالضم: خف عقله.
 وتهرع إليه: عجل.
 والمهرع، كمكرم: الحريص، عن أبي عبيد.
 ورجل هرع، ككتف، سريع المشي.
 وريح هيرعة: قصفة تأتي بالتراب.
 والهرعة: الخيضعة.
 وقال أبو عمرو: ظل يهرع في الحشيش، أي: يرعاه، هنا نقله الصاغاني وسيأتي في هزع.
 والهريع كأمير: القملة الصغيرة وقيل: هي الهرنع بالنون، كما سيأتي.

##### Türkçe

**الهيرع**، **كضيغم**: korkak, çokça ürken; ve denildi: o, zayıftır, tutunup dayanmaz; **كالهيلع**. Amr b. Ahmer el-Bâhilî dedi:
  Ben **بهيرع** değilim; içi titrer                      rüzgâr onu ürküttüğünde uçar
İbn Düreyd dedi: **رجل هيرع**: kendisinde hayır olmayan korkak; ve okudu:
  Ben acınacak kimse değilim; **هـيرع**                      kavim çağrıldığında kalkıp doğrulmam
İbn Fâris dedi: **الهيرع**: ahmak.

Ve rüzgârlardan **الهيرع**: hızlı esen; **كما في الصحاح**. İbn Fâris artırdı: çok tozlu; Şemmer, İbn Ahmer’den rüzgârı vasfederken okudu:
  Üzerine her **هـوجـاء** **سـهـوة** kabardı                      ardı ardına esişler; geniş esiş yeri
  **إبارية** **هوجاء**; vaadi kuşluk vaktidir                      homurdandığında, **غشمـشـم** bir **بورد** ile gelir
  **زفوف** yüksek; **هـيرع** **عـجـرفـية**                      onun şiddetli esişinden çölün koşarcasına savrulduğunu görürsün
Ve **الهيرع**: hoppa kadın; **كالهورع**; **كجوهر**; İbn Abbâd’dan.

Ve **الهيرعة** (ه ile): çobanın içinde üflediği **اليراعة**; Cevherî onu nakletti ve bu, İbn Düreyd’in sözüdür.

Ve **الهيرعة**: **الخيضعة**: o, savaşta tozdur; yahut onda seslerin birbirine karışmasıdır; daha önce geçtiği üzere.

Ve **الهيرعة**: **الغول**; **كالهيعرة**.

Ve **الهيرعة**: **الشبقة**: kadınlardan; **كالهرعة**; **بكسر الراء**; ikisi de İbn Abbâd’dan.

Yahut **الهرعة**: o, erkek onunla karıştığında (birlikte olduğunda) inendir; **كما في الصحاح**. Ezherî artırdı: ondan önce, şehvet ve erkeklere karşı hırs sebebiyle.

Ebû Amr dedi: **الهريعة** **كسفينة**: dalları ince bir ağaç.

İbn Düreyd dedi: **الهرياع**، **كجريال**: ağaçların döküntüsü; o, rüzgârın silkip düşürdüğü yapraktır; Yemen lehçesi.

Ve **الهرعة** ve **الفرعة**: küçük bit; ve denildi: iri olan; **والهرنوع** daha çoktur; ve harekelenir.

Ve denilir: **الهرعة** (harekeli): küçük bir hayvancık.

Ve **الصحاح**’ta: **دم هرع**، **ككتف**: akan; **بين الهرع** (harekeli); ve **هرع** **كفرح**.

Ve **اللسان**’da: **هرع**; o hâlde o **هرع**: aktı; ve denildi: akışında peş peşe geldi.

Ve **رجل هرع**: çabuk ağlayan; Cevherî onu nakletti.

Ve **الهرع** (harekeli) ve **الهراع**، **كغراب**: çalkantı ve sürat içinde yürüyüş; ondan onların sözü: yaşlı geldi, **يهرع** (ضم ile): titreyerek ve hızlanarak geldiğinde; Ebû Amr söyledi. Ve dedi: başkası: o, sürmenin şiddeti ve koşmanın süratidir. İbn Berrî okudu:
  Sanki yükleri ardı ardına                      bir bölük, bir bölüğe doğru **يهرعون**

Ve tenzîlde: “Ve kavmi ona geldi, ona doğru **يهرعون**.” Ebû Ubeyde dedi: yani ona doğru acele ettiriyorlar; sanki bazısı bazısını dürtüp hızlandırıyor.

Ve **أهرع** adam (meçhul olarak) o hâlde o **مهرع**: öfkeden, yahut hummâ gibi zayıflıktan, yahut korkudan, yahut süratten, yahut hırstan titrer olduğunda. Mühelhil dedi:
  Geldiler; **يهرعون** ve onlar esirler                      burunlar zorla sürtülerek onları sürer
Leys dedi: yani sürülürler ve acele ettirilirler; denilir: **هرعوا** ve **أهرعوا**. Ebû Ubeyd dedi: **أهرع** adam **إهراعا**: sana geldiğinde soğuktan titreyerek; adam hummâdan ve öfkeden **مهرع** olabilir; Araplar der: **أهرعوا** ve **هرعوا**; o hâlde onlar **مهرعون** ve **مهروعون**.

Ve **يهرع** **كيمنع**: ع; İbn Düreyd onu nakletti; dedi: zannettiler.

Ve **المهروع**: sara tutan deli; Cevherî onu nakletti; denilir: o, **مهروع** **مخفوع** **ممسوس**.

Ebû Amr dedi: **المهروع**: yorgunluktan yere yıkılan; Kisâî de bunda ona muvafakat etti.

Ve **المهرع** ve **المهراع**، **كمحسن** ve **مصباح**: aslan; İbn Hâlaveyh dedi: çünkü denildiğine göre, hummâ ve titreme ondan ayrılmaz.

Ve **أهرع**: titreme içinde hızlandı; Kisâî söyledi. Ebû’l-Abbâs dedi: sükûnet içinde; sonra ona denildi: korku içinde hızlanma mı? dedi: evet.

Ve **أهرع** kavim mızraklarını: yani onları ileri uzattılar; sonra onlarla yürüdüler; **كهرعوها تهريعا**; bu, Leys’tendir.

Ve mızraklar **تهرعت**; eğer “ve o (mızraklar) **تهرعت**” deseydi daha kısa olurdu: ileri uzanmış olarak geldiler. Leys okudu:
  Ansızın; ve mızraklar **تهرع**
Ve **مهرع**، **كمقعد**: ع.

Ve denilir: **اهترع** bir dalı: onu kırdığında.

Ve **ذو يهرع**: ع; ve denilir: **ذو مهرع**.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الهرع** (harekeli): sürmenin şiddeti ve koşmanın sürati; **كالإهراع**; ve **هرعوا**; o hâlde onlar **مهروعون**.

Ve develer **استهرعت**: havuza doğru hızlandı.

Ve adam **أهرع** (ضم ile): aklı hafifledi.

Ve ona doğru **تهرع**: acele etti.

Ve **المهرع**، **كمكرم**: hırslı; Ebû Ubeyd’den.

Ve **رجل هرع**، **ككتف**: hızlı yürüyüşlü.

Ve **ريح هيرعة**: toprağı getiren sert rüzgâr.

Ve **الهرعة**: **الخيضعة**.

