# هزج (ه-ز-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ز - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والزاي معهما
هز ج، ج ه ز مستعملان فقط
هزج:
الهَزَج: صوتٌ مُطربٌ، ورَعْدٌ هَزِجٌ بالصَّوْت، وعُودٌ هَزِجٌ، ومُغَنٍّ هَزِجٌ. يُهَزِّجُ الصّوتَ تَهْزيجاً.
والهَزَجُ: ضَرْبٌ من أعاريض الشِّعْر وهو: مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن، أربعة أجزاء على هذا البناء كلّه.
جهز:
جهَّزْتُ القومَ تجهيزاً، إذا تكلّفت لهم جَهازَهم للسَّفَر، وكذلك جَهاز العَروس والميِّت، وهو ما يحتاج إليه في وَجْهِه. وتَجَهَّزوا جَهازاً.
وسمعتُ أهلَ البصرةِ يُخَطِّئون من يقول الجِهاز بالكسر.
وأَجْهَزْتُ على الجريح: أَثْبَتُّ قتلَهُ.
وموتٌ مُجْهِزٌ، أي: وَحِيٌّ.
وجَهيِزةُ: اسمُ امرأةٍ، خليقةٍ في جسمها رعناء يُضْرَبُ بها المثلُ في الحُمْق. قال:
كأنّ صَلا جهيزةَ حين قامتْ		حِبابُ الماءِ حالاً بعد حـال

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الجيم** ve **الزاي** bunlarla birlikte

**هز ج**، **ج ه ز** yalnızca kullanılmıştır.

**هزج**:
**الهَزَج**: hoş (müṭrib) bir ses; ve ses bakımından **هَزِج** bir gök gürültüsü; ve **هَزِج** bir ud; ve **هَزِج** bir şarkıcı. Sesi **يُهَزِّجُ**; **تَهْزيجاً** (tehzîc) olarak.

Ve **الهَزَجُ**: şiirin aruzlarından bir darb (vezin türü)dür; o da: مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن; bu bina üzere tamamı dört cüzdür.

**جهز**:
Kavmi **جهَّزْتُ**; **تجهيزاً** (teçhîz) olarak; onlara sefer için **جَهازَهم**’lerini (cihazlarını) külfete girdiğim (hazırladığım) zaman; ve bunun gibi gelinin ve ölünün **جَهاز**’ı; o, onun işinin yönünde ihtiyaç duyduğu şeydir. Ve **تَجَهَّزوا**; **جَهازاً** (cihaz) olarak.

Ve Basra ehlinin, kesre ile **الجِهاز** diyen kimseyi hatalı saydıklarını işittim.

Ve yaralı üzerine **أَجْهَزْتُ**: onun öldürülmesini sabit kıldım.

Ve **مُجْهِزٌ** bir ölüm; yani: çabuk (vahiyy).

Ve **جَهيِزةُ**: bir kadının adıdır; bedeninde yaratılışça (hılikaten) ahmakça; ahmaklıkta kendisiyle mesel vurulur. Dedi ki:
كأنّ صَلا جهيزةَ حين قامتْ		حِبابُ الماءِ حالاً بعد حـال

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَزَجُ: صوتُ الرَعدِ. والهَزَجُ أيضاً من الأغاني، وفيه تَرَنُّمٌ. وقد هَزِجَ بالكسر وتَهَزَّجَ. وتَهَزَّجت القوس، إذا صوَّتَتْ عند إنْباض الرامي عنها. والهَزَجُ: جنسٌ من العَروض. والهُزامِجُ بالضم: الصوت المُتَدارِكُ، بزيادة الميم.

##### Türkçe

**الهَزَجُ**: gök gürültüsünün sesi. Ve **الهَزَجُ** ayrıca şarkılardan (bir tür)dür; onda terennüm vardır. Ve (fiil) kesre ile **هَزِجَ** ve **تَهَزَّجَ** olmuştur. Ve yay **تَهَزَّجت**; yani okçunun ondan (yayı) bırakması sırasında ses çıkardı(ğı zaman). Ve **الهَزَجُ**: arûzdan bir cinstir. Ve zamme ile **الهُزامِجُ**: mîm’in artırılmasıyla, peş peşe gelen sestir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ز
هزج ، جهز
استعمل من وجوهه : هزج ، جهز .
هزج : قال الليث : الهزَج : صوتٌ مُطرِب ، ورَعْدٌ هَزِجٌ بالصَّوت .
وقال الشاعر :
أجشُّ مُجَلْجِلٌ هَزِجٌ مُلِثٌّ
تُكَرْكِرُه الجَنائِبُ في السِّداد
وعُودٌ هَزِج ، ومُغَنَ هَزج : يُهَزِّجُ الصوتَ تَهزيجاً . والهَزَج : نوعٌ من أعاريض الشِّعر ، وهو مَفاعِيلُنْ مفاعيلن ، على هذا البناء كله أربعة أجزاء .
وقال الأصمعيّ : الهَزَج تدارُكُ الصوت في خِفّةٍ وَسُرعة . يقال : هو هَزج الصوت هُزَامِجهُ : أَي مُدَارِكه . قال : وليس الهَزَج من الترنُّم في شيء .
وقال عنترة :
وكأنما ينأى بجانب دفِّها ال
وَحْشِيِّ مِن هَزَج العَشيِّ مُؤَوِّمِ
يعني ذُباباً لطيرَانه ترَنُّمٌ ، فالناقة تُحاذر لَسعَهُ إياها .
جهز : أبو عُبيدة : فَرسٌ جَهيز الشَّدّ : أي سريعُ العَدْوِ ، وأنشد :
ومقلِّصٍ عَتِدٍ جَهيزٍ شَدُّه
قيدِ الأوابد في الرِّهان جَوَادِ
ابن السكيت ، عن الأصمعي : أجْهزْتُ على الجَريح ، إذا أَسْرَعْتَ قتلَه وقد تمَّمْتَ عليه .
قال : وفرس جَهيزٌ ، إذا كان سريعَ الشّد . قال : والعرب تقول : أَحْمَقُ من جهيزة ، قال : وهي أُمُّ شَبيب الخارجي ، قال : وكان أبو شَبِيب من مهاجرة الكوفة ، اشترى جَهيزة ، وكانت هي حمراء طويلةً جميلةً فأدارها على الإسلام ، فأبت فواقَعَها فحمَلتْ ، فتحرّك الولدُ في بطنها فقالت : في بطني شيء يَنقُز ، فقيل : أَحْمَقُ من جَهيزة .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابيّ في قولهم : هو أَحْمَق من جَهيزة ، قال : هي الدُّبَّة .
وقال الليث : كانت جَهيزة امرأةً خليقةً في بدنِها رَعْناءَ يضرَب بها المَثَل في الحُمْق ، وأنشد :
كأنّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت
حَبابُ الماء حالاً بعد حال .
قال : وقيل : الجَهيزة : جرو الدُّبّ ، والجِبسُ : أنثاه ، وقيل : الجهيزة : عِرْس الذِّئب ، يعنُون الذِّئبة ، وقيل : حُمْقها أنها تدعُ ولدَها وتُرضِع وَلَد الضَّبُع . قال :
كمُرْضَعَةٍ أولادَ أخرَى وضيَّعتْ
بَنِيها فلم ترْقَعْ بذلك مَرْقعا
ويشهد على ذلك ما بين الذئب والضبع من الألفة ، ويقال : إنَّ الضبُع إذا صِيدَت فإن الذئبَ يكفُل عيالَها ، فيأتيها باللّحم ، ومنه قوله :
لدَى الحبْل حتى عالَ أوسٌ عِيالها
قال : وجهَّزْت القوم تجهيزاً : إذا تكلَّفت لهم جَهازَهم للسفر ، وكذلك جَهاز العَرُوس والميّت : وهو ما يحتاج إليه في وَجْهه ، وقد تَجهزوا جَهازاً .
قال : وسمعتُ أهلَ البَصْرة يخطِّئون الجِهاز بالكسر .
قلت : والقرّاء كلهم على فَتْح الجيم في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ ) ( يُوسُف : 59 ) وجِهاز بالكسر لغة ليست بجيدة ، وموت مجهز : أي وَحِيٌّ . والعرب تقول : ضربٍ البعيرُ في جهازه ، إذا جَفَلَ فَنَدَّ في الأرض والتَبَط حتى طَوَّح ما عليه من أَداةٍ وحِمْل .

