# هزع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: هزع

باب العين و الهاء والزاي
)ع ز ه، ه ز ع مستعملان( عزه: العِزْهَاةُ: اللئِيمُ من الرجال، الذي لا يُخالطُ النَّاس، ولا يطْرب للسَّماعِ، ولا يُحِبُّ اللَّهْو، وجمعُه عِزْهُونَ، تَسْقُطُ منه الهاءُ والألِفُ المُمالَةُ، لأنَّها زائدةٌ، لا تُسْتَخْلَفُ فتحةً. ولو كانت أصلية، مثل ألِفَ مَثْنَى لاسْتُخْلِفَتْ فتحةً كقولهم: مَثْنَوْنَ، وكُلُّ ياءٍ مُمالةٍ مثل ياء عِيسَى ومُوسَى على فِعْلَي وفُعْلَى فهو مضمومٌ بلا فتحةٍ، تقول: عِبسُونَ ومُوسُونَ.
وأعْشَى ويَحْيَى مفتوحان في الجميع لأنهما على أَفْعَل ويَفْعَلَ فًيُقال: أَعْشَوْنَ ويَحْيَوْنَ، وقيل: هو خَطأ إنَّما هو عُشْوٌ، قال:
كيفما تجعلينَ حُراًّ كريماً		مثل فَسْلِ مُخالِفٍ عِزُهَاةِ
جمع اللؤم والفُجُور جميعاً		واتباعَ الرَّدَى وأمْرَ الدُناةِ
هزع: تقول: لقِيتُه بعد هزيعٍ مِنَ اللَّيْلِ، أي بعد مُضِيِّ صدره. والأهزعُ من السِّهام: ما يَبْقَى في الكنانة وحده. وهو أرْدَؤها، يقال: ما في الجَعْبَة إلاَّ سَهْمٌ هِزَاعٌ وأهزَعُ، قال:
وبقِيتُ بعدَهُمُ كسَهْمِ هِزَاعِ
وقال رؤبة:
لا تَكُ كالرَّامي بَغْيرِ أَهْزَعَا
يعني كمن ليس في كنانته أهزَعُ ولا غيرُه. وهو الذي يَتَكلَّفُ الرَّمْيَ ولا سهْم معه.
والتِّهَزُّعُ شِبه التكسُّر والعُبُوس. يقال: تَهَزَّعَ فُلانٌ لفُلانٍ، واشتِقاقُه من هزيع اللَّيل، وتلك ساعةٌ وَحْشَةٌ.

### Türkçe

باب **العين** و **الهاء** و**الزاي**
(**ع ز ه**، **ه ز ع** müstamel ikisidir) **عزه**: **العِزْهَاةُ**: erkeklerden alçak (kimse); insanlarla karışmayan, dinlemeye coşmayan ve eğlenceyi sevmeyen. Çoğulu **عِزْهُونَ**’dur; ondan **الهاء** ve meyilli **الألِفُ** düşer; çünkü o ziyadedir, bir fetha ile ikame edilmez. Eğer asıl olsaydı, ikilinin **ألِفَ**’i gibi, “**مَثْنَوْنَ**” demeleri gibi bir fetha ikame edilirdi. Ve **عِيسَى** ve **مُوسَى**’nın **ياء**’ı gibi meyilli her **ياء**; **فِعْلَي** ve **فُعْلَى** üzere ise, fethasız dammelidir; “**عِبسُونَ**” ve “**مُوسُونَ**” dersin.

Ve **أعْشَى** ile **يَحْيَى** ikisi de hepsinde meftuhtur; çünkü ikisi **أَفْعَل** ve **يَفْعَلَ** üzeredir; bu sebeple “**أَعْشَوْنَ**” ve “**يَحْيَوْنَ**” denir. Ve “bu hatadır; ancak o **عُشْوٌ**’dur” denildi. Dedi ki:
كيفما تجعلينَ حُراًّ كريماً		مثل فَسْلِ مُخالِفٍ **عِزُهَاةِ**
جمع اللؤم والفُجُور جميعاً		واتباعَ الرَّدَى وأمْرَ الدُناةِ

**هزع**: “Geceden bir **هزيعٍ**’den sonra ona rastladım” dersin; yani baş tarafının geçmesinden sonra. Ve oklardan **الأهزعُ**: sadağın içinde tek başına kalan şeydir. Ve o, onların en kötüsüdür; “**الجَعْبَة**’de ancak **هِزَاعٌ** ve **أهزَعُ** bir ok vardır” denir. Dedi ki:
وبقِيتُ بعدَهُمُ كسَهْمِ **هِزَاعِ**

Ve Rü’be dedi ki:
لا تَكُ كالرَّامي بَغْيرِ **أَهْزَعَا**

Yani sadağında **أهزَعُ** ve başkası bulunmayan kimse gibi. Ve o, ok atmayı külfete giren, yanında ok olmadığı hâlde (atan) kimsedir.

Ve **التِّهَزُّعُ**: kırılmaya benzerlik ve surat asmadır. “Falan, falan için **تَهَزَّعَ** etti” denir. Onun اشتقاق’ı gecenin **هزيع**’indendir; ve o, bir vahşet saatidir.