Ebû Amr dedi: ot içinde **يهرع** durdu; yani onu otlatır; burada Sâgânî onu nakletti; ve **هزع**’da gelecektir.

Ve **الهريع** **كأمير**: küçük bit; ve denildi: o, **الهرنع** (ن ile)dir; ileride geleceği üzere.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَرَعَ
هَرَعَ A ( n. ac. هَرْع 1 )
a.  [ Ila ], Rushed up to.

هَرِعَ
هَرِعَ A ( n. ac. هَرَع 4 ),
a.  Flowed fast, gushed out ( blood ).

b.  [ pass. ], Trembled, shook, quivered.

هَرَّعَ
هَرَّعَ II ,
a.  Pointed, lowered, couched ( lances ).

أَهْرَعَ
أَهْرَعَ IV ,
a.  see II .

b.  Hastened, hurried.

c.  [ pass. ],  see I (b) .

تَهَرَّعَ
تَهَرَّعَ V ,
a.  Was pointed, lowered ( lance ).

اِهْتَرَعَ
اِهْتَرَعَ VIII ,
a.  Broke.

هَرْعَة
هَرْعَة 1t ,
a.  Flea.

b.  Wanton.

هَرَع
هَرَع 4 ,
a.  Trembling, eager step; haste, swiftness.

هَرَعَة
هَرَعَة 4t ,
a.  see 1t (a) .

هَرِع
هَرِع 5 ,
a.  Streaming, gushing ( blood ).

b.  Tearful, lachrymose.

هَرِعَة
هَرِعَة 5t ,
a.  see 1t (b) .

هُرَاْع
هُرَاْع 24 ,
a.  see 4 .

مِهْرَاْع
مِهْرَاْع 45 ,
a.  Lion.

هَرڤعَ
N. P. هَرڤعَ I ,
a.  Frantic.

أَهْرَعَ
N. Ag. أَهْرَعَ IV ,
a.  see 45 .

أَهْرَعَ
N. P. أَهْرَعَ IV ,
a.  Trembling, tremulous.

هَوْرَع
هَوْرَع
a.  see 1t (b) .

هَيْرَع
هَيْرَع
a.  see 1t (b) .

b.  Good-fornothing; craven.

هَيْرَعَة
هَيْرَعَة
a.  see 1t (b) .

b.  Clash of arms.

c.  Reed.

d.  Demons.

هَرَاعِلَة
هَرَاعِلَة
a.  Ignoble.

##### Türkçe

**هَرَعَ**
**هَرَعَ** A (mast. **هَرْع** 1)
a. [ **إلى** ], -e doğru hızla koştu.

**هَرِعَ**
**هَرِعَ** A (mast. **هَرَع** 4),
a. Hızla aktı, fışkırdı (kan).

b. [edilgen], titredi, sarsıldı, ürperdi.

**هَرَّعَ**
**هَرَّعَ** II,
a. Sivriltti, aşağı indirdi, yatırdı (mızrakları).

**أَهْرَعَ**
**أَهْرَعَ** IV,
a. II’ye bak.

b. Acele etti, ivedi davrandı.

c. [edilgen], I (b)’ye bak.

**تَهَرَّعَ**
**تَهَرَّعَ** V,
a. Sivriltilmiş, aşağı indirilmişti (mızrak).

**اِهْتَرَعَ**
**اِهْتَرَعَ** VIII,
a. Kırdı.

**هَرْعَة**
**هَرْعَة** 1t,
a. Pire.

b. Şehvet düşkünü.

**هَرَع**
**هَرَع** 4,
a. Titrek, istekli adım; acele, sürat.

**هَرَعَة**
**هَرَعَة** 4t,
a. 1t (a)’ya bak.

**هَرِع**
**هَرِع** 5,
a. Akıcı, fışkırıcı (kan).

b. Gözyaşlı, çok ağlayan.

**هَرِعَة**
**هَرِعَة** 5t,
a. 1t (b)’ye bak.

**هُرَاْع**
**هُرَاْع** 24,
a. 4’e bak.

**مِهْرَاْع**
**مِهْرَاْع** 45,
a. Aslan.

**هَرڤعَ**
Ö. İ. **هَرڤعَ** I,
a. Çılgın.

**أَهْرَعَ**
İ. İ. **أَهْرَعَ** IV,
a. 45’e bak.

**أَهْرَعَ**
Ö. İ. **أَهْرَعَ** IV,
a. Titrek, titreyen.

**هَوْرَع**
**هَوْرَع**
a. 1t (b)’ye bak.

**هَيْرَع**
**هَيْرَع**
a. 1t (b)’ye bak.

b. İşe yaramaz; korkak.

**هَيْرَعَة**
**هَيْرَعَة**
a. 1t (b)’ye bak.

b. Silahların çarpışması.

c. Kamış.

d. Cinler.

