# هر (ه-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والراء
هر ، ره : ( مستعملان ) .
هَرّ : قال الليث : الهِرَّةُ : السنَّوْرَةُ ، والهِرُّ : الذَّكَرُ . قال : ويجمع الهِرُّ هِرَرَةً ، وتجمع الهِرة هِرَاراً . والهَرِيرُ : دُونَ النُّبَاح ، تقول : هَرَّ إليه ، وهرَّه . وبه يشبَّهُ نظر الكُمَاةِ بعضِهم إلى بعضٍ ، وفلان هرّهُ الناس ؛ أي : كَرِهُوا ناحيته ؛ وقال الأعشى :
أَرَى النَّاسَ هَرُّونِي وشُهرَ مَدْخَلِي
ففي كُل مَمْشىً أَرْصَدَ النَّاسُ عَقْرَبَا
وهرَّ الشوكُ هرَّاً : إذا اشتد يُبْسُه ؛ وأنشد :
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرّيَّانَ حتى
إذا ما هَرَّ وامتَنَعَ المَذَاقَا
قال : والهُرهُور : الكثير من الماء واللبن إذا حَلَبْتَ سمعت له هَرْهَرَةً ؛ وأنشد :
سَلْمٌ تَرَى الدَّالِي منه أَزْوَرَا
إذا يَعُبُّ في السَّرِي هَرْهَرَا
قال : والهَرْهَرَةُ والغرغرة ، يُحكى به بعض أصوات الهند والميد ، وهم جنس من
السودان ، عند الحرب . وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال في قولهم : فلان ما يعرف هِرّاً من بِرَ . قال خالد : الهِرّ : السنَّوْر ، والبِرّ : الجُرَذُ . وقال ابن الأعرابيّ : لا يعرف هارّاً من بارّاً لو كتبت له . وقال أبو عبيدة : ما يعرف الهرهرة من البَرْبَرة ، والهرهرة : صوت الضأن ، والبربرة : صوت المِعْزَى . وقال الفزاري : البِرُّ : اللطف ، والهِرُّ : العقُوق ، وهو من الهرير . ثعلب عن ابن الأعرابي : هَرَّ بِسَلْحِه ، وهَكَّ بسَلْحِه : إذا رمى به ، وبه هُرَارٌ : إذا استطلق بطْنهُ حتى يموت . أبو عبيد عن الكسائي والأموي : من أَدْوَاءِ الإبل الهُرارُ ، وهو استطلاق بطونها . وقال يونس : الهِرُّ : سَوْقُ الغَنَم ، والبِرُّ : دعاء الغنم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : الهِرُّ : دعاء الغنم إلى العلف ، والبرُّ : دعاؤها إلى الماء . أبو عبيد عن الأموي : هرهرْتُ بالغنم : إذا دعوتَها . وقال ابن الأعرابي : البِرُّ : الإكرام ، والهِرُّ : الخصومة . قال : ويقال للكانُونَيْن : هما الهَرّارَانِ ، وهما شيْبَانُ ومِلْحَانُ . أبو نصر عن الأصمعي : الهُرور والهُرْهُور : ما تساقط من الحَبّ في أَصل الكرم . قال : وقال أعرابي : مررت على جَفْنَة وقد تحرّكتْ سُرُوغُها بقطوفها ، فسقطت أَهْرَارُها فأكلْتُ هُرْهُورةً ، فما وقعتْ ولا طارتْ . قال الأصمعيّ : الجفْنةُ : الكَرْمَةُ ، والسُّروغُ : قضبان الكرم ، واحدُه سَرْغٌ ، رواه بالعين ، والقطوف : العناقيد . قال : ويقال لما لا ينفع ما وَقَع ولا طارَ . ابن السّكيت : يقال للناقة الهَرِمة : هِرْهِرٌ ، وقال النضر : الهِرْهِرُ : الناقة التي تلفظ رحمها الماءَ من الكِبَر فلا تَلْقَح ، والجميع الهَرَاهِرُ ، وقال غيره : هي الهِرْشَفَّة والهِرْدَشة أيضاً . وقال الفرّاء : هَرّ الكلبُ يَهِرُّ ، وهَرَرْتُه ؛ أي : كرِهْتُه ، أَهُرُّه وأَهِرّه ، بالضم والكسر . وقال ابن الأعرابي : أَجِدُ في وجهه هَرّةً وهَرِيرَةً ؛ أي : كراهِيَةً . ويقال مَرْمَرَهُ وهَرْهَرَه : إذا حرّكه . وقال شمر : من أسماء الحيّات القُزَّةُ والهِرْهِيرُ . وقال ابن الأعرابي : هرّ يَهَرّ : إذا ساء خُلُقه ، وهرّ يَهر : إذا أكل الهَرُور ، وهو ما يتساقط من حَبّ الكرْم . وهَرْهَرَ : إذا تَعَدَّى .
ره : قال ابن الأعرابي : رَهْرَهَ مائدتَه : إذا وسّعها سخاءً وكرماً . والرَّهَّة : الطست الكبيرة . والسراب يتَرهْرَهُ ويترَيَّهُ : إذا تتابع لمعانُه . وقال الليث : الرَّهْرَهَةُ : حُسْن بصيص لون البشرة ، وأشباه ذلك . وطَسْتٌ رَحْرَحٌ ورَهْرَهَةٌ ورَحْرَاحٌ ورَهْرَاءٌ : إذا كان وَاسعاً قريب القعر .

