# هزز (ه-ز-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kımıldadı

- Harfler: ه - ز - ز
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اهْتَزَّتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/siga/%D8%A7%D9%87%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%AA%D9%92.md) | افْتَعَلَتْ | Kımıldadı | 2 | 2 | [22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/22:5.md) |
| [تَهْتَزُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8F%D9%91.md) | تَفْتَعِلُ | Kımıldar | 2 | 2 | [27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/27:10.md) |
| [وَهُزِّي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%8F%D8%B2%D9%90%D9%91%D9%8A.md) | وَفُعِّلِي | Kımıldat | 1 | 1 | [19:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/19:25.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (72 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 19 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
2. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Asân
3. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
4. [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kuru
5. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
6. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Su
7. [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Cena toplanmış meyve demektir
8. [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
9. [مضغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Et parçası
10. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
11. [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Behic çiçekli otlak yer demektir
12. [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Cezea kütük demektir
13. [رذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
14. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yeni doğan çocuktur
15. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
16. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sülük demektir
17. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Musa
18. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
19. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
20. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
21. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
22. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
23. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
24. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hurma ağacıdır
25. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların yanı
26. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Toprak demektir
27. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “U’mare” katlı bina demektir
28. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
29. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bitki
30. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
31. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
32. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İcl havuz demektir
33. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
34. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
35. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ad verilen
36. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
37. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
38. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Şey
39. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
40. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
41. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
43. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
44. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
45. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
46. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
47. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uyanık yılan demektir
48. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
49. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
50. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
51. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
52. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
53. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
54. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
55. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
56. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
57. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هزز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md), [مور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B1.md), [نفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Esnek veya diri bir nesneyi hızla sallamak, titretmek ve silkelemek |
| Çekirdek Özet 2 | Hareketsiz ve donuk durumdaki bir varlığın hayat, çeviklik veya bereket ile titreşerek kımıldaması |
| Çekirdek Özet 3 | Durgun potansiyelin dışsal bir tesir veya içsel bir canlılıkla ritmik ve üretken harekete geçmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mekanik bir sarsıntı veya yıkıcı bir çalkantı sanıp canlılık, esneklik ve sevinçten doğan organik titreşim boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هز | Hızlı, sarsıcı ve hafifletici hareket; durağanlığı kıran çevik salınım. Bu çekirdek, ciddiyeti sarsıp hafifletmeyi anlatan [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md), zayıflayıp gevşemeyi ifade eden [هزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84.md) ve bir yapıyı bozguna uğratıp sarsmayı bildiren [هزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%85.md) köklerinde de görülür. | ز | Çekirdeğin taşıdığı ani ve sarsıcı hareket, aynı harfin yinelenmesiyle ardışık, ritmik, titreşimli ve süreklilik arz eden bir salınıma dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın uyanışını, canlanarak soluk alışını ve dikkat çekici bir görünüm kazanmasını imler. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Durağan halin kesintiye uğramasını, ani ve keskin bir hareketle yerinden oynamayı temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Keskin hareketin ardışık olarak tekrarlanmasıyla titreşim ve ritmik salınım meydana gelir. |
| هزز | Kollarını kaldırmış insanın nefes alışı ve uyanışının, ardışık keskin hareketlerle ritmik bir titreşime dönüşmesi; canlanıp kımıldama | Bir varlığın soluklanarak uyanması ve art arda gelen keskin salınımlarla üzerindeki ölü toprağını veya durağanlığı atıp titreşmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Mızrağın, kılıcın veya taze ağaç dalının sallandığında yaylanarak titremesi; devenin hızlı yürüyüşte salınması ve hurma kütüğünün silkilmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair el-Mütenahhil el-Hüzelî beytinde gece rüzgarının ağaç dallarını şiddetle sallayıp titretmesini bu kökle anlatır: قد حال بَيْنَ دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ / مِسْعٌ، لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Sa'd b. Muâz'ın vefatı dolayısıyla söylediği rivayet edilen şu hadiste Arş'ın titremesi ve sevinçle sarsılması bu kökle ifade edilir: اهْتَزَّ العرشُ لموت معاذ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça هزز kökü, bünyesindeki sesteşlik ve ikilemeli fonetik yapı dolayısıyla Sami dillerinde hızlı titreşim, fısıltı ve sarsıntı bildiren yansımalı kök aileleriyle doğrudan irtibatlıdır. Batı Sami dillerinde (özellikle İbranice ve Aramicede) doğrudan z-z veya z-w-ʿ / z-w-z kökleri altında toplanan hareket alanında "kımıldamak, yerinden oynamak, titremek" anlamları mevcuttur (örneğin İbranice זָז "yerinden kımıldadı" ve זָוַע "titredi, sarsıldı"). Arapçada ise kök, mızrak ve dal gibi esnek nesnelerin salınımı, toprağın su alarak biyolojik uyanışla kıpırdaması ve cömert bir kimsenin iyilik arzusuyla harekete geçmesi gibi hayat dolu ve ritmik nüanslarla derinleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Esnek cisimlerin salınımı ve titremesi | Rüzgarın dalı, askerin mızrağı sallaması veya suyun etkisiyle toprağın kabarıp hareketlenmesi anlamında kullanılır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice z-w-ʿ / z-w-z | Kımıldamak, titremek ve yerinden oynamak bildiren köklerle anlamsal ve fonetik paralellik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış Afro-Asyatik dışı soydaşlık tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هزز | Anlamlı | Sarsmak, titretmek | Esnek nesnelerin, bitkilerin veya cisimlerin ritmik biçimde kımıldaması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زهز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| ززه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هزز | Merkez | Sarsılma, kımıldama | Canlı, esnek ve ritmik biçimde titreyerek hareket etme | Durağanlığın kırılarak hayat veya hareket belirtisi göstermesi |
| [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | Şiddetli sarsıntı | Ağır, kütlesel ve yıkıcı biçimde sallanma | Deprem gibi büyük cisimlerin homojen ve sarsıcı sarsıntısıdır |
| [مور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Dalgalı hareket | Yayılma ve çalkantı içeren akışkan salınım | Göğün veya tozun dairesel ve yaygın biçimde dalgalanmasıdır |
| [نفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6.md) | Komşu | Silkeleme | Üzerindekini düşürmek veya ayırmak maksadıyla hareket ettirme | Nesnenin kendisinden ziyade üzerindeki fazlalığı atmaya odaklıdır |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Hareketsizlik | Titreşimin kesilmesi, durulma ve yerleşik olma | Hareketin, canlı salınımın ve sarsıntının tamamen durması halidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هزز | Sarsmak, titretmek | Esnekliğe ve canlılığa bağlı ritmik kımıldanış | Kesin |
| Latince | vibrare, concutere | Titremek, sarsmak | vibrare kelimesi ritmik ve esnek titreşimi, concutere ise sarsıp harekete geçirmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to shake, to vibrate, to quiver | Silkelemek, titreşmek | to vibrate ritmik salınımı, to quiver içten gelen canlı titremeyi, to shake dışsal sarsmayı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | schütteln, beben, vibrieren | Silkelemek, titremek | schütteln fiziksel olarak silkelemeyi, vibrieren ise esnek ve sürekli titreşimi karşılar. | Kesin |
| Fransızca | secouer, vibrer, frémir | Silkmek, titreşmek | secouer dıştan sarsmayı, frémir ise canlanma belirtisi olan hafif ve ürpertici titremeyi verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اهْتَزَّتْ | Toprağın canlanıp kıpırdaması | Yağmur suyu indiğinde ölü ve kuru toprağın bitkilerle hareketlenip kabarması (Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md), Fussilet [41:39](https://lisan.digital/tr/ayet/41:39.md)). |
| تَهْتَزُّ | Asânın çevik bir yılan gibi titreyip kıvrılması | Hz. Musa'nın yere attığı asânın hayat bularak son derece hızlı ve çevik biçimde kıpırdaması (Neml [27:10](https://lisan.digital/tr/ayet/27:10.md), Kasas [28:31](https://lisan.digital/tr/ayet/28:31.md)). |
| وَهُزِّي | Hurma dalının silkilmesi | Hz. Meryem'in doğum esnasında taze hurmaların dökülmesi için hurma kütüğünü kendine doğru sarsması (Meryem [19:25](https://lisan.digital/tr/ayet/19:25.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş (ba's) ve haberî sıfatlar | Ölü toprağın kımıldamasının öldükten sonra dirilmeye delil kılınması; Arş'ın titremesi rivayetinde tenzih yorumları. | Maddenin cansız durumdan ilahi kudretle hayat bulup harekete geçişi. |
| Fıkıh | Tevekkül ve sebeplere sarılma | Hz. Meryem'e hurma kütüğünü silkelemesinin emredilmesinden hareketle rızık arayışında fiilî sebeplere yapışmanın gerekliliği. | Sebebin güçsüzlüğüne bakılmaksızın mükellefin harekete geçmesi ve gayret sarf etmesi. |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve mucizeler | Toprağın titreyip kabarması (اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ) ile tohumların patlayıp filizlenmesi arasındaki biyolojik sürecin izahı. | Cansız tabiatın ve asânın ilahi emirle canlı bir varlık gibi dinamizm kazanması. |
| Hadis | Sahabenin fazileti ve duygu tasviri | Sa'd b. Muâz'ın vefatında Arş'ın titrediğini bildiren nebevî ifadenin meleklerin veya ruhanî alemin vecdi olarak açıklanması. | Bir hadisenin büyüklüğü karşısında varlığın heyecan ve sevinçle sarsılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbin ve ruhun uyanışı | Manevi silkinme | Durgun ve duyarsız ruh halini vahiyle harekete geçirme | Vahiy, ölü toprağa inen su gibi kalbi sarsar ve onda fıtri bir uyanış başlatır. | Güçlü |
| İlmi | Biyolojik ve fiziksel dinamik | Kinetik uyanış | Potansiyel enerjiyi görünür ve üretken harekete çevirme | Durgun sistemin dış etkiyle rezonansa girerek dalgalanması ve üretken hale gelmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal mobilizasyon | Kitlesel silkiniş | Atalet içindeki toplumu meşru bir gaye etrafında uyandırma | Liderlik ve ortak dava, pasif duruma düşmüş kitleyi harekete geçirerek sarsar. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve sermaye dolaşımı | Piyasayı canlandırma | Durgunlaşmış kaynakları silkerek verim ve berekete dönüştürme | Atıl duran servetin ve emeğin dolaşıma sokulması, dallardan rızık dökülmesi gibi sonuç verir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Harmonik salınım ve rezonans (Harmonic oscillation / Resonance) | Denge konumundaki bir sistemin dışsal bir enerji girişiyle periyodik ve esnek bir titreşim hareketine geçerek enerjiyi yayması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal silkinme ve kolektif uyanış (Social awakening / Agitation) | Bunalım veya rehavet döneminde yaşayan bir toplumun bir şok veya fikirle harekete geçip pasif halden aktif dinamizme sıçraması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece mekanik bir sarsma, çalkalama veya kontrolsüz bir titreme olarak daraltıp canlılığın ve neşenin doğurduğu esnek salınım boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da cansız ve donuk bir yapının (ölü toprak, cansız asâ) ilahi dokunuşla birdenbire canlanması, çevikleşmesi ve bereket doğuracak bir harekete erişmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ifadeleri sadece birer fiziksel hareket veya korkutucu sarsıntı gibi okumak; Hz. Meryem'in hurmayı silkelemesindeki aktif çaba vurgusunu ve toprağın titremesindeki biyolojik canlanma nüansını kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ölümden hayata, durgunluktan harekete geçiş anındaki ilk biyolojik ve fiziksel sıçramayı tasvir eder; ilahi kudretin cansız maddeye temas ettiği anı canlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Öldükten sonra dirilişi (ba's) tabiat üzerinden ispatlayan ayetlerde (Hac, Fussilet), peygamberlik mucizesinin canlılığını gösteren kıssalarda (Neml, Kasas) ve doğum/rızık bağlamındaki ayetlerde (Meryem) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Toprağın dirilmesini ve asânın yılana dönüşmesini durağan ve ani bir dönüşüm değil, gözle görülür bir canlılık, hareket ve çeviklikle gerçekleşen organik bir uyanış olarak kavramayı sağlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Mızrak, dal veya kılıç gibi esnek nesnelerin hızla sallandığında titremesi; ağacın meyveleri dökülsün diye silkelenmesi.
- Soyut anlam: Durgun ve hareketsiz bir yapının hayat, enerji veya irade ile sarsılarak ritmik bir dinamizme ve verimliliğe kavuşması.
- Sistematik karşılık: Dışsal bir ilahi veya tabii girdinin (su, vahiy, fiziksel temas) atıl bir sistemi uyararak onda rezonans, canlanma ve mahsul dökülüşü oluşturması.
- LaTeX modeli: $$S_0 + E \xrightarrow{\Delta t} S_{\sim} \rightarrow Y$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_0$ durağan ve uykuda olan sistemi (ölü toprak, cansız asâ, hareketsiz hurma gövdesi), $E$ sisteme dahil olan dışsal uyarıcı etkiyi (su, vahiy, elle silkeleme), $\Delta t$ sarsılma anını, $S_{\sim}$ sistemin kazandığı esnek titreşimi ve canlanmayı (اهْتَزَّتْ), $Y$ ise bu titreşim neticesinde ortaya çıkan nihai semereyi ve bereketi (bitkilerin bitmesi, taze hurmanın dökülmesi, mucizenin belirmesi) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/19:25.md) — وَهُزِّي

وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا

Meal (IK): Hurma dalını kendine doğru silkele; üstüne taze hurma dökülsün.

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/22:5.md) — اهْتَزَّتْ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Neml 27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/27:10.md) — تَهْتَزُّ

وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Değneğini at. Onun yılan gibi hareketler yaptığını görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı ve geri dönmedi. Ey Musa; korkma. Benim katımda muhakkak ki peygamberler korkmazlar.

### [Kasas 28:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/28:31.md) — تَهْتَزُّ

وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ

Meal (IK): Asanı bırak, diye seslenildi. Onun bir yılan gibi deprendiğini görünce, dönüp arkasına bakmadan kaçtı. Ey Musa, beri gel, korkma. Çünkü sen emniyyette olanlardansın, denildi.

### [Fussilet 41:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/ayet/41:39.md) — اهْتَزَّتْ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): O’nun ayetlerinden biri de, kupkuru gördüğün yeryüzünün Biz ona su indirdiğimiz zaman harekete geçip kabarmasıdır. Ona can veren Allah, elbette ölüleri de diriltir. Muhakkak ki O; her şeye kadirdir.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء مع الزاي
هز مستعمل فقط
هز:
هززتُ الرُّمحَ ونحوَه فـاهـتـزّ		وهززت فلانا للخير فاهتزّ للخير.
واهتزّتِ الأرضُ: نَبَتَتْ والهَزْهَزَةُ والهَزاهِز: تحريك البلايا والحروب للنّاس. وهَزيزُ الرّيح: تَحْريكُها. قال:
تقول هَزيزُ الرِّيحِ مرّتْ بأثأب

##### Türkçe

باب **الهاء** مع **الزاي**
**هز** yalnızca kullanılandır.
**هز**:
Mızrağı ve benzerini salladım; böylece sallandı.		Ve falanı hayra (yöneltmek için) salladım; böylece hayra sallandı.
Ve yer sallandı: bitirdi. Ve **الهَزْهَزَةُ** ve **الهَزاهِز**: insanlar için belâları ve savaşları hareketlendirmektir. Ve rüzgârın **هَزيزُ**’i: onun hareketlendirilmesidir. Dedi ki:
“Rüzgârın **هَزيزُ**’i, **أثأب**’in yanından geçti,”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَزَزْتُ الشيء هَزًّا فاهْتَزَّ، أي حرَّكته فتحرَّك. يقال: هَزَّ الحادي الإبل هَزًّا فاهْتَزَّتْ هي، إذا تحرَّكتْ في سيرها لحُدائه. واهْتَزَّ الكوكبُ في انقضاضه. وكوكبٌ هازٌّ. والهِزَّةُ بالكسر: النشاطُ والارتياحُ، وصوتُ غليان القِدْرِ. واهْتِزازُ الموكب أيضاً: صوتُهم وجَلبتهم. وهَزيزُ الريح: دويُّها عند هَزِّها الشجر. يقال: الريح تُهَزِّزُ الشجر فيَتَهَزَّزُ.

##### Türkçe

**هَزَزْتُ** şeyi **هَزًّا** (ile) salladım da o **فاهْتَزَّ**; yani onu hareket ettirdim de o hareket etti. Denir: **هَزَّ** deve sürücüsü develeri **هَزًّا** (ile) de onlar **فاهْتَزَّتْ**; yani onun **لُدائه**’si sebebiyle yürüyüşlerinde hareket ettikleri zaman. Ve yıldız, düşüşünde **واهْتَزَّ**. Ve **كوكبٌ هازٌّ**: sallanan bir yıldız. Ve **الهِزَّةُ** (kesre ile): canlılık ve ferahlama; ve tencerenin kaynamasının sesi. Ve alayın **واهْتِزازُ الموكب**’u da: onların sesi ve gürültüleridir. Ve rüzgârın **هَزيزُ**’i: onun, ağacı **هَزِّ** etmesi esnasındaki uğultusudur. Denir: rüzgâr ağacı **تُهَزِّزُ** de o **فَيَتَهَزَّزُ**.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهز: التحريك الشديد، يقال: هززت الرمح فاهتز وهززت فلانا للعطاء. قال تعالى: ﴿وهزي إليك بجذع النخلة﴾ [مريم/25]، ﴿فلما رآها تهتز﴾ [النمل/ 10] واهتز النبات: إذا تحرك لنضارته، قال تعالى: ﴿فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت﴾ [الحج/5] واهتز الكوكب في انقضاضه، وسيف هزهاز، وماء هزهز ورجل هزهز: خفيف.

##### Türkçe

- **الهز**: şiddetli hareket ettirme; denilir ki: “**هززت** mızrağı, o da **اهتز**”; ve “**هززت** falancayı bağış için.” Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve **هزي** kendine hurma ağacının gövdesini﴾ [Meryem/25], ﴿Onu **تهتز** görüp﴾ [Neml/10]. Ve **اهتز** bitki: tazeliği sebebiyle hareket ettiğinde. Yüce Allah dedi ki: ﴿Üzerine su indirdiğimizde **اهتزت** ve kabardı﴾ [Hac/5]. Ve yıldız, düşüşünde **اهتز**. Ve **سيف هزهاز**; ve **ماء هزهز** ve **رجل هزهز**: hafif.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ز ز
هزّ السّيف والقناة وغيرهما ‏"‏ وهزّي إليك بجذع النّخلة ‏"‏ وهزّت الريح الأغصان‏.‏
وسيفٌ هزهاز‏.‏
قال‏:‏ فوردت مثل اليماني الهزهاز تدفع عن أعناقها بالأعجاز أي ماءً كالسيف‏.‏
وهزهز الثور قرنه فتهزهز‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ ما تهزهزت رءوسكما ‏"‏ وفلان يشهد الهزاهز وهي الحروب والشدائد التي تهزهز‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو يهتز للمعروف‏.‏
وهززته وهززت منه‏.‏
وقد هزّ عطفيه لكذا وهزّ منكبيه‏.‏
وهزّ الحادي الإبل بحدائه فاهتزّت ولها هزيز عند الحداء‏:‏ نشاط في السير وحركة‏.‏
وللريح إذا ما جرى شأوين وابتل عطفه تقول هزيز الريح مرّت بأثأب وهو حفيفها وسرعة هبوبها‏.‏
قال الطرمّاح‏:‏ يظلّ هزيز الريح بين مسامعي بها كالتجاج المأتم المتنوّح واهتزّ الماء في جريانه والكوكب في انقضاضه‏.‏
ويقال‏:‏ قد هزّ الكوكب إذا انقضّ‏.‏
قال‏:‏ كأنّ من يأخذ وهو مذنب يخرّ من حيث يهزّ الكوكب واهتزّ النبات إذا طال‏.‏
وهزّته الرياح والأمطار‏.‏
واهتزت الأرض إذا أنبتت‏.‏
وامرأة هزّةٌ‏:‏ نشيطة للشرّ مرتاحة له ونساءٌ هزّاتٌ‏.‏