**هَرَاعِلَة**
**هَرَاعِلَة**
a. Aşağılık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هرع
هَرَعَ - يَهْرَعُ (هَرِعَ - يَهْرَعُ) - أَهْرَعَ - يُهْرِعُ، أُهْرِعَ - يُهْرَعُ
هَرَعَ - يَهْرَعُ (هَرِعَ - يَهْرَعُ) + الكائن: يندفع مسرعاً في مشيه: اضطر للمشي بسرعة بسبب شيء يحثه على المشي السريع كخوف أو رغبة في أمر
أَهْرَعَ - يُهْرِعُ: على وزن " أفعلَ " من " هَرَعَ - يَهْرَعُ  ": جعله " يَهْرَعُ ": رغبه أو أرهبه بحيث اضطره للمشي السريع
أُهْرِعَ - يُهْرَعُ: مبني للمجهول من " أَهْرَعَ - يُهْرِعُ ": اضطر للمشي السريع بسبب عامل رهبة أو رغبة: أُرْغِمَ على المشي السريع بسبب رغبة أو رهبة، من نفس المرء أو من خارجها
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على الأرجل أو ما شابه، والترتيب بحسب سرعة الانتقال، الأسرع فالأبطأ ", وهي:
رَكَضَ - يَرْكُضُ، هَرَعَ - يَهْرَعُ (هَرِعَ - يَهْرَعُ)، نَسَلَ - يَنْسِلُ، مَشَى - يَمْشِي، هَدَا - يَهْدُو، هَامَ - يَهِيْمُ
يهرع
 	﴿وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ(78)﴾ هود ﴿إنهم ألفوا آباءهم ضالين(69) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ(70)﴾ الصافات
جاء في التفسير: يهرعون: يسرعون على طريقتهم
مختار الصحاح
● [هرع] ه ر ع: الإهْرَاعُ الإسراع وقوله تعالى ﴿وجاءه قومه يهْرَعُون إليه﴾ قال أبو عبيدة يُسْتَحَثون إليه كأنهم يحث بعضهم بعضا
الراغب
هرع
- يقال هرع وأهرع: ساقه سوقا بعنف وتخويف. قال الله تعالى: }وجاءه قومه يهرعون إليه{ [هود/78] وهرع برمحه فتهرع: إذا أشرعه سريعا، والهرع: السريع المشي والبكاء، قيل: والهريع والهرعة: القملة الصغيرة.
ملخص اللسان
1.     وهَرِعَ الشيءُ هَرَعاً، فهو هَرِعٌ، وهَمَعَ: سال، وقيل: تَتابَعَ في سَيَلانِه؛
2.    الهَرَعُ والهُراعُ والإِهْراعُ: شدَّة السَّوْقِ وسُرْعةُ العَدْو؛
3.     الإِهْراعُ إِسْراعٌ في طُمَأْنِينةٍ،
4. الإِهْراعُ إِسْراعٌ في فَزَعٍ
5.     الإِهْراعُ إِسْراعٌ في رِعْدَةٍ،
6.  وقد هُرِعُوا وأُهْرِعُوا. واسْتُهْرِعَتِ الإِبلُ: أَسْرَعَتْ إِلى الحوضِ. وأْهْرِعَ الرجلُ، على ما لم يسم فاعله: خَفَّ وأُرْعِدَ من سُرْعةٍ أَو خوْفٍ أَو حِرْصٍ أَو غَضَبٍ أَو حُمَّى. يقال: هُرِعُوا وأُهْرِعُوا. أَبو عبيد: أُهْرِع الرجلُ إِهْراعاً إِذا أَتاكَ وهو يُرْعَدُ من البَرْدِ، وقد يكون الرجل مُهْرَعاً من الحمى والغضب، وهو حين يُرْعَدُ، والمُهْرَعُ أَيضاً كالحريص؛
7.     وفي النزيل: وجاءه قومه يُهْرَعُون إِليه؛ قال أَبو عبيدة: يُسْتَحَثُّون إِليه كأَنه يَحُثُّ بعضهم بعضاً.
8.    وتَهَرَّعَ إِليه: عَجِلَ.
9.     ورجُل هَرِعٌ: سَرِيعُ المَشْي.والهَرِعُ: الجاري.
10.                        وهَرِعٌ   أَيضاً: سَرِيعُ البُكاءِ.
11.                       والمَهْرُوعُ: المجنونُ الذي يُصْرَعُ.
لسان العرب
● - هرع: الهَرَعُ والهُراعُ والإِهْراعُ: شدَّة السَّوْقِ وسُرْعةُ   العَدْو؛ قال الشاعر أَورده ابن بري:   كأَنَّ حُمُولَهم، مُتتابِعاتٍ،   رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إِلى رَعيلِ   وقد هُرِعُوا وأُهْرِعُوا. واسْتُهْرِعَتِ الإِبلُ: أَسْرَعَتْ إِلى   الحوضِ. وأْهْرِعَ الرجلُ، على ما لم يسم فاعله: خَفَّ وأُرْعِدَ من سُرْعةٍ   أَو خوْفٍ أَو حِرْصٍ أَو غَضَبٍ أَو حُمَّى. وفي النزيل: وجاءه قومه   يُهْرَعُون إِليه؛ قال أَبو عبيدة: يُسْتَحَثُّون إِليه كأَنه يَحُثُّ بعضهم   بعضاً. وتَهَرَّعَ إِليه: عَجِلَ. قال أَبو العباس: الإِهْراعُ إِسْراعٌ   في طُمَأْنِينةٍ، ثم قيل له: إِسْراعٌ في فَزَعٍ، فقال: نعم. وقال   الكسائي: الإِهْراعُ إِسْراعٌ في رِعْدَةٍ، وقال المهلهل:   فجاؤُوا يُهْرَعُونَ، وهُمْ أُسارَى،   يَقُودُهُمُ على رَغمِ الأُنُوفِ   قال الليث: يُهْرَعُون وهم أُسارى يُساقُون ويُعْجَلُون. يقال: هُرِعُوا   وأُهْرِعُوا. أَبو عبيد: أُهْرِع الرجلُ إِهْراعاً إِذا أَتاكَ وهو   يُرْعَدُ من البَرْدِ، وقد يكون الرجل مُهْرَعاً من الحمى والغضب، وهو حين   يُرْعَدُ، والمُهْرَعُ أَيضاً كالحريص؛ وذكر ذلك كله أَبو عبيد في باب ما   جاء في لفظ مفعول بمعنى فاعل. وقوله تعالى: وهم على آثارِهم يُهْرَعُونَ،   أَي يَسْعَوْن عِجالاً. والعرب تقول: أُهْرِعُوا وهُرِعُوا فهم   مُهْرَعُون ومَهْرُوعُون؛ أَنشد شمر لابن أَحمر يصف الريح:   أَرَبَّتْ عليها كلُّ هَوْجاءَ سَهْوةٍ   زَفُوفِ التَّوالي، رَحْبةِ المُتَنَسَّمِ   إِبارِيّةٍ هَوْجاء، مَوْعِدُها الضُّحَى،   إِذا أَرْزَمَتْ جاءَتْ بِوِرْدٍ غَشَمْشَمِ   زَفُوفٍ نِيافٍ هَيْرَعٍ عَجْرَفِيَّةٍ،   تَرَى البِيدَ، مِنْ إِعْصافِها الجَرْيَ، تَرْتَمي   أَراد بالوِرْد المَطَرَ. ورجُل هَرِعٌ: سَرِيعُ المَشْي. وهَرِعٌ   أَيضاً: سَرِيعُ البُكاءِ. والهَرِعُ: الجاري. وهَرِعَ الشيءُ هَرَعاً، فهو   هَرِعٌ، وهَمَعَ: سال، وقيل: تَتابَعَ في سَيَلانِه؛ قال الشماخ:   عُذَافِرة، كأَنَّ بِذِفْرَيَيْها   كُحَيْلاً، بَضَّ من هَرِعٍ هَمُوعِ   ودم هَرِعٌ أَي جارٍ بَيِّنُ الهَرَعِ، وقد هَرِعَ.   