# هزع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هزع

هزيع من الليل، كأمير: طائفة منه، أو وفي الصحاح: وهو نحو من ثلثه أو ربعه، وفي الحديث: حتى مضى هزيع من الليل أي: صدر منه، وهو كقولك: مضى جرس وجوش، وهدئ، وهجيع، كله بمعنى واحد.
 والهزيع: الأحمق.
 والهزع، كصرد وشداد، ومنبر: الأسد الذي يكثر كسر الفرائس، قال المعطل الهذلي، يصف أسدا:
  كأنهم يخشون منـك مـدربـا                      بحلية مشبوح الذراعين مهزعا وهزعه تهزيعا: كسره ودقه، فانهزع: انكسر واندق.
 والمهزع كمنبر: من يهزع كل شجرة، أي: يكسرها، وقد هزع الشيء هزعا: إذا كسره.
 والمهزع: المدق، نقله الجوهري وأنشد قول المعطل الهذلي الذي ذكرناه قريبا.
 واهتزع اهتزاعا: أسرع.
 واهتزع السيف، ونحوه كالقناة: إذا هز اهتز، نقله الجوهري زاد غيره: واضطرب، وأنشد الأصمعي لأبي محمد الفقعسي:
  إنا إذا قلت طخارير القزع
  نفحلها البيض القليلات الطبع
  من كل عراص إذا هز اهتزع والهيزعة: الخوف والجلبة في القتال، وهي الخيضعة، ويروى بالراء أيضا كما تقدم.
 وهزع كمنع: أسرع، يقال: مر يهزع ويمزع: إذا كان يسرع ويقال: ما بقي في الجعبة إلا سهم هزاع، ككتاب، أي: وحده وأنشد الليث:
  وبقيت بعدهم كسهم هزاع والأهزع: آخر سهم يبقى في الكنانة: رديئا كان أو جيدا، يقال: ما في الكنانة أهزع، قال ابن السكيت: يتكلم به مع الجحد، إلا أن النمر بن تولب رضي الله عنه أتى به مع غير الجحد، فقال:
  وأخرج سهما له أهزعا                      فشك نواهقه والفمـا كذا في الصحاح والعباب، قال ابن بري: وقد جاء أيضا لغير النمر، قال ريان بن حويص:
  كبرت ورق العظم مني كأنمارمى الدهر مني كل عرق بأهزعا قال: وربما قيل: رميت بأهزع، قال العجاج:
  لا تك كالرامي بغير أهزعا يعني كمن ليس في كنانته أهزع ولا غيره، وهو الذي يتكلف الرمي، ولا سهم معه.
 أو هو أفضل سهامها، لأنه يدخر لشديدة، قاله ابن دريد، أو هو أردؤها، قاله الليث.
 وما في الدار أهزع، ممنوعا، لأنه اسم وليس بصفة، أي: أحد.
 وتهزع الرجل: تعبس.
 وتهزع له: تنكر، واشتقاقه من هزيع الليل وتلك ساعة وحشية.
 وتهزعت المرأة في مشيتها: اضطربت قال:
  إذا مشت سالت ولم تقرصع

  هز القناة لدنة التهزع وقال ابن دريد: تهزعت الإبل في سيرها: اهتزت.
 وقد سموا هزيعا، ومهزعا، كزبير ومنبر.
 ومما يستدرك عليه: التهزيع: التفريق.
 وجمع الهزيع من الليل: هزع.
 والهزع، محركة: الاضطراب.
 ومر يهتزع: يتنفض.
 وسيف مهتزع: جيد الاهتزاز.
 واهتزع، وتهزع: أسرع، قال رؤبة يصف الثور والكلاب:
  وإن دنت من أرضه تهزعا وفرس مهتزع: شديد العدو.
 ويقال: مر فلان يهزع ويقزع، أي: يعرج.
 ويقال: ما بقي في سنام بعيرك أهزع، أي: بقية شحم.
 وماله أهزع: أي: شيء وقد سموا هزاعا، كشداد.

### Türkçe

**هزيع** geceden, **كأمير**: ondan bir taife; yahut **الصحاح**’ta: o, onun üçte birine yahut dörtte birine yakın olandır. Hadiste: “ta ki geceden bir **هزيع** geçti” yani: onun başı (ilk kısmı). Bu, senin “**مضى جرس وجوش، وهدئ، وهجيع** geçti” demen gibidir; hepsi tek bir mânâdadır.

Ve **الهزيع**: ahmak.

Ve **الهزع**; **كصرد وشداد، ومنبر**: avları çokça kırıp parçalayan aslan. **المعطل الهذلي** dedi ki, bir aslanı vasfederken:

  Sanki senden,
  iki kolu açılmış, süslü bir **مهزعا** (aslan) ile eğitilmiş bir (aslan)dan korkuyorlar.