##### Türkçe

ه ز ز
**هزّ** kılıcı, mızrağı ve başkalarını (salladı); “ve **هزّي إليك بجذع النّخلة**” (hurma ağacının gövdesini kendine doğru salla) ve rüzgâr dalları **هزّت** (salladı).
Ve **سيفٌ هزهاز**: (çok) sallayıcı bir kılıç.
Dedi ki: “Böylece Yemenî **الهزهاز** gibi vardım; boyunlarından **بالأعجاز** ile (yani) suyu, kılıç gibi, iter.”
Ve öküz boynuzunu **هزهز** etti; böylece **فتهزهز** (sallandı).
Ve hadiste: “**ما تهزهزت رءوسكما**” (başlarınız sallanmadı mı?) ve falan kimse **الهزاهز**e şahit olur; o da savaşlar ve şiddetlerdir ki onu sallar.
Ve mecazdan: O, iyilik için **يهتز** (coşar/sallanır).
Ve onu **هززته** (salladım) ve ondan **هززت منه** (salladım).
Ve gerçekten o, bunun için iki yanını **هزّ** etti ve iki omzunu **هزّ** etti.
Ve deve sürücüsü, develeri ezgisiyle **هزّ** etti; böylece **فاهتزّت** (sallandılar); ve onların, ezgi sırasında bir **هزيز**i vardır: yürüyüşte canlılık ve hareket.
Ve rüzgâr için, iki koşuyu koştuğunda ve yanı ıslandığında, “**هزيز الريح**” dersin: **بأثأب** üzerinden geçti; o, onun hışırtısı ve esişinin süratidir.
Tarammâh dedi ki: “Onunla, kulaklarım arasında rüzgârın **هزيز**i sürer; matemli, feryat edenin gürültüsü gibi.” Ve su, akışında **واهتزّ** (dalgalandı/sallandı) ve yıldız, düşüşünde (kayışında).
Ve denilir: Yıldız düştüğünde **قد هزّ الكوكب**.
Dedi ki: “Sanki alan kimse, o günahkâr iken, yıldızın **يهزّ** ettiği yerden düşer.” Ve bitki, uzadığında **واهتزّ**.
Ve rüzgârlar ve yağmurlar onu **هزّته** (salladı).
Ve yer, bitirdiğinde **واهتزت** (kıpırdadı/sallandı).
Ve **امرأة هزّةٌ**: şerre (kötülüğe) karşı canlı, ona rahat eden; ve **نساءٌ هزّاتٌ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَزُّ: تحريك الشيء كما تَهُزُّ القَناةَ فتضطرب وتَهْتَزُّ، وهَزَّه يَهُزُّه هَزّاً وهَزَّ به وهَزَّزَهُ. وفي التنزيل العزيز: وهُزِّي إِليك بِجِذْعِ النخلة؛ أَي حَرِّكِي. والعرب تقول: هَزَّه وهَزَّ به إِذا حركه؛ ومثله: خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخطام وتَعلَّق زيداً وتَعَلَّق بزيد؛ قال ابن سيده: وإِنما عَدَّاه بالباء لأَنَّ في هُزِّي معنى جُرِّي؛ وقال المتنخل الهُذَليُّ:
قد حال بَيْنَ دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ
مِسْعٌ، لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ
مؤَوِّبة: ريح تأْتي ليلاً، وقد اهْتَزَّ؛ ويستعار فيقال: هَزَزْتُ فلاناً لخير فاهْتَزَّ، وهَزَزْتُ الشيءَ هَزّاً فاهْتَزَّ أَي حركته فتحرك؛ قال:
كَرِيمٌ هُزَّ فاهْتَزّ،
كذاك السَّيِّدُ النَّزّ
وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: اهْتَزَّ العرشُ لموت معاذ؛ قال ابن شميل: اهْتَزَّ العرشُ أَي فَرِحَ؛ ؤأَنشد:
كريم هُزَّ فاهْتَزّ
وقال بعضهم: أُريد بالعرش ههنا السرير الذي حمل عليه سعد بن معاذ حين نقل إِلى قبره، وقيل: هو عرش الله ارتاح واستبشر لكرامته على ربه أَي لروح سعد بن معاذ حين رفع إِلى السماء، والله أَعلم بما أَراد. قال ابن الأَثير: الهَزُّ في الأَصل الحركة، واهْتَزَّ إِذا تحرك، فاستعمله على معنى الارتياح، أَي ارتاح لصعوده حين صُعِدَ به واستبشر لكرامته على ربه. وكل من خَفَّ لأَمر وارتاح له، فقد اهتز له؛ وقيل: أَراد فَرِحَ أَهلُ العرش بموته. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فانطلقنا بالسِّقْطَينِ نَهُزُّ أَي نُسْرِعُ السَّيْرَ بهما، ويروى: نَهِزُ من الوَهْزِ، وهو مذكور في موضعه. وأَخَذَتْهُ لذلك الأَمر هِزَّة أَي أَرْيَحِيَّة وحركة. واهْتَزَّ النبات: تَحَرَّك وطال. وهَزَّتْه الريح والرِّيُّ: حَرَّكاه وأَطالاه. واهتَزَّت الأَرضُ: تحركت وأَنبتت. وفي التنزيل العزيز: فإِذا أَنزلنا عليها الماءَ اهْتَزَّتْ ورَبَتْ؛ اهتزت أَي تحركت عند وقوع النبات بها، ورَبَتْ أَي انتفخت وعَلَتْ. وفي الحديث: إِني سمعت هَزِيزاً كَهزِيز الرَّحَى أَي صوت دورانها. والهَزُّ والهَزِيزُ في السير: تحريك الإِبل في خِفَّتِها. وقد هَزَّها السيرُ وهَزَّها الحادي هَزِيزاً فاهْتَزَّتْ هي إِذا تحركت في سيرها بِحُدائِه. الأَصمعي: الهِزَّةُ من سير الإِبل أَن يَهْتَزَّ المَوْكِبُ. قال النضر: يَهْتَزّ أَي يُسْرِع. ابن سيده: الهِزَّة أَن يتحرك الموكِبُ وقد اهْتَزَّ؛ قال ابن قيس الرُّقَيَّاتِ: أَلا هَزِئَتْ بِنا قُرَشِيْـ
ـيَةٌ يَهْتَزُّ مَوْكِبُها
واهْتِزازُ الموكب أَيضاً
(* قوله« واهتزاز الموكب أيضا إلخ» عبارة
الجوهري: والهزة، بالكسر، النشاط والارتياح وصوت غليان القدر واهتزاز الموكب أيضا إلخ) وخَلَبَتُهُم. وهَزِيزُ الريح: دَوِيُّها عند هَزِّها الشجرَ؛ يقال: الريح تُهَزِّزُ الشجر فَيَتَهَزَّزُ؛ وهَزْهَزَهُ أَي حركه فَتَهَزْهَزَ. وهَزِيزُ الريح: صوتُ حَرَكَتِها؛ قال امرؤُ القيس: إِذا ما جَرَى شَأْوَيْنِ وابْتَلَّ عِطْفُه،
تقولُ: هَزِيزُ الريحِ مَرَّتْ بأَثْأَبِ
وهِزَّانُ بن يَقْدُمَ: بطنٌ، فِعْلانٌ من الهِزَّة؛ قال الشاعر (* قوله
« قال الشاعر» هو الأعشى يخاطب امرأة، وصدره:
« وقد كان في شبان قومك منكح») :
وفِتْيان هِزَّانَ الطِّوالُ الغَرانِقَهْ
وقيل: هِزَّانُ قبيلة معروفة، وقيل: هِزَّان قبيلة من العرب. وهَزْهَزَ الشيءَ: كَهزَّه. والهَزْهَزَةُ: تحريك الرأْس. والهَزْهَزةُ: تحريك البلايا والحروب للناس. والهَزاهِزُ: الفتن يَهْتَزُّ فيها الناس. وسيف هَزْهازٌ وسيف هُزَهِزٌ وهُزاهِزٌ: صافٍ. وماء هُزْهُزٌ وهُزاهِزٌ وهَزْهازٌ: يَهْتَزُّ من صفائه. وعَيْنٌ هُزْهُزٌ: كذلك. وماء هُزَهِزٌ في اهْتِزازِه إِذا جَرى، ونَهْرٌ هُزْهُزٌ، بالضم؛ وأَنشد الأَصمعي: إِذا اسْتَراثَتْ ساقياً مُسْتَوْفِزا
بَجَّتْ من البَطْحاءِ نَهْراً هُزْهُزا
قال ثعلب: قال أَبو العالية: قلت للغَنَويِّ ما كان لك بنَجْدٍفقال: ساحاتٌ فِيحٌ وعَيْنٌ هُزْهُزٌ واسعةُ مُرْتَكَضِ المَجَمِّ، قلت: فما أَخرجك عنهافقال: إِن بني عامر جعلوني على حِنْدِيرَةِ أَعينهم يريدون أَن يَخْتَفُوا دَمِيَهْ؛ مَرتكض: مُضْطَرَب. والمَجَمُّ: موضع جُموم الماء أَي توفُّره واجتماعه. وقوله: أَن يختفوا دميه أَي يقتلوني ولا يُعْلَم بي. وبعير هُزاهِزٌ: شديد الصوت؛ وقال الباهلي في قول الراجز: فَوَرَدَتْ مِثْلَ اليَمانِ الهَزْهازْ،
تَدْفَعُ عن أَعْناقِها بالأَعْجازْ
أَراد أَن هذه الإِبل وردت ماءً هَزْهازاً كالسيف اليماني في صفائه. أَبو عمرو: بئر هُزْهُزٌ بعيدة القَعر؛ وأَنشد:
وفَتَحَتْ للعَرْدِ بِئْراً هُزْهُزا
وقول أَبي وَجْزَةَ:
والماءُ لا قَسْمٌ ولا أَقْلادُ،
هُزاهِزٌ أَرْجاؤُها أَجْلادُ،
لا هُنَّ أَمْلاحٌ ولا ثِمادُ
قيل: ماء هَزْهازٌ إِذا كان كثيراً يَتَهَزْهَزُ، واهْتَزَّ الكوكبُ يف انْقِضاضِه، وكوكب هازٌّ. والهِزَّةُ، بالكسر: النَّشاط والارتياح وصوت غليان القِدْرِ. ويقال: تَهَزْهَزَ إِليه قلبي أَي ارتاح وهَشَّ؛ قال الراعي:
إِذا فاطَنَتْنا في الحديث تَهَزْهَزَتْ
إِليها قلوبٌ، دُونَهُنَّ الجَوانِحُ
والهَزائِزُ: الشدائد؛ حكاها ثعلب قال: ولا واحد لها.

##### Türkçe

**الهَزُّ**: şeyi hareket ettirmektir; tıpkı **القَناةَ**’yı salladığın zaman onun çalkalanıp **تَهْتَزُّ** etmesi gibi.

Ve **هَزَّه يَهُزُّه هَزّاً**; ve **هَزَّ به**; ve **هَزَّزَهُ**.

Ve aziz tenzilde: **وهُزِّي إِليك بِجِذْعِ النخلة**; yani: hareket ettir.

Ve Araplar der: **هَزَّه** ve **هَزَّ به**; onu hareket ettirdiği zaman; ve bunun benzeri: **خُذِ الخِطامَ** ve **خُذْ بالخطام**; ve **تَعلَّق زيداً** ve **تَعَلَّق بزيد**.

İbn Sîde dedi: Onu ancak **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü **هُزِّي**’de **جُرِّي** manası vardır.

Ve el-Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
قد حال بَيْنَ دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ
مِسْعٌ، لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ

**مؤَوِّبة**: geceleyin gelen rüzgâr.

Ve **اهْتَزَّ** etmiştir.

Ve ödünç alınır da denir: **هَزَزْتُ فلاناً لخير فاهْتَزَّ**; ve **هَزَزْتُ الشيءَ هَزّاً فاهْتَزَّ**; yani: onu hareket ettirdim de o hareket etti.

Dedi:
كَرِيمٌ هُزَّ فاهْتَزّ،
كذاك السَّيِّدُ النَّزّ

Ve Peygamber’in hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: **اهْتَزَّ العرشُ لموت معاذ**.

İbn Şümeyl dedi: **اهْتَزَّ العرشُ** yani: sevindi.

Ve inşâd etti:
كريم هُزَّ فاهْتَزّ

Ve bazısı dedi: burada **العرش** ile, Sa‘d b. Muâz kabre nakledildiği zaman üzerine taşındığı sedir kastedildi.

Ve denildi: o, Allah’ın arşıdır; Rabbine karşı kerâmeti için, yani Sa‘d b. Muâz’ın ruhu göğe kaldırıldığı zaman, rahatladı ve müjdelendi.

Ve Allah, neyi murad ettiğini daha iyi bilendir.

İbnü’l-Esîr dedi: **الهَزُّ** asılda harekettir; ve **اهْتَزَّ** hareket ettiği zaman (denir); sonra onu **الارتياح** manası üzerine kullandı; yani, onunla yukarı çıkarıldığı zaman yükselişine rahatladı ve Rabbine karşı kerâmeti için müjdelendi.

Ve her kim bir iş için hafifleyip ona rahatladıysa, ona **اهتز** etmiştir.

Ve denildi: arş ehli onun ölümüyle sevindi demek istedi.

Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **فانطلقنا بالسِّقْطَينِ نَهُزُّ**; yani onlarla yürüyüşü hızlandırıyoruz.

Ve rivayet edilir: **نَهِزُ**; **الوَهْزِ**’dendir; o, yerinde zikredilmiştir.

Ve o iş sebebiyle onu **هِزَّة** aldı; yani bir **أَرْيَحِيَّة** ve hareket.

Ve **اهْتَزَّ النبات**: hareket etti ve uzadı.

Ve rüzgâr ve sulaklık onu **هَزَّتْه**: ikisi onu hareket ettirdi ve uzattı.

Ve **اهتَزَّت الأَرضُ**: hareket etti ve bitki bitirdi.