والهَرِعةُ من النساء: المرأَةُ التي تُنْزِلُ حين يخالِطُها الرجل قبله   شَبَقاً وحرْصاً على الرجال. والمَهْرُوعُ: المجنونُ الذي يُصْرَعُ.   يقال: هو مَهْرُوعٌ مَخْفُوعٌ مَمْسُوسٌ. وقال أَبو عمرو: المَهْرُوعُ   المَصْرُوعُ من الجَهْدِ. والهَيْرَعُ: الذي لا يتَماسَكُ، وهو أَيضاً   الجَبانُ الضعيفُ الجَزُوعُ؛ قال ابن أَحمر:   ولَسْتُ بِهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشاه،   إِذا ما طَيَّرَتْه الرِّيحُ طارَا   والهَيْرَعُ والهَيْلَعُ: الضعيفُ. وإِذا أَشْرَعَ القومُ رِماحَهم ثم   مَضَوْا بها قيل: هَرَّعُوا بها. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ إِذا أَقْبَلَتْ   شَوارِعَ؛ وأَنشد:   عِنْدَ البَدِيهةِ والرِّماحُ تَهَرَّعُ   وهَرَّعَ القومُ الرماحَ وأَهْرَعُوها: أَشْرَعُوها ومضوا بها.   وتَهَرَّعَتْ هي: أَقْبَلَتْ شَوارِعَ.   والهَيْرَعَةُ: الغُولُ كالعَيْهَرةِ. ورِيحٌ هَيْرَعٌ: سَرِيعةُ   الهُبُوب، وقيل: تَسْفِي الترابَ. وريح هَيْرَعَةٌ. قَصِفةٌ تأْتي بالتُّرابِ.   والهَيْرَعةُ: القَصَبة التي يَزْمِرُ فيها الرَّاعِي، وربما سميت   يَراعةً أَيضاً.   والهَرْعةُ والفَرْعةُ: القَمْلة الصغيرة، وقيل: الضَّخْمة،   والهُرْنُوعُ أَكثر، وقيل: الفَرْعةُ والهَرْعةُ والهَيْرعَةُ والخَيْضَعةُ معناها   واحِدٌ.   والهِرْياعُ: سَفِيرُ ورَق الشجر. والهَرِيعةُ: شُجَيرة دَقِيقةُ   الأَغْصان.   ويَهْرَعُ: موضع.
مقاييس اللغة:
(هرع) الهاء والراء والعين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حركةٍ واضطراب. وأُهْرِعَ الرّجُلُ: ارتَعَدَ فَرَقاً. وسمِّيَ الأحمقُ هَيْرَعاً لاضطرابِ رائِهِ. ويمكن أنَّ الهاء فيه زائدة، فيكون من باب يَرَع. ويقال الهِرْياع: سَفِير الشَّجرِ، لأنَّه مضطرِبٌ تحمِلُهُ الرِّيحُ من موضعٍ إلى موضع.
ومن الباب: الهَرِع: الدَّمعُ أو الدّمُ الجارِي. وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ: أقبلَتْ شوارِعَ. وهم يُهْرَعُون إليه، أي يُساقُون.
ومما ليس من الباب الهَرْعة([6]): دُوَيْبَّة. يقال لها هَرِيعٌ([7]) وهريع([8]).
القاموس المحيط:
الهَيْرَعُ، كضَيْغَمٍ الجَبانُ الضعيفُ لا خَيْرَ عندَهُ، والأحْمَقُ، و مِنَ الرِياحِ السَّريعَةُ الهُبوبِ الكثيرَةُ الغُبارِ، والمرأةُ النَّزِقَةُ، كالهَوْرَعِ. والهَيْرَعَةُ اليرَاعَةُ يَزْمُرُ فيها الراعِي، والخَيْضَعَةُ، والغُولُ، والشَّبِقَةُ، كالهَرِعةُِ التي تُنْزِلُ حينَ يُخالِطُها الرجلُ. والهَرِيعَةُ، كسفينةٍ شجرةٌ دَقيقَةُ العِيدانِ. وكجِرْيالٍ الوَرَقُ تَنْفُضُهُ الريحُ. والهَرْعَةُ القَمْلَةُ، ويُحَرَّكُ، وبالتحريكِ دُوَيْبَّةٌ.
ودَمٌ هَرِعٌ، ككتِفٍ: حارٌّ بَيِّنُ الهَرَعِ، محرَّكةً، وقد هَرِعَ، كفرِحَ. ورجلٌ هَرِعٌ: سريعُ البُكاءِ.
والهَرَعُ، محرَّكةً، وكغُرابٍ: مَشْيٌ في اضْطِرابٍ وسُرْعَةٍ. وأقْبَلَ يُهْرَعُ، بالضم، وفي التَّنْزِيلِ: " يُهْرَعونَ إليه " ، وأُهْرِعَ، مجهولاً، فهو مُهْرَعٌ: يُرْعَدُ من غَضَبٍ أو ضَعْفٍ أو خَوْفٍ. وكيَمْنَعُ: ع. والمَهْروعُ: المَجْنونُ يُصْرَعُ، والمَصْروعُ من الجَهْدِ. وكمُحْسِنٍ ومِصْباحٍ: الأسَدُ.
وأهْرَعَ: أسْرَعَ، و القومُ رِماحَهُم: أشْرَعوها ثم مَضَوا بها، كهَرَّعوها تَهْريعاً. وتَهَرَّعَتِ الرِماحُ: أقْبَلَتْ شَوارِعَ. وكمَقْعَدٍ: ع. واهْتَرَعَ عُوداً: كسَرَه. وذُو يَهْرَعَ: ع.
تاج العروس:
هرع
الهَيْرَعُ كضَيْغَمٍ : الجَبَانُ الجَزُوعُ وقيل : هو الضَّعِيفُ لا يتَمَاسَكُ كالهَيْلَعِ قال عمرُو ابنُ أحْمَرَ الباهِلِيُّ :
ولَسْتُ بهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشاهُ ... إذا ما طَيَّرَتْهُ الرِيحُ طَارَا وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : رجُلٌ هَيْرَعٌ : جَبَانٌ لا خَيْرَ عِنْدَهُ وأنْشَدَ :
ولَسْتُ بذي رَثْيَةٍ هَيْرَعٍ ... إذا دُعِيَ القَوْمُ لَمْ أنْهَضِ وقالَ ابنُ فارِسٍ : الهَيْرَعُ : الأحْمَقُ
والهَيْرَعُ منَ الرِّياحِ : السَّرِيعَةُ الهُبُوبِ كما في الصِّحاحِ زادَ ابنُ فارِسٍ : الكَثيرَةُ الغُبَارِ أنْشَدَ شَمِرٌ لابْنِ أحْمَرَ يَصِفُ الرِّيحَ :
ارَبَّتْ عَلَيْهَا كُلُّ هَوْجاءَ سَهْوَةٍ ... زَفُوفِ التَّوَالِي رَحْبَةِ المُتَنَسَّمِ