##### Türkçe

ه ج ز
**هزج** , **جهز**
Onun vecihlerinden kullanıldı: **هزج** , **جهز** .

**هزج** : Leys dedi: **الهزَج**: eğlendirici bir ses; ve sesle **هَزِجٌ** bir gök gürültüsü.
Şair dedi:
أجشُّ مُجَلْجِلٌ هَزِجٌ مُلِثٌّ
تُكَرْكِرُه الجَنائِبُ في السِّداد

Ve **عُودٌ هَزِج** , ve **مُغَنَ هَزج**: sesi **تَهزيجاً** **يُهَزِّجُ**. Ve **الهَزَج**: şiirin aruzlarından bir türdür; o, **مَفاعِيلُنْ مفاعيلن**’dir; bu bina üzere tamamı dört parçadır.
Asmaî dedi: **الهَزَج** sesin hafiflik ve süratte ardı ardına gelmesidir. Denir: o, sesin **هَزج**’idir, onun **هُزَامِجهُ**’u: yani onun ardı ardına gelişleri. Dedi: ve **الهَزَج** terennümden hiçbir şeyde değildir.
Antere dedi:
وكأنما ينأى بجانب دفِّها ال
وَحْشِيِّ مِن هَزَج العَشيِّ مُؤَوِّمِ

Yani uçuşu için bir terennümü olan bir sinek; böylece dişi deve onun kendisini sokmasından sakınır.

**جهز** : Ebû Ubeyde: **فَرسٌ جَهيز الشَّدّ**: yani koşuda hızlı; ve okudu:
ومقلِّصٍ عَتِدٍ جَهيزٍ شَدُّه
قيدِ الأوابد في الرِّهان جَوَادِ

İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den: **أجْهزْتُ على الجَريح**: eğer onun öldürmesini hızlandırdın ve onun üzerine tamamladınsa.
Dedi: ve **فرس جَهيزٌ**: eğer şedd’de hızlı ise. Dedi: ve Araplar der: **أَحْمَقُ من جهيزة**. Dedi: ve o, Hâricî Şebîb’in annesidir. Dedi: ve Ebû Şebîb Kûfe muhacirlerindendi; **جَهيزة**’yi satın aldı; ve o uzun, güzel, kırmızı bir (kadın) idi; onu İslâm’a arz etti, o ise kaçındı; onunla cima etti, böylece hamile kaldı; çocuk onun karnında hareket etti, o dedi: karnımda bir şey zıplıyor; bunun üzerine denildi: **أَحْمَقُ من جَهيزة**.
Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî onların “o, **أَحْمَق من جَهيزة**” sözünde dedi: o, **الدُّبَّة**’dir.
Leys dedi: **جَهيزة** bedeninde yaratılışça (iri yapılı) bir kadın idi; ahmaklıkta kendisiyle darb-ı mesel getirilen bir **رَعْناءَ**; ve okudu:
كأنّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت
حَبابُ الماء حالاً بعد حال .

Dedi: ve denildi: **الجَهيزة**: ayı yavrusu; ve **الجِبسُ**: onun dişisi; ve denildi: **الجهيزة**: kurdun gelini; dişi kurdu kastediyorlar; ve denildi: onun ahmaklığı, yavrusunu bırakıp sırtlan yavrusunu emzirmesidir. Dedi:
كمُرْضَعَةٍ أولادَ أخرَى وضيَّعتْ
بَنِيها فلم ترْقَعْ بذلك مَرْقعا

Ve buna, kurt ile sırtlan arasındaki ülfet delâlet eder; ve denir: şüphesiz sırtlan avlandığı zaman kurt onun çocuklarına kefil olur; ona et getirir; ve ondan onun sözü:
لدَى الحبْل حتى عالَ أوسٌ عِيالها

Dedi: ve **جهَّزْت** kavmi **تجهيزاً**: eğer onlar için sefer için onların **جَهازَ**ını külfete girdin (hazırladın) ise; ve aynı şekilde gelinin ve ölünün **جَهاز**ı: ve o, onun yönünde ihtiyaç duyduğu şeydir; ve **جَهازاً** teçhizlendiler.
Dedi: ve Basra ehlinin kesre ile **الجِهاز**ı hatalı saydıklarını işittim.
Dedim: ve kurrânın hepsi, Allah جلَّ وعزَّ’in sözü olan: ( وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ ) ( يُوسُف : 59 )’da cîmin fethası üzeredir; ve kesre ile **جِهاز** iyi olmayan bir lugattır. Ve **موت مجهز**: yani çabuk (ölüm). Ve Araplar der: deve **في جهازه** vurdu; eğer ürküp sıçradı da yerde kaçtı ve debelendi, böylece üzerinde olan alet ve yükten her ne varsa savurduysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والزاء وما يثلثهما)
(هزع) الهاء والزاء والعين أصلانِ يدلُّ أحدهما على وَحْشَة، والآخر على اضطرابٍ وكَسْر.
الأوَّل قولهم: مَضَى هَزِيعٌ من الليل، أي طائفةٌ منه. وتهزَّعَ فلانٌ لفلان: تنكَّرَ. قال الخليل: هو من هزيع اللّيل، لأنَّ تلكَ ساعةُ وَحْشةٍ.
والآخر قولهم: تهَزَّعت القناةُ: اضطربَتْ. وتهَزَّعَت المرأة: تثَنَّتْ. قال:
* مِثْلَ القَطاةِ لَدْنَةَ التَّهَزُّعِ([1]) *
وتهزَّعَ السَّيْفُ: اضطَرَب. وتَهَزَّعت الإبلُ في سَيرِها: اهتزَّتْ. وهَزَعتُ العَظمَ: كسرتُه. والمِهْزَع: الأسدُ الحَطُوم. قال:
كأنَّهُمُ يَخشَونَ مِنكَ مذرَّباً *** بحَلْيَةَ مشبوحَ الذِّراعينِ مِهزَعا([2])
ومما شذَّ عن البابين الأهْزَع: السَّهم يَبقى في الكِنانة، لأنَّه أردَؤُها، وقيل يكون أجودَها. ويقولون: ما لَه أهْزَعُ، أي ماله شيء.
(هزف) الهاء والزاء والفاء كلمة واحدة. الهِزَفُّ([3]): الظلِيم. وذكر ابنُ دريد([4]): هَزَفته الرِّيح: طارَتْ به.
(هزق) الهاء والزاء والقاف، كلماتٌ في قياسٍ واحد. امرأةٌ هزقة: لا تستقِرّ. وكذلك المِهْزاق. والهَزِق: الرَّعد([5]). وأهْزَقَ الرَّجُل([6]): ضحِكَ. وحِمَارٌ هَزِقٌ: كثير الاستِنان.
(هزل) الهاء والزاء واللام كلمتان في قياسٍ واحد، يدُلاّنِ على ضَعف. فالهَزْل: نقيض الجِدّ. والهُزَال: خِلاف السِّمَن. يقال: هَزَلْتُ دابّتي وقد هُزِلت. وهَزَلَ في مَنطِقِه. وأهْزَل: وقع في ماله الهُزَال.
(هزم) الهاء والزاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْز وكَسْر. فالهَزْم: أن تَغْمِزَ الشيءَ بيدك فيَنْهَزمَ إلى داخل، كالقِثّاءةِ والبِطِّيخة. ومنه الهَزِيمة في الحَرْب. وغيثٌ هَزِيم: متبعِّق. وهَزِيم الرَّعدِ: صوتُه، كأنّه يتكسَّر، من قولهم: تهزَّمَ السِّقاء: يَبِس فتشقَّقَ.
ومن الباب اهتَزَمْتُ الشَّاةَ: ذبحتُها. والهَزْمة: ما تطامَنَ منَ الأرض.
ومما ليس من هذا القياس المِهزام: عُودٌ يُجعلُ في رأسه نارٌ، تلعب به صِبيانُ الأعراب. قال جرير:
* وتَلْعَبُ المِهزاما([7]) *
(هزن) الهاء والزاء والنون ليس فيه إلا هَوازِن: قبيلة. يقولون: الهَوْزَن: الغُبار. والهَوْزَن: طائر([8]).
(هزأ) الهاء والزاء والهمزة كلمة واحدة. يقال:هَزِئَ واستهزَأَ، إذا سَخِرَ.
(هزب) الهاء والزاء والباء كلمةٌ واحدة. الهَوْزَبُ: البعير المُسِنّ، في قول الأعشى:
والهَوْزَبَ العَودَ أمتطِيهِ بها *** والعَنْتَرِيسَ الوَجناءَ* والجملاَ([9])(هزج) الهاء والزاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على صوت. يقولون: الهَزَج: صوت الرَّعد، وبه شُبِّه الهَزَج من الأغاني. قال:
* كأنّها جاريةٌ تَهَزَّجُ([10]) *
وتهزَّجَت القوسُ، [إذا صَوَّتَتْ([11])] عند الإنباض. قال الكميت:
بأهازيجَ من أغانيِّها الجُـ *** ـشِّ وإتباعِها الزَّفِِيرَ الطَّحِيرا([12])
وفرسٌ هَزِجٌ: في مَشيهِ سُرعة([13])، كأنَّه يُذهَب إلى ما يُسمَع من حَفِيفِه.
(هزر) الهاء والزاء والراء يدلُّ على غمزٍ وكسرٍ وضَرْبٍ. وهَزَره بعصاه هَزَرَاتٍ: ضربَه. وهَزَرَه: غَمَزَه([14]). وإنّ فلاناً لذُو هَزَراتٍ وكَسَرَاتٍ، إذا كان يُغْبَن في كلِّ شَيء. قال:
إلاّ تَدَعْ هَزَرَاتٍ لسْتَ تَارِكَها *** تُخْلَعْ ثِيابُكَ لا ضَأنٌ ولا إبلُ([15]) والله أعلم.
---------------------__
([1]) أنشده في اللسان (قرصع، هزع) برواية:
إذا مشت سالت ولم تقرصع ***  هز القناة لدنة التهزع
 ([2]) حلية، بالفتح: مأسدة باليمن. وأنشده في المجمل واللسان (هزع) ومعجم البلدان (حلية). وفي اللسان والمعجم: "مدربا" بالدال المهملة.
([3]) مثله "الهجف" بالجيم.
([4]) في الجمهرة (3: 14).
([5]) في القاموس: "الهزق، ككتف: الرعد الشديد". وفي المجمل: "والهزق: الرعد الشديد". وفي اللسان: "والهزق -هذه بالتحريك-: شدة صوت الرعد".
([6]) في اللسان: "أهزق فلان في الضحك". وفي المجمل: "وأهزق الرجل في الضحك".
([7]) البيت بتمامه في الديوان 542 واللسان (هزم):
كانت مجرئة تروز بكفها *** كمر العبيد وتلعب المهزاما
 ([8]) في الأصل: "الطائر" وفي المجمل: "ويقال هو ضرب من الطير". وفي اللسان: "هوزن: اسم طائر".
([9]) ديوان الأعشى 156 واللسان (هزب).
([10]) أنشده في المجمل واللسان (هزج).
([11]) التكملة من المجمل واللسان.
([12]) المجمل واللسان (هزج).
([13]) في الأصل: "مسرعة".
([14]) في الأصل: "وغمزه"، صوابه في المجمل.
([15]) تخلع ثيابك، كذا ضبطت في المجمل، وضبط في اللسان مثله لكن بنصب "ثيابك".

