# هزز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هزز

هزه يهزه هزا، هز به: حركه بجذب ودفع، أو حركه يمينا أو شمالا، وقيده الراغب بالشدة، وفي التنزيل العزيز:  وهزي إليك بجذع النخلة  أي حركي، يتعدى بنفسه وبالباء، هكذا يقوله العرب، ومثله خذ الخطام وخذ بالخطام، وتعلق زيدا وتعلق بزيد. قال ابن سيده: وإنما عداه بالباء لأن هز في معنى جري، وأنشد في العباب قول تأبط شرا:
  أهز به في ندوة الحي عطـفـه                      كما هز عطفي بالهجان الأوارك

  وقول شيخنا: وكأن المصنف اغتر بظاهر قوله تعالى المشار إليه، والحق أنه لا يتعدى بالباء وإنما يتعدى بنفسه، محل تأمل. من المجاز: هز الحادي الإبل يهزها هزا وهزيزا فاهتزت هي، أي نشطها بحدائه فتحركت في سيرها وخفت. وقد هزها السير. ولها هزيز عند الحداء: نشاط في السير وحركة. من المجاز: هز الكوكب: انقض، فهو هاز، كاهتز، كما في الأساس والعباب واللسان. والهزيز، كأمير: الصوت، كالأزيز، ومنه الحديث:  إني سمعت هزيزا كهزيز الرحا  ، أي صوت دورانها. من المجاز: الهزيز دوي الريح عند هزها الشجر، وصوت حركتها، وقيل: خفتها وسرعة هبوبها، قال امرؤ القيس:
  إذا ما جرى شأوين وابتل عطفه                      تقول هزيز الريح مرت بأثأب والهزة، بالكسر: النشاط، والارتياح، وهو مجاز. كذلك الهزة: صوت غليان القدر. الهزة أيضا: تردد صوت الرعد، كالهزيز، كأمير. قال الأصمعي: الهزة: نوع من سير الإبل، أن يهتز الموكب، قال النضر: يهتز، أي يسرع. وقال ابن سيده: الهزة أن يتحرك الموكب. وقال ابن دريد: هزة الموكب، إذا سمعت حفيفه، وأنشد:
  كاليوم هزة أجمال بأظعان من المجاز: الهزة: الأريحية، يقال: أخذته لذلك الأمر هزة، إذا مدح، أي أريحية وحركة. من المجاز: ماء هزهز وهزاهز، كعلبط وعلابط وهدهد وصفصاف، أي كثير جار يهتز من صفائه. وعين هزهز كذلك. وقال أبو وجزة السعدي:
  والماء لا قسم ولا أقلاد                      هزاهز أرجاؤها أجلاد
  لا هن أملاح ولا ثماد وأنشد الأصمعي:
  إذا استراثت ساقيا مستـوفـزا                      بجت من البطحاء نهرا هزهزا قال ثعلب: قال أبو العالية؛ قلت للغنوي: ما كان لك بنجد? قال: ساحات فيح، وعين هزهز واسعة مرتكض المجم. قلت: فما أخرجك عنها? قال: إن بني عامر جعلوني على حنديرة أعينهم، يريدون أن يختفوا دميه. أي يقتلوني ولا يعلم بي. وسيف هزهاز، بالفتح: صاف لماع كثير الماء، وهو مجاز، وأنشد الأصمعي:
  فوردت مثل اليمان الهزهاز                      تدفع عن أعناقها بالأعجاز أراد أن هذه الإبل وردت ماء مثل السيف اليماني في صفائه. وكذلك سيف هزهز، كفدفد، وهزهز، كعلبط، وهزاهز، كعلابط، كما في التكملة. وهزهاز، بالفتح: اسم كلب، نقله الصاغاني في العباب عن ابن عباد. قال أبو عمرو: بئر هزهز، كقنفذ: بعيدة القعر، وأنشد:
  وفتحت للعرد بئرا هزهزا                      فالتقمت جردانه والعكمزا من المجاز: الهزهز، كعلبط: الخفيف السريع الظريف من الرجال. وهززه تهزيزا، وكذا هززه به: حركه، قال المتنخل الهذلي:
  قد حال بـين دريسـيه مـؤ	وبة                      مسع لها بعضاه الأرض تهزيز فاهتز وتهزز، الصواب أن اهتز مطاوع هزه فاهتز، وتهزز مطاوع هززه وهزهزه فتهزز. كتهزهز. والهزهزة: تحريك الرأس. والهزاهز: تحريك البلايا والحروب الناس أي تحريكها إياهم. وهزهزه هزهزة: ذلله وحركه فتهزهز، واستعماله في التذليل مجاز. من المجاز أيضا قولهم: تهزهز إليه قلبي، أي ارتاح للسرور وهش، قال الراعي:
  إذا فاطنتنا في الحديث تهزهزت                      إليها قلوب دونهن الجـوانـح