باب الهاء والراء
هر
هرمل : ثعلب عن ابن الأعرابي : هَرْمَلَ شَعْرَه ، إذا زَلَقَهُ .
وقال أبو عبيد : شَعرُه هَرَامِيل إذا سقَط ، وأنشد غيره :
قد هَرْمَلَ الصيفُ من أَعْناقِها الوَبرَا
وقال الليث : الهُرْمُولةُ : الرُّعْبُولة تَنْشَقُّ مِن ذَناذِن القَمِيص ، وأنشد :
كأَنَّ رِيشَ ذُناباها هَرَامِيلُ
برهم : وقال الأصمعيّ : بَرْهم وبَرْشمَ ، إذا أدامَ النظر ، وأنشد :
ونظراً هَوْنَ الهُوَينى بَرْهَما
وقال الليث : بَرْهَمةُ الشجر : بُرْعُمَتُه ، وهو مجتمع نوْرِه .
والبهْرَمانُ : ضَربٌ من العُصفُر .
بهرامج : وقال أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الرَّنْفُ : بَهرامَج البرّ ، قال : ولا أدري ما بَهْرَامَجُ البرّ ؟
هنبر : وقال الليث : الهِنبِرَة : الأتان .
أبو عبيد ، عن أَبي عمرو : الهِنْبِر : الجحش . ومنه قيل للأَتان : أُمُّ الهِنْبِر .
وقال الليث : أُمُّ الهِنْبِر وأبو الهِنبِر : هما : الضَّبُعُ ، والضِّبْعَانُ .
وقال الأصمعيّ : الهِنْبِر الضَّبُع ، وأنشد :
مُلْفَيْنَ لا يَرمُون اًّمَّ الهِنْبِرِ
وقال غيره : أمّ الهِنْبِر : هي الحِمارة الأهليَّة .
وفي حديث كعب أَنَّه ذكَر الجنّة فقال : فيها هَنابِيرُ مِسكٍ يَبعثُ الله عليها ريحاً تُسمَّى المُثِيرَة ، فتُثِير ذلك المِسكَ على وجوههم .
قيل : الهنابيرُ والنَّهابيرُ : رمالٌ مُشرِفةٌ واحدتُها هُنْبورَة ونُهبورة .
نهبر : وقال : النهابير : الرِّمال ، واحدُها نُهبور ، وقوماً أَشرف منه .
تيهر : قال : والتَّيْهُورُ : ما اطمأنّ منه .
ورويّ عن ابن مسعود أنه قال : من جَمعَ مالاً من مَهَاوِشَ أَذْهَبه الله في نهابر .
قال أبو عبيد : النهابر : المهالك ههنا .
وروي عن عمرو بن العاص أنه قال لعثمان : إنّك قد ركبتَ بهذه الأمّة نهابِيرَ من الأمور ، فتُبْ منها ، يعني بالنهابير
أموراً شِداداً صعبةً ، شَبهها بنَهابير الرَّمل ، لأن المشي يَصعُب على مَن رَكِبَها .
وقال نافع بن لَقِيط ، أَنشده ابن الأعرابي له :
ولأَحْمِلنْكَ على نَهابر إنْ تَثِبْ
فيها وإنْ كنتَ المُنَهِّتَ تعْطَبِ
وقال ابن الأعرابي : الهنَّبْر : الأدِيم ، والهِنْبِرُ : ولدَ الأَتان ، وأنشد ابن الأعرابيّ :
يا فَتًى ما قتلْتُمُ غير رُعْبُو
بٍ ولا من قُوارَة الهِنَّبْرِ
قال : الهِنَّبْر : الأديم هاهنا .
وقيل في قوله : فيها هَنابيرُ مِسْك ، يريد أَنابير مِسْك ، وهي كُثْبان مُشرفة ، أُخِذ من انتِبار الشيء ، وهو ارتفاعُه .
والإنْبارُ من الطعام مأخوذُ منه قُلِبت الهمزةُ هاء .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الراء**
**هر** ، **ره** : (ikisi de kullanımdadır).
**هَرّ** : Leys dedi: **الهِرَّةُ**: **السنَّوْرَةُ**’dur; **والهِرُّ**: erkektir. Dedi: **الهِرُّ** **هِرَرَةً** olarak çoğul yapılır; **الهِرة** ise **هِرَاراً** olarak çoğul yapılır. **والهَرِيرُ**: havlamanın altındadır; “ona doğru **هَرَّ** etti” ve “onu **هرَّه** etti” dersin. Bununla, miğferlilerin bazısının bazısına bakışı benzetilir. “Falanca, insanlar onu **هرّهُ** etti”; yani: onun tarafını kerih gördüler. A‘şâ dedi:
أَرَى النَّاسَ هَرُّونِي وشُهرَ مَدْخَلِي
ففي كُل مَمْشىً أَرْصَدَ النَّاسُ عَقْرَبَا
Ve diken **هرَّ** ile **هرّاً** etti: kuruluğu şiddetlendiği zaman. Şu da şahit getirildi:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرّيَّانَ حتى
إذا ما هَرَّ وامتَنَعَ المَذَاقَا
Dedi: **والهُرهُور**: su ve sütün çok olanıdır; sağdığın zaman onun için bir **هَرْهَرَةً** işitirsin. Şu da şahit getirildi:
سَلْمٌ تَرَى الدَّالِي منه أَزْوَرَا
إذا يَعُبُّ في السَّرِي هَرْهَرَا
Dedi: **الهَرْهَرَةُ** ve **الغرغرة**; bununla, savaş esnasında Hind ve Mîd’in bazı sesleri taklit edilir; onlar, Sudanlılardan bir cinstir. Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi ki, onların sözü hakkında şöyle dedi: “Falanca **هِرّاً**’ı **بِرَ**’den bilmez.” Hâlid dedi: **الهِرّ**: **السنَّوْر**’dur; **والبِرّ**: **الجُرَذُ**’dur. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Ona yazsan bile **هارّاً**’ı **بارّاً**’dan bilmez.” Ebû Ubeyde dedi: **الهرهرة**’yi **البَرْبَرة**’den bilmez; **والهرهرة**: koyunun sesidir; **والبربرة**: keçinin sesidir. Fezârî dedi: **البِرُّ**: yumuşaklıktır; **والهِرُّ**: ana-babaya asi olmadır; o, **الهرير**’dendir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “**هَرَّ** kendi dışkısıyla” ve “**هَكَّ** kendi dışkısıyla”: onu attığı zaman. “Onda **هُرَارٌ** vardır”: karnı çözülüp de ölünceye kadar (sürüp) gittiği zaman. Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: develerin hastalıklarından **الهُرارُ** vardır; o, karınlarının çözülmesidir. Yûnus dedi: **الهِرُّ**: koyunu sürmektir; **والبِرُّ**: koyunu çağırmaktır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **الهِرُّ**: koyunu yeme çağırmaktır; **والبرُّ**: onu suya çağırmaktır. Ebû Ubeyd, Emevî’den: “Koyunla **هرهرْتُ** ettim”: onu çağırdığın zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **البِرُّ**: ikramdır; **والهِرُّ**: çekişmedir. Dedi: İki kânûn’a “**الهَرّارَانِ**” denir; onlar **شيْبَانُ** ve **مِلْحَانُ**’dır. Ebû Nasr, Asma‘î’den: **الهُرور** ve **الهُرْهُور**: asmanın kökünde daneden dökülen şeydir. Dedi: Bir bedevî dedi: “Bir **جَفْنَة**’nin yanından geçtim; salkımlarıyla **سُرُوغُها**’sı hareket etmişti; onun **أَهْرَارُها**’sı düştü; ben bir **هُرْهُورةً** yedim; ne düştü ne uçtu.” Asma‘î dedi: **الجفْنةُ**: asmadır; **والسُّروغُ**: asmanın çubuklarıdır; onun teki **سَرْغٌ**’dır; onu **العين** ile rivayet etti. **والقطوف**: salkımlardır. Dedi: “Ne düştü ne uçtu” fayda vermeyen şeye de denir. İbnü’s-Sikkît: yaşlı deveye **هِرْهِرٌ** denir. Nadr dedi: **الهِرْهِرُ**: yaşlılıktan rahminden suyu dışarı atan, bu yüzden gebe kalmayan dişi devedir; hepsi **الهَرَاهِرُ**’dir. Başkası dedi: o, **الهِرْشَفَّة** ve **الهِرْدَشة** de olur. Ferrâ dedi: köpek **هَرّ** eder, **يَهِرُّ**; ben de onu **هَرَرْتُه**; yani: onu kerih gördüm; **أَهُرُّه** ve **أَهِرّه**; zamme ve kesre ile. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Onun yüzünde bir **هَرّةً** ve bir **هَرِيرَةً** buluyorum”; yani: bir kerih görme. “Onu **مَرْمَرَهُ** ettin” ve “onu **هَرْهَرَه** ettin” denir: onu hareket ettirdiğin zaman. Şemr dedi: yılanların adlarından **القُزَّةُ** ve **الهِرْهِيرُ** vardır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **هرّ** **يَهَرّ**: huyu kötü olduğu zaman; ve **هرّ** **يَهر**: **الهَرُور** yediği zaman; o, asmanın danesinden dökülen şeydir. Ve **هَرْهَرَ**: aştığı zaman.