ـ

##### Türkçe

(هâ **باب الهاء والزاء وما يثلثهما**)
(**هزع**) **الهاء** ve **الزاء** ve **العين** iki asıldır; ikisinden biri bir **وَحْشَة**’ye, diğeri bir اضطراب ve **كَسْر**’e delâlet eder.

Birincisi onların sözü: “مَضَى **هَزِيعٌ** من الليل”, yani ondan bir taife. Ve “تهزَّعَ فلانٌ لفلان”: tanınmaz oldu. Halîl dedi: O, gecenin **هزيع**’indendir; çünkü o, bir **وَحْشة** saatidir.

Diğeri onların sözü: “تهَزَّعت **القناةُ**”: çalkalandı. Ve “تهَزَّعَت **المرأة**”: salındı. Dedi:
* **مِثْلَ القَطاةِ لَدْنَةَ التَّهَزُّعِ**([1]) *

Ve “تهزَّعَ **السَّيْفُ**”: çalkalandı. Ve “تَهَزَّعت **الإبلُ** في سَيرِها”: sarsıldı. Ve “**هَزَعتُ** العَظمَ”: onu kırdım. Ve **المِهْزَع**: parçalayıcı aslan. Dedi:
كأنَّهُمُ يَخشَونَ مِنكَ مذرَّباً *** بحَلْيَةَ مشبوحَ الذِّراعينِ مِهزَعا([2])

Ve iki bâbdan şâz olanlardan: **الأهْزَع**: ok; kınında kalır, çünkü o, onun en kötüsüdür; ve denildi ki: onun en iyisi olur. Ve derler: “ما لَه **أهْزَعُ**”, yani onun hiçbir şeyi yoktur.

(**هزف**) **الهاء** ve **الزاء** ve **الفاء** tek bir kelimedir. **الهِزَفُّ**([3]): devekuşu erkeği. İbn Düreyd([4]) zikretti: “**هَزَفته** الرِّيح”: rüzgâr onu uçurdu.

(**هزق**) **الهاء** ve **الزاء** ve **القاف**, tek bir kıyasta kelimelerdir. “امرأةٌ **هزقة**”: yerleşip durmaz. Ve كذلك **المِهْزاق**. Ve **الهَزِق**: gök gürültüsü([5]). Ve “**أهْزَقَ** الرَّجُل”([6]): güldü. Ve “حِمَارٌ **هَزِقٌ**”: çok diş gıcırdatıcı.

(**هزل**) **الهاء** ve **الزاء** ve **اللام** tek bir kıyasta iki kelimedir; ikisi de bir zayıflığa delâlet eder. Artık **الهَزْل**: ciddin zıddı. Ve **الهُزَال**: semizliğin hilâfı. Denir: “**هَزَلْتُ** dâbbemi ve o **هُزِلت**.” Ve konuşmasında **هَزَلَ**. Ve **أهْزَل**: malında **الهُزَال** vâki oldu.

(**هزم**) **الهاء** ve **الزاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir غمز ve **كَسْر**’e delâlet eder. Artık **الهَزْم**: şeyi elinle sıkıştırmandır; böylece içeriye doğru çöker; hıyar ve karpuz gibi. Ve ondan: savaşta **الهَزِيمة**. Ve “غيثٌ **هَزِيم**”: dağılmış. Ve **هَزِيم** **الرَّعدِ**: onun sesi; sanki kırılıp parçalanır; onların sözü “تهزَّمَ **السِّقاء**”: kurudu da çatladı”dan.

Ve bâbdan: “اهتَزَمْتُ **الشَّاةَ**”: onu boğazladım. Ve **الهَزْمة**: yerden alçalmış olan şey.

Ve bu kıyastan olmayanlardan: **المِهزام**: başına ateş konulan bir çubuk; bedevîlerin çocukları onunla oynar. Cerîr dedi:
* **وتَلْعَبُ المِهزاما**([7]) *

(**هزن**) **الهاء** ve **الزاء** ve **النون**’da **هَوازِن**’den başka yoktur: bir kabile. Derler: **الهَوْزَن**: toz. Ve **الهَوْزَن**: bir kuş([8]).

(**هزأ**) **الهاء** ve **الزاء** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: “**هَزِئَ** ve **استهزَأَ**”, alay ettiği zaman.

(**هزب**) **الهاء** ve **الزاء** ve **الباء** tek bir kelimedir. **الهَوْزَبُ**: yaşlı deve; A‘şâ’nın sözü içinde:
والهَوْزَبَ العَودَ أمتطِيهِ بها *** والعَنْتَرِيسَ الوَجناءَ* والجملاَ([9])(**هزج**) **الهاء** ve **الزاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir sese delâlet eder. Derler: **الهَزَج**: gök gürültüsünün sesi; ve onunla, şarkılardan **الهَزَج** benzetildi. Dedi:
* **كأنّها جاريةٌ تَهَزَّجُ**([10]) *

Ve “تهزَّجَت **القوسُ**، [إذا **صَوَّتَتْ**([11])]” atışta.

