# هزل (ه-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zayıf ve bitkin hayvan demektir

- Harfler: ه - ز - ل
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْهَزْلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%84%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Fıkra | 1 | 1 | [86:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/ayet/86:14.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هزل |
| Yapı | Üçlü kök (Sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md), [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md), [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının et ve yağını kaybederek zayıflaması, hacmini ve maddesini yitirip cılız kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün bağlayıcılıktan, hakikat ağırlığından, delil ve yaptırım gücünden yoksun bırakılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir beyanın veya eylemin ontolojik ve hukuki temelden soyutlanarak hükümsüz sayılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki tekil bağlamını yalnızca yüzeysel eğlence veya şaka sanıp, hakikati bağlayıcılıktan düşürme niteliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هز | Hızlı ve hafif sarsılma, kökünden veya yerinden kımıldama, içsel ağırlığın ve dengenin bozulması; nitekim [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) kökünde dalın sallanması veya hafif kımıldanış, [هزأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%A3.md) kökünde hafifseyerek sarsıp alaya alma, [هزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%85.md) kökünde ise direncin kırılarak içeri doğru çökmesi anlamı hâkimdir. | ل | Temel sarsılma ve kımıldanma hareketine incelme, süzülme, gevşeme ve içsel dolgunluğun akıp gitmesi boyutu eklenmiş; böylece ağırlığını, hacmini ve maddesini yitiren bünyenin veya sözün cılız, dayanıksız ve ciddiyetsiz hale gelmesi anlamı kesinleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, dışa doğru açılma, içteki soluğun veya enerjinin kontrolsüz biçimde dışarı verilmesi |
| ز | Kesici alet | Ayırma, kesme, bütünlüğü bozma ve direnç noktasını zayıflatma |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir doğrultuya sevk etme, sınır çizme ve hareket ettirme |
| هزل | Enerjinin dışarı kaçarak bütünlüğün kesintiye uğraması ve taşıyıcı desteğin zayıflaması | İçsel gücün ve ağırlığın dışa kaçıp dağılması neticesinde bünyenin veya sözün kesilip incelmesi, yönlendirici ve bağlayıcı merkezini kaybederek içi boş bir hafifliğe dönüşmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya davarın kuraklık, açlık veya aşırı yolculuk sebebiyle etini ve yağını kaybedip zayıflaması, çelimsiz ve güçsüz düşmesi (el-huzâl: خلاف السمن). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde kıtlık sonrası hayvanların durumunu ve baharla birlikte üzerlerindeki zayıflığın kalkışını anlatan kullanımda geçer: حتّى إذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارتفعتْ / عنها هَزيلتُها والفحلُ قد ضَرَبا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden el-Kutâmî, söz ve tavırdaki ciddiyetsizlik ve flörtöz hafiflik anlamında kökü şöyle kullanır: يهازل ربّات البراقع بالضحى / ويخرج من باب ويدخل باباً |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça هزل kökü, merkezi Sami dil katmanında öncelikle fiziksel bünyenin zayıflaması, süzülmesi ve buna bağlı olarak bir nesnenin veya sözün ağırlığını, yoğunluğunu kaybetmesi semantik matrisi üzerinde şekillenir. Kökün ilk iki konsonantı olan هز unsuru, Proto-Samice köklerde hafif ve titrek hareketleri, içsel gerilim veya sarsıntıyı ifade eden fonosemantik bir çekirdeğe işaret eder. Arapçada üçüncü harfin sıvı-akışkan karakterli ل olmasıyla, bu hafiflik durumu biyolojik düzlemde hayvanın yağ ve kas dokusunun erimesine (el-huzâl), semantik kaymayla da beyan ve davranış düzeyinde ciddiyetin ve bağlayıcı hükmün yokluğuna (el-hezl) evrilmiştir.

İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi dar anlamda seyrekleşmiş olmakla birlikte, zayıflık, sallantı ve değer düşüklüğü bildiren yakın fonetik dizilişlerle temas halindedir. Erken Arap leksikografisinde kökün karşıtı daima [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) (kesinlik, çaba, ağırlık) ve [سمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%86.md) (semizlik, dolgunluk) olarak kurulmuş; söz konusu semantik transfer, bedevi çöl tecrübesindeki "işe yaramaz, yük taşıyamaz, kurban veya binek olamaz zayıf deve" algısının doğrudan sözün değerine taşınmasıyla gerçekleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هزل | Canlı bünyesindeki zayıflıktan (el-huzâl) sözdeki boşluk ve ciddiyetsizliğe (el-hezl) somuttan soyuta tek yönlü bir anlam genişlemesidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami kök paralelizmi | Bedensel gevşeme, ağırlıksız kalma ve sallantı bildiren ikili çekirdek türevleriyle morfolojik uyum gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هزل | Anlamlı | Zayıflamak, ciddiyetsiz olmak | Canlının etini yitirip zayıflaması; sözün ciddiyet ve hakikat ağırlığından yoksun olması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Târık [86:14](https://lisan.digital/tr/ayet/86:14.md)). |
| [هلز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn ve et-Tehzîb) mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [زهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%84.md) | Anlamlı | Kaygan ve pürüzsüz olmak | Yüzeyin kaygan, düzgün ve cilalı olması; atın sırtının tüysüz ve pürüzsüz görünmesi (zehlûl). | Kur'an'da geçmez. |
| [زله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%87.md) | Anlamlı | Boş ve şaşkın kalmak | Aklın gitmesi, şaşkınlık içinde ne yapacağını bilemeyip amaçsızca durmak. | Kur'an'da geçmez. |
| [لهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%B2.md) | Anlamlı | Yumrukla vurmak, dürtmek | Göğse veya çeneye yumrukla veya mızrak ucuyla sertçe vurmak, dürtmek; sütten kesilen yavrunun memeyi dürtmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| لزه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kayıtlarında mühmel kabul edilen harf dizilişidir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هزل | Merkez | Ciddiyetsizlik, zayıflık | Hüküm ve hakikat ağırlığından yoksun, sonuca varmayan, içi boş ve bağlayıcılığı olmayan söz veya tavır. | Temelinde güç ve et kaybı olan zayıflıktan türeyen içeriksizlik. |
| [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) | Komşu | Boş söz, yararsızlık | Kasıtsız veya düşünülmeden sarf edilen, pratik hiçbir fayda veya gaye üretmeyen laf kalabalığı. | هزل kasıtlı bir hafiflik içerebilirken [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) daha çok gayesizlik ve anlamsızlık bildirir. |
| [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) | Komşu | Oyun, eylemsel hafiflik | Gerçek bir amaç ve sorumluluk gütmeksizin vakit geçirmeye yönelik pratik hareket ve meşgale. | هزل doğrudan sözün ve hükmün mahiyetine, [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) ise davranışın ve niyetin oyun boyutuna odaklanır. |
| [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Oyalanma, gaflet | İnsanı daha mühim ve asli vazifelerinden alıkoyan, kalbi meşgul edici geçici haz. | هزل ağırlıksızlık iken [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) dikkati asıl hedeften saptıran bir çekim alanıdır. |
| [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Ciddiyet, kesinlik | Sözün veya eylemin keskin, bağlayıcı, büyük bir gayret ve hakikat ağırlığıyla ifa edilmesi. | هزل kökünün zihni, ahlaki ve hukuki plandaki mutlak zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هزل | Ciddiyetsizlik, ağırlıksızlık, bünyevi zayıflık | Hem canlının zayıflığını hem de sözün bağlayıcı hakikatten yoksunluğunu aynı anda kuşatır. | Kesin |
| Latince | Levis, frivolus, inanitas | Hafiflik, önemsizlik, boşluk | Sözün veya nesnenin ağırlık taşımaması yönünü karşılar; etimolojik olarak biyolojik erime boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Frivolity, jest, banter, emaciation | Hafiflik, şaka, ciddiyetsizlik, çelimsizlik | İki ayrı kelimeyle zayıflık (emaciation) ve laubalilik (frivolity/jest) verilebilir; tek bir kelimede iki anlamı meczedemez. | Güçlü |
| Almanca | Scherz, Seichtigkeit, Abzehrung | Şaka, sığlık, eriyip zayıflama | Ciddiyet eksikliğini ve sığlığı iyi yansıtır; fakat organik bütünlüğü tek kavramla vermez. | Güçlü |
| Fransızca | Frivolité, badinage, décharnement | Ciddiyetsizlik, şakalaşma, etsiz kemiksiz kalma | Hakikatten yoksun konuşmayı badinage veya frivolité karşılar; bedensel zayıflık décharnement ile verilir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْهَزْلِ | Hakikatten ve yaptırımdan yoksun, içi boş ve ciddiyetsiz söz | Kur'an vahyinin mutlak ayırt edici (fasl) karakterini teyit eden yemin bağlamı; Târık [86:14](https://lisan.digital/tr/ayet/86:14.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullahın mahiyeti ve vahyî hakikat | Vahyin her bir lafzının ve manasının ontolojik gerçekliği; Kur'an'da anlamsız, boş, maksatsız veya zayıf hiçbir unsurun bulunmadığı ilkesi. | Vahyî ifadenin mutlak kesinliği ve ontolojik ağırlığı. |
| Fıkıh | Hukuki irade beyanları ve akit teorisi | Şaka veya ciddiyetsizlikle söylenen sözlerin hukuki bağlayıcılığı; nikâh, talak ve ıtak gibi tasarruflarda hezl durumunun hükmü. | İrade ile lafız arasındaki uyumsuzluk, kasıtsız lafzın hüküm doğurması. |
| Tefsir | Târık Suresi 13-14. ayetlerin tahlili | "Kavlün fasl" (hakkı batıldan ayıran kesin söz) ile "el-hezl" arasındaki mutlak tezadın analizi; vahyin eğlencelik bir hitap olmadığı vurgusu. | Sözün semantik ağırlığı ve hüküm koyucu gücü. |
| Hadis | Nebevî ahlak ve şaka adabı | Hz. Peygamber'in tebessüm ve şaka yaparken dahi yalnızca hakkı söylemesi; laubalilik ve yalan karıştıran hezl tavrının men edilmesi. | Ahlaki doğruluk ve hakikat sınırları içindeki ciddiyet. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide sistemi | Hükümsüzlük, bağlayıcılıktan yoksunluk | Vahyin ontolojik ciddiyetini koruma | Dini bildirimin bir masal veya fantezi değil, varoluşsal bir yasa ve sorumluluk olduğunu vazeder. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıtsız iddia, safsata | Delilsiz ve temelsiz bilginin elenmesi | Epistemik ağırlığı olmayan, mantıksal ve olgusal dayanaktan yoksun sığ sözlerin bilimsel değer taşımaması. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamu otoritesi | Hukuki yaptırımsızlık, ciddiyetsiz ferman | Yasa metinlerinin bağlayıcılığını güvenceleme | Bir kanunun veya kamu kararının keyfi, laubali ve icrasız bırakılmasının devleti zaafa uğratması. | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve piyasa mübadelesi | Karşılıksız taahhüt, sanal manipülasyon | Sözleşme emniyetini tesis etme | Akitlerde aldatma, ciddiyetsiz teklif ve içi boş vaatlerle piyasa güvenini çökerten gayriciddi muameleler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütlesiz dalgalanma veya sıfır enerjili gürültü (Noise / Massless fluctuation) | Fiziksel bir sistemde herhangi bir iş yapma kabiliyeti veya kinetik/potansiyel enerji aktarımı bulunmayan, yalnızca arka planı meşgul eden anlamsız titreşimler ve kütlesi sıfıra yaklaşan yapılarla tam bir yapısal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki etkisizlik veya anomi (Juridical nullity / Frivolous action) | Hukuk felsefesinde hiçbir hak veya borç doğurmayan, icra kabiliyeti bulunmayan butlan hali ya da sosyolojide toplumsal normların bağlayıcılığını yitirerek ciddiye alınmaması durumudur. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günümüz Türkçesindeki "mizah", "şaka" veya "fıkra" kelimeleriyle karşılayıp, kavramı salt neşeli bir edebi tür veya eğlence aracı düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hakkı batıldan ayıran kesin hükmün (kavl-i fasl) zıddı olarak konumlanır; dolayısıyla bağlayıcılığı, yaptırımı, olgusal gerçekliği ve ontolojik karşılığı olmayan her türlü temelsiz, cılız ve hükümsüz sözü kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin "Kur'an bir şaka kitabı değildir" şeklinde yüzeyselleştirilerek anlaşılması, vahyin ontolojik meydan okumasını ve varoluşu inşa eden mutlak yasa karakterini ıskalamaya yol açar; metnin hukuki ve itikadi bağlayıcılığı zedelenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi mahiyetine dair koyduğu en keskin ontolojik tanımlardan birini temsil eder; ilahi kelamın estetik bir fantezi veya bağlayıcılığı olmayan bir mitoloji değil, mutlak bir gerçeklik ve nihai bir ölçüt olduğunu temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin mahiyetini, peygamberin risaletini, ahiret tehditlerinin ciddiyetini ve kozmik düzenin hak ile kurulduğunu bildiren ayet bağlamlarında (özellikle Târık [86:13](https://lisan.digital/tr/ayet/86:13.md)-14) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini metinleri salt bir folklor, edebi bir anlatı veya kişisel kanaat düzeyinde görüp onların bağlayıcı ve kesin hüküm koyucu yönünü askıya alan seküler ve laubali yaklaşımları tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının et ve yağ dokusunu kaybederek zayıflaması, hacmini, direncini ve yük taşıma kabiliyetini yitirip cılız bir kemik yığınına dönmesi (el-huzâl).
- Soyut anlam: Bir ifadenin veya eylemin bilgi, delil, hakikat ve bağlayıcılık ağırlığından soyutlanarak pratik ve ontolojik değerini yitirmesi, ciddiyetsiz ve hükümsüz hale gelmesi (el-hezl).
- Sistematik karşılık: İrade beyanının veya sistem içi bir girdinin hiçbir normatif ve yapısal sonuç üretmeksizin boşa düşmesi, sisteme sıfır etki yapan bir gürültüye dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$H(x) = \lim_{m(x) \to 0} \frac{\partial \Phi(x)}{\partial x} = 0 \quad \text{oysa} \quad F(x) = \frac{\partial \Phi(x)}{\partial x} \gg 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ incelenen lafzî veya eylemsel girdiyi, $m(x)$ söz konusu girdinin taşıdığı hakikat ve delil kütlesini (ağırlığını), $\Phi(x)$ ise sistemdeki normatif potansiyeli (hüküm gücünü) temsil eder. Bir ifadenin delil ve bağlayıcılık kütlesi sıfıra yaklaştığında ($m(x) \to 0$), onun sistemde meydana getirdiği değişim ve yaptırım türevi sıfırlanmakta ve ortaya hezl durumu $H(x)$ çıkmaktadır. Buna karşılık fasl yani ayırt edici kesin hakikat $F(x)$, sıfırdan son derece büyük bir türevsel etki ve bağlayıcılık üretmektedir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Tarık 86:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/ayet/86:14.md) — بِالْهَزْلِ

وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ

Meal (IK): Ve o, bir şaka değildir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zayıf ve bitkin hayvan demektir. Sözleşmelerde başkalarının yanıltmak için kullanılır. Ciddi olmayan sözler için kullanılır ki, zayıf söz anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والزّاي واللام معهما
ه ز ل، ز ه ل، ل ه ز، ز ل ه مستعملات ه ل ز، ل زهمهملان هزل: الهُزلُ: نقيضُ الجِدّ. فلان يَهْزِل في كلامه، إذا لم يكن جادّاً. ويُقال: أجادُّ أنت أم هازِل.
والهُزالُ: نقيضُ السِّمَن. تقول : هُزِلَتِ الدّابّة، وأُهْزِلَ الرّجلُ، إذا هُزِلَتْ دابّته.
وتقول: هّزّلْتُها فَعَجُفَتْ.
والهزيلة: اسمُ مُشتقّ من الهُزال. كالشَّتيمة من الشّتم، ثمّ فَشَتِ الهزيلةُ في الإِبل، قال:
حتّى إذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارتفعتْ		عنها هَزيلتُها والفحلُ قد ضَرَبا
زهل: تقول: أصبح الفرسُ زُهلولاً، أي: أَمْلَس.
لهز: اللَّهْزُ: الضَّرْبُ بجمُعْ اليد في الصَّدْر والحَنَك.
ولهزه القتير فهو مَلْهُوز.
ولهزه بالرُّمْح، أي: طعنه في صدره.
والفصيل يَلْهَز أمّه، أي: يَضْرِبُ ضَرْعَها بفَمِه ليرضَعَ زله: الزَّلَةُ: ما يصل إلى النَّفْس من غمً الحاجة، أو همٍّ من غيرها، قال:
وقد زَهِلَتْ نفي من الجُهد والّذي		أُطالِبُه شَقْنٌ ولـكـنّـه نَـذْلُ

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الزّاي** ve **اللام** onlarla birlikte

**ه ز ل**، **ز ه ل**، **ل ه ز**، **ز ل ه** kullanımdadır; **ه ل ز**، **ل زه** ise ihmâl edilmiştir. **هزل**: **الهُزلُ**: **الجِدّ**’in zıddı. Falan, sözünde **يَهْزِل**; yani ciddi olmadığında. Ve denilir: Sen **أجادُّ** mısın yoksa **هازِل** mi?