Ve aziz tenzilde: **فإِذا أَنزلنا عليها الماءَ اهْتَزَّتْ ورَبَتْ**; **اهتزت** yani, onda bitki meydana geldiği sırada hareket etti; ve **رَبَتْ** yani şişti ve yükseldi.

Ve hadîste: **إِني سمعت هَزِيزاً كَهزِيز الرَّحَى**; yani onun dönmesinin sesi.

Ve yürüyüşte **الهَزُّ** ve **الهَزِيزُ**: develeri hafifliklerinde hareket ettirmektir.

Ve yürüyüş onu **هَزَّ** etti; ve hâdî onu **هَزَّها هَزِيزاً** etti; böylece o, onun **حُدائِه**’siyle yürüyüşünde hareket ettiği zaman **اهْتَزَّتْ** eder.

el-Asma‘î: develerin yürüyüşünden **الهِزَّةُ**, alayın **يَهْتَزَّ** etmesidir.

en-Nadr dedi: **يَهْتَزّ** yani hızlanır.

İbn Sîde: **الهِزَّة** alayın hareket etmesidir; ve **اهْتَزَّ** etmiştir.

İbn Kays er-Rukayyât dedi:
أَلا هَزِئَتْ بِنا قُرَشِيْـ
ـيَةٌ يَهْتَزُّ مَوْكِبُها

Ve **واهْتِزازُ الموكب** de; ve onları aldattım.

(* Onun sözü: «واهتزاز الموكب أيضا إلخ» el-Cevherî’nin ibaresidir: **والهزة، بالكسر، النشاط والارتياح وصوت غليان القدر واهتزاز الموكب أيضا إلخ**)

Ve **هَزِيزُ الريح**: onun, ağacı sallaması esnasındaki uğultusudur; denir: rüzgâr ağacı **تُهَزِّزُ** eder de o **فَيَتَهَزَّزُ** eder.

Ve **هَزْهَزَهُ** yani onu hareket ettirdi de o **فَتَهَزْهَزَ** etti.

Ve **هَزِيزُ الريح**: onun hareketinin sesidir.

İmru’ül-Kays dedi:
إِذا ما جَرَى شَأْوَيْنِ وابْتَلَّ عِطْفُه،
تقولُ: هَزِيزُ الريحِ مَرَّتْ بأَثْأَبِ

Ve **هِزَّانُ بن يَقْدُمَ**: bir batındır; **فِعْلانٌ** vezninde, **الهِزَّة**’dendir.

Şair dedi
(* Onun sözü «قال الشاعر» el-A‘şâ’dır; bir kadına hitap eder; ve onun ilk mısraı:
« وقد كان في شبان قومك منكح»):
وفِتْيان هِزَّانَ الطِّوالُ الغَرانِقَهْ

Ve denildi: **هِزَّانُ** bilinen bir kabiledir.

Ve denildi: **هِزَّان** Araplardan bir kabiledir.

Ve **هَزْهَزَ الشيءَ**: **كَهزَّه** gibidir.

Ve **الهَزْهَزَةُ**: başı hareket ettirmektir.

Ve **الهَزْهَزةُ**: insanlara belâları ve savaşları hareket ettirmektir.

Ve **الهَزاهِزُ**: fitnelerdir; insanlar onların içinde **يَهْتَزُّ** eder.

Ve **سيف هَزْهازٌ** ve **سيف هُزَهِزٌ** ve **هُزاهِزٌ**: saf (berrak).

Ve **ماء هُزْهُزٌ** ve **هُزاهِزٌ** ve **هَزْهازٌ**: saflığından **يَهْتَزُّ** eder.

Ve **عَيْنٌ هُزْهُزٌ**: böyledir.

Ve **ماء هُزَهِزٌ**: aktığı zaman onun **اهْتِزازِه**’inde (yani titremesinde); ve **نَهْرٌ هُزْهُزٌ**; **بالضم**.

Ve el-Asma‘î inşâd etti:
إِذا اسْتَراثَتْ ساقياً مُسْتَوْفِزا
بَجَّتْ من البَطْحاءِ نَهْراً هُزْهُزا

Sa‘leb dedi: Ebû’l-Âliye dedi: Ganevî’ye dedim: Necd’de senin için ne vardı? Dedi ki: geniş sahalar ve geniş, **مُرْتَكَضِ المَجَمِّ** olan bir **عَيْنٌ هُزْهُزٌ**.

Dedim: peki seni ondan ne çıkardı? Dedi ki: Benî Âmir beni, gözlerinin **حِنْدِيرَةِ**’si üzerine koydular; kanımı gizlice almak, yani beni öldürmek ve benden haberdar olunmamasını istiyorlar.

**مَرتكض**: çalkantılı.

Ve **المَجَمُّ**: suyun **جُموم**u yeri; yani onun bol oluşu ve toplanması.

Ve onun sözü: **أَن يختفوا دميه** yani beni öldürsünler de benden bilinmesin.

Ve **بعير هُزاهِزٌ**: sesi şiddetli.

Ve el-Bâhilî, râcizin sözünde dedi:
فَوَرَدَتْ مِثْلَ اليَمانِ الهَزْهازْ،
تَدْفَعُ عن أَعْناقِها بالأَعْجازْ

Şunu murad etti: bu develer, saflığında Yemenî kılıç gibi olan **ماءً هَزْهازاً**’a vardılar.

Ebû ‘Amr: **بئر هُزْهُزٌ**: dibi uzak (derin) kuyu.

Ve inşâd etti:
وفَتَحَتْ للعَرْدِ بِئْراً هُزْهُزا

Ve Ebû Vecze’nin sözü:
والماءُ لا قَسْمٌ ولا أَقْلادُ،
هُزاهِزٌ أَرْجاؤُها أَجْلادُ،
لا هُنَّ أَمْلاحٌ ولا ثِمادُ

Denildi: **ماء هَزْهازٌ**; çok olduğu zaman, **يَتَهَزْهَزُ** eder.

Ve yıldız, düşüşünde **اهْتَزَّ** eder; ve **كوكب هازٌّ**.

Ve **الهِزَّةُ**; **بالكسر**: canlılık ve rahatlama ve tencerenin kaynamasının sesi.

Ve denir: **تَهَزْهَزَ إِليه قلبي**; yani rahatladı ve sevinçle yöneldi.

er-Râ‘î dedi:
إِذا فاطَنَتْنا في الحديث تَهَزْهَزَتْ
إِليها قلوبٌ، دُونَهُنَّ الجَوانِحُ

Ve **الهَزائِزُ**: şiddetlerdir; Sa‘leb onu nakletti; dedi ki: onun tekili yoktur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ز ز * * هَزَّ * الشيء * فاهْتَزَّ * أي حركه فتحرك وبابه رد و * الهِزّةُ * بالكسر النشاط والارتياح

##### Türkçe

* ه ز ز * * **هَزَّ** * şeyi * böylece **اهْتَزَّ** * yani onu hareket ettirdi de hareket etti; ve onun bâbı **رد**’dir. Ve * **الهِزّةُ** * kesre ile: canlılık ve ferahlama.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هزه يهزه هزا، هز به: حركه بجذب ودفع، أو حركه يمينا أو شمالا، وقيده الراغب بالشدة، وفي التنزيل العزيز:  وهزي إليك بجذع النخلة  أي حركي، يتعدى بنفسه وبالباء، هكذا يقوله العرب، ومثله خذ الخطام وخذ بالخطام، وتعلق زيدا وتعلق بزيد. قال ابن سيده: وإنما عداه بالباء لأن هز في معنى جري، وأنشد في العباب قول تأبط شرا:
  أهز به في ندوة الحي عطـفـه                      كما هز عطفي بالهجان الأوارك

  وقول شيخنا: وكأن المصنف اغتر بظاهر قوله تعالى المشار إليه، والحق أنه لا يتعدى بالباء وإنما يتعدى بنفسه، محل تأمل. من المجاز: هز الحادي الإبل يهزها هزا وهزيزا فاهتزت هي، أي نشطها بحدائه فتحركت في سيرها وخفت. وقد هزها السير. ولها هزيز عند الحداء: نشاط في السير وحركة. من المجاز: هز الكوكب: انقض، فهو هاز، كاهتز، كما في الأساس والعباب واللسان. والهزيز، كأمير: الصوت، كالأزيز، ومنه الحديث:  إني سمعت هزيزا كهزيز الرحا  ، أي صوت دورانها. من المجاز: الهزيز دوي الريح عند هزها الشجر، وصوت حركتها، وقيل: خفتها وسرعة هبوبها، قال امرؤ القيس:
  إذا ما جرى شأوين وابتل عطفه                      تقول هزيز الريح مرت بأثأب والهزة، بالكسر: النشاط، والارتياح، وهو مجاز. كذلك الهزة: صوت غليان القدر. الهزة أيضا: تردد صوت الرعد، كالهزيز، كأمير. قال الأصمعي: الهزة: نوع من سير الإبل، أن يهتز الموكب، قال النضر: يهتز، أي يسرع. وقال ابن سيده: الهزة أن يتحرك الموكب. وقال ابن دريد: هزة الموكب، إذا سمعت حفيفه، وأنشد:
  كاليوم هزة أجمال بأظعان من المجاز: الهزة: الأريحية، يقال: أخذته لذلك الأمر هزة، إذا مدح، أي أريحية وحركة. من المجاز: ماء هزهز وهزاهز، كعلبط وعلابط وهدهد وصفصاف، أي كثير جار يهتز من صفائه. وعين هزهز كذلك. وقال أبو وجزة السعدي:
  والماء لا قسم ولا أقلاد                      هزاهز أرجاؤها أجلاد
  لا هن أملاح ولا ثماد وأنشد الأصمعي:
  إذا استراثت ساقيا مستـوفـزا                      بجت من البطحاء نهرا هزهزا قال ثعلب: قال أبو العالية؛ قلت للغنوي: ما كان لك بنجد? قال: ساحات فيح، وعين هزهز واسعة مرتكض المجم. قلت: فما أخرجك عنها? قال: إن بني عامر جعلوني على حنديرة أعينهم، يريدون أن يختفوا دميه. أي يقتلوني ولا يعلم بي. وسيف هزهاز، بالفتح: صاف لماع كثير الماء، وهو مجاز، وأنشد الأصمعي:
  فوردت مثل اليمان الهزهاز                      تدفع عن أعناقها بالأعجاز أراد أن هذه الإبل وردت ماء مثل السيف اليماني في صفائه. وكذلك سيف هزهز، كفدفد، وهزهز، كعلبط، وهزاهز، كعلابط، كما في التكملة. وهزهاز، بالفتح: اسم كلب، نقله الصاغاني في العباب عن ابن عباد. قال أبو عمرو: بئر هزهز، كقنفذ: بعيدة القعر، وأنشد:
  وفتحت للعرد بئرا هزهزا                      فالتقمت جردانه والعكمزا من المجاز: الهزهز، كعلبط: الخفيف السريع الظريف من الرجال. وهززه تهزيزا، وكذا هززه به: حركه، قال المتنخل الهذلي:
  قد حال بـين دريسـيه مـؤ	وبة                      مسع لها بعضاه الأرض تهزيز فاهتز وتهزز، الصواب أن اهتز مطاوع هزه فاهتز، وتهزز مطاوع هززه وهزهزه فتهزز. كتهزهز. والهزهزة: تحريك الرأس. والهزاهز: تحريك البلايا والحروب الناس أي تحريكها إياهم. وهزهزه هزهزة: ذلله وحركه فتهزهز، واستعماله في التذليل مجاز. من المجاز أيضا قولهم: تهزهز إليه قلبي، أي ارتاح للسرور وهش، قال الراعي:
  إذا فاطنتنا في الحديث تهزهزت                      إليها قلوب دونهن الجـوانـح