Kumeyt dedi:
بأهازيجَ من أغانيِّها الجُـ *** ـشِّ وإتباعِها الزَّفِِيرَ الطَّحِيرا([12])

Ve “فرسٌ **هَزِجٌ**”: yürüyüşünde bir sürat([13]); sanki, onun hışırtısından işitilene doğru götürülür.

(**هزر**) **الهاء** ve **الزاء** ve **الراء** bir غمز ve kırma ve vurma’ya delâlet eder. Ve “**هَزَره** بعصاه **هَزَرَاتٍ**”: onu vurdu. Ve “**هَزَرَه**”: onu sıktı([14]). Ve şüphesiz falan kimse **هَزَراتٍ** ve **كَسَرَاتٍ** sahibidir; her şeyde aldatılıyor olduğu zaman. Dedi:
إلاّ تَدَعْ هَزَرَاتٍ لسْتَ تَارِكَها *** تُخْلَعْ ثِيابُكَ لا ضَأنٌ ولا إبلُ([15]) والله أعلم.
---------------------__
([1]) Lisân’da (قرصع، هزع) içinde şu rivayetle inşâd etti:
إذا مشت سالت ولم تقرصع ***  هز القناة لدنة التهزع
 ([2]) **حلية**, fetih ile: Yemen’de bir aslanlık. Onu Mücmel’de ve Lisân’da (**هزع**) ve Mu‘cemü’l-büldân’da (**حلية**) inşâd etti. Ve Lisân ve Mu‘cem’de: “مدربا” **الدال**’ı ihmâl edilmiş olarak.
([3]) Onun benzeri: **الهجف** **الجيم** ile.
([4]) Cemhere’de (3: 14).
([5]) Kâmûs’ta: “**الهزق**، **ككتف**: şiddetli gök gürültüsü”. Ve Mücmel’de: “Ve **الهزق**: şiddetli gök gürültüsü”. Ve Lisân’da: “Ve **الهزق** -bu hareke ile-: gök gürültüsü sesinin şiddeti”.
([6]) Lisân’da: “**أهزق** falan kimse gülmede”. Ve Mücmel’de: “Ve **أهزق** adam gülmede”.
([7]) Beyit tamamıyla Dîvân’da 542 ve Lisân’da (**هزم**) içinde:
كانت مجرئة تروز بكفها *** كمر العبيد وتلعب المهزاما
 ([8]) Asılda: “**الطائر**”; ve Mücmel’de: “Ve denir: o, kuşlardan bir türdür”. Ve Lisân’da: “**هوزن**: bir kuş adı”.
([9]) A‘şâ Dîvânı 156 ve Lisân (**هزب**).
([10]) Onu Mücmel ve Lisân’da (**هزج**) inşâd etti.
([11]) Tekmile, Mücmel ve Lisân’dandır.
([12]) Mücmel ve Lisân (**هزج**).
([13]) Asılda: “مسرعة”.
([14]) Asılda: “وغمزه”; doğrusu Mücmel’dedir.
([15]) “تخلع ثيابك”: böylece Mücmel’de ضبط edildi; Lisân’da da onun benzeri ضبط edildi, lâkin “ثيابك”ın nasbı ile.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ز ج
هزج المغنّى في غنائه والقارئ في قراءته إذا طرّبا في تدارك الصوت وتقاربه‏.‏
وله هزجٌ مطّربٌ وأهازيج كقولك‏:‏ أغانيّ‏.‏
قال الشمّاخ‏:‏ يكلّفها أن لا يخفّض جأشها أهازيج ذبّانٍ على غصن عرفج الأتان تسكن إلى أغانيّ الذبّان فتقف عندها فلا يدعها العير ويطردها‏.‏
ومغنٍّ هزجٌ‏.‏
قال عنترة‏:‏ وهزذج صوته تهزيجاً‏:‏ داركه وقاربه فتهزّج‏.‏
ومن المجاز‏:‏ سحاب هزجٌ بالرعد‏.‏
وسمعت هزج الرعد والعود وقد هزج وتهزّج‏.‏
وتهزّجت القوس‏:‏ أرنّت‏.‏
وعودٌ هزجٌ وللقوس أهازيج‏.‏
قال الكميت يصف القوس‏:‏ لم يعب ربّها ولا الناس منها غير إنذارها عليها الحميرا بأهازيج من أغانيّها الج - شّ وإتباعها الحنين الزفيرا

##### Türkçe

ه ز ج
**هزج**: şarkıcı, şarkısında; okuyucu da kıraatinde, sesin peş peşe getirilmesinde ve birbirine yaklaştırılmasında coşup (tarablanıp) hoşlanırlarsa (denir).‏.‏
Onun için coşturan bir **هزج** ve **أهازيج** vardır; senin “**أغانيّ**” demen gibi.‏.‏
Şemmâh dedi ki: “Onu, gönlünü hafifletmemeye zorlar; **أهازيج**: bir yaban eşeğinin, bir **عرفج** dalı üzerindeki sinek(ler)in vızıltısı.” Dişi eşek, sineğin **أغانيّ**’sine sükûn bulur da onun yanında durur; böylece erkek eşek onu bırakmaz ve onu kovar.‏.‏
Ve **هزج** bir şarkıcı.‏.‏
Antere dedi ki: “Ve onun sesi **هزج** oldu, **تهزيجاً**: onu peş peşe getirdi ve birbirine yaklaştırdı; böylece **فتهزّج**.”‏.‏
Mecazdan: gök gürültüsüyle **هزج** bir bulut.‏.‏
Ve ben, gök gürültüsünün ve udun **هزج**’ini işittim; ud **هزج** oldu ve **تهزّج** oldu.‏.‏
Ve **تهزّجت** yay: inledi.‏.‏
Ve **هزج** bir ud; ve yay için **أهازيج** vardır.‏.‏
Kümeyt, yayı vasfederek dedi ki: “Sahibi de insanlar da onda bir ayıp bulmadı; ancak onun üzerinde, kendi **أغانيّ**’sinden **أهازيج** ile, **الحميرا**’yı uyarması ve inleme(yi) iç çekişe tâbi kılması (vardı).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَزَجُ: الخِفَّة وسُرعةُ وَقْعِ القوائم ووضعِها. صبي هَزِجٌ وفرس هَزِجٌ؛ قال النابغة الجَعْدي يَنْعَتُ فرساً:
غَدا هَزِجاً طَرِباً قلبُه،
لَغِبْنَ، وأَصْبَحَ لم يَلْغَبِ
والهَزَجُ: الفَرَحُ. والهَزَجُ: صوتٌ مُطْرِبٌ؛ وقيل: صوت فيه بَحَحٌ؛ وقيل: صوت دقيق مع ارتفاع. وكلُّ كلامٍ مُتقارِبٍ مُتدارِك: هَزَجٌ، والجمع أَهزاج. والهَزَجُ: نوع من أَعاريض الشعر، وهو مفاعيلن مفاعيلن، على هذا البناء كله أَربعة أَجزاء، سمِّي بذلك لتقارب أَجزائه، وهو مُسَدَّس الأَصل، حملاً على صاحبيه في الدائرة، وهما الرجز والرمل إِذ تركيب كل واحد منهما من وتد مجموع وسببين خفيفين. وهَزَّجَ: تَغَنَّى؛ قال يزيد بن الأَعور الشَّيْبي:
كأَنَّ شَنّاً هَزَجاً، وشَنَّا
قَعْقَعةً، مُهَزِّجٌ تَغَنَّى
وتَهَزَّج: كهَزَّجَ. والهَزَج: من الأَغانيِّ وفيه تَرَنُّم؛ وقد هَزِجَ، بالكسر، وتَهَزَّج؛ قال الشاعر:
كأَنها جاريةٌ تَهَزَّجُ
وقال أَبو إسحق: التَّهَزُّج تردُّدُ التحسين في الصوت؛ وقيل: التَّهَزُّج صوت مُطَوَّل غير رفيع؛ أَنشد ابن الأَعرابي: كأَنَّ صوتَ حَلْبِها المُناطِقِ
تَهَزُّجُ الرياحِ بالعَشارِقِ
ورَعْدٌ مُتَهَزِّج: مُصَوِّت. وقد هَزَّجَ الصوتَ. ورَعْدٌ هَزِجٌ بالصوت؛ وأَنشد:
أَجَشُّ مُجَلْجِلٌ، هَزِجٌ مُلِثٌّ،
تُكَرْكِرُه الجَنائِبُ في السِّدادِ
وعُودٌ هَزِجٌ، ومُغَنٍّ هَزِجٌ: يُهَزِّجُ الصوتَ تَهْزيجاً. والهَزَجُ: تدارك الصوت في خِفَّة وسرعة؛ يقال: هو هَزِجُ الصوت هُزامِجُه أَي مُدارِكه. قال: وليس الهَزَجُ من التَّرَنُّم في شيء؛ وقال عنترة: وكأَنما تَنْأَى بجانِبِ دَفِّها الـ
ـوَحْشِيِّ، من هَزِجِ العَشِيِّ، مُؤَوِّمِ
يعني ذباباً لطيرانه تَرَنُّمٌ، فالناقة تحذر لسعه اياها. وتَهَزَّجت القوس إِذا صوّتت عند إِنْباضِ الرمي عنها؛ قال الكميت:
لم يَعِبْ رَبُّها ولا الناسُ منها،
غيرَ إِنذارها عليه الحَمِيرَا
بأَهازيجَ من أَغانِيِّها الجُشْـ
شِ، وإِتباعِها النَّحِيبَ الزَّفِيرَا
وفي الحديث: أَدبر الشيطان وله هَزَج، وفي رواية: وَزَجٌ. الهَزَجُ: الرَّنَّة. والوَزَجُ: دونه، وقد استعمل ابن الأَعرابي الهَزَجَ في معنى العُواءِ؛ وأَنشد بيت عنترة:
وكأَنما تنأَى بجانب دفِّها الـ
ـوحشيِّ، من هَزِج العشيِّ، مؤَوّمِ
هِرٍّ جَنِيبٍ، كلَّما عَطَفَتْ له
غَضْبَى، اتَّقاها باليدين وبالفَمِ
قال: هَزِجٌ كثير العُواء بالليل، ووضع العَشِيَّ موضع الليل لقربه منه، وأَبدل هِرًّا من هَزِجٍ؛ ورواه الشيباني يَنْأَى، وهِرٌّ عنده رفع فاعل لينأَى. ومَرَّ هَزيجٌ من الليل كهَزيعٍ. الجوهري: الهَزَجُ صوتالرعل والذِّبَّانِ.