**ره** : İbnü’l-A‘râbî dedi: “Sofrasını **رَهْرَهَ** etti”: onu cömertlik ve keremle genişlettiği zaman. **والرَّهَّة**: büyük leğendir. Serap **يتَرهْرَهُ** ve **يترَيَّهُ** eder: parıltısı peş peşe geldiği zaman. Leys dedi: **الرَّهْرَهَةُ**: ten renginin parıltısının güzelliğidir ve bunun benzerleri. “**طَسْتٌ** **رَحْرَحٌ** ve **رَهْرَهَةٌ** ve **رَحْرَاحٌ** ve **رَهْرَاءٌ**”: geniş, dibi yakın olduğu zaman.

باب **الهاء** ve **الراء**
**هر**
**هرمل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Saçını **هَرْمَلَ** etti”: onu kaydırdığı (döküp akıttığı) zaman. Ebû Ubeyd dedi: “Saçı **هَرَامِيل**’dir”: düştüğü zaman. Başkası şu beyti şahit getirdi:
قد هَرْمَلَ الصيفُ من أَعْناقِها الوَبرَا
Leys dedi: **الهُرْمُولةُ**: gömleğin yakalarından yarılan **الرُّعْبُولة**’dur. Şu da şahit getirildi:
كأَنَّ رِيشَ ذُناباها هَرَامِيلُ
**برهم** : Asma‘î dedi: **بَرْهم** ve **بَرْشمَ**: bakışı sürdürdüğü zaman. Şu da şahit getirildi:
ونظراً هَوْنَ الهُوَينى بَرْهَما
Leys dedi: **بَرْهَمةُ الشجر**: onun tomurcuğudur; o, çiçeğinin toplandığı yerdir. **والبهْرَمانُ**: serçeden bir türdür.
**بهرامج** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الرَّنْفُ**: kırın **بَهرامَج**’idir. Dedi: “Kırın **بَهْرَامَجُ**’i nedir, bilmiyorum.”
**هنبر** : Leys dedi: **الهِنبِرَة**: dişi merkep. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الهِنْبِر**: sıpadır. Bundan dolayı dişi merkepe “**أُمُّ الهِنْبِر**” denmiştir. Leys dedi: **أُمُّ الهِنْبِر** ve **أبو الهِنبِر**: ikisi de **الضَّبُعُ** ve **الضِّبْعَانُ**’dır. Asma‘î dedi: **الهِنْبِر**: sırtlandır. Şu da şahit getirildi:
مُلْفَيْنَ لا يَرمُون اًّمَّ الهِنْبِرِ
Başkası dedi: **أمّ الهِنْبِر**: evcil dişi merkeptir. Ka‘b’ın hadîsinde: cenneti zikretti; dedi ki: “Orada **هَنابِيرُ مِسكٍ** vardır; Allah onun üzerine **المُثِيرَة** denilen bir rüzgâr gönderir; o da o miski onların yüzlerine savurur.” Denildi ki: **الهنابيرُ** ve **النَّهابيرُ**: yüksek kumlardır; bir tanesi **هُنْبورَة** ve **نُهبورة**’dur.
**نهبر** : Dedi: **النهابير**: kumlardır; bir tanesi **نُهبور**’dur; ve ondan daha yüksek bir kavim (yer).
**تيهر** : Dedi: **التَّيْهُورُ**: ondan alçalmış olan şeydir. İbn Mes‘ûd’dan rivayet olundu ki dedi: “Kim **مَهَاوِشَ**’ten mal toplarsa, Allah onu **نهابر** içinde giderir.” Ebû Ubeyd dedi: **النهابر** burada helâk yerleridir. Amr b. el-Âs’tan rivayet olundu ki Osman’a dedi: “Sen bu ümmete işlerden **نهابِيرَ** bindirdin; ondan tevbe et.” **بالنهابير** ile, şiddetli zor işleri kasteder; onu kumun **نَهابير**’ine benzetti; çünkü ona binen kimseye yürümek zorlaşır. Nâfi‘ b. Lakît dedi; İbnü’l-A‘râbî onun için onu inşad etti:
ولأَحْمِلنْكَ على نَهابر إنْ تَثِبْ
فيها وإنْ كنتَ المُنَهِّتَ تعْطَبِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهنَّبْر**: deridir; **والهِِنْبِرُ**: dişi merkebin yavrusudur. İbnü’l-A‘râbî şu beyti şahit getirdi:
يا فَتًى ما قتلْتُمُ غير رُعْبُو
بٍ ولا من قُوارَة الهِنَّبْرِ
Dedi: **الهِنَّبْر** burada deridir. “Orada **هَنابيرُ مِسْك** vardır” sözünde denildi ki: misk **أَنابير**’ini ister; o, yüksek kum tepecikleridir; şeyin **انتِبار**’ından alınmıştır; o, onun yükselmesidir. Yiyecekten **والإنْبارُ** da ondan alınmıştır; hemze **هاء**’ya çevrilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonrakiler, ikizli ve mutabıkta([1]))
 (**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş bir **هاء**’dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da **هُوَّ**([3]) der. Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar derler: ما أدري أيّ **هَيِّ** بنِ بيٍّ هو. Manası: hangi insanlar(ın)dan o? Bu, bizim katımızda bilgisi geçip gitmiş şeylerdendir. Yine onların sözü: "لو كان ذاك في **الهَِيئ** و**الجَِيء**([5]) ما نَفَعَه"، ve **الهَِيْء**: yiyecektir. **الجَِيْء**: içecektir; iki lafız da bu tefsire delâlet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ** بالإبل، onları otlağa çağırdığında. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على **الهَِيْء** *** ولا **الجَِيءِ** امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**: bu harf; ve **ها**: uyarma(tenbih)tir. Onların âdetindendir: bir şeyi yüceltmek istediklerinde onda uyarma ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿**هَا** أنْتُمْ **هَؤُلاَءِ**﴾[Âl-i İmrân 66], sonra şair([7]) dedi:
**ها** إنّ **تا** عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin(ifad)esinde derler: لا **هَا** اللهِ. Ve derler: **هاء** bir karşılık verme(telbiye)([9]) olur. Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول **هاءَ** وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ** يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: يا **هَيْءَ** مالِي، (bu) bir eseflenmedir.
(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, sarsılma ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delâlet eder.