إبارِيَّةٍ هَوْجَاءَ مَوْعِدُهَا الضُّحَى ... إذا أرْزَمَتْ جاءَتْ بوِرْدٍ غَشَمْشَمِ
زَفُوفٍ نيافٍ هَيْرعٍ عَجْرَفِيَّةٍ ... تَرَى البِيدَ منْ إعْصَافِها الجَريَ تَرْتَمِي والهَيْرَعُ : المَرْأَةُ النَّزِقَةُ كالهَوْرَعِ كجَوْهَرٍ عن ابنِ عبّادٍ
والهَيْرَعَةُ بالهاءِ : اليَرَاعَةُ الّتِي يَزْمُرُ فهيا الرّاعِي نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وهُوَ قَوْلُ ابنِ دُرَيْدٍ
والهَيْرَعَةُ : الخَيْضَعَةُ : وهو الغُبَارُ في الحَرْبِ أو اخْتِلاطُ الأصْوَاتِ فيهَا كما تَقَدَّمَ
والهَيْرَعَةُ : الغُولُ كالهَيْعَرَةِ
والهَيرَعَةُ : الشَّبِقَةُ : منَ النِّساءِ كالهِرَعَةِ بكَسْرِ الرّاءِ كِلاهُما عن ابْنِ عَبّادٍ
أو الهَرِعَةُ : هي الّتِي تُنْزِلُ حينَ يُخَالِطُها الرَّجُلُ كما في الصِّحاحِ زادَ الأزْهَرِيُّ : قَبْلهُ شَبَقاً وحِرْصاً على الرِّجَالِ
وقال أبو عَمْرو : الهَرِيعَةُ كسَفِينَةٍ : شَجَرَةٌ دَقِيقَةُ العِيدانِ
وقالَ ابنُ دُرَيدٍ : الهِرْياعُ كجِرْيالٍ : سَفِيرُ الشَّجَرِ وهوَ الوَرَقُ تَنْفُضُه الرِّيحُ لغَةُ يمانِيَةٌ
والهَرْعَةُ والفَرْعَةُ : القَمْلَةُ الصَّغِيرَةُ وقيلَ : الضَّخْمَةُ والهُرْنُوعُ أكْثَرُ ويُحَرَّكُ
ويُقَالُ : الهَرَعَةُ بالتَّحْرِيكِ : دُوَيْبَّة
وفي الصِّحاحِ : دَمٌ هَرِعٌ ككَتِفٍ : جارٍ بَيِّنُ الهَرَعِ مُحَرَّكَةً وقَدْ هَرِعَ كفَرِحَ
وفي اللِّسانِ : هَرِعَ فَهُوَ هَرِعٌ : سالَ وقيلَ : تتابَعَ في سَيَلانِه
ورَجُلٌ هَرِعٌ : سَرِيعُ البُكَاءِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ
والهَرَعُ مُحَرَّكَةً والهُرَاعُ كغُرَابٍ : مَشْيٌ في اضْطِرَابٍ وسُرْعَةٍ ومنْهُ قَوْلُهم : أقْبَلَ الشَّيْخُ يُهْرَعُ بالضَّمِّ : إذا أقْبَلَ يُرْعَدُ ويُسْرِعُ قالَهُ أبو عَمْروٍ وقال : غَيْرُه هُوَ شِدَّةُ السَّوْقِ وسُرْعَةُ العَدْوِ وأنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ :
كأنَّ حُمُولَهُمْ مُتَتابِعاتٍ ... رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إلى رَعِيلِ
وفي التّنْزِيلِ وجاءَهُ قَوْمُه يُهْرَعُونَ إليْهِ قالَ أبو عُبَيْدَةَ : أي يُسْتَحَثُّونَ إليهِ كأنَّهُ يَحُثُّ بعْضُهُمْ بعضاً
وأُهْرِعَ الرَّجُلُ مَجْهُولاً فهُوَ مُهْرَعٌ إذا كانَ يُرْعَدُ منْ غَضَبٍ أو ضَعْفٍ كالحُمَّى أو خَوْفٍ أو سُرْعَةٍ أو حِرْصٍ قالَ مُهَلْهِلٌ :فجاءُوا يُهْرَعُونَ وهُمْ أُسارَى ... يَقُودُهُمُ على رَغْمِ الأُنُوفِ قالَ اللَّيْثُ : أي يُساقُونَ ويعْجَلُونَ يُقَالُ : هُرِعُوا وأُهْرِعُوا وقال أبو عُبَيدٍ : أُهْرِعَ الرَّجُلُ إهْراعاً : إذا أتاكَ وهُوَ يُرْعَدُ منَ البَرْدِ وقَدْ يَكُونُ الرَّجُلُ مُهْرَعاً من الحُمّى والغَضَبِ والعَرَبُ تَقُول : أهْرِعُوا وهُرِعُوا فهُمْ مُهْرَعُونَ ومَهْرُوعُونَ
ويَهْرَعُ كيَمْنَعُ : ع نَقَلَه ابنُ دُرَيْدٍ قالَ : زَعَمُوا
والمَهْرُوعُ : المَجْنُونُ الّذِي يُصْرَعُ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ يُقَالُ : هُوَ مَهْرُوعٌ مَخْفُوعٌ ممْسُوسٌ
وقالَ أبو عَمروٍ : المَهْرُوعُ : المَصْرُوعُ منَ الجَهْدِ ووافَقَه الكِسائِيُّ في ذلكَ
والمُهْرِعُ والمِهْراعُ كمُحْسِنٍ ومِصْبَاح : الأسَدُ قالَ ابنُ خالَوَيْه : لأنَّهُ فيما يُقَالُ : لا تُفارِقُه الحُمَّى والرِّعْدَةُ
وأهْرَعَ : أسْرَعَ في رِعْدَةٍ قالَهُ الكسائِيُّ وقالَ أبو العَبّاسِ : في طُمَأْنِينَةٍ ثمَّ قيلَ له : إسْراعٌ في فَزَعٍ : فقالَ : نَعَمْ
وأهْرَعَ القَوْمُ رِمَاحَهُم : أي أشْرَعُوها ثُمَّ مَضَوْا بها كهَرَّعُوها تَهْرِيعاً وهذهِ عن اللَّيْثِ
وتَهَرَّعَتِ الرِّماحُ ولو قالَ : وتَهَرَّعَتْ هِيَ كانَ أخْصَرَ : أقْبَلَتْ شَوَارِعَ وأنْشَدَ اللَّيْثُ :
" عِنْدَ البَدِيهَةِ والرِّمَاحُ تَهَرَّعُ ومَهْرَعٌ : كمَقْعَدٍ : ع
ويُقَالُ : اهْتَرَعَ عُوداً : إذا كَسَرَهُ
وذو يَهْرَعَ : ع ويُقَالُ : ذُو مَهْرَع
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : الهَرَعُ بالتَحْرِيكِ : شدَّةُ السَّوْقِ وسُرْعَةُ العَدْوِ كالإهْرَاعِ وقَدْ هَرَعُوا فَهُم مَهْرُوعُونَ
واسْتَهْرَعَتِ الإبِلُ : أسْرَعَتْ إلى الحَوْضِ
وأُهْرِعَ الرَّجُلُ بالضَّمِّ : خَفَّ عَقْلُه
وتَهَرَّعَ إلَيْهِ : عَجِلَ
والمُهْرَعُ كمُكْرَمٍ : الحَرِيصُ عن أبي عُبَيْدٍ
ورَجُلٌ هَرِعٌ ككَتِفٍ سَرِيعُ المَشْيِ
ورِيحٌ هَيْرَعَةٌ : قَصِفَةٌ تأْتِي بالتُّرَابِ
والهَرْعَةُ : الخَيْضَعَةُ
وقالَ أبو عمروٍ : ظَلَّ يَهْرَعُ في الحَشيشِ أي : يَرْعَاهُ هُنَا نَقَلَه الصّاغَانِيُّ وسَيَأْتِي في هزع
والهَرِيعُ كأمِيرٍ : القَمْلَةُ الصَّغِيرَةُ وقيلَ : هي الهُرْنُعُ بالنُّونِ كما سَيَأْتِي