  من المجاز أيضا ما جاء في الحديث:  اهتز عرش الرحمن  هكذا في سائر النسخ كما في رواية، وفي أخرى:  اهتز العرش لموت سعد بن معاذ  . قلت: وهو سعد بن معاذ بن النعمان بن امرئ القيس بن زيد بن عبد الأشهل الأوسي أبو عمرو، سيد الأوس، بدري، قال النضر: اهتز العرش، أي فرح، يقال: هززت فلانا لخير فاهتز، وأنشد:
  كريم هز فاهتز                      كذاك السيد النز وقال بعضهم: أريد بالعرش ها هنا السرير الذي حمل عليه سعد حين نقل إلى قبره. وقيل: هو عرش الله ارتاح بروحه حين رفع إلى السماء. وقال ابن الأثير: أي ارتاح بصعوده حين صعد به، واستبشر لكرامته على ربه، وكل من خف لأمر وارتاح له فقد اهتز له، وقيل: أراد: فرح أهل العرش بموته. والله أعلم بما أراد. ومما يستدرك عليه: هز به السير: أسرع به. واهتز النبات: تحرك وطال، وهو مجاز. وهزته الريح والري: حركاه وأطالاه. وفي الأخير مجاز. واهتزت الأرض: تحركت وأنبتت، وهو مجاز، وقوله تعالى:  فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت  أي تحركت عند وقوع النبات بها، وربت، أي انتفخت وعلت. واهتزت الإبل: تحركت في سيرها، وهو مجاز. والهزاهز: الفتن يهتز فيها الناس. والهزائز: الشدائد، حكاها ثعلب، قال: ولا واحد لها. وهز عطفيه لكذا، وكذا منكبيه، وهزهز منه، كل ذلك مجاز. وكذا اهتز الماء في جريه، وكذا الكوكب في انقضاضه، وهو مجاز. وبعير هزاهز، كحلاحل: شديد الصوت، قال إهاب بن عمير:
  تسمع من هديره الهزاهز                      قبقبة مثل عزيف الراجز والهزهاز والهزاهز: الأسد، نقله الصاغاني. وامرأة هزة: نشيطة للشر مرتاحة له، ونساء هزات، وهو مجاز. وهزان بن يقدم: بطن من العرب، منهم: أبو روق الهزاني وغيره، قال الأعشى يخاطب امرأته:
  فقد كان في شبان قومك منكح                      وفتيان هزان الطوال الغرانقه وهزاز، كسحاب: لقب أبي الحسن سعيد بن ضباح مولى قريش، روى عن ابن عيينة، وطبقته. وأبو محمد بن هزاز: محدث معروف. وهزان بن الحارث الخولاني، شهد فتح مصر. وهزيز بن شن بن أفصى بن عبد القيس - كزبير - وإليه تنسب الرماح الهزيزية.

### Türkçe

**هزه** onu **يهزه** **هزا** olarak; **هز به**: çekip itmekle bir hareket; yahut sağa veya sola bir hareket. Râgıb onu şiddetle kayıtladı. Aziz tenzilde: **وهزي إليك بجذع النخلة** (yani: hareket ettir) (vardır). Kendi başına ve **ب** ile geçişli olur; Araplar bunu böyle söyler. Bunun benzeri: **خذ الخطام** ve **خذ بالخطام**; **تعلق زيدا** ve **تعلق بزيد**. İbn Sîde dedi: Onu ancak **ب** ile geçişli kıldı; çünkü **هز** “koştu” manasındadır. Ve **العباب**’da Teebbete Şerran’ın sözü olarak şu beyti okuttu:
  Onunla, mahallenin meclisinde yanını sallarım                      tıpkı çökmüş hecinlerle yanımı salladığı gibi

