# هري — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هري

: ( ي ( *!كهَراهُ ) *!يَهْرِيه ( *!هَرْياً ) : إذا ضَرَبَهُ بالهِراوَةِ ؛ عن ابنِ الأعْرابي وأَنْشدَ :
وإنْ *!تَهَرَّاهُ بها العَبْدُ الهارِي ( *!والهُرِيُّ ، بالضم ) وكسْرالراءِ وتَشْديدِ الياءِ : ( بَيْتٌ كبيرٌ يُجْمَعُ فيه طَعامُ السُّلطانِ ، ج *!أَهْرَاءٌ ) .
قالَ الأزْهري : ذَكَرَه اللّيْثُ ، لا أَدْرِي أعَرَبيٌّ هو أَمْ دَخِيلٌ .
قُلْتُ : والعامَّةُ تَكْسرُ الهاءَ والراءَ ، ومنها *!الإِهْراءُ التي بمِصْر في بنمسويه مِن الصَّعِيدِ الأدْنَى تُجْمَعُ فيها الحُبُوبُ مِيرَة الحَرَمَيْن الشَّرِيفَيْن في زَمانِنِا .

( *!وهَراةُ ) ؛ بالفتح ، والعامَّةُ تَكْسرُ الهاءَ : ( د بخُراسانَ ) مِن أُمَّهاتِ مُدُنِها .
قال ياقوتُ : لم أَرَ بخُراسانَ حينَ كَوْني بها في سَنَة 614 مَدينَةً أَجَلَّ ولا أَعْظَم ولا أَعْمَر ولا أَفْخَم ولا أَحْصَن ولا أَكْثَر أَهْلاً منها ، فيها بَساتِينٌ كثيرَةٌ ، ومِياهٌ غَزيرَةٌ ، وخيراتٌ واسِعَةٌ مَحْشوَّةٌ بالعُلَماء ، مَمْلوءَةٌ بأهْلِ الفَضْلِ والثَّراءِ ، أَصابَها عينُ الزَّمان ، ونَكَبَتْها طَوارقُ الحدثانِ ، وجاءَ الكُفَّار مِن التَّتَر فخربوها حتى أَدْخَلوها في خَبَرِ كانَ ، فإنَّا للهِ وإنَّا إليه رَاجِعُون ، وذلكَ في سَنَة 618 ، انتَهَى .
وقال ابنُ الجواليقي : *!هَراةُ اسْمُ كُورَةٍ مِن كُوَرِ العَجَم : وقد تَكَّلمَتْ بها العَرَب ، وأَنْشَدَ :
عاوِدْ هَراةَ وإنْ مَعْمُورُها خَرِبا قُلْت : وهكذا أَنْشَدَه الجَوْهرِي أيْضاً ، والمِصْراعُ مِن أَبْيات الكِتابِ ، قالَهُ رجُلٌ مِن ربيعَةَ يَرْثي امْرأَتَه وعَجْزه :
وأسْعِدِ اليومَ مَشْغُوفاً إذا طَرِبا قالَهُ حينَ افْتَتَحها عبدُ اللهاِ بنُ خازِمٍ سَنة سِتّ وسِتّين وبعْدَه :
وارْجِعْ بطَرْفِكَ نَحْو الخَنْدَقَيْنِ تَرَى
رُزْأً جَليلاً وأمْراً مُفْظِعاً عَجَباهاماً تَرَقَّى وأَوْصالاً مُفَرَّقَةً
ومَنْزِلاً مُقْفِراً مِنْ أَهْلِه خَرباقالَ ياقوتُ : وفي هَراةَ يقولُ أَبو أَحمدَ السَّامي الهَرَويُّ :

هَراة أرضٌ خصبها واسعٌ
ونبتها التفاح والنرجسُما أحدٌ منها إلى غيرها
يخرج إلاّ بعد ما يُفلسُوفيها يقولُ الأديبُ البارِعُ الزوزني :
هراة أردت مقامي بها
لشتّى فضائلها الوافرة نسيم الشمال وأعنابها
وأعين غزلانها الساحرة ( و ) هَراةُ أَيْضاً : ( ة بفارِسَ ) قُرْبَ اصْطَخْرٍ كثيرَةُ البَساتِين والخَيْراتِ ، ويقالُ : إنَّ نِساءَهم يَغْتَلِمْن إذا أَزْهَرَتِ الغبيراءُ كما تَغْتَلِم القطاط ، قالَهُ .
( والنِّسْبَةُ ) إليهما : ( *!هَرَوِيٌّ ، محرَّكةً ) ، قُلِبَتِ الياءُ واوًا كَراهِيَة تَوالِي الياآت .
قال ابنُ سِيدَه : وإنَّما قَضَيْنا على أنَّ لامَ هَراةَ ياءٌ لأنَّ اللامَ ياء أَكْثَر منها واواً ، وإذا وَقَفْتَ عليها وَقَفْتَ بالهاءِ .
( *!وهَرَّى ثَوْبَه *!تَهْرِيَةً : اتَّخَذَه *!هَرَوِيًّا ، أَو ) صَبَغَهُ و ( صَفَّرَهُ ) ؛ وبكلَ منهما فُسِّر قولُ الشاعرِ أَنْشَدَه ابنُ الأعْرابي :
رأَيْتُكَ *!هَرَّيْتَ العَمامَةَ بَعْدَما
أَراكَ زَماناً حاسِراً لا تَعَصَّبُولم يُسْمَع بذلكَ إلاَّ في هذا الشِّعْر ؛ واقتَصَرَ الجَوْهرِي على المَعْنى الأخيرِ ، وكانتْ سادَةُ العَرَبِ تَلْبَسُ العَمائِمَ الصُّفْر ، وكانتْ تُحْمَل مِن *!هَرَاةَ مَصْبوغَةً ، فقيلَ لمَنْ لَبِسَ له عِمامَةً صَفْراءَ قد *!هَرَّى عِمامَتَه ؛ ومنه قولُ الشاعرِ :