##### Türkçe

هرع
**هَرَعَ - يَهْرَعُ** (**هَرِعَ - يَهْرَعُ**) - **أَهْرَعَ - يُهْرِعُ**، **أُهْرِعَ - يُهْرَعُ**
**هَرَعَ - يَهْرَعُ** (**هَرِعَ - يَهْرَعُ**) + özne: yürüyüşünde hızla atılır: korku yahut bir şeye yönelik istek gibi onu hızlı yürümeye sevk eden bir şey sebebiyle hızlı yürümeye mecbur oldu
**أَهْرَعَ - يُهْرِعُ**: **" أفعلَ "** vezninde, **" هَرَعَ - يَهْرَعُ "**dan: onu **" يَهْرَعُ "** kıldı: onu öyle özendirdi yahut öyle korkuttu ki hızlı yürümeye mecbur etti
**أُهْرِعَ - يُهْرَعُ**: **" أَهْرَعَ - يُهْرِعُ "**dan meçhul bina: korkutucu yahut özendirici bir etken sebebiyle hızlı yürümeye mecbur oldu: kişinin kendi nefsinden yahut dışından, bir istek veya korku sebebiyle hızlı yürümeye zorlandı

Ve lafız, **"حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على الأرجل أو ما شابه، والترتيب بحسب سرعة الانتقال، الأسرع فالأبطأ "** lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**رَكَضَ - يَرْكُضُ**، **هَرَعَ - يَهْرَعُ** (**هَرِعَ - يَهْرَعُ**)، **نَسَلَ - يَنْسِلُ**، **مَشَى - يَمْشِي**، **هَدَا - يَهْدُو**، **هَامَ - يَهِيْمُ**

يهرع
﴿**وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ(78)﴾ هود ﴿**إنهم ألفوا آباءهم ضالين(69) فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ(70)**﴾ الصافات

Tefsirde geldi: **يهرعون**: kendi tarzları üzere hızlanırlar

مختار الصحاح
● [**هرع**] ه ر ع: **الإهْرَاعُ** hızlanmadır; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**وجاءه قومه يهْرَعُون إليه**﴾; Ebû Ubeyde dedi: ona doğru **يُسْتَحَثون**; sanki birbirlerini teşvik ediyorlar gibi

الراغب
هرع
- denir: **هرع** ve **أهرع**: onu şiddet ve korkutma ile sevk etti. Allah Teâlâ dedi: }**وجاءه قومه يهرعون إليه**{ [Hûd/78]. Ve mızrağıyla **هرع** etti de **فتهرع**: onu hızlıca ileri uzattığı zaman. Ve **الهرع**: yürüyüşü ve ağlaması hızlı olan. Denildi: ve **الهريع** ve **الهرعة**: küçük bit.

ملخص اللسان
1. **وهَرِعَ الشيءُ هَرَعاً**; o hâlde o **هَرِعٌ**dur; ve **هَمَعَ**: aktı; ve denildi: akışında ardı ardına geldi;
2. **الهَرَعُ** ve **الهُراعُ** ve **الإِهْراعُ**: sevkin şiddeti ve koşmanın sürati;
3. **الإِهْراعُ**: bir sükûnet içinde hızlanmadır,
4. **الإِهْراعُ**: bir korku içinde hızlanmadır
5. **الإِهْراعُ**: bir titreme içinde hızlanmadır,
6. Ve muhakkak **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ve **اسْتُهْرِعَتِ الإِبلُ**: havuza doğru hızlandı. Ve adam **أْهْرِعَ** edildi, faili adlandırılmayan üzere: süratten yahut korkudan yahut hırstan yahut öfkeden yahut hummadan hafifledi ve titredi. Denir: **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ebû Ubeyd: adam **أُهْرِع** olur, **إِهْراعاً**, sana geldiği zaman ve soğuktan titrerken; ve adam hummadan ve öfkeden dolayı **مُهْرَعاً** olabilir; o, titrerken; ve **المُهْرَعُ** ayrıca hırslı gibi;
7. Ve indirilende: **وجاءه قومه يُهْرَعُون إِليه**; Ebû Ubeyde dedi: ona doğru **يُسْتَحَثُّون**; sanki birbirlerini teşvik ediyor gibi.
8. Ve ona doğru **تَهَرَّعَ**: acele etti.
9. Ve **رجُل هَرِعٌ**: yürüyüşü hızlı. Ve **الهَرِعُ**: koşan.
10. Ve **هَرِعٌ** ayrıca: ağlaması hızlı.
11. Ve **المَهْرُوعُ**: sara tutan deli.

لسان العرب
● - **هرع**: **الهَرَعُ** ve **الهُراعُ** ve **الإِهْراعُ**: sevkin şiddeti ve koşmanın sürati; şair dedi, İbn Berrî’nin naklettiği:
كأَنَّ حُمُولَهم، مُتتابِعاتٍ،
رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إِلى رَعيلِ
Ve muhakkak **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ve **اسْتُهْرِعَتِ الإِبلُ**: havuza doğru hızlandı. Ve adam **أْهْرِعَ** edildi, faili adlandırılmayan üzere: süratten yahut korkudan yahut hırstan yahut öfkeden yahut hummadan hafifledi ve titredi. Ve indirilende: **وجاءه قومه يُهْرَعُون إِليه**; Ebû Ubeyde dedi: ona doğru **يُسْتَحَثُّون**; sanki birbirlerini teşvik ediyor gibi. Ve ona doğru **تَهَرَّعَ**: acele etti. Ebû’l-Abbâs dedi: **الإِهْراعُ** bir sükûnet içinde hızlanmadır; sonra ona denildi: bir korku içinde hızlanma; o da dedi: evet. Kisâî dedi: **الإِهْراعُ** bir titreme içinde hızlanmadır. Ve Mühelhil dedi:
فجاؤُوا يُهْرَعُونَ، وهُمْ أُسارَى،
يَقُودُهُمُ على رَغمِ الأُنُوفِ
Leys dedi: **يُهْرَعُون** ve onlar esirlerdir; sevk edilirler ve acele ettirilirler. Denir: **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ebû Ubeyd: adam **أُهْرِع** olur, **إِهْراعاً**, sana geldiği zaman ve soğuktan titrerken; ve adam hummadan ve öfkeden dolayı **مُهْرَعاً** olabilir; o, titrerken; ve **المُهْرَعُ** ayrıca hırslı gibi; Ebû Ubeyd bunların hepsini, “mef‘ûl lafzının fâil mânasında geldiği” babında zikretti. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وهم على آثارِهم يُهْرَعُونَ**: yani acele ederek koşarlar. Ve Araplar der: **أُهْرِعُوا** ve **هُرِعُوا**; böylece onlar **مُهْرَعُون** ve **مَهْرُوعُون**dur. Şemmer, İbn Ahmer’den, rüzgârı vasfederken şu beyti okudu:
أَرَبَّتْ عليها كلُّ هَوْجاءَ سَهْوةٍ
زَفُوفِ التَّوالي، رَحْبةِ المُتَنَسَّمِ
إِبارِيّةٍ هَوْجاء، مَوْعِدُها الضُّحَى،
إِذا أَرْزَمَتْ جاءَتْ بِوِرْدٍ غَشَمْشَمِ
زَفُوفٍ نِيافٍ هَيْرَعٍ عَجْرَفِيَّةٍ،
تَرَى البِيدَ، مِنْ إِعْصافِها الجَرْيَ، تَرْتَمي
**الوِرْد** ile muradı yağmurdur. Ve **رجُل هَرِعٌ**: yürüyüşü hızlı. Ve **هَرِعٌ** ayrıca: ağlaması hızlı. Ve **الهَرِعُ**: koşan. Ve **هَرِعَ الشيءُ هَرَعاً**; o hâlde o **هَرِعٌ**dur; ve **هَمَعَ**: aktı; ve denildi: akışında ardı ardına geldi; Şemmâh dedi:
عُذَافِرة، كأَنَّ بِذِفْرَيَيْها
كُحَيْلاً، بَضَّ من هَرِعٍ هَمُوعِ
Ve **دم هَرِعٌ**: yani akan, **الهَرَع**ı açık olan; ve muhakkak **هَرِعَ**. Ve kadınlardan **الهَرِعةُ**: erkek ona karıştığında, ondan önce, şehvet ve erkeklere hırs sebebiyle boşalan kadın. Ve **المَهْرُوعُ**: sara tutan deli. Denir: o **مَهْرُوعٌ مَخْفُوعٌ مَمْسُوسٌ**tur. Ebû Amr dedi: **المَهْرُوعُ**: yorgunluktan yere serilmiş. Ve **الهَيْرَعُ**: kendini tutamayan; ve o ayrıca korkak, zayıf, çok sızlanan; İbn Ahmer dedi:
ولَسْتُ بِهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشاه،
إِذا ما طَيَّرَتْه الرِّيحُ طارَا
Ve **الهَيْرَعُ** ve **الهَيْلَعُ**: zayıf. Ve kavim mızraklarını ileri uzatıp sonra onlarla yürüdüklerinde, onlarla **هَرَّعُوا** denir. Ve mızraklar **تَهَرَّعَتِ**: ileri uzanmış olarak geldikleri zaman; ve şu beyit okundu:
عِنْدَ البَدِيهةِ والرِّماحُ تَهَرَّعُ
Ve kavim mızrakları **هَرَّعَ** etti ve onları **أَهْرَعُوها**: onları ileri uzattılar ve onlarla yürüdüler. Ve o (mızraklar) **تَهَرَّعَتْ**: ileri uzanmış olarak geldi. Ve **الهَيْرَعَةُ**: **العَيْهَرةِ** gibi gûl. Ve **رِيحٌ هَيْرَعٌ**: esişi hızlı; ve denildi: toprağı savurur. Ve **ريح هَيْرَعَةٌ**: sert; toprağı getiren. Ve **الهَيْرَعةُ**: çobanın içinde üflediği kamış; bazen **يَراعةً** da adlandırılır. Ve **الهَرْعةُ** ve **الفَرْعةُ**: küçük bit; ve denildi: iri olan; ve **الهُرْنُوعُ** daha çoktur; ve denildi: **الفَرْعةُ** ve **الهَرْعةُ** ve **الهَيْرعَةُ** ve **الخَيْضَعةُ** mânaları birdir. Ve **الهِرْياعُ**: ağaç yaprağının hışırtısı. Ve **الهَرِيعةُ**: dalları ince bir çalı. Ve **يَهْرَعُ**: bir yer.