Ve **الهُزالُ**: **السِّمَن**’in zıddı. Dersin ki: **هُزِلَتِ** binek hayvanı; ve **أُهْزِلَ** adam; yani binek hayvanı zayıfladığında.

Ve dersin: Onu **هّزّلْتُها** da o da **فَعَجُفَتْ**.

Ve **الهزيلة**: **الهُزال**’dan türemiş bir isimdir. **الشَّتيمة** gibi **الشّتم**’den; sonra **الهزيلة** develerde yayıldı; dedi ki:
حتّى إذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارتفعتْ		عنها هَزيلتُها والفحلُ قد ضَرَبا

**زهل**: dersin: At **زُهلولاً** olarak sabahladı; yani: **أَمْلَس**.

**لهز**: **اللَّهْزُ**: elin toplu hâliyle göğse ve çeneye vurmaktır.

Ve ona **لهزه** etti **القتير**; o da **مَلْهُوز**dur.

Ve ona mızrakla **لهزه** etti; yani: göğsüne sapladı.

Ve sütten kesilmemiş yavru **يَلْهَز** annesini; yani: emmek için ağzıyla memesine vurur.

**زله**: **الزَّلَةُ**: ihtiyaç kederinden yahut başkasından olan bir tasadan nefse ulaşan şeydir; dedi ki:
وقد زَهِلَتْ نفي من الجُهد والّذي		أُطالِبُه شَقْنٌ ولـكـنّـه نَـذْلُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَزْلُ: ضد الجدّ. وقد هَزَلَ يَهْزِلُ. قال الكميت:
تَجِدُّ بنا في كلِّ يومٍ ونَهْزِلُ
والهُزالُ: ضدُّ السِمَنِ. يقال: هُزِلَتِ الدابَّة هُزالاً على ما لم يسمّ فاعله. وهَزَلْتُها أنا هَزْلاً، فهي مَهْزولةٌ. وأهْزَلَ القومُ، إذا أصابت مواشيهم سنةٌ فهُزِلَتْ.

##### Türkçe

**الهَزْلُ**: ciddiyetin zıddı. Ve **هَزَلَ يَهْزِلُ**. Kümeyt dedi ki:
“Her gün bize karşı ciddileşirsin ve biz **نَهْزِلُ**.”

**الهُزالُ**: semizliğin zıddı. Denir ki: **هُزِلَتِ الدابَّة هُزالاً**; faili adlandırılmayan üzere. Ve ben onu **هَزْلاً** **هَزَلْتُها**; o hâlde o **مَهْزولةٌ**dur. Ve **أهْزَلَ القومُ**, eğer onların davarlarına bir yıl isabet eder de zayıflarsa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ز ل
هزل ، زهل ، لهز ، زله : مستعملة .
هزل : قال الليث : الهَزْل : نقيض الجدّ ، فلان يَهْزِل في كلامه : إذا لم يكن جادّاً ، والمُشَعْوِذُ إذا خَفَّتْ يَدُه بالتَّخاييل الكاذبة ، فَفِعْلُه يقال له : الهُزَّيْلَى ، لأنها هَزْل لا جِدَّ فيها . يقال أجادٌّ أنت أم هازِلٌ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( فَصْلٌ وَمَا هوَ بِالْهَزْلِ ) ( الطّارق : 14 ) أي ماهو باللَّعِب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الهَزْلُ : استرخاء الكلام ، وتَفْنِينُه .
قال : والهَزْل يكون لازِماً ، ومُتعَدِّيا ، يقال : هَزَلَ الفَرَسُ ، وهَزَلَه صاحبُه ، وأَهْزَلَه ، وهَزَّله .
وقال الليث : الهُزَال : نقيض السِّمَن ، يقال : هُزِلت الدَّابَّة : وأُهْزِلَ الرّجُلُ : إذا
هُزلَتْ دابته ، وتقول : هَزَلْتُها فَعَجُفَتْ والهَزِيلة : أسمٌ مُشْتَقٌّ من الهُزال ، كالشّتِيمة من الشَّتْم ، ثمّ فشَت الهَزِيلة في الإبل ، وأنشد الليث .
حتى إذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارْتَفَعَتْ
عَنْها هَزِيلتُها والفَحْلُ قد ضَرَبا
وقال خالد وهو أبو الهيثم : الهَزْلُ الفَقْر ، والهُزَال : ضدّ السِّمَن . والهَزْل : مَوْتُ مواشِي الرّجل ، فإذا ماتت قيل : هَزَل الرّجلُ يَهْزِل هَزْلاً فهو هازِلٌ ، أي افتقر ، وفي الهُزَال يقال : هُزِل الرجل يُهْزَل فهو مَهْزُول ، وهَزَل الرجل في الأمر : إذا لم يَجِدَّ .
وقال أبو الهيثم : يقال : هَزَل الرجلُ يَهْزلِ هَزْلا : إذا مَوَّتَتْ ماشِيتُه ، وأَهْزَل الرجل يُهْزِل : إذا هُزِلت ماشيته ، وأنشد :
إنّي إذا مُرُّ زمانٍ مُعْضِلِ
يُهْزِلْ ومَنْ يُهْزِلْ ومَنْ لا يْهْزل
يَعِهْ وكلٌّ يبتلِيه مُبْتَلِي
قال : كان في الأصل يُعْيِهْ ، فلما سقطت الياء انجزمت الهاءُ ، يُعِهْ : تُصِب ماشِيتَه العاهة .
والعرب تقول للحيّات : الهَزْلَى ، على فَعْلَى قد جاء في أشعارهم ، ولا يْعْرَف لها واحد ، وقال :
وأَرسال شِبْثَانٍ وَهَزْلَى تَسَرَّبُ
زهل : ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الزّهَلُ : التَّباعُدُ من الشرِّ .
قال : والزاهل : المطمئنّ القلب . والزُّهلول : الفرس الأمْلَسُ الظهر .
لهز : قال الليث : اللَّهْز : الضَّرْبُ بِجُمْع اليد في الصَّدْر ، وفي الحَنَك ، ويقال : لَهزَه القَتِيرُ فهو ملهُوز ، ولَهَزَه بالرُّمح : إذا طعنه في صَدْره ، والفَصِيل يلهَزُ أمَّه : إذا ضربَ ضَرْعَها بِفِيه ليَرضع .
وقال غيره : جَمَلٌ مَلْهُوز : إذا وُسِم في لِهْزِمَتِه ، وقد لَهَزْتُ البَعيرَ فهو ملهوز : إذا وسَمَتْه تلك السِّمه ، وقال الجُمَيْح :
مَرَّتْ براكِب مَلْهُوزٍ فقال لها
ضُرِّي جُمَيْحاً ومَنِّيه بِتَعْذِيبِ
ابن بُزُرْج : اللَّهْزُ في العُنُق ، واللَّكْز بِجُمْعِكَ في عنقه وصدره .
قال : والوَهْزُ بالرِّجْلَين ، والبَهْزُ بالمِرْفَق ، ويقال : وَكَزْتُ أنفه أَكِزُه : إذا كسرت أنفه ، ووكَعْتُ أَنفه فأنا أَكعُه مثل وكزته .
أبو عبيدة : من دوائر الخيل اللاّهز ، وهي التي تكون في اللَّهْزِمة ، وهي تُكْرَه .
وقال ابن شُمَيْل : اللاَّهز : الجَبَل يَلْهَزُ الطريق يقطَعُه ، ويُضِرُّ به ، وكذلك الأكمَةُ تُضِرّ بالطريق ، وإذا اجْتَمَعَت الأَكَمَتَان ، أو التَقَى الجَبَلان حتى يَضِيق ما بينهما كهيئة الزُّقاق فهما لاهِزَان ، كلُّ واحد منها يَلْهَزُ صاحبه .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد ، يقال للرَّجلُ أوَّل ما يظهر فيه الشَّيْب : قد لَهِزَه الشَّيْبُ ، ولَهْزَمَهُ يُلْهَزُه ويُلَهْزِمُه .
قلت : والميم زائدة ، ومنه قول رؤبة :
لَهْزَمَ خَدَّيَّ به مُلَهْزِمُه
وقال أبو عُبيد : قال الأصمعي : لَهَزْتُه وبَهَزْتُهُ : ولَكَمْتُه : إذا دَفَعْتَه .
وقال ابن الأعرابي : البَهْزُ واللّهْزُ ، واللَّكْزُ ، والوكْزُ واحد .
وقال الكسائيّ : لهزْتُه ونَهَزْتُه وَوَهَزْتُه واحد .
وقال أبي الأعرابي : لهزَه ، وبهزَه ، ومهزَه ، ونهزَه ، ونحزَه ، وبحزَه ، ومحزَه ، ووكزَه ، بمعنى واحد .
زله : قال الليث : الزَّلَه : ما يَصِلُ إلى النفس من غَمّ الحاجة ، أو همَ من غَيْرِها ، وأنشد :
وقد زَلِهَتْ نَفْسِي مِنَ الْجُهْدِ والذي
أطالِبه شَقْنٌ ولكنَّه نَذْلُ
الشَّقْنُ : القليل الوَتِحُ من كل شيء
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : الزَّلُهُ التحيُّر . والزَّلْه : نَوْرُ الرَّيحان وحُسْنُه .
والزَّلْهُ : الصَّخْرةُ التي يقوم عليها الساقي .