Şeyhimizin sözü: Sanki musannif, işaret edilen söz konusu âyetin zahirine aldanmış; hakikat şudur ki **ب** ile geçişli olmaz; ancak kendi başına geçişli olur; düşünme yeridir. Mecazdan: **هز الحادي الإبل يهزها هزا وهزيزا فاهتزت هي**; yani, onları hıdâsıyla canlandırdı da yürüyüşlerinde hareket ettiler ve hafiflediler. Yürüyüş onları sarsmıştır. Hıdâ sırasında onlarda **هزيز** vardır: yürüyüşte canlılık ve hareket. Mecazdan: **هز الكوكب**: düştü; o halde o **هاز**dır; **اهتز** gibi; **الأساس** ve **العباب** ve **اللسان**’da olduğu üzere. Ve **الهزيز** ( **أمير** vezninde): ses; **الأزيز** gibi. Ondan hadis: **إني سمعت هزيزا كهزيز الرحا**; yani, onun dönmesinin sesi. Mecazdan: **الهزيز** rüzgârın ağaçları sallaması sırasında uğultusudur ve onun hareketinin sesidir. Ve denildi: onun hafifliği ve esmesinin süratidir. İmru’ul-Kays dedi:
  İki hedef kadar koştuğunda ve yanı ıslandığında                      “Rüzgârın **هزيز**i bir **أثأب**’e uğradı” dersin

Ve **الهزة** (kesre ile): canlılık ve ferahlama; ve o mecazdır. Keza **الهزة**: tencerenin kaynamasının sesi. **الهزة** ayrıca: gök gürültüsünün sesinin tekrarıdır; **الهزيز** gibi; (**أمير** vezninde). Asmaî dedi: **الهزة**: develerin yürüyüşünden bir türdür; kafilenin sallanmasıdır. Nadr dedi: **يهتز**; yani, hızlanır. İbn Sîde dedi: **الهزة** kafilenin hareket etmesidir. İbn Düreyd dedi: **هزة الموكب**; onun hışırtısını işittiğin zaman. Ve şu beyti okuttu:
  Bugün gibi, yüklerle develerin **هزة**si

Mecazdan: **الهزة**: yiğitlik coşkusu; denir ki: **أخذته لذلك الأمر هزة**; övüldüğü zaman; yani, yiğitlik coşkusu ve hareket. Mecazdan: **ماء هزهز وهزاهز** ( **علبط** ve **علابط** ve **هدهد** ve **صفصاف** gibi): yani, çok akan; saflığından dolayı sallanır. Ve **عين هزهز** de böyledir. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
  Su: ne paylaştırma var ne de gerdanlıklar                      çevreleri **هزاهز**; derileri sert
  Ne tuzludurlar ne de az su birikintileri

Asmaî şu beyti okuttu:
  Bir sakiyi, sıçrayarak tamamlayıcı halde imdada çağırdığında                      batḥâdan **هزهز** bir ırmak fışkırttı

Sa‘leb dedi: Ebû’l-Âliye dedi; Ganevî’ye dedim: Necd’de senin için ne vardı? Dedi: geniş avlular; ve **عين هزهز**: geniş, suyu fışkıran yerin koşup duran (kaynağı). Dedim: Seni ondan ne çıkardı? Dedi: Benî Âmir beni onların gözlerinin **حنديرة**sı üzerine koydular; kanımı gizlemek istiyorlar; yani, beni öldürsünler de benden haberdar olunmasın. Ve **سيف هزهاز** (fetha ile): berrak, parıldayan, suyu çok; ve o mecazdır. Asmaî şu beyti okuttu:
  Böylece, Yemenî **الهزهاز** gibi (bir suya) vardım                      sağrılarla boyunlarından iter

Şunu murat etti: Bu develer, saflığında Yemenî kılıç gibi bir suya vardılar. Keza **سيف هزهز** ( **فدفد** gibi) ve **هزهز** ( **علبط** gibi) ve **هزاهز** ( **علابط** gibi); **التكملة**’de olduğu üzere. Ve **هزهاز** (fetha ile): bir köpeğin adıdır; Sâgânî onu **العباب**’da İbn Abbâd’dan nakletti. Ebû Amr dedi: **بئر هزهز** ( **قنفذ** gibi): dibi uzak (derin) olan. Ve şu beyti okuttu:
  **العرد** için **هزهز** bir kuyu açtım                      derken, onun çekirgelerini ve **العكمز**’ı yuttu

Mecazdan: **الهزهز** ( **علبط** gibi): erkeklerden hafif, hızlı, zarif olan. Ve **هززه تهزيزا**; keza **هززه به**: onu hareket ettirdi. Mütenahhil el-Hüzelî dedi:
  İki harmanının arasına bir dönüş engel oldu                      yerin iki yanı ona **تهزيز** ile hızlandırıldı