Birincisi: **هبَّت** الريح تَهُبُّ هُبوباً. Ve **هَبّ** النائم يَهُبُّ هَبَّاً. Ve: مِن أين **هببتَ** يا فلان, sanki dedi: nereden geldin, bize nereden uyandın. **يونُس**’tan hikâye edildi: غابَ فلانٌ ثم **هبّ**. Ve derler: **هبَّ** يفعلُ كذا, denildiği gibi: **طَفِق** يفعل. Ve kılıcı salladım da bir **هبّة** ile **هبّ**. Ve **هَبَّته**: onu sarsmam ve darbesinde ilerleyişidir. Ve **سيفٌ ذو هَبَّة**. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı, **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها **هِبَابٌ** في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ**: **هَبِيباً**; ve **اهتبَّ**; o, **مِهْبابٌ**dur. Ve **هَبْهَبْتُ** به: sıçrasın diye onu çağırdım. Ve denir: **الهَبهَبِيُّ**: çoban; hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**dir. Ve derler: عِشْنا بذاك **هَِبَّة** من الدَّهر, yani bize esen bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: **تهبَّبَ** الثوبُ: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve **هَبْهَبَ** السَّرابُ: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar yakındır. Bana manası müşkil gelen şeylerdendir onların sözü: **هَبْهُ** فعلَ كذا, ve **هَبْني** فَعَلْته; ve ben bunun **وهب** babından olduğunu zannettim, çünkü lafız buna delâlet eder; fakat bu, yine de müşkildir. Ve ata derler: **هَبِي**، yani: gel([12]). Bu, bir sesin naklidir.
(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir sesin nakline delâlet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ** البَكْرُ في صوته: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ** الكلمة. Ve **الهَتِيت**: ardı ardına gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ** هَتّاً ve هتيتاً. Ve derler: رجلٌ **مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolaşması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtma. Ve **الهَتُّ**: kırma. Ve derler: سَمِعتُ **هَتَّ** قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeseydi, onu zikretmeye bir vech görmezdim.
(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekinin yakınıdır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve bulut karı ve damlasıyla **هَثْهَثَت**: onu süratle saldı; ve **هَثْهَثَ** vali: zulmetti. Dedi ki:
وَهَثْهَثُوا فكثُرَ **الهَثْهَاثُ**([14])
(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delâlet eder; ondan, bir sesin nakline delâlet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ** عينُه([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlerde yol bulamayan ahmak; sanki ona karşı körleştirilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: ركِب فلانٌ **هَجَاجِ**، على فَعالِ، karanlık körlüğe bindiğinde. Ve şu beyti okudu:
وقد رَكِبوا على لَومِي **هَجَاجِ**([16])
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab onların sözü: **هَجْهَجْتُ** بالسَّبع: ona bağırdım. Ve aygır böğürtüsünde **هَجْهَجَ**. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها **هَجٍِ** فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ** النَّار: onun alevlenmesidir. أما onların sözü: ماء **هُجَهِجٌ**: ne tatlı ne tuzlu; bu, بدل’dendir; ve **الهاء** ile **الزّاء**’da zikredilmiştir.
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ** هَدّاً: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. Öyleyse **الهَدُّ** erkeklerden: zayıf; sanki yıkılmıştır. Ve رجال **هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**([19])’ye muhalefet edilmiştir; bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان** haber verdi, **ثعلب**’den, **ابن الأعرابي**’den; ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan, babasından; ikisi dedi([20]): **الهَدُّ** erkeklerden: cömert kerim; ve korkak **هِدٌّ** (kesre ile)([21]). Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**dür; yani yıkılmış; tıpkı kesilmiş için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerimdir.
Sesler yolunda yürüyenlerdendir **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesi. Ve **الهُدْهُد** mâlumdur. Ve güvercin **هَدْهَدَ**: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu salladı.
Babdan şâz olup benim için bir kıyasını bilmediğim şeylerdendir onların sözü: مررتُ برجلٍ **هَدَّكَ** مِن رجُل, onların sözü gibi: حسبُك من رجلٍ. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار **هَدَّكَ** صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: kesmeye delâlet eden aslîdir. **هَذَّه**: onu kesti. Ve **سكِّينٌ هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** من **الهَذِّ**: kesmenin sürati; sanki der: işi sağlamlaştır ve kesip bitir.
(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: sahih bir aslî; seslerden bir sese delâlet eder; ve ona kıyas yapılır. Derler: **الهِرُّ**: koyunu çağırmadır. Bu, onların sözü: "لا يعرِف **هِرّاً** من **بِرٍّ**". Ve **البِرُّ**: koyunu sürmedir. Ve **الهِرَّة**: kedi; sanki **هَرَّت** ettiğinde sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve **هَرَّ** الشَّوْك, kuruluğu şiddetlendiğinde([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**’i] ve bir **زَجَل**i vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما **هَرّ** وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi: ve **الهُرْهُور**: çok sudur; aktığında onun **هَرْهَرَة**sini işitirsin. Ve derler: **هَرَّ** فلانٌ([26]) الكأس: onu kerih gördü. Belki de bu, ona içirene karşı yüzünü **يَهِرُّ** ettiği için söylenmiştir.
Babdan olmayanlardandır **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalık; nâka **مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.