  من المجاز أيضا ما جاء في الحديث:  اهتز عرش الرحمن  هكذا في سائر النسخ كما في رواية، وفي أخرى:  اهتز العرش لموت سعد بن معاذ  . قلت: وهو سعد بن معاذ بن النعمان بن امرئ القيس بن زيد بن عبد الأشهل الأوسي أبو عمرو، سيد الأوس، بدري، قال النضر: اهتز العرش، أي فرح، يقال: هززت فلانا لخير فاهتز، وأنشد:
  كريم هز فاهتز                      كذاك السيد النز وقال بعضهم: أريد بالعرش ها هنا السرير الذي حمل عليه سعد حين نقل إلى قبره. وقيل: هو عرش الله ارتاح بروحه حين رفع إلى السماء. وقال ابن الأثير: أي ارتاح بصعوده حين صعد به، واستبشر لكرامته على ربه، وكل من خف لأمر وارتاح له فقد اهتز له، وقيل: أراد: فرح أهل العرش بموته. والله أعلم بما أراد. ومما يستدرك عليه: هز به السير: أسرع به. واهتز النبات: تحرك وطال، وهو مجاز. وهزته الريح والري: حركاه وأطالاه. وفي الأخير مجاز. واهتزت الأرض: تحركت وأنبتت، وهو مجاز، وقوله تعالى:  فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت  أي تحركت عند وقوع النبات بها، وربت، أي انتفخت وعلت. واهتزت الإبل: تحركت في سيرها، وهو مجاز. والهزاهز: الفتن يهتز فيها الناس. والهزائز: الشدائد، حكاها ثعلب، قال: ولا واحد لها. وهز عطفيه لكذا، وكذا منكبيه، وهزهز منه، كل ذلك مجاز. وكذا اهتز الماء في جريه، وكذا الكوكب في انقضاضه، وهو مجاز. وبعير هزاهز، كحلاحل: شديد الصوت، قال إهاب بن عمير:
  تسمع من هديره الهزاهز                      قبقبة مثل عزيف الراجز والهزهاز والهزاهز: الأسد، نقله الصاغاني. وامرأة هزة: نشيطة للشر مرتاحة له، ونساء هزات، وهو مجاز. وهزان بن يقدم: بطن من العرب، منهم: أبو روق الهزاني وغيره، قال الأعشى يخاطب امرأته:
  فقد كان في شبان قومك منكح                      وفتيان هزان الطوال الغرانقه وهزاز، كسحاب: لقب أبي الحسن سعيد بن ضباح مولى قريش، روى عن ابن عيينة، وطبقته. وأبو محمد بن هزاز: محدث معروف. وهزان بن الحارث الخولاني، شهد فتح مصر. وهزيز بن شن بن أفصى بن عبد القيس - كزبير - وإليه تنسب الرماح الهزيزية.

##### Türkçe

**هزه** onu **يهزه** **هزا** olarak; **هز به**: çekip itmekle bir hareket; yahut sağa veya sola bir hareket. Râgıb onu şiddetle kayıtladı. Aziz tenzilde: **وهزي إليك بجذع النخلة** (yani: hareket ettir) (vardır). Kendi başına ve **ب** ile geçişli olur; Araplar bunu böyle söyler. Bunun benzeri: **خذ الخطام** ve **خذ بالخطام**; **تعلق زيدا** ve **تعلق بزيد**. İbn Sîde dedi: Onu ancak **ب** ile geçişli kıldı; çünkü **هز** “koştu” manasındadır. Ve **العباب**’da Teebbete Şerran’ın sözü olarak şu beyti okuttu:
  Onunla, mahallenin meclisinde yanını sallarım                      tıpkı çökmüş hecinlerle yanımı salladığı gibi

Şeyhimizin sözü: Sanki musannif, işaret edilen söz konusu âyetin zahirine aldanmış; hakikat şudur ki **ب** ile geçişli olmaz; ancak kendi başına geçişli olur; düşünme yeridir. Mecazdan: **هز الحادي الإبل يهزها هزا وهزيزا فاهتزت هي**; yani, onları hıdâsıyla canlandırdı da yürüyüşlerinde hareket ettiler ve hafiflediler. Yürüyüş onları sarsmıştır. Hıdâ sırasında onlarda **هزيز** vardır: yürüyüşte canlılık ve hareket. Mecazdan: **هز الكوكب**: düştü; o halde o **هاز**dır; **اهتز** gibi; **الأساس** ve **العباب** ve **اللسان**’da olduğu üzere. Ve **الهزيز** ( **أمير** vezninde): ses; **الأزيز** gibi. Ondan hadis: **إني سمعت هزيزا كهزيز الرحا**; yani, onun dönmesinin sesi. Mecazdan: **الهزيز** rüzgârın ağaçları sallaması sırasında uğultusudur ve onun hareketinin sesidir. Ve denildi: onun hafifliği ve esmesinin süratidir. İmru’ul-Kays dedi:
  İki hedef kadar koştuğunda ve yanı ıslandığında                      “Rüzgârın **هزيز**i bir **أثأب**’e uğradı” dersin

Ve **الهزة** (kesre ile): canlılık ve ferahlama; ve o mecazdır. Keza **الهزة**: tencerenin kaynamasının sesi. **الهزة** ayrıca: gök gürültüsünün sesinin tekrarıdır; **الهزيز** gibi; (**أمير** vezninde). Asmaî dedi: **الهزة**: develerin yürüyüşünden bir türdür; kafilenin sallanmasıdır. Nadr dedi: **يهتز**; yani, hızlanır. İbn Sîde dedi: **الهزة** kafilenin hareket etmesidir. İbn Düreyd dedi: **هزة الموكب**; onun hışırtısını işittiğin zaman. Ve şu beyti okuttu:
  Bugün gibi, yüklerle develerin **هزة**si

Mecazdan: **الهزة**: yiğitlik coşkusu; denir ki: **أخذته لذلك الأمر هزة**; övüldüğü zaman; yani, yiğitlik coşkusu ve hareket. Mecazdan: **ماء هزهز وهزاهز** ( **علبط** ve **علابط** ve **هدهد** ve **صفصاف** gibi): yani, çok akan; saflığından dolayı sallanır. Ve **عين هزهز** de böyledir. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
  Su: ne paylaştırma var ne de gerdanlıklar                      çevreleri **هزاهز**; derileri sert
  Ne tuzludurlar ne de az su birikintileri

Asmaî şu beyti okuttu:
  Bir sakiyi, sıçrayarak tamamlayıcı halde imdada çağırdığında                      batḥâdan **هزهز** bir ırmak fışkırttı

Sa‘leb dedi: Ebû’l-Âliye dedi; Ganevî’ye dedim: Necd’de senin için ne vardı? Dedi: geniş avlular; ve **عين هزهز**: geniş, suyu fışkıran yerin koşup duran (kaynağı). Dedim: Seni ondan ne çıkardı? Dedi: Benî Âmir beni onların gözlerinin **حنديرة**sı üzerine koydular; kanımı gizlemek istiyorlar; yani, beni öldürsünler de benden haberdar olunmasın. Ve **سيف هزهاز** (fetha ile): berrak, parıldayan, suyu çok; ve o mecazdır. Asmaî şu beyti okuttu:
  Böylece, Yemenî **الهزهاز** gibi (bir suya) vardım                      sağrılarla boyunlarından iter

Şunu murat etti: Bu develer, saflığında Yemenî kılıç gibi bir suya vardılar. Keza **سيف هزهز** ( **فدفد** gibi) ve **هزهز** ( **علبط** gibi) ve **هزاهز** ( **علابط** gibi); **التكملة**’de olduğu üzere. Ve **هزهاز** (fetha ile): bir köpeğin adıdır; Sâgânî onu **العباب**’da İbn Abbâd’dan nakletti. Ebû Amr dedi: **بئر هزهز** ( **قنفذ** gibi): dibi uzak (derin) olan. Ve şu beyti okuttu:
  **العرد** için **هزهز** bir kuyu açtım                      derken, onun çekirgelerini ve **العكمز**’ı yuttu

Mecazdan: **الهزهز** ( **علبط** gibi): erkeklerden hafif, hızlı, zarif olan. Ve **هززه تهزيزا**; keza **هززه به**: onu hareket ettirdi. Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  İki harmanının arasına bir dönüş engel oldu                      yerin iki yanı ona **تهزيز** ile hızlandırıldı

Böylece **اهتز** ve **تهزز**. Doğrusu: **اهتز**; **هزه**’nin mutâvi‘idir: **هزه فاهتز**. Ve **تهزز**; **هززه** ve **هزهزه**’nin mutâvi‘idir: **هززه وهزهزه فتهزز**. **كتهزهز** gibi. Ve **الهزهزة**: başı hareket ettirme. Ve **الهزاهز**: belâlar ve savaşların insanları hareket ettirmesi; yani, onları hareket ettirmesi. Ve **هزهزه هزهزة**: onu zelil kıldı ve hareket ettirdi; böylece **تهزهز**. Onu zelil kılmada kullanımı mecazdır. Mecazdan ayrıca onların sözü: **تهزهز إليه قلبي**; yani, sevinç için ferahladı ve neşelendi. Râ‘î dedi:
  Bizi konuşmada fark ettiğinde, kalpler sallandı                      ona doğru; onların altında kaburgalar

Mecazdan ayrıca hadiste gelen: **اهتز عرش الرحمن**; rivayette olduğu üzere, diğer nüshalarda da böyledir. Bir diğerinde: **اهتز العرش لموت سعد بن معاذ**. Dedim: O, Sa‘d b. Muâz b. en-Nu‘mân b. İmru’ul-Kays b. Zeyd b. Abdü’l-Eşhel el-Evsî, Ebû Amr’dır; Evs’in efendisi; Bedrî. Nadr dedi: **اهتز العرش**; yani, sevindi. Denir: **هززت فلانا لخير فاهتز**. Ve şu beyti okuttu:
  Kerim (olan) sarsıldı da sallandı                      işte böyle, efendi (olan) yücedir

Bazıları dedi: Burada **العرش** ile murat, Sa‘d kabre nakledildiğinde üzerine taşındığı sedirdir. Ve denildi: O, Allah’ın arşıdır; ruhu göğe yükseltildiğinde onunla ferahladı. İbnü’l-Esîr dedi: yani, onunla yükseldiğinde yükselişiyle ferahladı ve Rabbine katındaki ikramına sevindi. Her kim bir iş için hafifler ve onunla ferahlarsa, onun için **اهتز** etmiş olur. Ve denildi: Murat, onun ölümüyle arş ehlinin sevinmesidir. Allah, murad ettiğini daha iyi bilir. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **هز به السير**: onunla hızlandı. Ve **اهتز النبات**: hareket etti ve uzadı; ve o mecazdır. Ve **هزته الريح والري**: ikisi onu hareket ettirdi ve uzattı. Sonuncusunda mecaz vardır. Ve **اهتزت الأرض**: hareket etti ve bitirdi; ve o mecazdır. Ve onun sözü (yüce): **فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت**; yani, bitkinin onda vuku bulması sırasında hareket etti; ve **ربت**: yani, kabardı ve yükseldi. Ve **اهتزت الإبل**: yürüyüşlerinde hareket ettiler; ve o mecazdır. Ve **الهزاهز**: fitneler; insanlar onların içinde sallanır. Ve **الهزائز**: şiddetler; Sa‘leb onu hikâye etti; dedi: onun tekili yoktur. Ve **هز عطفيه لكذا**; keza **منكبيه**; ve **هزهز منه**; bunların hepsi mecazdır. Keza su, akışında **اهتز** etti; keza yıldız, düşüşünde; ve o mecazdır. Ve **بعير هزاهز** ( **حلاحل** gibi): sesi şiddetli. İhâb b. Umeyr dedi:
  Onun böğürmesinden **الهزاهز**i işitirsin                      râcizin ezgisi gibi bir gürleme