Böylece **اهتز** ve **تهزز**. Doğrusu: **اهتز**; **هزه**’nin mutâvi‘idir: **هزه فاهتز**. Ve **تهزز**; **هززه** ve **هزهزه**’nin mutâvi‘idir: **هززه وهزهزه فتهزز**. **كتهزهز** gibi. Ve **الهزهزة**: başı hareket ettirme. Ve **الهزاهز**: belâlar ve savaşların insanları hareket ettirmesi; yani, onları hareket ettirmesi. Ve **هزهزه هزهزة**: onu zelil kıldı ve hareket ettirdi; böylece **تهزهز**. Onu zelil kılmada kullanımı mecazdır. Mecazdan ayrıca onların sözü: **تهزهز إليه قلبي**; yani, sevinç için ferahladı ve neşelendi. Râ‘î dedi:
  Bizi konuşmada fark ettiğinde, kalpler sallandı                      ona doğru; onların altında kaburgalar

Mecazdan ayrıca hadiste gelen: **اهتز عرش الرحمن**; rivayette olduğu üzere, diğer nüshalarda da böyledir. Bir diğerinde: **اهتز العرش لموت سعد بن معاذ**. Dedim: O, Sa‘d b. Muâz b. en-Nu‘mân b. İmru’ul-Kays b. Zeyd b. Abdü’l-Eşhel el-Evsî, Ebû Amr’dır; Evs’in efendisi; Bedrî. Nadr dedi: **اهتز العرش**; yani, sevindi. Denir: **هززت فلانا لخير فاهتز**. Ve şu beyti okuttu:
  Kerim (olan) sarsıldı da sallandı                      işte böyle, efendi (olan) yücedir

Bazıları dedi: Burada **العرش** ile murat, Sa‘d kabre nakledildiğinde üzerine taşındığı sedirdir. Ve denildi: O, Allah’ın arşıdır; ruhu göğe yükseltildiğinde onunla ferahladı. İbnü’l-Esîr dedi: yani, onunla yükseldiğinde yükselişiyle ferahladı ve Rabbine katındaki ikramına sevindi. Her kim bir iş için hafifler ve onunla ferahlarsa, onun için **اهتز** etmiş olur. Ve denildi: Murat, onun ölümüyle arş ehlinin sevinmesidir. Allah, murad ettiğini daha iyi bilir. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **هز به السير**: onunla hızlandı. Ve **اهتز النبات**: hareket etti ve uzadı; ve o mecazdır. Ve **هزته الريح والري**: ikisi onu hareket ettirdi ve uzattı. Sonuncusunda mecaz vardır. Ve **اهتزت الأرض**: hareket etti ve bitirdi; ve o mecazdır. Ve onun sözü (yüce): **فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت**; yani, bitkinin onda vuku bulması sırasında hareket etti; ve **ربت**: yani, kabardı ve yükseldi. Ve **اهتزت الإبل**: yürüyüşlerinde hareket ettiler; ve o mecazdır. Ve **الهزاهز**: fitneler; insanlar onların içinde sallanır. Ve **الهزائز**: şiddetler; Sa‘leb onu hikâye etti; dedi: onun tekili yoktur. Ve **هز عطفيه لكذا**; keza **منكبيه**; ve **هزهز منه**; bunların hepsi mecazdır. Keza su, akışında **اهتز** etti; keza yıldız, düşüşünde; ve o mecazdır. Ve **بعير هزاهز** ( **حلاحل** gibi): sesi şiddetli. İhâb b. Umeyr dedi:
  Onun böğürmesinden **الهزاهز**i işitirsin                      râcizin ezgisi gibi bir gürleme

Ve **الهزهاز** ve **الهزاهز**: aslan; Sâgânî nakletti. Ve **امرأة هزة**: şerre canlı, ona ferahlayan; ve **نساء هزات**; ve o mecazdır. Ve **هزان بن يقدم**: Araplardan bir batın; onlardandır: Ebû Rûk el-Hezânî ve başkası. A‘şâ, karısına hitap ederek dedi:
  Kavminin gençlerinde senden bir nikâh vardı                      ve uzun boylu, turna gibi **هزان** delikanlılarında

Ve **هزاز** ( **سحاب** gibi): Kureyş’in mevlası Ebû’l-Hasen Sa‘îd b. Dabbâh’ın lakabıdır; İbn Uyeyne’den rivayet etti; ve onun tabakası. Ve Ebû Muhammed b. Hezâz: tanınmış bir muhaddis. Ve **هزان بن الحارث الخولاني**: Mısır’ın fethine şahit oldu. Ve **هزيز بن شن بن أفصى بن عبد القيس** ( **زبير** gibi): ve ona nispetle **الرماح الهزيزية** nispet edilir.