(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir şeyde çalkantıya ve harekete delâlet eden bir asıldır. Mızrağı **هَزَزْت** de o **فاهتزَّتْ**. Ve bitki **اهتَزَّ**; ve rüzgâr onu **هزَّتْ**. Ve hâdî, develeri **بحُدائِهِ** ile **هزَّ**; onlar da yürüyüşlerinde **اهتزَّتْ**. Ve **هَزيزُ** الرِّيح: onun hareketi ve sesidir.
Babdandır **الهَزَاهِزُ**([27]): fitneler; insanlar onların içinde **يَهْتَزُّ**. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: saf, güzel titreyişli. Ve ماء **هُزَهِزٌ**: akışında titreşti. Ve yıldız düşüşünde **يهتَزُّ**. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adam; bütün bunlarda kıyas birdir.
(**هس**) **الهاء** ve **السين**: seslere ve karışmaya delâlet eden aslîdir; **الهَسِيس** gibi. Ve **هَسَاهِسُ** الجنِّ, onların **هَثَاهِث**leri gibidir. Ve onların sözü: راعٍ **هَسْهاسٌ**, بدل babındandır; **قَسْقاس** gibi; koyunu bütün gece güttüğünde.
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: gevşekliğe ve yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ve yumuşak gevşek olan **هَشٌّ**dur. Ondandır: رجل **هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]); ve ذُو **هَشَاش**([29]). Ve at **الهَشُّ**: çok terleyen. Ve شَاةٌ **هَشُوشٌ**: bol sütlü([30]).
Babdandır: **هَشَشْتُ** الورقَ هشّاً: onu bir değnekle çırptım.
(**هص**) **الهاء** ve **الصاد** bir kelimedir; bir şeyi sıkmaya delâlet eder. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) الشيءَ: onu sıktım. Ve derler, nasıl olduğunu bilmiyorum: إنَّ **الهاصَّةَ**([33]): filin gözü; bu, benim katımda işitilenlerdendir.
(**هض**) **الهاء** ve **الضاد** bir kelimedir; ezmeye yahut ondan fazlasına delâlet eder. **هَضَضْتُ** الشَّيءَ ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: aygırların boyunlarını ezen aygırdır. Ve **الهَضَّاء**: insanlardan topluluk, bundan olabilir.
(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delâlet eden sahih bir asıldır. Öyleyse **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من **هَفِيف** الرّواحِلِ([35])
Ondandır **الرِّيحُ الهَفَّافة**: hafif esiş. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: sakin. Ondandır قميصٌ **هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu döküp buluttan hafifleyen. Ve **الهَفَّاف**: parlak. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, az ballı bal peteği; hafifliğinden dolayı adlandırıldı. Yine **الهِفُّ** ziraatten: hasadı geciktirilip de tanesi saçılan([36]). Ondandır المرأة **المهَفْهَفة**: ince, beli dar. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden dolayı ahmak; ve denir: o, korkaktır.
(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: bir şeyde açılmaya yahut yarılmaya delâlet eden aslîdir. Denir: **انهكَّ** صَلا المرأةِ **انهِكاكاً**: doğumda açıldı. Ve derler: **هكَّه** بالسَّيف: onu vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmur; çünkü yeri **يَهُكُّ**([37]). Ve kuyu **انهكَّت**: çöktü.
(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: ses yükseltmeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra onda genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarının bazısıyla ad verilir. Sonra bu adlandırılana başkası benzetilir de onunla adlandırılır.
Asıl onların sözü: **أهَلَّ** بالحجِّ: telbiye ile sesini yükseltti. Ve **استهلَّ** الصَّبيُّ صارخاً([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** ihramda ses yükseltme hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: **انهلَّ** المطرُ şiddetli yağışında ve sesinde **انهلالاً**.
Buna yakınlık ve komşuluk sebebiyle hamledilen ise gökteki **الهِلال**dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk gece, ikinci ve üçüncü gece **هلالاً** diye adlandırılır; sonra bundan sonra o, aydır. Denir: **أهَلَّ** **الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra teşbih manası üzere denildi: **تَهَلَّلَ** السَّحابُ ببرقه: parladı; sanki şimşek hilale benzetildi.
Teşbihe hamledilenlerdendir de **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucu. Ve **الهلال**: kuyunun dibindeki az su. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir tür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** **هلالٌ** بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini soyması. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığında ucu. Ve derler: ثوبٌ **هَلْهَلٌ**: gevşek dokumalı; sanki inceliğinde hilalin ışığıdır. Ve شِعْرٌ **هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة**’ye **مُهلهِلاً** adı verildi; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle **مُهلهِلاً** diye adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** **هَلْهَلْتُ** أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve denir: **الهُلاهِل**: çok su; bu, akışında ses olduğu içindir; ve o, asılda **هُراهِر**dir. Ve **الهلال**: eyerin iki yan eğrisi arasında toplayan şeydir; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ **هَلَّل**، geri durduğunda. أما söyleyenin sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري **يُهِلُّ** وينْقَعُ([43])
Ve ata denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); ona seslenilen bir sestir.