مقاييس اللغة:
(**هرع**) **الهاء** ve **الراء** ve **العين**: hareket ve çalkantıya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve adam **أُهْرِعَ**: korkudan titredi. Ve ahmağa, görüşünün çalkantısından dolayı **هَيْرَعاً** adı verildi. Ve mümkündür ki ondaki **الهاء** ziyadedir; böylece **يَرَع** babından olur. Ve denir: **الهِرْياع**: ağacın hışırtısı; çünkü o, rüzgârın onu bir yerden bir yere taşımasıyla çalkantılıdır.
Ve babdandır: **الهَرِع**: akan gözyaşı yahut kan. Ve mızraklar **تَهَرَّعَتِ**: ileri uzanmış olarak geldi. Ve onlar ona doğru **يُهْرَعُون**: yani sevk edilirler.
Ve babdan olmayan şeylerdendir **الهَرْعة**([6]): küçük bir canlı. Ona **هَرِيعٌ**([7]) ve **هريع**([8]) denir.

القاموس المحيط:
**الهَيْرَعُ**; **ضَيْغَمٍ** gibi: korkak zayıf, onda hayır yok; ve ahmak; ve rüzgârlardan: esişi hızlı, tozu çok; ve kadın: atılgan; **الهَوْرَعِ** gibi. Ve **الهَيْرَعَةُ**: çobanın içinde üflediği **اليرَاعَةُ**; ve **الخَيْضَعَةُ**; ve gûl; ve şehvetli kadın; **الهَرِعةُِ** gibi; o, erkek ona karıştığı zaman boşalır. Ve **الهَرِيعَةُ**; **سفينةٍ** gibi: dalları ince bir ağaç. Ve **جِرْيالٍ** gibi: rüzgârın döktüğü yaprak. Ve **الهَرْعَةُ**: bit; ve harekelenir; ve hareke ile: küçük bir canlı.
Ve **دَمٌ هَرِعٌ**; **كتِفٍ** gibi: sıcak, **الهَرَعِ**ı açık; harekeli; ve muhakkak **هَرِعَ**; **فرِحَ** gibi. Ve **رجلٌ هَرِعٌ**: ağlaması hızlı.
Ve **الهَرَعُ**; harekeli; ve **غُرابٍ** gibi: çalkantı ve sürat içinde yürüyüş. Ve **يُهْرَعُ** hâlinde geldi; (başta) ötre ile; ve tenzîlde: **" يُهْرَعونَ إليه "**; ve **أُهْرِعَ**, meçhul olarak; o hâlde o **مُهْرَعٌ**dır: öfkeden yahut zayıflıktan yahut korkudan titrer. Ve **كيَمْنَعُ**: ع. Ve **المَهْروعُ**: sara tutan deli; ve yorgunluktan yere serilmiş. Ve **كمُحْسِنٍ ومِصْباحٍ**: aslan.
Ve **أهْرَعَ**: hızlandı. Ve kavim mızraklarını: onları ileri uzattılar, sonra onlarla yürüdüler; **كهَرَّعوها تَهْريعاً**. Ve mızraklar **تَهَرَّعَتِ**: ileri uzanmış olarak geldi. Ve **كمَقْعَدٍ**: ع. Ve **اهْتَرَعَ عُوداً**: onu kırdı. Ve **ذُو يَهْرَعَ**: ع.