##### Türkçe

**الهَزَجُ**: hafiflik ve ayakların vuruşunun ve onları koymanın sürati. **صبي هَزِجٌ**
ve **فرس هَزِجٌ**; en-Nâbiğa el-Ca‘dî bir atı niteleyerek dedi:
غَدا هَزِجاً طَرِباً قلبُه،
لَغِبْنَ، وأَصْبَحَ لم يَلْغَبِ

Ve **الهَزَجُ**: sevinçtir. Ve **الهَزَجُ**: coşturan bir sestir; ve denildi: içinde kısıklık bulunan bir sestir;
ve denildi: yükselme ile birlikte ince bir sestir. Ve her yakın (birbirine yakın) ve ardı ardına (peş peşe) söz: **هَزَجٌ**,
çoğulu **أَهزاج**. Ve **الهَزَجُ**: şiirin aruzlarından bir türdür; o, **مفاعيلن مفاعيلن**’dir; bu
bina üzere tamamı dört parçadır; parçalarının yakınlığından dolayı bununla adlandırıldı; ve aslı itibarıyla altılıdır,
dairedeki iki arkadaşına hamledilerek; onlar **الرجز** ve **الرمل**’dir; zira onların her birinin terkibi
bir birleşik veted ve iki hafif sebeptendir. Ve **هَزَّجَ**: şarkı söyledi; Yezîd b.
el-A‘ver eş-Şeybî dedi:
كأَنَّ شَنّاً هَزَجاً، وشَنَّا
قَعْقَعةً، مُهَزِّجٌ تَغَنَّى

Ve **تَهَزَّج**: **هَزَّجَ** gibi. Ve **الهَزَج**: şarkılardandır ve onda terennüm vardır; ve
**هَزِجَ**, kesre ile, ve **تَهَزَّج**; şair dedi:
كأَنها جاريةٌ تَهَزَّجُ

Ve Ebû İshâk dedi: **التَّهَزُّج** seste güzelleştirmenin tekrarlanmasıdır; ve denildi:
**التَّهَزُّج** uzun bir sestir, ince (yüksek) olmayan; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
كأَنَّ صوتَ حَلْبِها المُناطِقِ
تَهَزُّجُ الرياحِ بالعَشارِقِ

Ve **رَعْدٌ مُتَهَزِّج**: ses çıkaran. Ve sesi **هَزَّجَ**. Ve **رَعْدٌ هَزِجٌ**
ses ile; ve inşâd etti:
أَجَشُّ مُجَلْجِلٌ، هَزِجٌ مُلِثٌّ،
تُكَرْكِرُه الجَنائِبُ في السِّدادِ

Ve **عُودٌ هَزِجٌ**, ve **مُغَنٍّ هَزِجٌ**: sesi **تَهْزيجاً** **يُهَزِّجُ**.
Ve **الهَزَجُ**: hafiflik ve sürat içinde sesin ardı ardına gelmesidir; denilir: o, **هَزِجُ الصوت هُزامِجُه** yani
onun ardı ardına getirenidir. Dedi: ve **الهَزَجُ** terennümden hiçbir şeyde değildir; ve ‘Antere dedi:
وكأَنما تَنْأَى بجانِبِ دَفِّها الـ
ـوَحْشِيِّ، من هَزِجِ العَشِيِّ، مُؤَوِّمِ

Yani: uçmasından dolayı bir terennüm olan bir sinek; böylece deve onun kendisini sokmasından sakınır. Ve **تَهَزَّجت
القوس**: atışın ondan fırlatılması sırasında ses çıkardığında; el-Kumeyt dedi:
لم يَعِبْ رَبُّها ولا الناسُ منها،
غيرَ إِنذارها عليه الحَمِيرَا
بأَهازيجَ من أَغانِيِّها الجُشْـ
شِ، وإِتباعِها النَّحِيبَ الزَّفِيرَا

Ve hadiste: şeytan arkasını döndü ve onun için **هَزَج** vardı; bir rivayette: **وَزَجٌ**. **الهَزَجُ**:
çınlamadır. Ve **الوَزَجُ**: ondan aşağıdır; ve İbnü’l-A‘râbî **الهَزَجَ**’i
**العُواءِ** manasında kullanmıştır; ve ‘Antere’nin beytini inşâd etti:
وكأَنما تنأَى بجانب دفِّها الـ
ـوحشيِّ، من هَزِج العشيِّ، مؤَوّمِ
هِرٍّ جَنِيبٍ، كلَّما عَطَفَتْ له
غَضْبَى، اتَّقاها باليدين وبالفَمِ

Dedi: **هَزِجٌ** geceleyin çok uluyan (şey)dir; ve **العَشِيَّ**’yi gece yerine koydu, ona yakınlığından dolayı;
ve **هِرًّا**’yı **هَزِجٍ**’den بدل yaptı; ve eş-Şeybânî onu **يَنْأَى** diye rivayet etti; ve **هِرٌّ** onun yanında
**لينأَى** için fâil merfûdur. Ve geceden **هَزيجٌ** bir süre geçti, **هَزيعٍ** gibi. el-Cevherî: **الهَزَجُ**
**الرعل** ve **الذِّبَّانِ**’ın sesidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ز ج * * الهَزَجُ * بفتحتين صوت الرعد و * الهَزَجُ * أيضا ضرب من الأغاني وفيه ترنم وبابهما طَرِب