##### Türkçe

ه ز ل
**هزل** ، **زهل** ، **لهز** ، **زله** : kullanımdadır.

**هزل** : Leys dedi: **الهَزْل**: ciddiyetin zıddıdır; falan kimse sözünde **يَهْزِل**: eğer ciddi değilse. Ve gözbağcı, yalancı hayallerle eli hafiflediği zaman, onun fiiline **الهُزَّيْلَى** denilir; çünkü o, içinde ciddiyet olmayan bir **هَزْل**’dir. “Sen ciddi misin yoksa **هازِلٌ** misin?” denilir. Yüce ve aziz Allah dedi: ( فَصْلٌ وَمَا هوَ بِالْهَزْلِ ) ( الطّارق : 14 ) yani o, oyun değildir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَزْلُ**: sözün gevşemesi ve onu çeşitlendirmektir.

Dedi: ve **الهَزْل** lâzım olur ve müteaddî olur; “**هَزَلَ** at” denilir, “sahibi onu **هَزَلَه**” ve “onu **أَهْزَلَه**” ve “onu **هَزَّله**” (zayıflattı) denilir.

Leys dedi: **الهُزَال**: semizliğin zıddıdır; “**هُزِلت** binek hayvanı” denilir; ve “adam **أُهْزِلَ**”: eğer
binek hayvanı zayıfladıysa. Ve dersin ki: “Onu **هَزَلْتُها** da o **فَعَجُفَتْ** (zayıfladı).” Ve **الهَزِيلة**: **الهُزال**’dan türetilmiş bir isimdir; **الشّتِيمة**’nin **الشَّتْم**’den olması gibi. Sonra **الهَزِيلة** develerde yayıldı; Leys inşad etti:

حتى إذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارْتَفَعَتْ
عَنْها هَزِيلتُها والفَحْلُ قد ضَرَبا

Hâlid —ki o Ebû’l-Heysem’dir— dedi: **الهَزْلُ** fakirliktir; **الهُزَال**: semizliğin zıddıdır. Ve **الهَزْل**: kişinin hayvanlarının ölmesidir; öldükleri zaman “adam **هَزَل** **يَهْزِل** **هَزْلاً**; o **هازِلٌ**’dir” denilir; yani fakirleşti. **الهُزَال** hakkında denilir: “adam **هُزِل** **يُهْزَل**; o **مَهْزُول**’dür.” Ve “adam işte **هَزَل**”: eğer ciddileşmediyse.

Ebû’l-Heysem dedi: “adam **هَزَل** **يَهْزلِ** **هَزْلا**” denilir: eğer hayvanları öldüyse. Ve “adam **أَهْزَل** **يُهْزِل**” (denilir): eğer hayvanları zayıfladıysa. Ve inşad etti:

إنّي إذا مُرُّ زمانٍ مُعْضِلِ
يُهْزِلْ ومَنْ يُهْزِلْ ومَنْ لا يْهْزل
يَعِهْ وكلٌّ يبتلِيه مُبْتَلِي

Dedi: asılda **يُعْيِهْ** idi; **الياء** düşünce **الهاء** cezmedildi; **يُعِهْ**: hayvanına âfet isabet eder.

Ve Araplar yılanlara **الهَزْلَى** derler; **فَعْلَى** vezninde, şiirlerinde gelmiştir; onun için bir tekil bilinmez. Ve dedi:

وأَرسال شِبْثَانٍ وَهَزْلَى تَسَرَّبُ

**زهل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزّهَلُ**: şerden uzaklaşmaktır.

Dedi: ve **الزاهل**: kalbi mutmain olan. Ve **الزُّهلول**: sırtı pürüzsüz at.

**لهز** : Leys dedi: **اللَّهْز**: elin yumruğuyla göğse vurmadır; ve çeneye (vurmadır). Ve denilir: “duman onu **لَهزَه**; o **ملهُوز**’dur.” Ve “mızrakla onu **لَهَزَه**”: eğer onu göğsünden mızrakladıysa. Ve sütten kesilmemiş yavru, anasını **يلهَزُ**: eğer emmek için ağzıyla memesine vurduysa.

Başkası dedi: **جَمَلٌ مَلْهُوز**: eğer **لِهْزِمَتِه**’sinde dağlandıysa. Ve “deveyi **لَهَزْتُ**; o **ملْهوز**’dur” (denilir): eğer o dağ o damgayla onu dağladıysa. Cümeyh dedi:

مَرَّتْ براكِب مَلْهُوزٍ فقال لها
ضُرِّي جُمَيْحاً ومَنِّيه بِتَعْذِيبِ

İbn Büzurc: **اللَّهْزُ** boyundadır; ve **اللَّكْز** yumruğunla onun boynuna ve göğsüne (vurmaktır).

Dedi: ve **الوَهْزُ** iki ayakla (vurmaktır); ve **البَهْزُ** dirsekle (vurmaktır). Ve denilir: “burnunu **وَكَزْتُ** **أَكِزُه**”: eğer burnunu kırdıysan. Ve “burnunu **وَكَعْتُ**; ben onu **أَكعُه**” (denilir); **وكزته** gibi.

Ebû Ubeyde: atların dairelerinden **اللاّهز** vardır; o, **اللَّهْزِمة**’de olan (dairedir); ve o hoş görülmez.

İbn Şümeyl dedi: **اللاَّهز**: yolun üzerine **يَلْهَزُ** (baskı yapıp) onu kesen ve ona zarar veren dağdır. Ve aynı şekilde tepe de yola zarar verir. Ve iki tepe birleştiği zaman, yahut iki dağ karşılaşıp aralarındaki (mesafe) sokak gibi daraldığı zaman, ikisi **لاهِزَان**’dır; onların her biri ötekini **يَلْهَزُ**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adama, onda ilk defa ak saç göründüğü zaman, “ona ak saç **لَهِزَه**” denilir. Ve “onu **لَهْزَمَهُ**; onu **يُلْهَزُه** ve **يُلَهْزِمُه**” (denilir).