(**هم**) **الهاء** ve **الميم**: erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ona kıyas yapılır. Ondandır Arapların sözü: همَّني الشَّيءُ: beni eritti. Ve **انْهَمَّ** الشَّحمُ: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı olan yağ. Ve **السَّحاب الهامُوم**: çok sağanaklı. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
إنَّ لها قَلَيْذَماً **هَمُوما**([45])
Ve **الهَميمة**: hafif yağmur; ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: esişi yumuşak. Ve **الهَوَامّ**: yerin haşeratı; **هميم**lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldı. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ **هميمُ**([46])
Ve **همَّم** في رأسه: parmaklarını saçının aralarına soktu; getirir götürür, uyumak için; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdandır **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
أما hüzün olan **الهَمُّ** ise, bizim katımızda bu kıyastandır; çünkü şiddetinden sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**’den türetilir: **الهُمام**: himmeti büyük büyük hükümdar. Ve **مُهِمُّ** الأمرِ: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. Ve **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا **هَمَامِ** لي لا **هَمامِ**([47])
O, der ki: bununla ilgilenmem ve onu yapmam. Ve biz **الهِمّة**nin manasını açıklamıştık.
(**هن**) **الهاء** ve **النون**: etten bir cinse delâlet eden sahih bir asıldır; onda, müşkile nispet ettiğimiz bir miktar söz vardır; her ne kadar âlimlerimiz onda konuşmuş olsalar da.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48]); denir ki o, gözün iç tarafının içyağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: içyağıdır. Ve denir: ما بهذا البعير **هانَّة**، denildiği gibi: ما بهِ **طِرْقٌ**.
أما diğer söz ise, **الفراء** dedi: اجلس **ها هُنا** قَريباً, ve تنحَّ **ها هَنَّا**, yani uzaklaş. أما **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ **هَنَّا** ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, Cübeyre senin vehmettiğin yerde değildir; onu ondan ümitsiz kılıyor. Yine **الرَّاعي**’nin sözü:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ **هَنَّا** إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, iş senin gittiğin yerde değildir. Ve başkasının sözü([52]):
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِ([53])
Der ki: bu, inleme yeri değildir. Ve onun sözü:
لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها **هَنَّا**([54])
**هاهنا**yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت** onun sözü hakkında:
لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً **هَنَّا**([55])
Dedi: ağladı. Denir: **هَنَّ**، ağladığında. Biz bu tür müşkillerde ancak durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu arıtıp özetlediğini yahut bundan sonra onu tefsir ettiğini sanmıyorum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَرَّ
1 هَرَّ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. يَهِرُّ, (S, Msb, K,) inf. n. هَرِيرٌ, (S, A, &c.,) said of a dog, [He snarled, or howled, or whined;] he uttered a cry less vehement than barking (S, A, Msb, K.) by reason of his little patience of cold; (S, K) اِلَيْهِ at him. (K.) or barked and grinned, displaying his fangs. (L, TA.) It is said in a trad, اِنَّ الكَلْبَ يَهِرُّ مِنْ وَرَآءِ أَهْلِهِ Verily the dog [snarls, or] harks and grins, displaying his fangs, behind his master: meaning, that courage is a quality implanted by nature in a man, so that he engages in wars naturally, and from care to defend what should be inviolable, not reckoning upon a reward, like as the dog naturally barks and grins, displaying his tangs, to defend his masters. (L, TA.) ― -b2- هَرِيرٌ is also applied to other sounds than the cry of the dog; as in the instance of هَرِيرُ الرّحَى (assumed tropical:) The sound of the turning of the mill-stone. (TA.) You say also هَرَّتِ القَوْسُ (assumed tropical:) The bow made a sound. (AHn, K.) And the looking of courageous men, one at another, is likened to هَرِير. (ISd, Msb.) ― -b3- هَرَّ فِى وَجْهِ السَّائِلِ (tropical:) He grinned in the face of the beggar, showing his teeth, and looking sternly, austerely, or morosely (A, TA.) ― -b4- [Hence, perhaps,] هَرَّهُ. (S, K,) ??? يَهُرُّ and يَهِرَّ, (K,) [the latter irreg., like ?? as aor. of the trans. v. رَمَّ,] inf. n. هَرٌّ (S, K) and هَرِيرٌ. (K,) (tropical:) He disliked, disapproved of or hated, him or it. (S, K.) You say, هَرَّهُ النَّاسُ (tropical:) The people disliked, &c., his vicinity. (A.) And هَرَّ الكَاسَ. and الحَرْبَ, (S, A,) inf. n. هَرِيرٌ. (S.) (tropical:) He disliked. &c., the cup of wine, and war. (S, A.) -A2- هَرَّهُ البَرْدَ, (K,) aor. يَهُرُّهُ, inf. n. هَرٌّ, (TA,) The cold made him (a dog) [to snarl, or hand, or whine; or] to cry [in the manner described above]; as also ↓ أَهَرَّهُ, (K,) inf. n. اِهْرَارٌ. (TA.) It is said in a proverb, (TA,) ذَا نَابٍ ↓ شَرٌّ أَهرَّ [It is, or was, an evil thing that made the fanged animal to snarl, &c.]: alluding to the appearance of the signs and symptoms of evil: the sayer thereof, hearing the cry (هَرِير) of a dog, feared the assault of evil, and therefore said this to denote the magnitude of the case in his mind: meaning, nought but an evil thing made the fanged animal to cry: and for this reason, the use of an indeterminate word as an inchoative is well. (K.)