Ve **الهزهاز** ve **الهزاهز**: aslan; Sâgânî nakletti. Ve **امرأة هزة**: şerre canlı, ona ferahlayan; ve **نساء هزات**; ve o mecazdır. Ve **هزان بن يقدم**: Araplardan bir batın; onlardandır: Ebû Rûk el-Hezânî ve başkası. A‘şâ, karısına hitap ederek dedi:
  Kavminin gençlerinde senden bir nikâh vardı                      ve uzun boylu, turna gibi **هزان** delikanlılarında

Ve **هزاز** ( **سحاب** gibi): Kureyş’in mevlası Ebû’l-Hasen Sa‘îd b. Dabbâh’ın lakabıdır; İbn Uyeyne’den rivayet etti; ve onun tabakası. Ve Ebû Muhammed b. Hezâz: tanınmış bir muhaddis. Ve **هزان بن الحارث الخولاني**: Mısır’ın fethine şahit oldu. Ve **هزيز بن شن بن أفصى بن عبد القيس** ( **زبير** gibi): ve ona nispetle **الرماح الهزيزية** nispet edilir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَزَّ
هَزَّ U ( n. ac. هَزّ 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Shook, moved; brandished, flourished ( sword ).

b.  ( n. ac. هَزّ 1 ,  هَزِيْز 25 ), Urged on by singing; cheered on; encouraged.

c.  [ Bi ], Brought on quickly.

d.  Made brisk, sprightly; gladdened.

e.  [ acc. &  La ], Made to rejoice in.

f.  [ coll. ], Rocked ( child ).

g.  [ coll. ],  see V .

هَزَّزَ
هَزَّزَ II ,
a.  see I (a) .

تَهَزَّزَ
تَهَزَّزَ V ,
a.  Was shaken; shook, moved.

اِنْهَزَزَ
اِنْهَزَزَ VII
a.  [ coll. ],  see V .

اِهْتَزَزَ
اِهْتَزَزَ VIII ,
a.  see V .

b.  Went quickly.

c.  Was brisk; was cheerful; rejoiced; exulted.

d.  [ La ], Was prompt to do; rejoiced, delighted in, at.

e.  Became tall ( plant ); produced vegetation ( earth ).

هَزّ
هَزّ 1 ,
a.  Shaking; rocking & c.

هَزَّة
هَزَّة 1t ,
a.  Shake, shock; impetus; motion.

b.  Bad woman, mischief-maker.

c.  [ coll. ], Earthquake.

هِزَّة
هِزَّة 2t ,
a.  Briskness, sprightliness; readiness, alacrity; cheerfulness.

b.  Quick pace.

c.  Murmuring, gurgling, bubbling ( of water ); rolling, rumbling ( of thunder ).

d.  Liberality.

مَهْزَز
مَهْزَز 17 ,  مَهْزَزَة 17t ,
a.  see 1t (a) .

هَاْزِز
هَاْزِز 21 ,
a.  Shooting ( star ).

هَزِيْز
هَزِيْز 25 ,
a.  Murmuring; rustling, soughing ( of the wind ); sound, noise; rumbling ( of thunder ).

b.  see 2t (a) .

هَزَاْئِزُ
هَزَاْئِزُ 46 ,
a.  Difficulties, afflictions.

هَزڤزَ
N. P. هَزڤزَ I ,
a.  Shaken.

b.  Foolish, stupid.

هَزَّ مِن عِطْفِي
هَزَّ مِن عِطْفِي
a.  He cheered me on, started me.

##### Türkçe

**هَزَّ**
**هَزَّ** U (mastar adı: **هَزّ** 1)
a. [mef‘ûl ile veya **بِ** ile], salladı, hareket ettirdi; (kılıcı) salladı, savurdu.

b. (mastar adı: **هَزّ** 1, **هَزِيْز** 25), şarkı söyleyerek sevk etti; coşturdu; teşvik etti.

c. [**بِ** ile], çabucak meydana getirdi.

d. çevik, atik yaptı; sevindirdi.

e. [mef‘ûl ile ve **لِ** ile], (bir şeyle) sevindirdi.

f. [topluluk için], (çocuğu) salladı.

g. [topluluk için], V’e bak.

**هَزَّزَ**
**هَزَّزَ** II,
a. I (a)’ya bak.

**تَهَزَّزَ**
**تَهَزَّزَ** V,
a. sallandı; sallandı, hareket etti.

**اِنْهَزَزَ**
**اِنْهَزَزَ** VII
a. [topluluk için], V’e bak.

**اِهْتَزَزَ**
**اِهْتَزَزَ** VIII,
a. V’e bak.

b. çabuk gitti.

c. çevik oldu; neşeli oldu; sevindi; sevinçle coştu.

d. [**لِ** ile], yapmaya çabuk davrandı; (bir şeye) sevindi, (ondan) haz duydu.

e. (bitki) boylandı; (yer) bitki çıkardı.

**هَزّ**
**هَزّ** 1,
a. sallama; sallandırma vb.

**هَزَّة**
**هَزَّة** 1t,
a. sarsıntı, şok; itki; hareket.

b. kötü kadın, fesatçı.

c. [topluluk için], deprem.

**هِزَّة**
**هِزَّة** 2t,
a. çeviklik, atiklik; hazır oluş, ataklık; neşelilik.

b. hızlı yürüyüş.

c. (suyun) mırıltısı, şırıltısı, fokurtusu; (gök gürültüsünün) yuvarlanması, uğultusu.

d. cömertlik.

**مَهْزَز**
**مَهْزَز** 17, **مَهْزَزَة** 17t,
a. 1t (a)’ya bak.

**هَاْزِز**
**هَاْزِز** 21,
a. kayan (yıldız).

**هَزِيْز**
**هَزِيْز** 25,
a. mırıltı; hışırtı, uğultu (rüzgârın); ses, gürültü; (gök gürültüsünün) uğultusu.

b. 2t (a)’ya bak.

**هَزَاْئِزُ**
**هَزَاْئِزُ** 46,
a. güçlükler, belâlar.

**هَزڤزَ**
Özel isim. **هَزڤزَ** I,
a. sallanmış.

b. ahmak, aptal.

**هَزَّ مِن عِطْفِي**
**هَزَّ مِن عِطْفِي**
a. Beni coşturdu, beni harekete geçirdi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هزز
هَزَّ - يَهُزُّ - اهْتَزَّ- يَهْتَزُّ
هَز َّ - يَهُزُّ + كائن + شيئاً: يحركه في مكانه بحركة جذب ودفع معاودة ومتكررة: يدفعه مبعداً له، ثم يجذبه مقرباً،  ويكرر ذلك بسرعة من غير أن يحوله عن مكانه
هَزَّ - يَهُزُّ + كائن + بشيء + إلى كائن: يستعمل الشيء كواسطة ليهز شيئاً، مقرباً إياه إلى الكائن
﴿وهزي إليك بجذع النخلة﴾: استعملي جذع النخلة كواسطة لتهزي الرطب إليك فتتساقط فتلتقطيها
اهْتَزَّ- يَهْتَزُّ: على وزن " افتعلَ " من " هَز َّ - يَهُزُّ ": فعل " هَزَّ - يَهُزُّ " عندما يقع بدافع ذاتي: يهز نفسه بنفسه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع بالرج والهز في نفس المكان، والتذبذب والنواسان والاضطراب لمسافة قصيرة"، وهي:
زَلْزَلَ - يُزَلْزِلُ، زَحَّ - يَزُحُّ (زَحْزَحَ - يُزَحْزِحُ)، رَجَّ - يَرُجُّ، هَزَّ - يَهُزُّ، ذَبَّ - يَذِبُّ، نَغَضَ - يَنْغُضُ (نَغَضَ - يَنْغِضُ)