يحجون سب الزبرقان المزعفرا وقال ابنُ الأعْرابي : ثَوْبٌ *!مَهَرًّى إذا صُبِغَ بالصَّبِيب ، وهو ماءُ وَرَقِ السّمْسم .
( و ) إنما قيلَ ( مُعاذٌ *!الهَرَّاءُ لبَيْعِه الثِّيابَ *!الهَرَوِيَّةَ ) ؛ كذا في الصِّحاح .
وقد يقالُ أَيْضاً للذي يَبيعُ تلكَ الثيابِ فلانٌ *!الهَرَوِيُّ ؛ ومن ذلكَ أبو زَيْدٍ سعيدُ بنُ الرّبيعِ الحرشيّ العامِرِيُّ البَصْريُّ ، فإنَّه قيلَ له الهَرَوِيُّ لكوْنهِ يَبِيعُ تلْكَ الثَيِّابَ ، صَرَّحَ به الذهبيُّ في الكاشِفِ .
ومِن سَجَعاتِ الأساس : سَمِعْتُ مِن رِوايَةِ *!الهَرَّاء عن الفَرَّاءِ كذا .
وقال ابنُ الأعْرابي : ( *!هَاراهُ ) إذا ( طانَزَهُ ) ، ورَاهاهُ إذا حامَقَهُ .
( و ) *!الهِراءُ ، ( ككِساءٍ : الفَسِيلُ ) من النَّخْل ؛ عن أَبي حنيفَةَ عن الأصْمعي .
يقالُ في صِغارِ النَّخْلِ أوَّل ما يقلعُ شيءٌ منها الجثيثُ وهو الوَدِيُّ *!والهِراءُ والفَسِيلُ ، وقد تقدَّمَ له في الهَمْزِ ذلكَ وذَكَرْنا شاهِدَه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!الهِرَاءُ ، ككِساءٍ : السَّمْحُ الجَوادُ .
وأَيْضاً : الهَذَيانُ .
وأَيْضاً شَيْطانٌ وُكِّل بالنُّفُوسِ .

### Türkçe

: ( **هَراهُ** ) **يَهْرِيه** ( **هَرْياً** ) : ona sopayla vurduğu zaman; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
Ve eğer onunla ona vurursa köle, vurucu köle

( **والهُرِيُّ** , damme ile) ve **الراء**’ın kesri ve **الياء**’ın şeddelenmesiyle: (sultanın yiyeceğinin toplandığı büyük bir ev, çoğulu **أَهْرَاءٌ**).
Ezherî dedi: Lîs onu zikretti; bilmiyorum, Arapça mıdır yoksa dâhil (yabancı) midir.
Dedim: Avam **الهاء**’ı ve **الراء**’ı kesreler; ondan da bizim zamanımızda Mısır’da Benimsüveyh’te Aşağı Saîd’den olan **الإِهْراءُ** vardır; onda iki şerefli Harem’in erzakı olan hububat toplanır.

( **وهَراةُ** ); fetih ile; avam **الهاء**’ı kesreler: (Horasan’da bir belde), onun şehirlerinin analarındandır.
Yâkūt dedi: Horasan’da, orada bulunduğum 614 senesinde, ondan daha yüce, daha büyük, daha mamur, daha görkemli, daha sağlam, daha çok halklı bir şehir görmedim; onda çok bahçeler, bol sular, geniş hayırlar vardır; âlimlerle doldurulmuş, fazilet ve zenginlik ehliyle doludur; ona zamanın gözü isabet etti, olayların ansızın gelenleri onu musibete uğrattı; sonra Tatar’dan kâfirler geldi de onu harap ettiler, ta ki onu “idi” haberinin içine soktular; şüphesiz biz Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz; bu 618 senesindedir; bitti.
İbnü’l-Cevâlîkî dedi: **هَراةُ** Acem’in kurelerinden bir kurenin adıdır; Araplar onunla konuşmuştur. Ve inşad etti:
Heraat’a dön; mamuru harap olsa da