هَارَّه
3 هَارَّه ذ i. q. هَرَّ فى وَجْهه, (S, K,) i. e., (tropical:) He grinned in his face, showing his teeth, and looking sternly, austerely, or morosely. (A) like a dog. (TA.)

4 أَهْرَ٣َ see 1, last signification, in two places.

هِرٌّ
هِرٌّ ذ A male cat; syn. سِنَّوْرٌ; (S, A, K:) which latter is uncommon in the language of the Arabs (IAmb, in Msb, art. ??;) fem. هِرَّةٌ: (S, A. Msb, K:) or هِرٌّ is applied to the male and the female; and the latter is sometimes called هرَةٌ (IAmb, Msb:) the pl. of هرٌّ is هِررةٌ: and that of هِرَّةٌ is هِرَرٌ: and the dim. of هِرَّةٌ is هُرَيْرَةٌ. ((???)) -A2- Also, a subst. from هَرَّهُ meaning ((?)) disapproved of, or hated, him or it. ((?)) said in a proverb, (S,) يَعْرِفُ هِرًّا مِنْ برٍّ ((?)) K,) meaning He knows ((?)) him who dislikes or hates him from him who ((?)) towards him with goodness and affection and gentleness, and regard for his circumstances. (S, TA.) this is the best explanation of it: (TA:) or the action of him who grins in his face, showing his teeth, and looking steraly, austerely, or morosely, from the action of him who holds loving communion with him. (A:) or the calling of sheep or goats, (S,) or the calling of them to water. (K.) from the driving of them: (S:) or the calling of sheep or goats to provender from the calling of them to water: (IAar) or the driving of sheep or goats (Yoo, K) from the calling of them. (Yoo, TA.) It has been explained [more fully] in art. بر. (K.)

هَرَّارٌ
هَرَّارٌ ذ : see هَارٌّ.

هَارٌّ
هَارٌّ ذ A dog [that snarls, or howls, or whines, by reason of his little patience of cold: or] that barks and grins, displaying his fangs: and ↓ هَرَّارٌ signifies the same [but in an intensive manner; that snarls, &c., much:] or the latter signifies a dog that grins [much], displaying his fangs: or that barks much: or that barks [much] and grins, displaying his fangs. It is said in a trad., لَا أَعْقِلُ الكَلْبَ ↓ الهَرَّارَ [properly signifying, I will not pay a fine for killing the dog that barks much, is expl. as] meaning, I will not impose anything [as a fine] for the killing of a dog that barks much; because such a dog annoys by his barking. (TA, [see art. عقل.]) ― -b2- عَادَ لَهَا المَطِىُّ هَارًّا The ridingcamels returned to her, or it, one grinning (يَهِرُّ) in the face of another, showing its teeth, in consequence of fatigue. (TA.)

هَرَّ
1 هَرَّ ذ , inf. n. هِرٌّ, He drove sheep or goats: (IAar, in S, K, voce بِر:) or he called them. (Yoo, in TA, ibid.)

##### Türkçe

هَرَّ
1 **هَرَّ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **يَهِرُّ**, (S, Msb, K,) mastar ismi **هَرِيرٌ**, (S, A, &c.,) köpek hakkında söylenir: [o hırladı, yahut uludu, yahut inledi;] havlamadan daha az şiddetli bir feryat çıkardı (S, A, Msb, K.) soğuğa az tahammülü sebebiyle; (S, K) **اِلَيْهِ** ona karşı. (K.) yahut havladı ve sırıtıp dişlerini gösterdi. (L, TA.) Bir rivayette şöyle denilmiştir: **اِنَّ الكَلْبَ يَهِرُّ مِنْ وَرَآءِ أَهْلِهِ** “Şüphesiz köpek, efendisinin arkasından [hırlar, yahut] havlar ve sırıtıp dişlerini gösterir”: mânâsı, cesaretin insana tabiatla yerleştirilmiş bir vasıf olmasıdır; böylece o, savaşlara tabiatıyla girer ve dokunulmaz olması gerekeni savunma kaygısıyla, bir karşılık ummaksızın; tıpkı köpeğin tabiatıyla efendilerini savunmak için havlayıp sırıtması ve dişlerini göstermesi gibi. (L, TA.) ― -b2- **هَرِيرٌ** köpeğin feryadından başka seslere de uygulanır; **هَرِيرُ الرّحَى** örneğinde olduğu gibi (mecaz kabul edilerek): değirmen taşının dönmesinin sesi. (TA.) Yine **هَرَّتِ القَوْسُ** dersin (mecaz kabul edilerek): yay bir ses çıkardı. (AHn, K.) Cesur adamların birbirine bakışı da **هَرِير**’e benzetilir. (ISd, Msb.) ― -b3- **هَرَّ فِى وَجْهِ السَّائِلِ** (mecaz): dilencinin yüzüne sırıtıp dişlerini gösterdi ve sertçe, katı, yahut somurtkan baktı. (A, TA.) ― -b4- [Bundan dolayı, belki,] **هَرَّهُ**. (S, K,) ??? muzâri‘i **يَهُرُّ** ve **يَهِرَّ**, (K,) [ikincisi gayr-i kıyasîdir; müteaddî fiil **رَمَّ**’nin muzâri‘i olarak ?? gibi,] mastar ismi **هَرٌّ** (S, K) ve **هَرِيرٌ**. (K,) (mecaz): ondan yahut ondan hoşlanmadı, tasvip etmedi yahut nefret etti. (S, K.) **هَرَّهُ النَّاسُ** dersin (mecaz): insanlar onun yakınlığından hoşlanmadılar, vb. (A.) Ve **هَرَّ الكَاسَ** ve **الحَرْبَ**, (S, A,) mastar ismi **هَرِيرٌ**. (S.) (mecaz): şarap kadehinden ve savaştan hoşlanmadı, vb. (S, A.) -A2- **هَرَّهُ البَرْدَ**, (K,) muzâri‘i **يَهُرُّهُ**, mastar ismi **هَرٌّ**, (TA,) soğuk onu (bir köpeği) [hırlatıp, yahut ulutup, yahut inlettirdi; yahut] [yukarıda anlatılan tarzda] feryat ettirdi; bunun gibi ↓ **أَهَرَّهُ**, (K,) mastar ismi **اِهْرَارٌ**. (TA.) Bir darbımeselde şöyle denilmiştir, (TA,) **ذَا نَابٍ** ↓ **شَرٌّ أَهرَّ** “[Dişli hayvanı hırlatan, vb., kötü bir şeydir]”: kötülüğün alâmet ve belirtilerinin ortaya çıkmasına işaret eder: bunu söyleyen, bir köpeğin feryadını (**هَرِير**) işitince, kötülüğün saldırısından korktu; bu sebeple bunu, zihnindeki hâlin büyüklüğünü belirtmek için söyledi: mânâsı, dişli hayvanı feryat ettiren şey ancak kötü bir şeydir: ve bu sebeple, başlangıç olarak nekre bir kelimenin kullanılması güzeldir. (K.)