Ben dedim: ve **الميم** ziyadedir. Ve ondan Rü’be’nin sözü:

لَهْزَمَ خَدَّيَّ به مُلَهْزِمُه

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: “onu **لَهَزْتُه** ve onu **بَهَزْتُهُ**: ve onu **لَكَمْتُه**”: eğer onu ittiysen.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَهْزُ** ve **اللّهْزُ** ve **اللَّكْزُ** ve **الوكْزُ** birdir.

Kisâî dedi: “onu **لهزْتُه** ve onu **نَهَزْتُه** ve onu **وَوَهَزْتُه**” birdir.

Ebî’l-A‘râbî dedi: “onu **لهزَه** ve onu **بهزَه** ve onu **مهزَه** ve onu **نهزَه** ve onu **نحزَه** ve onu **بحزَه** ve onu **محزَه** ve onu **وكزَه**” bir mânâdadır.

**زله** : Leys dedi: **الزَّلَه**: ihtiyaç gamından, yahut ondan başkasından bir kederden nefse ulaşan şeydir. Ve inşad etti:

وقد زَلِهَتْ نَفْسِي مِنَ الْجُهْدِ والذي
أطالِبه شَقْنٌ ولكنَّه نَذْلُ

**الشَّقْنُ**: her şeyden az ve değersiz olan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الزَّلُهُ** şaşkınlıktır. Ve **الزَّلْه**: reyhanın çiçeği ve güzelliğidir.

Ve **الزَّلْهُ**: sakinin üzerinde durduğu kayadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والزاء وما يثلثهما)
(هزع) الهاء والزاء والعين أصلانِ يدلُّ أحدهما على وَحْشَة، والآخر على اضطرابٍ وكَسْر.
الأوَّل قولهم: مَضَى هَزِيعٌ من الليل، أي طائفةٌ منه. وتهزَّعَ فلانٌ لفلان: تنكَّرَ. قال الخليل: هو من هزيع اللّيل، لأنَّ تلكَ ساعةُ وَحْشةٍ.
والآخر قولهم: تهَزَّعت القناةُ: اضطربَتْ. وتهَزَّعَت المرأة: تثَنَّتْ. قال:
* مِثْلَ القَطاةِ لَدْنَةَ التَّهَزُّعِ([1]) *
وتهزَّعَ السَّيْفُ: اضطَرَب. وتَهَزَّعت الإبلُ في سَيرِها: اهتزَّتْ. وهَزَعتُ العَظمَ: كسرتُه. والمِهْزَع: الأسدُ الحَطُوم. قال:
كأنَّهُمُ يَخشَونَ مِنكَ مذرَّباً *** بحَلْيَةَ مشبوحَ الذِّراعينِ مِهزَعا([2])
ومما شذَّ عن البابين الأهْزَع: السَّهم يَبقى في الكِنانة، لأنَّه أردَؤُها، وقيل يكون أجودَها. ويقولون: ما لَه أهْزَعُ، أي ماله شيء.
(هزف) الهاء والزاء والفاء كلمة واحدة. الهِزَفُّ([3]): الظلِيم. وذكر ابنُ دريد([4]): هَزَفته الرِّيح: طارَتْ به.
(هزق) الهاء والزاء والقاف، كلماتٌ في قياسٍ واحد. امرأةٌ هزقة: لا تستقِرّ. وكذلك المِهْزاق. والهَزِق: الرَّعد([5]). وأهْزَقَ الرَّجُل([6]): ضحِكَ. وحِمَارٌ هَزِقٌ: كثير الاستِنان.
(هزل) الهاء والزاء واللام كلمتان في قياسٍ واحد، يدُلاّنِ على ضَعف. فالهَزْل: نقيض الجِدّ. والهُزَال: خِلاف السِّمَن. يقال: هَزَلْتُ دابّتي وقد هُزِلت. وهَزَلَ في مَنطِقِه. وأهْزَل: وقع في ماله الهُزَال.
(هزم) الهاء والزاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غَمْز وكَسْر. فالهَزْم: أن تَغْمِزَ الشيءَ بيدك فيَنْهَزمَ إلى داخل، كالقِثّاءةِ والبِطِّيخة. ومنه الهَزِيمة في الحَرْب. وغيثٌ هَزِيم: متبعِّق. وهَزِيم الرَّعدِ: صوتُه، كأنّه يتكسَّر، من قولهم: تهزَّمَ السِّقاء: يَبِس فتشقَّقَ.
ومن الباب اهتَزَمْتُ الشَّاةَ: ذبحتُها. والهَزْمة: ما تطامَنَ منَ الأرض.
ومما ليس من هذا القياس المِهزام: عُودٌ يُجعلُ في رأسه نارٌ، تلعب به صِبيانُ الأعراب. قال جرير:
* وتَلْعَبُ المِهزاما([7]) *
(هزن) الهاء والزاء والنون ليس فيه إلا هَوازِن: قبيلة. يقولون: الهَوْزَن: الغُبار. والهَوْزَن: طائر([8]).
(هزأ) الهاء والزاء والهمزة كلمة واحدة. يقال:هَزِئَ واستهزَأَ، إذا سَخِرَ.
(هزب) الهاء والزاء والباء كلمةٌ واحدة. الهَوْزَبُ: البعير المُسِنّ، في قول الأعشى:
والهَوْزَبَ العَودَ أمتطِيهِ بها *** والعَنْتَرِيسَ الوَجناءَ* والجملاَ([9])(هزج) الهاء والزاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على صوت. يقولون: الهَزَج: صوت الرَّعد، وبه شُبِّه الهَزَج من الأغاني. قال:
* كأنّها جاريةٌ تَهَزَّجُ([10]) *
وتهزَّجَت القوسُ، [إذا صَوَّتَتْ([11])] عند الإنباض. قال الكميت:
بأهازيجَ من أغانيِّها الجُـ *** ـشِّ وإتباعِها الزَّفِِيرَ الطَّحِيرا([12])
وفرسٌ هَزِجٌ: في مَشيهِ سُرعة([13])، كأنَّه يُذهَب إلى ما يُسمَع من حَفِيفِه.
(هزر) الهاء والزاء والراء يدلُّ على غمزٍ وكسرٍ وضَرْبٍ. وهَزَره بعصاه هَزَرَاتٍ: ضربَه. وهَزَرَه: غَمَزَه([14]). وإنّ فلاناً لذُو هَزَراتٍ وكَسَرَاتٍ، إذا كان يُغْبَن في كلِّ شَيء. قال:
إلاّ تَدَعْ هَزَرَاتٍ لسْتَ تَارِكَها *** تُخْلَعْ ثِيابُكَ لا ضَأنٌ ولا إبلُ([15]) والله أعلم.
---------------------__
([1]) أنشده في اللسان (قرصع، هزع) برواية:
إذا مشت سالت ولم تقرصع ***  هز القناة لدنة التهزع
 ([2]) حلية، بالفتح: مأسدة باليمن. وأنشده في المجمل واللسان (هزع) ومعجم البلدان (حلية). وفي اللسان والمعجم: "مدربا" بالدال المهملة.
([3]) مثله "الهجف" بالجيم.
([4]) في الجمهرة (3: 14).
([5]) في القاموس: "الهزق، ككتف: الرعد الشديد". وفي المجمل: "والهزق: الرعد الشديد". وفي اللسان: "والهزق -هذه بالتحريك-: شدة صوت الرعد".
([6]) في اللسان: "أهزق فلان في الضحك". وفي المجمل: "وأهزق الرجل في الضحك".
([7]) البيت بتمامه في الديوان 542 واللسان (هزم):
كانت مجرئة تروز بكفها *** كمر العبيد وتلعب المهزاما
 ([8]) في الأصل: "الطائر" وفي المجمل: "ويقال هو ضرب من الطير". وفي اللسان: "هوزن: اسم طائر".
([9]) ديوان الأعشى 156 واللسان (هزب).
([10]) أنشده في المجمل واللسان (هزج).
([11]) التكملة من المجمل واللسان.
([12]) المجمل واللسان (هزج).
([13]) في الأصل: "مسرعة".
([14]) في الأصل: "وغمزه"، صوابه في المجمل.
([15]) تخلع ثيابك، كذا ضبطت في المجمل، وضبط في اللسان مثله لكن بنصب "ثيابك".