تاج العروس:
هرع
**الهَيْرَعُ** **ضَيْغَمٍ** gibi: korkak, çok sızlanan; ve denildi: kendini tutamayan zayıf; **الهَيْلَعِ** gibi. Amr b. Ahmer el-Bâhilî dedi:
ولَسْتُ بهَيْرَعٍ خَفِقٍ حَشاهُ ... إذا ما طَيَّرَتْهُ الرِيحُ طَارَا
İbn Düreyd dedi: **رجُلٌ هَيْرَعٌ**: korkak, onda hayır yok; ve şu beyti okudu:
ولَسْتُ بذي رَثْيَةٍ هَيْرَعٍ ... إذا دُعِيَ القَوْمُ لَمْ أنْهَضِ
İbn Fâris dedi: **الهَيْرَعُ**: ahmak.
Ve rüzgârlardan **الهَيْرَعُ**: esişi hızlı; Sıhâh’ta olduğu gibi; İbn Fâris artırdı: tozu çok. Şemmer, İbn Ahmer’den, rüzgârı vasfederken şu beyti okudu:
ارَبَّتْ عَلَيْهَا كُلُّ هَوْجاءَ سَهْوَةٍ ... زَفُوفِ التَّوَالِي رَحْبَةِ المُتَنَسَّمِ
إبارِيَّةٍ هَوْجَاءَ مَوْعِدُهَا الضُّحَى ... إذا أرْزَمَتْ جاءَتْ بوِرْدٍ غَشَمْشَمِ
زَفُوفٍ نيافٍ هَيْرعٍ عَجْرَفِيَّةٍ ... تَرَى البِيدَ منْ إعْصَافِها الجَريَ تَرْتَمِي
Ve **الهَيْرَعُ**: atılgan kadın; **الهَوْرَعِ** gibi; İbn Abbâd’dan, **جَوْهَرٍ** gibi.
Ve **الهَيْرَعَةُ** (ه ile): çobanın içinde üflediği **اليَرَاعَةُ**; Cevherî nakletti; ve o, İbn Düreyd’in sözüdür.
Ve **الهَيْرَعَةُ**: **الخَيْضَعَةُ**: o, savaşta tozdur yahut onda seslerin karışmasıdır; daha önce geçtiği üzere.
Ve **الهَيْرَعَةُ**: **الهَيْعَرَةِ** gibi gûl.
Ve **الهَيرَعَةُ**: şehvetli kadın; kadınlardan; **الهِرَعَةِ** gibi; **الرّاءِ**ın kesresiyle; ikisi de İbn Abbâd’dan.
Yahut **الهَرِعَةُ**: Sıhâh’ta olduğu gibi, erkek ona karıştığı zaman boşalan odur; Ezherî artırdı: ondan önce, şehvet ve erkeklere hırs sebebiyle.
Ebû Amr dedi: **الهَرِيعَةُ** **سَفِينَةٍ** gibi: dalları ince bir ağaç.
İbn Düreyd dedi: **الهِرْياعُ** **جِرْيالٍ** gibi: ağacın hışırtısı; o, rüzgârın döktüğü yapraktır; Yemenî bir lugattır.
Ve **الهَرْعَةُ** ve **الفَرْعَةُ**: küçük bit; ve denildi: iri olan; ve **الهُرْنُوعُ** daha çoktur; ve harekelenir.
Ve denilir: **الهَرَعَةُ** hareke ile: küçük bir canlı.
Sıhâh’ta: **دَمٌ هَرِعٌ** **كَكَتِفٍ** gibi: akan, **الهَرَعِ**ı açık; harekeli; ve muhakkak **هَرِعَ**; **كفَرِحَ** gibi.
Lisân’da: **هَرِعَ فَهُوَ هَرِعٌ**: aktı; ve denildi: akışında ardı ardına geldi.
Ve **رَجُلٌ هَرِعٌ**: ağlaması hızlı; Cevherî nakletti.
Ve **الهَرَعُ** harekeli ve **الهُرَاعُ** **كغُرَابٍ** gibi: çalkantı ve sürat içinde yürüyüş; ve ondan onların sözü: yaşlı geldi, **يُهْرَعُ** (başta ötre ile): geldiği zaman titrer ve hızlanır; Ebû Amr söyledi. Ve başkası dedi: o, sevkin şiddeti ve koşmanın süratidir. İbn Berrî şu beyti okudu:
كأنَّ حُمُولَهُمْ مُتَتابِعاتٍ ... رَعِيلٌ يُهْرَعُونَ إلى رَعِيلِ
Ve tenzîlde: **وجاءَهُ قَوْمُه يُهْرَعُونَ إليْهِ**; Ebû Ubeyde dedi: yani ona doğru **يُسْتَحَثُّونَ**; sanki birbirlerini teşvik ediyor gibi.
Ve adam **أُهْرِعَ** meçhul olarak; o hâlde o **مُهْرَعٌ**dır: öfkeden yahut zayıflıktan, hummâ gibi, yahut korkudan yahut süratten yahut hırstan titrer olduğu zaman. Mühelhil dedi:
فجاءُوا يُهْرَعُونَ وهُمْ أُسارَى ... يَقُودُهُمُ على رَغْمِ الأُنُوفِ
Leys dedi: yani sevk edilirler ve acele ettirilirler. Denilir: **هُرِعُوا** ve **أُهْرِعُوا**. Ebû Ubeyd dedi: adam **أُهْرِعَ** olur, **إهْراعاً**: sana geldiği zaman ve soğuktan titrerken; ve adam hummadan ve öfkeden dolayı **مُهْرَعاً** olabilir. Ve Araplar der: **أهْرِعُوا** ve **هُرِعُوا**; böylece onlar **مُهْرَعُونَ** ve **مَهْرُوعُونَ**dur.
Ve **يَهْرَعُ** **كيَمْنَعُ**: ع; İbn Düreyd nakletti; dedi: “iddia ettiler”.
Ve **المَهْرُوعُ**: sara tutan deli; Cevherî nakletti. Denilir: o **مَهْرُوعٌ مَخْفُوعٌ ممْسُوسٌ**tur.
Ebû Amr dedi: **المَهْرُوعُ**: yorgunluktan yere serilmiş; Kisâî de bunda ona muvafakat etti.
Ve **المُهْرِعُ** ve **المِهْراعُ** **كمُحْسِنٍ ومِصْبَاح** gibi: aslan; İbn Hâlaveyh dedi: çünkü denildiğine göre, hummâ ve titreme ondan ayrılmaz.
Ve **أهْرَعَ**: bir titreme içinde hızlandı; Kisâî söyledi. Ebû’l-Abbâs dedi: bir sükûnet içinde; sonra ona denildi: bir korku içinde hızlanma; o da dedi: evet.
Ve kavim mızraklarını **أهْرَعَ**: yani onları ileri uzattılar, sonra onlarla yürüdüler; **كهَرَّعُوها تَهْرِيعاً**; bu, Leys’tendir.
Ve mızraklar **تَهَرَّعَتِ**; eğer “ve o **تَهَرَّعَتْ**” deseydi daha kısa olurdu: ileri uzanmış olarak geldi; Leys şu beyti okudu:
" عِنْدَ البَدِيهَةِ والرِّمَاحُ تَهَرَّعُ
Ve **مَهْرَعٌ**: **كمَقْعَدٍ**: ع.
Ve denilir: **اهْتَرَعَ عُوداً**: onu kırdığı zaman.
Ve **ذو يَهْرَعَ**: ع; ve denilir: **ذُو مَهْرَع**.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الهَرَعُ** hareke ile: sevkin şiddeti ve koşmanın sürati; **كالإهْرَاعِ**; ve muhakkak **هَرَعُوا**; böylece onlar **مَهْرُوعُونَ**dur.
Ve develer **اسْتَهْرَعَتِ**: havuza doğru hızlandı.
Ve adam **أُهْرِعَ** (başta ötre ile): aklı hafifledi.
Ve ona doğru **تَهَرَّعَ**: acele etti.
Ve **المُهْرَعُ** **كمُكْرَمٍ** gibi: hırslı; Ebû Ubeyd’den.
Ve **رَجُلٌ هَرِعٌ** **كَكَتِفٍ** gibi: yürüyüşü hızlı.
Ve **رِيحٌ هَيْرَعَةٌ**: sert; toprağı getiren.
Ve **الهَرْعَةُ**: **الخَيْضَعَةُ**.
Ebû Amr dedi: “ot içinde **يَهْرَعُ** olarak kaldı”: yani burada onu otlatır; Sâgânî nakletti; ve **هزع**da gelecektir.
Ve **الهَرِيعُ** **كأمِيرٍ** gibi: küçük bit; ve denildi: o, **النون** ile **الهُرْنُعُ**dur; ileride geleceği üzere.