Ve onu **هزعه تهزيعا**: onu kırdı ve ezdi; böylece **فانهزع**: kırıldı ve ezilip ufalandı.

Ve **المهزع كمنبر**: her ağacı **يهزع** eden, yani: onu kıran kimse; ve **هزع الشيء هزعا**: onu kırdığı zaman.

Ve **المهزع**: tokmak; bunu **الجوهري** nakletti ve az önce zikrettiğimiz **المعطل الهذلي**’nin beytini şahit getirdi.

Ve **اهتزع اهتزاعا**: hızlandı.

Ve **اهتزع السيف** ve onun benzeri **كالقناة**: sallanınca titreyip sallandığı zaman; bunu **الجوهري** nakletti; başkası şunu ekledi: ve sarsıldı. **الأصمعي** **أبي محمد الفقعسي**’den şu beyti rivayet etti:

  Biz, “bulut parçalarının **طخارير**” dediğimde,
  onu, tabiatı az olan beyazlarla (kılıçlarla) dölleyip erkekleştiririz,
  her bir **عراص**’tan; sallanınca **اهتزع** eder.

Ve **الهيزعة**: savaşta korku ve gürültü; o, **الخيضعة**’dır; daha önce geçtiği üzere **الراء** ile de rivayet olunur.

Ve **هزع كمنع**: hızlandı; denir ki: **مر يهزع ويمزع**: hızlı olduğu zaman. Ve denir ki: **ما بقي في الجعبة إلا سهم هزاع، ككتاب**: yani: tek başına. **الليث**’ten şu beyit rivayet edilmiştir:

  Ve onlardan sonra, tek bir **هزاع** ok gibi kaldım.

Ve **الأهزع**: sadakta kalan son ok; kötü de olsa iyi de olsa. Denir ki: **ما في الكنانة أهزع**. **ابن السكيت** dedi ki: inkârla birlikte söylenir; ancak **النمر بن تولب رضي الله عنه** onu inkâr olmaksızın getirdi de şöyle dedi:

  Ve onun için bir **أهزعا** ok çıkardı,
  böylece onun (devenin) burun deliklerini ve ağzı deldi.

Böylece **الصحاح** ve **العباب**’dadır. **ابن بري** dedi ki: o, **النمر**’den başkası için de gelmiştir. **ريان بن حويص** dedi ki:

  Büyüdüm ve benden kemik inceldi; sanki
  zaman, benden her bir damarı bir **أهزعا** ile atmış (vurmuş) gibi.

Dedi ki: bazen “**رميت بأهزع**” denir. **العجاج** dedi ki:

  **أهزعا**sız atan gibi olma.

Yani: sadığında **أهزع**ı da başkası da olmayan kimse gibi; o, atışı zorlayan, yanında ok bulunmayan kimsedir.

Yahut o, onun oklarının en iyisidir; çünkü şiddetli (bir hâl) için saklanır; bunu **ابن دريد** söyledi. Yahut o, onların en kötüsüdür; bunu **الليث** söyledi.

Ve **ما في الدار أهزع**; men‘ olunmuştur; çünkü o, isimdir, sıfat değildir; yani: biri (hiç kimse).

Ve **تهزع الرجل**: yüzünü ekşitti.

Ve **تهزع له**: tanınmaz oldu (yadırgadı); onun iştikakı gecenin **هزيع**’inden (gelir); o, vahşetli bir saattir.

Ve kadın yürüyüşünde **تهزعت**: sarsıldı. Dedi ki:

  Yürüdüğünde aktı ve **تقرصع** etmedi,
  **هز القناة**; yumuşak, **التهزع**.

**ابن دريد** dedi ki: develer yürüyüşlerinde **تهزعت**: sallandılar.

Ve **هزيعا** ve **مهزعا** diye adlandırdılar; **كزبير ومنبر**.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **التهزيع**: ayırma.

Ve gecenin **الهزيع**’inin cemi: **هزع**.

Ve **الهزع**; harekeli: sarsıntı.

Ve **مر يهتزع**: silkelenir.

Ve **سيف مهتزع**: iyi sallanır (iyi titreşir).

Ve **اهتزع** ve **تهزع**: hızlandı. **رؤبة** öküzü ve köpekleri vasfederken dedi ki:

  Ve onun toprağına yaklaştığında **تهزعا** eder.

Ve **فرس مهتزع**: koşusu şiddetli.

Ve denir ki: falan geçti, **يهزع ويقزع**: yani: topallar.

Ve denir ki: senin devenin hörgücünde **أهزع** kalmadı: yani: yağ kalıntısı.

Ve onun malında **أهزع** yok: yani: bir şey. Ve **هزاعا** diye adlandırdılar; **كشداد**.