ـ

##### Türkçe

(هâ ve **الزاي** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**هزع**) **الهاء** ve **الزاي** ve **العين** iki asıldır; bunlardan biri **وَحْشَة**’ye, diğeri ise bir **اضطراب** ve **كَسْر**’e delâlet eder.
Birincisi onların sözü: “Geceden bir **هَزِيعٌ** geçti”; yani ondan bir taife. Ve “Falan, falan için **تهزَّعَ**”: tanınmaz oldu. **الخليل** dedi: O, gecenin **هزيع**’indendir; çünkü o, **وَحْشة** saatidir.
Diğeri onların sözü: “Mızrak **تهَزَّعت**”: çalkalandı. Ve “Kadın **تهَزَّعَت**”: salındı. Dedi:
* **مِثْلَ القَطاةِ لَدْنَةَ التَّهَزُّعِ**([1]) *
Ve “Kılıç **تهزَّعَ**”: çalkalandı. Ve “Develer yürüyüşlerinde **تَهَزَّعت**”: sarsıldılar. Ve “Kemiği **هَزَعتُ**”: onu kırdım. Ve **المِهْزَع**: parçalayıcı aslan. Dedi:
كأنَّهُمُ يَخشَونَ مِنكَ مذرَّباً *** بحَلْيَةَ مشبوحَ الذِّراعينِ مِهزَعا([2])
Ve iki bâbdan şâz olanlardan: **الأهْزَع**: ok; kınında kalır, çünkü o onun en kötüsüdür; ve denildi ki onun en iyisi olur. Ve derler: “Onun **أهْزَعُ** yoktur”; yani onun hiçbir şeyi yoktur.

(**هزف**) **الهاء** ve **الزاي** ve **الفاء** tek bir kelimedir. **الهِزَفُّ**([3]): devekuşu erkeği. Ve **ابنُ دريد**([4]) zikretti: “Rüzgâr onu **هَزَفته**”: onu uçurdu.

(**هزق**) **الهاء** ve **الزاي** ve **القاف**; tek bir kıyasta kelimelerdir. **هزقة** bir kadın: yerleşip durmaz. Ve aynı şekilde **المِهْزاق**. Ve **الهَزِق**: gök gürültüsü([5]). Ve “Adam **أهْزَقَ**”([6]): güldü. Ve **هَزِقٌ** bir eşek: çok diş gıcırdatıcı.

(**هزل**) **الهاء** ve **الزاي** ve **اللام** tek bir kıyasta iki kelimedir; ikisi de bir **ضَعف**’a delâlet eder. Artık **الهَزْل**: **الجِدّ**’in zıddıdır. Ve **الهُزَال**: **السِّمَن**’in hilâfıdır. Denir: “Bineğimi **هَزَلْتُ**; hâlbuki o **هُزِلت**.” Ve konuşmasında **هَزَلَ**. Ve **أهْزَل**: malına **الهُزَال** düştü.

(**هزم**) **الهاء** ve **الزاي** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir **غَمْز** ve **كَسْر**’e delâlet eder. Artık **الهَزْم**: şeyi elinle sıkıştırmandır; böylece içeriye doğru çöker; salatalık ve karpuz gibi. Ve ondan, savaşta **الهَزِيمة**. Ve **هَزِيم** bir yağmur: dağınık. Ve gök gürültüsünün **هَزِيم**’i: onun sesidir; sanki kırılıp parçalanır; onların sözü olan: “Kırba **تهزَّمَ**”: kurudu da çatladı”dan.
Ve bâbdan: “Koyunu **اهتَزَمْتُ**”: onu boğazladım. Ve **الهَزْمة**: yerden alçalan şey.
Ve bu kıyastan olmayanlardan: **المِهزام**: başına ateş konulan bir çubuk; bedevî çocukları onunla oynar. **جرير** dedi:
* وتَلْعَبُ **المِهزاما**([7]) *

(**هزن**) **الهاء** ve **الزاي** ve **النون**’da **هَوازِن**’den başka bir şey yoktur: bir kabile. Derler: **الهَوْزَن**: toz. Ve **الهَوْزَن**: bir kuş([8]).

(**هزأ**) **الهاء** ve **الزاي** ve **الهمزة** tek bir kelimedir. Denir: **هَزِئَ** ve **استهزَأَ**, alay ettiğinde.

(**هزب**) **الهاء** ve **الزاي** ve **الباء** tek bir kelimedir. **الهَوْزَبُ**: yaşlı deve; **الأعشى**’nın sözü içinde:
والهَوْزَبَ العَودَ أمتطِيهِ بها *** والعَنْتَرِيسَ الوَجناءَ* والجملاَ([9])

(**هزج**) **الهاء** ve **الزاي** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir sese delâlet eder. Derler: **الهَزَج**: gök gürültüsünün sesi; ve onunla, şarkılardan **الهَزَج** benzetildi. Dedi:
* كأنّها جاريةٌ **تَهَزَّجُ**([10]) *
Ve yay **تهزَّجَت**; [**إذا صَوَّتَتْ**([11])] atışta. **الكميت** dedi:
بأهازيجَ من أغانيِّها الجُـ *** ـشِّ وإتباعِها الزَّفِِيرَ الطَّحِيرا([12])
Ve **هَزِجٌ** bir at: yürüyüşünde bir sürat([13]); sanki, onun hışırtısından işitilene doğru götürülür.

(**هزر**) **الهاء** ve **الزاي** ve **الراء** bir **غمز** ve **كسر** ve **ضَرْب**’a delâlet eder. Ve “Onu asasıyla **هَزَره** **هَزَرَاتٍ**”: onu dövdü. Ve “Onu **هَزَرَه**”: onu **غَمَزَه**([14]). Ve şüphesiz falan, her şeyde aldatılıyorsa, **هَزَراتٍ** ve **كَسَرَاتٍ** sahibidir. Dedi:
إلاّ تَدَعْ هَزَرَاتٍ لسْتَ تَارِكَها *** تُخْلَعْ ثِيابُكَ لا ضَأنٌ ولا إبلُ([15]) Ve Allah daha iyi bilir.

---------------------__
([1]) Onu **اللسان**’da (**قرصع**، **هزع**) rivayetiyle inşâd etti:
إذا مشت سالت ولم تقرصع ***  هز القناة لدنة التهزع
([2]) **حلية**, fetih ile: Yemen’de bir aslanlık. Onu **المجمل** ve **اللسان** (**هزع**) ve **معجم البلدان** (**حلية**)’de inşâd etti. Ve **اللسان** ve **المعجم**’de: “**مدربا**” **الدال**’ı muhmale ile.
([3]) Bunun gibisi: **الهجف** **الجيم** ile.
([4]) **الجمهرة**’de (3: 14).
([5]) **القاموس**’ta: “**الهزق**، **ككتف**: şiddetli gök gürültüsü.” Ve **المجمل**’de: “Ve **الهزق**: şiddetli gök gürültüsü.” Ve **اللسان**’da: “Ve **الهزق** -bu hareke iledir-: gök gürültüsü sesinin şiddeti.”
([6]) **اللسان**’da: “Falan gülmede **أهزق**.” Ve **المجمل**’de: “Ve adam gülmede **أهزق**.”
([7]) Beytin tamamı **الديوان** 542 ve **اللسان** (**هزم**)’dedir:
كانت مجرئة تروز بكفها *** كمر العبيد وتلعب المهزاما
([8]) Asılda: “**الطائر**” ve **المجمل**’de: “Ve denilir ki o, kuşlardan bir türdür.” Ve **اللسان**’da: “**هوزن**: bir kuş adı.”
([9]) **ديوان الأعشى** 156 ve **اللسان** (**هزب**).
([10]) Onu **المجمل** ve **اللسان** (**هزج**)’de inşâd etti.
([11]) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([12]) **المجمل** ve **اللسان** (**هزج**).
([13]) Asılda: “**مسرعة**”.
([14]) Asılda: “**وغمزه**”, doğrusu **المجمل**’dedir.
([15]) “**تخلع ثيابك**”, böylece **المجمل**’de ضبط edildi; ve **اللسان**’da onun gibisi ضبط edildi, fakat “**ثيابك**”ın nasbıyla.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿إنه لقول فصل * وما هو بالهزل﴾ [الطارق/13 - 14] الهزل: كل كلام لا تحصيل له، ولا ريع تشبيها بالهزال.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz o, ayırıcı bir sözdür * ve o **بالهزل** değildir﴾ [الطارق/13 - 14] **الهزل**: **الهزال** ile benzetme yoluyla, elde edilişi olmayan ve kazancı olmayan her söz.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ز ل
هزل معه وهازله‏.‏
قال‏:‏ وقال القطاميّ‏:‏ يهازل ربّات البراقع بالضحى ويخرج من باب ويدخل باباً وأزلٌ أنت أم جادّ وهو يهزل في كلامه‏.‏
وشاة هزيلٌ وشاءٌ هزلى‏.‏
وجمل مهزول وإبل مهازيل وبه هزالٌ وهزيلة وفشت الهزيلة في الإبل‏.‏
قال‏:‏ حتى إذا نوّر الجرجار وارتفعت عنها هزيلتها والفحل قد ضربا وهزلها صاحبها وهزّلها‏.‏
وأهزل القوم‏:‏ هزلت دوابّهم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ انسابت الهزلى وهي الحيّات صفة غالبة كالأعلم في البعير والأقرح في الذباب‏.‏
قال جثّامة الكلبيّ‏:‏ كأنّ مزاحف الهزلى صباحاً خدود رصائع جدلت تؤاما وهزلت حال فلان‏.‏
وتقول‏:‏ له فضل جزيل وحال هزيل‏.‏
وهزله السفر والجدب والمرض‏.‏