هز - يهز
 	﴿وهزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا(25)﴾ مريم
اهتز - يهتز
 ﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)﴾ الحج ﴿ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت إن الذي أحياها لمحيي الموتى إنه على كل شيء قدير(39)﴾ فصلت
 	﴿وألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى لا تخف إني لا يخاف لدي المرسلون(10)﴾ النمل ﴿وأن ألق عصاك فلما رآها تهتز كأنها جان ولى مدبرا ولم يعقب ياموسى أقبل ولا تخف إنك من الآمنين(31)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [هزز] ه ز ز: هَزَّ الشيء فاهْتَزَّ أي حركه فتحرك وبابه رد و الهِزّةُ بالكسر النشاط والارتياح
الراغب
هزز
- الهز: التحريك الشديد، يقال: هززت الرمح فاهتز وهززت فلانا للعطاء. قال تعالى: }وهزي إليك بجذع النخلة﴿[مريم/25]،﴾فلما رآها تهتز﴿[النمل/ 10] واهتز النبات: إذا تحرك لنضارته، قال تعالى:﴾فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت{ [الحج/5] واهتز الكوكب في انقضاضه، وسيف هزهاز، وماء هزهز ورجل هزهز: خفيف.
ملخص السان
1.     الهَزُّ: تحريك الشيء كما تَهُزُّ القَناةَ فتضطرب وتَهْتَزُّ،  وهَزَّه يَهُزُّه هَزّاً وهَزَّ به وهَزَّزَهُ. وفي التنزيل العزيز: وهُزِّي  إِليك بِجِذْعِ النخلة؛ أَي حَرِّكِي. والعرب تقول: هَزَّه وهَزَّ به  إِذا حركه؛ وإِنما عَدَّاه بالباء لأَنَّ في هُزِّي معنى جُرِّي
2.     فيقال: هَزَزْتُ  فلاناً لخير فاهْتَزَّ، وهَزَزْتُ الشيءَ هَزّاً فاهْتَزَّ أَي حركته فتحرك
3.  الهَزُّ في الأَصل الحركة، واهْتَزَّ إِذا تحرك، فاستعمله على معنى  الارتياح، أَي ارتاح لصعوده حين صُعِدَ به واستبشر لكرامته على ربه. وكل من  خَفَّ لأَمر وارتاح له، فقد اهتز له؛وأَخَذَتْهُ لذلك الأَمر هِزَّة أَي أَرْيَحِيَّة وحركة.
4.     واهْتَزَّ  النبات: تَحَرَّك وطال. وهَزَّتْه الريح والرِّيُّ: حَرَّكاه وأَطالاه.
5.  واهتَزَّت الأَرضُ: تحركت وأَنبتت. وفي التنزيل العزيز: فإِذا أَنزلنا عليها  الماءَ اهْتَزَّتْ ورَبَتْ؛ اهتزت أَي تحركت عند وقوع النبات بها، ورَبَتْ  أَي انتفخت وعَلَتْ.
6.     يَهْتَزّ أَي يُسْرِع.الهِزَّة أَن  يتحرك الموكِبُ وقد اهْتَزَّ؛والهزة، بالكسر، النشاط والارتياح وصوت غليان القدر واهتزاز الموكب  أيضا إلخ) وخَلَبَتُهُم.
7.     وهَزِيزُ الريح: دَوِيُّها عند هَزِّها الشجرَ؛  يقال: الريح تُهَزِّزُ الشجر فَيَتَهَزَّزُ؛وهَزْهَزَهُ أَي حركه  فَتَهَزْهَزَ. وهَزِيزُ الريح: صوتُ حَرَكَتِها؛
8.     وهَزْهَزَ الشيءَ: كَهزَّه.
9.     والهَزْهَزَةُ: تحريك الرأْس.
10.                        والهَزْهَزةُ:  تحريك البلايا والحروب للناس. والهَزاهِزُ: الفتن يَهْتَزُّ فيها الناس.
11.                        وسيف هَزْهازٌ وسيف هُزَهِزٌ وهُزاهِزٌ: صافٍ. وماء هُزْهُزٌ وهُزاهِزٌ  وهَزْهازٌ: يَهْتَزُّ من صفائه.
12.                        وبعير هُزاهِزٌ: شديد الصوت؛
13.                        تَهَزْهَزَ إِليه قلبي أَي ارتاح وهَشَّ
لسان العرب
● - هزز: الهَزُّ: تحريك الشيء كما تَهُزُّ القَناةَ فتضطرب وتَهْتَزُّ،  وهَزَّه يَهُزُّه هَزّاً وهَزَّ به وهَزَّزَهُ. وفي التنزيل العزيز: وهُزِّي  إِليك بِجِذْعِ النخلة؛ أَي حَرِّكِي. والعرب تقول: هَزَّه وهَزَّ به  إِذا حركه؛ ومثله: خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخطام وتَعلَّق زيداً وتَعَلَّق  بزيد؛ قال ابن سيده: وإِنما عَدَّاه بالباء لأَنَّ في هُزِّي معنى جُرِّي؛  وقال المتنخل الهُذَليُّ:  قد حال بَيْنَ دَرِيسَيْهِ مُؤَوِّبَةٌ  مِسْعٌ، لها بِعِضاهِ الأَرضِ تَهْزِيزُ  مؤَوِّبة: ريح تأْتي ليلاً، وقد اهْتَزَّ؛ ويستعار فيقال: هَزَزْتُ  فلاناً لخير فاهْتَزَّ، وهَزَزْتُ الشيءَ هَزّاً فاهْتَزَّ أَي حركته فتحرك؛  قال:  كَرِيمٌ هُزَّ فاهْتَزّ،  كذاك السَّيِّدُ النَّزّ  وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: اهْتَزَّ العرشُ لموت معاذ؛ قال  ابن شميل: اهْتَزَّ العرشُ أَي فَرِحَ؛ ؤأَنشد:  كريم هُزَّ فاهْتَزّ  وقال بعضهم: أُريد بالعرش ههنا السرير الذي حمل عليه سعد بن معاذ حين  نقل إِلى قبره، وقيل: هو عرش الله ارتاح واستبشر لكرامته على ربه أَي لروح  سعد بن معاذ حين رفع إِلى السماء، والله أَعلم بما أَراد. قال ابن  الأَثير: الهَزُّ في الأَصل الحركة، واهْتَزَّ إِذا تحرك، فاستعمله على معنى  الارتياح، أَي ارتاح لصعوده حين صُعِدَ به واستبشر لكرامته على ربه. وكل من  خَفَّ لأَمر وارتاح له، فقد اهتز له؛ وقيل: أَراد فَرِحَ أَهلُ العرش  بموته. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فانطلقنا بالسِّقْطَينِ نَهُزُّ أَي  نُسْرِعُ السَّيْرَ بهما، ويروى: نَهِزُ من الوَهْزِ، وهو مذكور في موضعه.  وأَخَذَتْهُ لذلك الأَمر هِزَّة أَي أَرْيَحِيَّة وحركة. واهْتَزَّ  النبات: تَحَرَّك وطال. وهَزَّتْه الريح والرِّيُّ: حَرَّكاه وأَطالاه.  واهتَزَّت الأَرضُ: تحركت وأَنبتت. وفي التنزيل العزيز: فإِذا أَنزلنا عليها  الماءَ اهْتَزَّتْ ورَبَتْ؛ اهتزت أَي تحركت عند وقوع النبات بها، ورَبَتْ  أَي انتفخت وعَلَتْ. وفي الحديث: إِني سمعت هَزِيزاً كَهزِيز الرَّحَى  أَي صوت دورانها. والهَزُّ والهَزِيزُ في السير: تحريك الإِبل في  خِفَّتِها. وقد هَزَّها السيرُ وهَزَّها الحادي هَزِيزاً فاهْتَزَّتْ هي إِذا  تحركت في سيرها بِحُدائِه. الأَصمعي: الهِزَّةُ من سير الإِبل أَن يَهْتَزَّ  المَوْكِبُ. قال النضر: يَهْتَزّ أَي يُسْرِع. ابن سيده: الهِزَّة أَن  يتحرك الموكِبُ وقد اهْتَزَّ؛ قال ابن قيس الرُّقَيَّاتِ:  أَلا هَزِئَتْ بِنا قُرَشِيْـ  ـيَةٌ يَهْتَزُّ مَوْكِبُها  واهْتِزازُ الموكب أَيضاً  (* قوله« واهتزاز الموكب أيضا إلخ» عبارة  الجوهري: والهزة، بالكسر، النشاط والارتياح وصوت غليان القدر واهتزاز الموكب  أيضا إلخ) وخَلَبَتُهُم. وهَزِيزُ الريح: دَوِيُّها عند هَزِّها الشجرَ؛  يقال: الريح تُهَزِّزُ الشجر فَيَتَهَزَّزُ؛ وهَزْهَزَهُ أَي حركه  فَتَهَزْهَزَ. وهَزِيزُ الريح: صوتُ حَرَكَتِها؛ قال امرؤُ القيس:  إِذا ما جَرَى شَأْوَيْنِ وابْتَلَّ عِطْفُه،  تقولُ: هَزِيزُ الريحِ مَرَّتْ بأَثْأَبِ  وهِزَّانُ بن يَقْدُمَ: بطنٌ، فِعْلانٌ من الهِزَّة؛ قال الشاعر  (* قوله  « قال الشاعر» هو الأعشى يخاطب امرأة، وصدره:  « وقد كان في شبان قومك منكح») :  وفِتْيان هِزَّانَ الطِّوالُ الغَرانِقَهْ  وقيل: هِزَّانُ قبيلة معروفة، وقيل: هِزَّان قبيلة من العرب.  وهَزْهَزَ الشيءَ: كَهزَّه. والهَزْهَزَةُ: تحريك الرأْس. والهَزْهَزةُ:  تحريك البلايا والحروب للناس. والهَزاهِزُ: الفتن يَهْتَزُّ فيها الناس.  وسيف هَزْهازٌ وسيف هُزَهِزٌ وهُزاهِزٌ: صافٍ. وماء هُزْهُزٌ وهُزاهِزٌ  وهَزْهازٌ: يَهْتَزُّ من صفائه. وعَيْنٌ هُزْهُزٌ: كذلك. وماء هُزَهِزٌ  في اهْتِزازِه إِذا جَرى، ونَهْرٌ هُزْهُزٌ، بالضم؛ وأَنشد الأَصمعي:  إِذا اسْتَراثَتْ ساقياً مُسْتَوْفِزا  بَجَّتْ من البَطْحاءِ نَهْراً هُزْهُزا  قال ثعلب: قال أَبو العالية: قلت للغَنَويِّ ما كان لك بنَجْدٍفقال:  ساحاتٌ فِيحٌ وعَيْنٌ هُزْهُزٌ واسعةُ مُرْتَكَضِ المَجَمِّ، قلت: فما  أَخرجك عنهافقال: إِن بني عامر جعلوني على حِنْدِيرَةِ أَعينهم يريدون أَن  يَخْتَفُوا دَمِيَهْ؛ مَرتكض: مُضْطَرَب. والمَجَمُّ: موضع جُموم الماء أَي  توفُّره واجتماعه. وقوله: أَن يختفوا دميه أَي يقتلوني ولا يُعْلَم بي.  وبعير هُزاهِزٌ: شديد الصوت؛ وقال الباهلي في قول الراجز:  فَوَرَدَتْ مِثْلَ اليَمانِ الهَزْهازْ،  تَدْفَعُ عن أَعْناقِها بالأَعْجازْ  أَراد أَن هذه الإِبل وردت ماءً هَزْهازاً كالسيف اليماني في صفائه.  أَبو عمرو: بئر هُزْهُزٌ بعيدة القَعر؛ وأَنشد:  وفَتَحَتْ للعَرْدِ بِئْراً هُزْهُزا  وقول أَبي وَجْزَةَ:  والماءُ لا قَسْمٌ ولا أَقْلادُ،  هُزاهِزٌ أَرْجاؤُها أَجْلادُ،  لا هُنَّ أَمْلاحٌ ولا ثِمادُ  قيل: ماء هَزْهازٌ إِذا كان كثيراً يَتَهَزْهَزُ، واهْتَزَّ الكوكبُ يف  انْقِضاضِه، وكوكب هازٌّ. والهِزَّةُ، بالكسر: النَّشاط والارتياح وصوت  غليان القِدْرِ. ويقال: تَهَزْهَزَ إِليه قلبي أَي ارتاح وهَشَّ؛ قال  الراعي:  إِذا فاطَنَتْنا في الحديث تَهَزْهَزَتْ  إِليها قلوبٌ، دُونَهُنَّ الجَوانِحُ  والهَزائِزُ: الشدائد؛ حكاها ثعلب قال: ولا واحد لها.