هَارَّه
3 **هَارَّه** ذ **هَرَّ فى وَجْهه** ile aynı mânâdadır, (S, K,) yani (mecaz): onun yüzüne sırıtıp dişlerini gösterdi ve sertçe, katı, yahut somurtkan baktı. (A) köpek gibi. (TA.)

4 **أَهْرَ٣َ**: 1’in son mânâsına bak; iki yerde.

هِرٌّ
**هِرٌّ** ذ Erkek kedi; eş anlamlısı **سِنَّوْرٌ**; (S, A, K:) ki bu ikincisi Arapların dilinde az kullanılandır (IAmb, Msb’de, madde ??;); dişisi **هِرَّةٌ**: (S, A. Msb, K:) yahut **هِرٌّ** erkek ve dişiye uygulanır; ve ikincisine bazen **هرَةٌ** denir (IAmb, Msb:) **هرٌّ**’ün çoğulu **هِررةٌ**’dir: ve **هِرَّةٌ**’nin çoğulu **هِرَرٌ**’dir: ve **هِرَّةٌ**’nin küçültmesi **هُرَيْرَةٌ**’dir. ((???)) -A2- Ayrıca, **هَرَّهُ**’dan bir isimdir; mânâsı ((?)) onu yahut onu tasvip etmedi, yahut ondan nefret etti. ((?)) Bir darbımeselde söylenmiştir, (S,) **يَعْرِفُ هِرًّا مِنْ برٍّ** ((?)) K,) mânâsı: kendisinden hoşlanmayan yahut nefret eden kimseyi, kendisine iyilik, sevgi, yumuşaklık ve hâline riayet ile ((?)) davranan kimseden bilir. (S, TA.) bunun en iyi açıklaması budur: (TA:) yahut yüzüne sırıtıp dişlerini gösteren ve sertçe, katı, yahut somurtkan bakan kimsenin fiilini, onunla sevgiyle ünsiyet kuranın fiilinden ayırt eder. (A:) yahut koyunları yahut keçileri çağırma, (S,) yahut onları suya çağırma. (K.) onları sürmekten: (S:) yahut koyunları yahut keçileri yeme çağırmayı, onları suya çağırmadan ayırt etme: (IAar) yahut koyunları yahut keçileri sürme (Yoo, K) onları çağırmadan. (Yoo, TA.) Daha genişçe **بر** maddesinde açıklanmıştır. (K.)

هَرَّارٌ
**هَرَّارٌ** ذ : **هَارٌّ**’a bak.

هَارٌّ
**هَارٌّ** ذ Soğuğa az tahammülü sebebiyle [hırlayan, yahut uluyan, yahut inleyen; yahut] havlayıp sırıtıp dişlerini gösteren köpek: ve ↓ **هَرَّارٌ** aynı mânâyı ifade eder [fakat şiddetli tarzda; çok hırlayan, vb.]: yahut ikincisi, [çok] sırıtıp dişlerini gösteren köpek demektir: yahut çok havlayan: yahut [çok] havlayıp sırıtıp dişlerini gösteren. Bir rivayette şöyle denilmiştir: **لَا أَعْقِلُ الكَلْبَ** ↓ **الهَرَّارَ** [aslî mânâsı “çok havlayan köpeği öldürmenin diyetini ödemem” olup, şöyle açıklanır:] çok havlayan bir köpeğin öldürülmesi için bir şey [diyet olarak] yüklemem; çünkü böyle bir köpek havlamasıyla eziyet eder. (TA, [**عقل** maddesine bak.]) ― -b2- **عَادَ لَهَا المَطِىُّ هَارًّا** Binek develeri ona yahut ona, yorgunluk sebebiyle, biri diğerinin yüzüne sırıtıp dişlerini göstererek (**يَهِرُّ**) döndüler. (TA.)

هَرَّ
1 **هَرَّ** ذ , mastar ismi **هِرٌّ**, koyunları yahut keçileri sürdü: (IAar, S, K’da, **بِر** maddesinde:) yahut onları çağırdı. (Yoo, TA’da, aynı yerde.)