Dedim: Cevherî de onu böyle inşad etti; mısra‘ kitabın beyitlerindendir; onu Rebîa’dan bir adam, karısını ve aczini mersiye ederken söyledi:
Ve bugün, coştuğu zaman meşgul birine yardım et

Onu, Abdullah b. Hâzim onu altmış altı senesinde fethettiği zaman söyledi; ve ondan sonra:
Ve gözünü iki hendeğe doğru çevir; görürsün
Büyük bir musibet ve dehşetli bir işi; ne acayip!
Yükselmiş bir baş ve parçalanmış uzuvlar
Ve ehlinden ıssız kalmış bir menzil; harap

Yâkūt dedi: Ebû Ahmed es-Sâmî el-Heravî, Heraat hakkında der ki:

Heraat, bereketi geniş bir topraktır
Bitkisi elma ve nergistir
Ondan başkasına hiç kimse
Ancak iflas ettikten sonra çıkar

Ve onda, mahir edip Zûzenî der ki:
Heraat; onda ikametimi istedim
Onun bol faziletlerinin çeşitliliği için
Kuzey rüzgârı ve üzümleri
Ve ceylanlarının büyüleyici gözleri

( و ) **هَراةُ** ayrıca: (Fars’ta bir belde), Istahr’a yakın; bahçeleri ve hayırları çoktur. Ve denilir ki: Onların kadınları, **الغبيراءُ** çiçek açtığı zaman, **القطاط** azdığı gibi azarlar; onu söyledi.
( **والنِّسْبَةُ** ) ikisine: ( **هَرَوِيٌّ** , harekeli olarak); **الياء**’ın peş peşe gelmesinden hoşlanmama sebebiyle **الياء** vâv’a çevrildi.
İbn Sîde dedi: Biz, **هَراةَ**’ın lâmının **ياء** olduğuna hükmettik; çünkü lâmın **ياء** olması, **واواً** olmasından daha çoktur; ve onun üzerinde vakfettiğin zaman **الهاءِ** ile vakfedersin.

( **وهَرَّى ثَوْبَه** **تَهْرِيَةً** : onu **هَرَوِيًّا** edindi, yahut ) onu boyadı ve ( sararttı ); şairin sözü her ikisiyle de tefsir edildi; İbnü’l-A‘râbî onu inşad etti:
Seni gördüm ki sarığı **هَرَّيْتَ** ettin, sonra
Seni bir zaman başı açık görüyorum; sarık sarmıyorsun

Bu şiirden başka bununla işitilmedi; Cevherî son manayla yetindi. Arapların efendileri sarı sarıklar giyerdi; onlar boyalı olarak **هَرَاةَ**’dan taşınırdı; sarı bir sarık giyene “sarığını **هَرَّى** etti” denildi. Ondan şairin sözü:

Zebarkân’ı safranlanmış olarak haccederler

İbnü’l-A‘râbî dedi: Elbise **مَهَرًّى**dır; **الصَّبِيب** ile boyandığı zaman; o, susam yaprağının suyudur.
( و ) ancak (Muâz’a **الهَرَّاءُ** denildi; **الثِّيابَ الهَرَوِيَّةَ** satması sebebiyle ); Sıhâh’ta böyledir.
O elbiseleri satan kimseye de “falanca **الهَرَوِيُّ**” denilir. Bundan: Ebû Zeyd Saîd b. er-Rabî‘ el-Hurşî el-Âmirî el-Basrî; ona, o elbiseleri satıyor olması sebebiyle **الهَرَوِيُّ** denildi; Zehebî bunu el-Kâşif’te açıkça söyledi.
Esâs’ın secilerinden: **الهَرَّاء** rivayetinden, Ferrâ’dan şöyle işittim, gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: ( **هَاراهُ** ) ( **طانَزَهُ** ) olduğu zaman; ve **رَاهاهُ** onu ahmak yerine koyduğu zaman.
( و ) **الهِراءُ** , ( **ككِساءٍ** : fidan ) hurmadandır; Ebû Hanîfe’den, Asma‘î’den.
Denilir ki: küçük hurmalarda, ondan bir şey ilk söküldüğü zaman: **الجثيثُ**; o da **الوَدِيُّ** ve **والهِراءُ** ve **الفَسِيلُ**’dir. Hemzede onun için bu daha önce geçti ve şahidini zikrettik.

Ona müstedrek olanlardandır:
**الهِرَاءُ** , **ككِساءٍ** : cömert, eli açık.
Ve ayrıca: hezeyan.
Ve ayrıca: nefislere vekil kılınmış bir şeytan.