مقاييس اللغة:
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
القاموس المحيط:
هَزَّهُ و به حَرَّكهُ، والحادِي الإِبِلَ هَزيزاً نَشَّطَها بِحُدائِهِ، الكَوْكَبُ انْقَضَّ. والهَزيزُ الصَّوْتُ، ودَوِيُّ الرِيح. والهِزَّةُ، بالكسر النَّشاطُ، والارْتِياحُ، وصَوْتُ غَلَيانِ القِدْرِ، وتَرَدُّدُ صَوْتِ الرَّعْدِ،كالهَزيز، ونَوْعٌ من سَيْرِ الإِبِلِ، والأَرْيَحِيَّةُ. وماءٌ هُزَهِزٌ، كعُلَبِطٍ وعُلابِطٍ وهُدْهُدٍ وصَفْصافٍ كثيرٌ جارٍ. وسَيْفٌ هَزْهازٌ صافٍ لَمَّاعٌ. وهَزْهازٌ اسْمُ كَلْبٍ. وبِئرٌ هُزْهُزٌ، كقُنْفُذٍ بعيدَةُ القَعْر. وكعُلَبِطٍ الخفيفُ السريعُ.وهَزَّزَهُ تَهْزيزاً حَرَّكه، فاهْتَزَّ وتَهَزَّزَ.والهَزْهَزَةُ والهَزاهِزُ تحريكُ البَلايا والحُروبِ الناسَ. وهَزْهَزَهُ ذَلَّلَهُ، وحَرَّكَهُ. وتَهَزْهَزَ إليه قَلْبِي ارْتاحَ لِلسُّرورِ. واهْتَزَّ عَرْشُ الرحمنِ لِمَوْتِ سَعْدٍ أي ارْتاحَ بِرُوحِهِ، واسْتَبْشَرَ لِكَرامَتِهِ على رَبِّهِ.
تاج العروس:
هزز
هزَّه يهُزُّه هَزَّاً هَزَّ به : حرَّكَه بجَذبٍ ودَفْعٍ أو حرَّكَه يميناً أو شمالاً وقيَّدَه الرّاغبُ بالشِّدَّة وفي التنزيل العزيز : " وهُزِّي إليك بجِذْعِ النَّخْلة " أي حَرِّكي يتعَدَّى بنَفسِه وبالباء هكذا يقوله العربُ ومثلُه خُذِ الخِطامَ وخُذْ بالخِطام وتعلَّق زَيْدَاً وتعلَّقْ بزَيْد . قال ابنُ سِيدَه : وإنّما عَدَّاه بالباءِ لأنّ هُزِّ في معنى جُرِّي وأنشد في العُباب قولَ تأَبَّطَ شَرَّاً :
أَهُزُّ به في نَدْوَةِ الحَيِّ عِطْفَه ... كما هَزَّ عِطْفي بالهِجانِ الأَوَارِكِ
وقولُ شَيْخِنا : وكأنّ المُصَنِّف اغتَرَّ بظاهرِ قَوْله تَعالى المُشار إليه والحقُّ أنّه لا يتعَدَّى بالباء وإنّما يتعَدَّى بنفسه محَلُّ تأَمُّلٍ . منَ المَجاز : هَزَّ الحادي الإبلَ يهُزُّها هَزَّاً وهَزيزاً فاهْتَزَّتْ هي أي نَشَّطَها بحُدائِه فتحَرَّكَتْ في سَيْرِها وخَفَّتْ . وقد هَزَّها السَّيْرُ . ولها هَزيزٌ عند الحُداء : نشاطٌ في السَّيرِ وحرَكَةٌ . منَ المَجاز : هَزَّ الكَوْكَبُ : انْقَضَّ فهو هازٌّ كاهْتَزَّ كما في الأساس والعُباب واللِّسان . والهَزيز كأميرٍ : الصَّوت كالأَزيز ومنه الحديث : " إنِّي سَمِعْتُ هَزيزاً كهَزيزِ الرَّحا " أي صَوْت دَوَرَانِها . منَ المَجاز : الهَزيزُ دَوِيُّ الرِّيحِ عندَ هَزِّها الشَّجَرَ وصَوتُ حَرَكَتِها وقيل : خِفَّتُها وسُرعةُ هُبوبِها قال امرؤُ القَيس :
إذا ما جرى شَأْوَيْن وابْتلَّ عِطْفُه ... تقولُ هَزيزُ الرِّيحِ مَرَّتْ بأثْأَبِ والهِزَّة بالكَسْر : النشاط والارتِياح وهو مَجاز . كذلك الهِزَّة : صَوْتُ غَلَيَانِ القِدرِ . الهِزَّةُ أيضاً : ترَدُّدُ صَوْتِ الرَّعدِ كالهَزيز كأمير . قال الأَصْمَعِيّ : الهِزَّة : نَوْعٌ من سَيْرِ الإبل أن يَهْتَزَّ المَوكِبُ قال النَّضْر : يَهْتَزّ أي يُسرِع . وقال ابنُ سِيدَه : الهِزَّة أن يتحرَّكَ المَوكِب . وقال ابنُ دُرَيْد : هِزَّةُ المَوكِب إذا سَمِعْتَ حَفيفَه وأنشد :
" كاليَومِ هِزَّةَ أَجْمَالٍ بأَظْعانِ منَ المَجاز : الهِزَّة : الأَرْيَحِيَّة يقال : أَخَذَته لذلك الأمرِ هِزَّةٌ إذا مُدِحَ أي أَرْيَحِيَّة وَحَرَكةٌ . منَ المَجاز : ماءٌ هُزَهِزٌ وهُزاهِز كعُلَبِط وعُلابِطٍ وهُدْهُدٍ وصَفْصافٍ أي كثيرٌ جارٍ يَهْتَزُّ من صفائه . وعَينٌ هُزْهُزٌ كذلك . وقال أبو وَجْزَةَ السَّعْديُّ :
والماءُ لا قَسْمٌ ولا أَقْلادُ ... هُزاهِزٌ أَرْجَاؤُها أَجْلادُ
" لا هُنَّ أَمْلاحٌ ولا ثِمَادُ وأنشد الأَصْمَعِيّ :
إذا اسْتَراثَتْ ساقِياً مُسْتَوْفِزاً ... بَجَّتْ من البَطْحاءِ نَهْرَاً هُزْهُزا قال ثعلبٌ : قال أبو العالِيَة ؛ قلتُ للغَنَويِّ : ما كان لك بنَجْدٍ ؟ قال : ساحاتٌ فِيحٌ وعَينٌ هُزْهُزٌ واسعةُ مُرْتَكَضِ المَجَمِّ . قلتُ : فما أَخْرَجَكَ عنها ؟ قال : إنّ بني عامرٍ جَعلوني على حِنْديرَةِ أَعْيُنِهم يريدون أن يَخْتَفوا دَمِيَهْ . أي يقتلوني ولا يُعلَم بي . وسَيفٌ هَزْهَازٌ بالفَتْح : صافٍ لَمَّاعٌ كثيرُ الماءِ وهو مَجاز وأنشد الأَصْمَعِيّ :
فَوَرَدتْ مِثلَ اليَمانِ الهَزْهازْ ... تَدْفَعُ عن أعناقِها بالأَعْجازْ أراد أنّ هذه الإبلَ وَرَدَتْ ماءً مثلَ السيفِ اليَماني في صَفائِه . وكذلك سَيْفٌ هَزْهَزٌ كَفَدْفَد وهُزَهِزٌ كعُلَبِطٍ وهُزاهِزٌ كعُلابِط كما في التكملة . وهَزْهَازٌ بالفَتْح : اسمُ كَلْب نقله الصَّاغانِيّ في العُباب عن ابن عَبّاد . قال أبو عمرو : بِئرٌ هُزْهُزٌ كقُنْفُذٍ : بعيدةُ القَعر وأنشد :
وَفَتَحَتْ للعَرْدِ بِئراً هُزْهُزا ... فالْتَقَمَتْ جُرْدانَه والعُكْمُزا منَ المَجاز : الهُزَهِز كعُلَبِطٍ : الخفيفُ السريعُ الظريفُ من الرِّجال . وهَزَّزَه تَهْزِيزاً وكذا هزَّزَه به : حرَّكَه قال المُتنَخِّل الهُذَليّ :
قد حالَ بين دَرِيسَيْه مُؤ َوَّبَةٌ ... مِسْعٌ لها بعِضاهِ الأرضِ تَهْزِيزُ فاهْتَزَّ وَتَهَزَّزَ الصوابُ أنّ اهتَزَّ مُطاوِعُ هَزَّه فاهْتَزَّ وَتَهَزَّزَ مُطاوِعُ هزَّزَه وهَزْهَزه فَتَهَزَّزَ . كتَهَزْهَز . والهَزْهَزَة : تحريكُ الرأس . والهَزاهِز : تحريكُ البَلايا والحُروبِ الناسَ أي تحريكُها إيّاهم . وهَزْهَزَه هَزْهَزَةً : ذَلَّلَه وحرَّكَه فَتَهَزْهَزَ واستعمالُه في التذليل مَجازٌ . منَ المَجاز أيضاً قولُهم : تَهَزْهزَ إليه قلبي أي ارتاحَ للسُّرورِ وهَشَّ قال الراعي :
إذا فاطَنَتْنا في الحديث تَهَزْهَزَتْ ... إليها قلوبٌ دونَهُنَّ الجَوانِحُ
منَ المَجاز أيضاً ما جاء في الحديث : " اهْتَزَّ عَرْشُ الرَّحْمن " هكذا في سائر النُّسَخ كما في رواية وفي أُخرى : " اهْتَزَّ العَرشُ لمَوتِ سَعْدِ بنِ مُعاذ " . قلتُ : وهو سَعْدُ بنُ مُعاذِ بن النُّعمان بن امرئِ القَيس بن زَيْد بن عَبْدِ الأَشْهَل الأَوْسِيُّ أبو عمرو سيِّدُ الأَوس بَدْرِيٌّ قال النَّضْر : اهتَزَّ العرشُ أي فَرِحَ يقال : هَزَزْتُ فلاناً لخَير فاهْتَزَّ وأنشد :
كريمٌ هُزَّ فاهْتَزّ ... كذاكَ السَّيِّدُ النَّزّ وقال بعضُهم : أُريدَ بالعَرشِ ها هنا السَّريرُ الذي حُمِلَ عليه سعدٌ حين نُقِلَ إلى قَبْرِه . وقيل : هو عَرْشُ اللهِ ارتاحَ برُوحِه حين رُفِعَ إلى السماء . وقال ابنُ الأثير : أي ارتاحَ بصُعودِه حين صُعِدَ به واسْتبشرَ لكَرامتِه على ربِّه وكلُّ من خَفَّ لأمرٍ وارتاحَ له فقد اهْتَزَّ له وقيل : أراد : فَرِحَ أَهْلُ العَرشِ بمَوته . واللهُ أعلمُ بما أراد . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : هَزَّ به السَّيرُ : أَسْرَع به . واهْتَزَّ النباتُ : تحرَّكَ وطال وهو مَجاز . وهَزَّتْه الرِّيحُ والرِّيُّ : حَرَّكاه وأطالاه . وفي الأخير مَجازٌ . واهْتَزَّت الأرضُ : تحرَّكَتْ وأَنْبَتتْ وهو مَجاز وقَوْله تَعالى : " فإذا أَنْزَلنا عليها الماءَ اهْتَزَّتْ ورَبَتْ " أي تحرَّكَتْ عند وُقوعِ النباتِ بها ورَبَتْ أي انْتفخَتْ وعلَتْ . واهْتَزَّتْ الإبلُ : تحرَّكَتْ في سَيْرِها وهو مَجاز . والهَزَاهِز : الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاسُ . والهَزائِز : الشَّدائد حكاها ثعلبٌ قال : ولا واحدَ لها . وهَزَّ عِطْفَيْه لكذا وكذا مَنْكَبَيْه وهَزْهَزَ منه كلُّ ذلك مَجاز . وكذا اهْتَزَّ الماءُ في جَرْيِه وكذا الكَوكبُ في انْقِضاضه وهو مَجاز . وبَعيرٌ هُزاهِزٌ كحُلاحِل : شديدُ الصَّوتِ قال إهابُ بنُ عُمَيْر :
تَسْمَعُ من هَديره الهُزاهِز ... قَبْقَبَةً مِثلَ عَزيفِ الرَّاجِزِ والهَزْهازُ والهُزاهِز : الأَسَد نقله الصَّاغانِيّ . وامرأةٌ هَزَّةٌ : نشيطةٌ للشَّرِّ مُرتاحةٌ له ونساءٌ هَزَّاتٌ وهو مَجاز . وهِزَّانُ بنُ يَقْدُم : بَطْنٌ من العرب منهم : أبو روق الهِزَّانِيُّ وغيرُه قال الأعشى يُخاطِبُ امرأته :
فقد كان في شُبَّانِ قَوْمِكِ مَنْكَحٌ ... وفِتيانِ هِزَّانَ الطِّوالِ الغَرانِقَهْ وهَزَازٌ كَسَحَابٍ : لقَبُ أبي الحسَن سعيدِ بن ضباح مَوْلَى قُرَيْش روى عن ابن عُيَيْنة وَطَبَقته . وأبو مُحَمَّد بن هَزَازٌ : مُحدِّثٌ معروف . وهِزَّانٌ بنُ الحارث الخَوْلانيّ شَهِدَ فَتْحَ مصْر . وهُزَيْزُ بنُ شَنِّ بن أَفْصَى بن عبد القَيس - كزُبَيْر - وإليه تُنسَبُ الرِّماحُ الهُزَيْزِيَّة

_Türkçe çeviri henüz yok_