##### Türkçe

ه ز ل
Onunla **هزل** etti ve onunla **هازله** etti.‏
Dedi ki: Ve **القطاميّ** dedi ki: Kuşluk vaktinde **ربّات البراقع** ile **يهازل** eder ve bir kapıdan çıkar, bir kapıya girer; ve sen **أزلٌ** misin yoksa ciddi misin? O, sözünde **يهزل** eder.‏
Ve zayıf bir koyun: **هزيلٌ**; ve koyunlar: **هزلى**.‏
Ve zayıflatılmış bir deve: **مهزول**; ve develer: **مهازيل**; ve onda **هزالٌ** ve **هزيلة** vardır; ve **الهزيلة** develerde yayıldı.‏
Dedi ki: Nihayet **الجرجار** aydınlanınca ve ondan **هزيلتها** yükselince; ve aygır ikisiyle çiftleşmişken; ve sahibi onu **هزلها** etti ve onu **هزّلها** etti.‏
Ve **أهزل** etti kavim: onların binekleri zayıfladı.‏
Ve mecazdan: **الهزلى** (ki o yılanlardır) akıp gitti; baskın bir sıfat olarak; deve için **الأعلم** ve sinek için **الأقرح** gibi.‏
**جثّامة الكلبيّ** dedi ki: Sanki **الهزلى**’nın sürünerek gidenleri sabahleyin, ikiz örülmüş süslü yanaklardır.‏ Ve falanın hâli **هزلت** etti.‏
Ve dersin ki: Onun için bol bir fazilet vardır ve zayıf bir hâl vardır.‏
Onu yolculuk ve kıtlık ve hastalık **هزله** etti.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَزْل: نقيض الجِدّ، هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً؛ قال الكميت: أَرانا على حُبِّ الحياةِ وطُولِها
تَجِدُّ بنا في كل يوم ونَهْزِلُ
قال ابن بري: الذي في شعره. يُجَدُّ بنا؛ قال: وهو الصحيح. وهَزِل في اللعب هَزَلاً؛ الأَخيرة عن اللحياني، وهَزَل الرجلُ في الأَمر إِذا لم يجدَّ، وهازَلني؛ قال:
ذو الجِدِّ، إِنْ جدَّ الرجال به،
ومُهازِلٌ، إِن كان في هَزْل
ورجل هِزِّيلٌ: كثير الهَزْل. وأَهْزلهُ: وجَدَه لَعَّاباً. حكى ابن بري عن ابن خالويه قال: كلُّ الناس يقولون هَزَل يَهْزِل مثل ضرَب يضرِب، إِلا أَن أَبا الجراح العقيلي قال: هَزِل يَهْزَل من الهَزْل ضدّ الجِدّ. وفي الحديث: كان تحت الهَيْزَلةِ؛ قيل: هي الرَّايةُ لأَن الريحَ تَلْعَب بها كأَنها تَهْزِل معها، والهَزْل واللَّعِب من وادٍ واحِد، والياء زائدة. وفي حديث عُمر وأَهل خيبر: إِنما كانت هُزَيْلة من أَبي القاسم؛ تصغير هَزْلة، وهي المرَّة الواحدة من الهَزْل ضد الجِدّ. وقولٌ هَزْل: هُذاءٌ. وفي التنزيل: وما هو بالهَزْل؛ قال ثعلب: أَي ليس بِهَذَيان، وفي التهذيب: أَي ما هو باللَّعِب. وفلان يَهْزِل في كلامه إِذا لم يكن جادًّا؛ تقول: أَجادٌّ أَنت أَم هازِل؟
والمُشَعْوِذُ إِذا خفَّت يداه بالتَّخاييل الكاذبة ففِعْله يقال له الهُزَيْلى
(* قوله «يقال له الهزيلى» هكذا ضبط في الأصل، وفي التهذيب ضبط بتشديد الزاي كقبيطي) لأَنها هَزْل لا جِدَّ فيها. والهُزَالة: الفُكاهة. ابن الأَعرابي: الهَزْل استرخاء الكلام وتَفْنينه.
والهُزال: نقيض السِّمَن، وقد هُزِل الرجل والدابَّة هزالاً، على ما لم يُسمَّ فاعله، وهَزَل هو هَزْلاً وهُزْلاً؛ وقوله أَنشده أَبو إِسحق: واللهِ لولا حَنَفٌ بِرِجْلِه،
ودِقَّةٌ في ساقِه من هُزْلِه،
ما كان في فِتْيانِكم مِنْ مِثْله
وهَزَلَتْه أَنا أَهْزِلُه هَزْلاً فهو مَهْزُول، قال ابن بري: كل ضُرٍّ هُزال؛ قال الشاعر:
أَمِنْ حَذَرِ الهُزال نَكَحْتِ عبداً؟
وعَبْدُ السَّوْءِ أَدْنى لِلهُزال
ابن الأَعرابي قال: والهَزْل يكون لازماً ومتعدياً، يقال: هَزَل الفرسُ وهَزَله صاحبه وأَهْزَله وهَزَّله. وهَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً: مَوَّتَتْ ماشِيَتُه، وأَهْزَل يُهْزِل إِذا هُزِلت ماشيته، زاد ابن سيده: ولم تَمُت؛ قال:
يا أُمَّ عبدِ الله، لا تَسْتَعْجِلي
ورَفِّعِي ذَلاذِلَ المُرَجَّلِ،
إِنِّي إِذا مُرُّ زَمانٍ مُعْضِلِ
يُهْزِلْ ومَنْ يُهْزِل ومن لا يُهْزَلِ
يَعِهْ، وكلٌّ يَبْتَلِيهِ مُبْتَلي
يُهْزِل موضعه رَفْعٌ ولكنه أُسكن للضرورة وهو فعل للزمان، ويَعِهْ كان في الأَصل يَعِيه فلما سقطت الياء انجزمت الهاء، ويَعِه: تُصِبْ ماشِيَتَه العاهةُ. وأَهزَل القومُ: أَصابتْ مَواشيهم سَنة فهُزِلتْ. وأَهزَل الرجلُ إِذا هُزلتْ دابَّته. وتقول: هَزَلْتها فعَجِفَت. وفي حديث مازِن: فأَذهَبْنا الأَموالَ وأَهزَلْنا الذَّراريّ والعِيالَ أَي أَضعفناهم، وهي لغة في هَزَل وليست بالعالية. والهَزْل: موت مواشي الرجل، وإِذا ماتت قيل: هَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً فهو هازِل أَي افتقر، وفي الهُزال يقال: هُزِل الرجل يُهْزَل فهو مَهْزول؛ وقال اللحياني: يقال هَزَلْت الدابة أَهْزُلُها هَزْلاً وهُزالاً، وهَزَلهم الزمان يَهْزِلهم. وقال بعضهم: هَزَل القومُ وأَهزَلوا هُزِلت أَموالهم.
والهَزيلة: اسم مشتق من الهُزال كالشَّتِيمة من الشتْم ثم فَشَتِ الهَزيلة في الإِبل؛ قال:
حتى إِذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارْتَفَعَتْ
عنها هَزيلَتُها، والفحلُ قد ضَرَبا
والجمع هَزائِل وهَزْلى. والهَزْل: الفَقْر. والمَهازل: الجُدُوب. وأَهزَل القومُ: حبَسوا أَموالهم عن شدة وتضييق. واستعمل أَبو حنيفة الهَزْل في الجَراد فقال: يجيء في الشتاء أَحمر هَزْلاً لا يَدَع رطْباً ولا يابساً إِلاَّ أَكله؛ وأَرض مَهْزولة: رقيقة؛ عنه أَيضاً؛ واستعمل الأَخفش المَهْزول في الشعر فقال: الرَّمَل كل شِعر مَهْزُول ليس بمؤتلف البناء كقوله:
أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ
فالقُطَبِيَّات فالذَّنُوبُ
(* قوله «فالقطبيات» هكذا ضبط في الأصل والمحكم ويوافقه ما في القاموس في مادة قطب، وضبطه ياقوت بتشديد الطاء والياء في عدة مواضع واستشهد بالبيت على المشدد).
وهذا نادر. الأَزهري: العرب تقول للحيَّات الهَزْلى على فَعْلى جاء في أَشعارهم ولا يعرَف لها واحد؛ قال:
وأَرْسال شِبْثانٍ وهَزْلى تَسَرَّبُ
وهَزَّال وهُزَيْل: اسمان.