##### Türkçe

* ه ز ج * * **الهَزَجُ** * iki fetha ile: gök gürültüsünün sesi; ve * **الهَزَجُ** * ayrıca: şarkılardan bir türdür; onda terennüm vardır; ve ikisinin babı **طَرِب**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهزج، محركة: من الأغاني وفيه تضرنم  . وق هزج كفرح: إذا تغنى. الهزج:  صوت مطرب. و  قيل: هو  صوت فيه بحح  ، محركة. وقيل: صوت دقيق مع ارتفاع.  وكل كلام متدارك متقارب  في خفة: هزج. والجمع أهزاج.  وبه سمي، وقيل: سمي هزجا تشبيها بهزج الصوت؛ قاله الخليل. وقيل: لطيبه. لأن الهزج من الأغاني. وقيل غير ذلك. والهزج:  جنس  وفي بعض نسخ الصحاح: نوع  من العروض  ، وفي بعض لنسخ: وبه سمي جنس العروض، وهو مفاعيلن مفاعيلن على هذا البناء كله أربعة أجزاء، سمي بذلك لتقارب أجزائه، وهو مسدس الأصل حملا على صاحبيه في الدائرة، وهما الرجز والرمل، إذ تركيب كل واحد منهما من وتد مجموع وسببين خفيفين.  وقد أهزج الشاعر  : أتى بالهزج.  وهزج المغني كفرح  ، في غنائه والقارئ في قراءته: طربا في تدارك الصوت وتقاربه. وله هزج مطرب.  وتهزج  صوته  وهزج  تهزيجا: بمعنى واحد، أي داركه وقاربه. وقال أبو إسحاق: التهزج: تردد التحسين في الصوت. وقيل: هو صوت مطول غير رفيع.  ومضى هزيج من الليل  و  هزيع  بمعنى واحد. من المجاز:  تهزجت القوس  إذا  صوتت عند الإنباض  ، أي أرنت عند إنباض الرامي عنها. قال الكميت:
  لم يعب ربها ولا الناس منها                      غير إنذارها عليه الحميرا
  بأهازيج من أغانيهـا الـج                      ش وإتباعها النحيب الزفيرا ومما يستدرك عليه: الهزج: الخفة وصرعة وقع القوائم ووضعها. صبي هزج، وفرس هزج. قال النابغة الجعدي:
  غدا هزجا طربا قلبه                      لغبن وأصبح لم يلغب والهزج: الفرح. ورعد متهزج: مصوت. وقد هزج الصوت. ومن المجاز: هزج الرعد: صوته. وعود هزج. وللعود والقوس أهازيج. وسحاب هزج بالرعد. وقال الجوهري: الهزج: صوت الرعد والذبان. وأنشد:
  أجش مجلجل هزج ملـث                      تكركره الجنائب في السداد وفي اللسان: هو هزج الصوت هزامجه: أي مداركه. وليس الهزج من الترنم في شيء. ولذا استعمله ابن الأعرابي في معنى العواء. وأنشد بيت عنترة العبسي:
  وكأنما تنأى بجانب دفـهـا ال                      وحشي من هزج العشي مؤوم
  هر جنيب كلما عطفـت لـه                      غضبى اتقاها باليدين وبالفـم قال: هزج  العشي  كثير العواء بالليل. ووضع العشي موضع الليل لقربه منه. وأبدل  هرا  من  هزج  ورواه الشيباني  ينأى  ، وهر عنده رفع، فاعل لينأى. وقال غيره: يعني ذبابا لطيرانه ترنم، فالناقة تحذر لسعه إياها. وفي الحديث:  أدبر الشيطان وله هزج  . وفي رواية:  وزج  ، الهزج: الرنة. والوزج دونه.

##### Türkçe

**الهزج**، harekeli: şarkılardandır; onda terennüm vardır. Ve denildi ki: **هزج** ( **فرح** gibi): eğer şarkı söylerse. **الهزج**: hoş (mutrib) bir sestir. Ve denildi: o, içinde kısıklık bulunan sestir, harekeli. Ve denildi: yükselme ile birlikte ince bir sestir. Ve her hafiflikte birbirini yakalayan, birbirine yakın olan her söz: **هزج**’dir. Çoğulu **أهزاج**’dır. Ve onunla adlandırıldı; ve denildi: **هزج** diye adlandırıldı, sesin **هزج**’ine benzetme olarak; bunu Halîl söyledi. Ve denildi: hoşluğundan dolayı. Çünkü **الهزج** şarkılardandır. Ve denildi: bunun dışında. Ve **الهزج**: bir cinstir; ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: aruzdan bir türdür; ve bazı nüshalarda: ve onunla aruz cinsi adlandırıldı; o, bu bina üzere bütünüyle dört cüz olan **مفاعيلن مفاعيلن**’dir; cüzlerinin birbirine yakınlığından dolayı bununla adlandırıldı; ve dairedeki iki arkadaşına hamlen aslı altılıdır; onlar da **الرجز** ve **الرمل**’dir; zira her birinin terkibi, bir birleşik veted ve iki hafif sebeptendir. Ve şair **أهزج** etti: **الهزج**’i getirdi. Ve şarkıcı **هزج** etti ( **فرح** gibi), şarkısında; ve okuyucu kıraatinde: sesin birbirini yakalamasında ve birbirine yakınlığında coşarak. Onun hoş (mutrib) bir **هزج**’i vardır. Ve sesi **تهزج** etti; ve **هزج** etti **تهزيجا**: tek bir mânâdadır; yani onu birbirine yakaladı ve birbirine yaklaştırdı. Ebû İshâk dedi: **التهزج**: seste güzelleştirmenin tekrarıdır. Ve denildi: o, ince olmayan uzatılmış bir sestir. Ve geceden bir **هزيج** geçti; ve **هزيع**: tek bir mânâdadır. Mecazdandır: yay **تهزجت** etti; eğer atışta ses çıkarırsa; yani okçunun ondan atışında inledi. Kumeyt dedi:
  Onun sahibi de insanlar da ondan ayıplamadı                      ancak onun ona karşı himyarları uyarması dışında
  Şarkılarından ordunun şarkılarından **أهازيج** ile                      ve inleme feryadını peşine takmasıyla

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الهزج**: hafiflik ve ayakların düşüşünün ve koyuşunun sürati. **صبي هزج**; ve **فرس هزج**. Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
  Sabah oldu **هزجا** coşkun, kalbi                      bir aldanıştan; ve sabahladı, aldanmadı

Ve **الهزج**: sevinçtir. Ve **رعد متهزج**: ses çıkaran. Ve ses **هزج** etti. Mecazdandır: gök gürültüsü **هزج** etti: onun sesi. Ve **عود هزج**. Ve **العود** ve yay için **أهازيج** vardır. Ve gök gürültüsüyle **سحاب هزج**. Cevherî dedi: **الهزج**: gök gürültüsünün ve sineklerin sesidir. Ve şu beyti okudu:
  Boğuk, çınlayan, **هزج**; kalın                      binekler onu sağlamlıkta yuvarlar

Ve **اللسان**’da: o, sesin **هزج**’idir; onun **هزامجه**’i: yani onu birbirine yakalayanlarıdır. Ve **الهزج** terennümden hiçbir şeyde değildir. Bu yüzden İbnü’l-A‘râbî onu uluma mânâsında kullandı. Ve Antara el-Absî’nin bir beytini okudu:
  Sanki sürünün yanından uzaklaşır                      akşamın **هزج**’inden vahşi, inleyen
  Her seferinde ona döndüğünde                      öfkeli; iki elle ve ağızla ondan sakındı

Dedi: **هزج العشي**: geceleyin çok ulumadır. Ve **العشي**’yi, ona yakınlığından dolayı gecenin yerine koydu. Ve **هرا**’yı **هزج**’den bedel kıldı. Ve Şeybânî onu **ينأى** diye rivayet etti; ve **هر** onun yanında merfûdur; **لينأى**’ya fâildir. Başkası dedi: sinek demektir; uçuşundan dolayı terennüm eder; böylece deve onun kendisini sokmasından sakınır. Hadiste: “Şeytan geri döndü; onun bir **هزج**’i vardı.” Ve bir rivayette: “**وزج**.” **الهزج**: çınlamadır. **الوزج** ondan aşağıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَزِجَ
1 هَزِجَ ذ , aor. هَزَجَ , (S, K,) inf. n. هَزَجٌ; (L;) He sang in a certain manner, with trilling, or quavering; as also ↓ تهزّج; (S, K;) and ↓ هزّج: (K:) or ↓ تهزّج signifies he reiterated, or made to reciprocate, the graceful modulations of his voice: or prolonged his voice, without elevating it: (Aboo-Is-hلk, L:) or هَزَجٌ does not at all signify trilling, or quavering; and therefore IAar has applied هَزِجٌ as an epithet to a dog that barks much. (L.) ― -b2- He read, or recited, with a prolonging and trilling of the voice, making the sounds to follow closely, one upon another; as also ↓ تهزّج. (TA.)

هزّج الصَّوْتَ
2 هزّج الصَّوْتَ ذ , inf. n. تهْزِيجٌ, He (a singer [or a reader or reciter]), made the sounds of the voice to be closely consecutive, and uttered in a light and quick manner. (L.) ― -b2- هزّج صَوْتَهُ, and ↓ تهزّجهُ, [the latter app. a mistake for تهزّج فِيهِ,] He made the sounds of his voice to be closely consecutive, or near together. (TA.) ― -b3- See 1.

اهزج
4 اهزج ذ He (a poet) composed, or uttered, verses of the metre termed الهَزَج. (K.)

تهزّجت القَوْسُ
5 تهزّجت القَوْسُ ذ (tropical:) The bow twanged, on the archer's loosing the string after drawing it. (S, K, TA.) ― -b2- See 1, and 2.

هَزَجٌ
[ هَزَجٌ ذ (tropical:) The twanging of a bow, on the archer's loosing the string after drawing it; and of a lutestring: in the TA, i. q. رَنّةٌ: pl. أَهْزَاجٌ and pl. pl. أَهَازِيجُ: or perhaps this latter is a pl. of which the sing. is ↓ أُهْزُوجَةٌ, like as أَرَاجِيزُ is pl. of أُرْجُوزَةٌ: and the twanging of a bow-string or lute-string may be likened to an ode or a song of the metre termed الهَزَج, which is perhaps, judging from analogy, the proper signification of اهزوجة.] لِلْعُودِ وَالقَوْسِ أَهَازِيجُ (tropical:) [To the lute and the bow there are twangings]. (A.) El-Kumeyt says,
[speaking of a bow,]
لَمْ يَعِبْ رَبُّهَا وَلَا النَّاسُ مِنْهَا
غَيْرَ اِنْذَارِهَا عَلَيْهِ الحَمِيرَا
بِأَهَازِيجَ مِنْ أَغَانِيِّهَا الجُشِ
وَاِتْبَاعِهَا النَّحِيبَ الزَّفِيرَا
[Neither its owner nor the people imputed a fault to any of its properties, except its warning the (wild) asses of his presence by the twangings of its harsh singings, and its causing a groaning sound to follow the loud, or prolonged, wailing]. (S.) ― -b2- هَزَجٌ One of the modes of singing (الأَغَانِىّ), in which is a trilling, or quavering: (S, K:) pl. أَهْزَاجٌ. (L.) [But see 1.] ― -b3- A voice that excites lively emotions of joy or grief. (K.) ― -b4- A fine, or delicate, and elevated, voice. (TA.) ― -b5- A voice in which is hoarseness, or harshness. (K.) ― -b6- Any speech of which the component parts are closely consecutive, or near together, (K,) uttered in a light, or quick, manner: pl. as above. (L.) ― -b7- الهَزَجٌ The name of a certain kind of metre of verse; (S, K;) consisting of four feet, each of the measure مَفَاعِيلُنْ: originally of six feet, like the رَجَز and the رَمَل, in each of which, [as in the هَزَج,] each foot consists of one element of the kind termed وَتِدٌ مَجْمُوعٌ, and of two elements of the kind termed سَبَبٌ خَفِيفٌ: so called because of the mutual nearness of its component parts. (TA.) ― -b8- هَزَجٌ Lightness, or agility. (TA.) ― -b9- Quickness in the falling, and putting down, of the legs [upon the ground]. (TA.) ― -b10- (tropical:) The sound of thunder. (S.) ― -b11- (assumed tropical:) The buzzing of flies. (L.)

هَزِجٌ
هَزِجٌ ذ A singer [or reader or reciter] who prolongs his voice, with trilling, or quavering, making the sounds to follow close, one upon another. (A.) ― -b2- هَزِجُ العَسِىِّ, occurring in a verse of 'Antarah, cited voce دَفٌّ, The cat that cries for food at supper-time: (EM, p. 233:) or the dog that barks much in the evening; meaning, in the night: or buzzing flies in the evening. (L.) ― -b3- هَزِجٌ A child, and a horse, whose legs fall, or are put down, quickly [upon the ground]. (TA.) ― -b4- (tropical:) Sounding thunder, as also ↓ مُتَهَزَِّجٌ. (L.) ― -b5- (tropical:) A twanging lute [and bow]. (A.) ― -b6- (tropical:) A cloud sounding with thunder. (A.) ― -b7- هَزِجُ الصَّوْتِ, and ↓ هُزَامِجُهُ, One who makes the sounds of his voice to follow close, one upon another. (L.)

هَزْمَجَةٌ
هَزْمَجَةٌ ذ Uninterrupted speech or language. (K.) ― -b2- Confusion of voice or sound beyond measure; (K;) as also هَزْلَجَةٌ. (K, TA, art. هزلج.) ― -b3- [The م is an augmentative letter: see هُزَامِجٌ.]

هُزَامِجٌ
هُزَامِجٌ ذ A voice, or the like, of which the sounds are closely consecutive. The م is an augmentative letter. (S, K.) ― -b2- صَوْتٌ هُزَامِجٌ A confused voice or sound. The sound so called is less than what is termed رُغَآءٌ. (L.) ― -b3- [See also هَزجٌ.]

أُهْزُوجَةٌ
أُهْزُوجَةٌ ذ : see هَزَجٌ.

مُتَهَزِّجٌ
مُتَهَزِّجٌ ذ : see هَزِجٌ.

##### Türkçe

هَزِجَ
1 **هَزِجَ** ذ , muzari‘ **هَزَجَ** , (S, K,) mastar ismi **هَزَجٌ**; (L;) O, belirli bir tarz üzere, ter‘îd (titretme) yahut ter‘îş (titreyiş) ile şarkı söyledi; **تهزّج** olarak da; (S, K;) ve **هزّج**: (K:) yahut **تهزّج** şu mânâya gelir: sesinin zarif nağmelerini tekrarladı yahut karşılıklı kıldı: yahut sesini, yükseltmeksizin, uzattı: (Aboo-Is-hلk, L:) yahut **هَزَجٌ** asla ter‘îd yahut ter‘îş mânâsına gelmez; ve bu sebeple IAar **هَزِجٌ**’i çok havlayan bir köpeğe sıfat olarak uygulamıştır. (L.) ― -b2- O, sesi uzatarak ve titretme ile, sesleri birbirini yakından, biri ötekinin üzerine, takip ettirerek okudu yahut tilâvet etti; **تهزّج** olarak da. (TA.)

هزّج الصَّوْتَ
2 **هزّج الصَّوْتَ** ذ , mastar ismi **تهْزِيجٌ**, O (bir şarkıcı [yahut bir okuyucu yahut tilâvet eden]), sesin seslerini birbirine sıkı ardışık kıldı ve hafif ve çabuk bir tarz üzere telaffuz etti. (L.) ― -b2- **هزّج صَوْتَهُ**, ve **تهزّجهُ**, [ikincisi görünüşe göre **تهزّج فِيهِ** yerine bir hatadır,] O, sesinin seslerini birbirine sıkı ardışık, yahut birbirine yakın kıldı. (TA.) ― -b3- 1’e bak.

اهزج
4 **اهزج** ذ O (bir şair), **الهَزَج** diye adlandırılan vezinden beyitler nazmetti yahut söyledi. (K.)

تهزّجت القَوْسُ
5 **تهزّجت القَوْسُ** ذ (mecaz:) Yay, okçunun çekip bıraktıktan sonra kirişi salıvermesi üzerine tıngırdadı. (S, K, TA.) ― -b2- 1’e ve 2’ye bak.

هَزَجٌ
[ **هَزَجٌ** ذ (mecaz:) Yayın tıngırtısı, okçunun çekip bıraktıktan sonra kirişi salıvermesi üzerine; ve ud telinin (tıngırtısı): TA’da, **رَنّةٌ** ile aynı mânâda: cem‘ **أَهْزَاجٌ** ve cem‘in cem‘i **أَهَازِيجُ**: yahut belki bu ikincisi, müfredi **أُهْزُوجَةٌ** olan bir cem‘dir; tıpkı **أَرَاجِيزُ**’in **أُرْجُوزَةٌ**’nin cem‘i olması gibi: ve yay kirişi yahut ud telinin tıngırtısı, **الهَزَج** diye adlandırılan vezinden bir kasideye yahut bir şarkıya benzetilebilir; ki bu, kıyasa hükmederek, belki **اهزوجة**’nin asıl mânâsıdır.] **لِلْعُودِ وَالقَوْسِ أَهَازِيجُ** (mecaz:) [Uda ve yaya tıngırtılar vardır]. (A.) El-Kumeyt der ki,
[bir yay hakkında konuşarak,]
لَمْ يَعِبْ رَبُّهَا وَلَا النَّاسُ مِنْهَا
غَيْرَ اِنْذَارِهَا عَلَيْهِ الحَمِيرَا
بِأَهَازِيجَ مِنْ أَغَانِيِّهَا الجُشِ
وَاِتْبَاعِهَا النَّحِيبَ الزَّفِيرَا
[Ne sahibi ne de insanlar, onun özelliklerinden hiçbirine kusur isnat etmedi; ancak onun, sert şarkılarının tıngırtılarıyla (yabanî) eşekleri onun varlığından haberdar etmesi ve onun, inleme sesini yüksek yahut uzatılmış feryadın ardından takip ettirmesi (müstesna)]. (S.) ― -b2- **هَزَجٌ** Şarkı söylemenin (الأَغَانِىّ) tarzlarından biridir; onda ter‘îd yahut ter‘îş vardır: (S, K:) cem‘ **أَهْزَاجٌ**. (L.) [Fakat 1’e bak.] ― -b3- Sevinç yahut kederin canlı duygularını uyandıran bir ses. (K.) ― -b4- İnce yahut latif ve yüksek bir ses. (TA.) ― -b5- İçinde kısıklık yahut sertlik bulunan bir ses. (K.) ― -b6- Bileşen parçaları birbirine sıkı ardışık yahut birbirine yakın olan her söz; (K,) hafif yahut çabuk bir tarz üzere söylenen: cem‘i yukarıdaki gibidir. (L.) ― -b7- **الهَزَجٌ** Şiirin belirli bir vezninin adı; (S, K;) dört tef‘îletten oluşur; her biri **مَفَاعِيلُنْ** ölçüsündedir: aslında altı tef‘îletten idi; **رَجَز** ve **رَمَل** gibi; bunların her birinde, [**هَزَج**’de olduğu gibi,] her tef‘île, **وَتِدٌ مَجْمُوعٌ** denilen türden bir unsurdan ve **سَبَبٌ خَفِيفٌ** denilen türden iki unsurdan oluşur: bileşen parçalarının karşılıklı yakınlığından dolayı böyle adlandırılmıştır. (TA.) ― -b8- **هَزَجٌ** Hafiflik yahut çeviklik. (TA.) ― -b9- Bacakların [yer üzerine] düşmesinde ve konulmasında çabukluk. (TA.) ― -b10- (mecaz:) Gök gürültüsünün sesi. (S.) ― -b11- (farz edilen mecaz:) Sineklerin vızıltısı. (L.)

هَزِجٌ
**هَزِجٌ** ذ Sesi uzatan, ter‘îd yahut ter‘îş ile, sesleri birbirini yakından, biri ötekinin üzerine, takip ettiren bir şarkıcı [yahut okuyucu yahut tilâvet eden]. (A.) ― -b2- **هَزِجُ العَسِىِّ**, ‘Antarah’ın bir beytinde vârid olup **دَفٌّ** maddesinde nakledilmiştir: Akşam yemeği vaktinde yiyecek için feryat eden kedi: (EM, p. 233:) yahut akşamleyin çok havlayan köpek; yani, geceleyin: yahut akşamleyin vızıldayan sinekler. (L.) ― -b3- **هَزِجٌ** Bacakları çabuk [yer üzerine] düşen yahut konulan bir çocuk ve bir at. (TA.) ― -b4- (mecaz:) Gök gürültüsü çıkaran; **مُتَهَزَِّجٌ** olarak da. (L.) ― -b5- (mecaz:) Tıngırdayan bir ud [ve yay]. (A.) ― -b6- (mecaz:) Gök gürültüsüyle ses veren bir bulut. (A.) ― -b7- **هَزِجُ الصَّوْتِ**, ve **هُزَامِجُهُ**, Sesinin seslerini birbirini yakından, biri ötekinin üzerine, takip ettiren kimse. (L.)

هَزْمَجَةٌ
**هَزْمَجَةٌ** ذ Kesintisiz söz yahut dil. (K.) ― -b2- Ölçünün ötesinde ses yahut sedâ karışıklığı; (K;) **هَزْلَجَةٌ** olarak da. (K, TA, art. هزلج.) ― -b3- [**م** artırma harfidir: **هُزَامِجٌ**’e bak.]

هُزَامِجٌ
**هُزَامِجٌ** ذ Sesleri birbirine sıkı ardışık olan bir ses, yahut benzeri. **م** artırma harfidir. (S, K.) ― -b2- **صَوْتٌ هُزَامِجٌ** Karışık bir ses yahut sedâ. Böyle adlandırılan ses, **رُغَآءٌ** diye adlandırılandan daha azdır. (L.) ― -b3- [**هَزجٌ**’e de bak.]

أُهْزُوجَةٌ
**أُهْزُوجَةٌ** ذ : **هَزَجٌ**’e bak.

مُتَهَزِّجٌ
**مُتَهَزِّجٌ** ذ : **هَزِجٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَزِجَ
هَزِجَ A ( n. ac. هَزَج 4 ),
a.  Chanted; trilled, quavered.

b.  Used the metre

هَزَجَ
هَزَجَ

هَزَّجَ
هَزَّجَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Modulated ( voice ).

أَهْزَجَ
أَهْزَجَ IV ,
a.  see I (b) .

تَهَزَّجَ
تَهَزَّجَ V ,
a.  see I (a) .

b.  Twanged ( bow ).

c.  see II (b) .

هَزَج
هَزَج 4 ,
a.  Trill; quavering; modulation.

b.  Rhythm.

c.  A metre of four feet.

d.  Twanging   ( bow ).

e.  Humming & c.

f.  Lightness, agility.

هَزِج
هَزِج 5 ,
a.  Trilling, quavering; shrillvoiced; sounding, rumbling; twanging.

b.  Quick, agile.

هَزِيْج
هَزِيْج 25 ,
a.  Part, watch ( of the night ).

أَهَاْزِيْجُ
أَهَاْزِيْجُ 69 ,
a.  Twangings.

تَهَزَّجَ
N. Ag. تَهَزَّجَ V ,
a.  Rumbling ( thunder ).

أُهْزُوْجَة
أُهْزُوْجَة ( pl. أَهَاْزِيْجُ 69 ),
a.  Song, chant; air, melody, tune.

##### Türkçe

هَزِجَ
هَزِجَ A ( n. ac. **هَزَج** 4 ),
a. Terennüm etti; titredi, titrek ses çıkardı.

b. **هَزَج** veznini kullandı

هَزَجَ
هَزَجَ

هَزَّجَ
هَزَّجَ II ,
a. I (a)’ya bak.

b. (sesi) nağmelendirdi.

أَهْزَجَ
أَهْزَجَ IV ,
a. I (b)’ye bak.

تَهَزَّجَ
تَهَزَّجَ V ,
a. I (a)’ya bak.

b. (yayı) tıngırdattı.

c. II (b)’ye bak.

هَزَج
**هَزَج** 4 ,
a. Titreme; titrek ses; nağmelendirme.

b. Ritim.

c. Dört tef‘îleli bir vezin.

d. (yayın) tıngırdaması.

e. Mırıldanma vb.

f. Hafiflik, çeviklik.

هَزِج
**هَزِج** 5 ,
a. Titreme, titrek ses çıkarma; tiz sesli; ses veren, uğuldayan; tıngırdama.

b. Çabuk, çevik.

هَزِيْج
**هَزِيْج** 25 ,
a. Kısım, nöbet (gecenin).

أَهَاْزِيْجُ
**أَهَاْزِيْجُ** 69 ,
a. Tıngırdamalar.

تَهَزَّجَ
N. Ag. **تَهَزَّجَ** V ,
a. Uğuldama (gök gürültüsü).

أُهْزُوْجَة
**أُهْزُوْجَة** ( pl. **أَهَاْزِيْجُ** 69 ),
a. Şarkı, terennüm; ezgi, melodi, nağme.