##### Türkçe

**الهَزْل**: **الجِدّ**’in zıddı; **هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً**; Kümeyt dedi:
أَرانا على حُبِّ الحياةِ وطُولِها
تَجِدُّ بنا في كل يوم ونَهْزِلُ
İbn Berrî dedi: onun şiirinde olan: **يُجَدُّ بنا**; dedi: ve o doğrudur. Ve oyunda **هَزَلاً** olarak **هَزِل**; sonuncusu Lihyânî’dendir; ve adam işte **هَزِل** eder, eğer ciddî olmazsa, ve benimle **هازَلني**; dedi:
ذو الجِدِّ، إِنْ جدَّ الرجال به،
ومُهازِلٌ، إِن كان في هَزْل
Ve **هِزِّيلٌ** adam: **الهَزْل**’i çok olan. Ve onu **أَهْزلهُ**: onu **لَعَّاباً** buldu. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten hikâye etti, dedi: bütün insanlar **هَزَل يَهْزِل** derler, **ضرَب يضرِب** gibi; ancak Ebü’l-Cerrâh el-Ukaylî dedi: **هَزِل يَهْزَل**; **الهَزْل**’den, **الجِدّ**’in zıddı. Ve hadiste: **كان تحت الهَيْزَلةِ**; denildi: o **الرَّايةُ**’dır; çünkü rüzgâr onunla oynar, sanki onunla birlikte **تَهْزِل** eder; ve **الهَزْل** ile **اللَّعِب** bir vadidendir; ve **الياء** ziyadedir. Ve Ömer ile Hayber ehli hadîsinde: “Ancak Ebü’l-Kâsım’dan bir **هُزَيْلة** idi”; **هَزْلة**’nin küçültmesi; ve o, **الجِدّ**’in zıddı olan **الهَزْل**’den bir tek seferdir. Ve **هَزْل** söz: **هُذاءٌ**. Ve tenzîlde: **وما هو بالهَزْل**; Sa‘leb dedi: yani **بِهَذَيان** değildir; ve Tehzîb’de: yani **باللَّعِب** değildir. Ve falan, sözünde **يَهْزِل** eder, eğer ciddî olmazsa; dersin: **أَجادٌّ أَنت أَم هازِل؟**

Ve **المُشَعْوِذُ**; elleri yalancı hayallerle hafiflediği zaman, onun fiiline **الهُزَيْلى** denir
(* “**يقال له الهزيلى**” sözü: asılda böyle ضبط edildi; ve Tehzîb’de **الزاي**’ın şeddelenmesiyle, **قبيطي** gibi, ضبط edildi)
çünkü o, içinde ciddiyet olmayan bir **هَزْل**’dir. Ve **الهُزَالة**: **الفُكاهة**. İbnü’l-A‘râbî: **الهَزْل** sözün gevşemesi ve onu çeşitlendirmektir.

Ve **الهُزال**: **السِّمَن**’in zıddı; ve adam ve binek, faili adlandırılmamış üzere, **هزالاً** olarak **هُزِل** edildi; ve o, **هَزْلاً** ve **هُزْلاً** olarak **هَزَل** etti; ve Ebû İshâk’ın inşâd ettiği sözü:
واللهِ لولا حَنَفٌ بِرِجْلِه،
ودِقَّةٌ في ساقِه من هُزْلِه،
ما كان في فِتْيانِكم مِنْ مِثْله
Ve ben onu **هَزَلَتْه** ederim, **هَزْلاً** olarak **أَهْزِلُه**; o da **مَهْزُول**’dür. İbn Berrî dedi: her **ضُرٍّ** bir **هُزال**’dır; şair dedi:
أَمِنْ حَذَرِ الهُزال نَكَحْتِ عبداً؟
وعَبْدُ السَّوْءِ أَدْنى لِلهُزال
İbnü’l-A‘râbî dedi: ve **الهَزْل** lâzım ve müteaddî olur; denir: at **هَزَل** etti; ve sahibi onu **هَزَله** etti, ve onu **أَهْزَله** etti, ve onu **هَزَّله** etti. Ve adam **هَزَل** eder, **هَزْلاً** olarak **يَهْزِل**: hayvanları öldü; ve **أَهْزَل يُهْزِل**; hayvanları zayıfladığı zaman; İbn Sîde artırdı: ve ölmedi; dedi:
يا أُمَّ عبدِ الله، لا تَسْتَعْجِلي
ورَفِّعِي ذَلاذِلَ المُرَجَّلِ،
إِنِّي إِذا مُرُّ زَمانٍ مُعْضِلِ
يُهْزِلْ ومَنْ يُهْزِل ومن لا يُهْزَلِ
يَعِهْ، وكلٌّ يَبْتَلِيهِ مُبْتَلي
**يُهْزِل**’in yeri merfûdur; fakat zaruret için sükûn verildi; ve o, zamanın fiilidir. Ve **يَعِهْ**, asılda **يَعِيه** idi; **الياء** düşünce **الهاء** cezmedildi. Ve **يَعِه**: hayvanlarına âfet isabet etsin. Ve kavim **أَهزَل** etti: hayvanlarına bir yıl isabet etti de zayıfladılar. Ve adam **أَهزَل** etti, biniti zayıfladığı zaman. Ve dersin: onu **هَزَلْتها**; böylece **عَجِفَت** oldu. Mâzin hadîsinde: “malları götürdük ve çocukları ve aileyi **أَهزَلْنا** ettik”; yani onları zayıflattık; ve bu, **هَزَل**’de bir dildir ve yüksek (fasih) değildir. Ve **الهَزْل**: adamın hayvanlarının ölmesi; ve öldükleri zaman denilir: adam **هَزَل** eder, **هَزْلاً** olarak **يَهْزِل**; o da **هازِل**’dir; yani fakirleşti. Ve **الهُزال**’da denilir: adam **هُزِل** edildi, **يُهْزَل**; o da **مَهْزول**’dür. Lihyânî dedi: denilir: biniti **هَزَلْت** ettim; **هَزْلاً** ve **هُزالاً** olarak **أَهْزُلُها**; ve zaman onları **هَزَلهم** eder, **يَهْزِلهم**. Bazıları dedi: kavim **هَزَل** etti ve **أَهزَلوا**; malları **هُزِلت** edildi.

Ve **الهَزيلة**: **الهُزال**’dan türemiş bir isimdir; **الشَّتِيمة** gibi **الشتْم**’den; sonra **الهَزيلة** develerde yayıldı; dedi:
حتى إِذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارْتَفَعَتْ
عنها هَزيلَتُها، والفحلُ قد ضَرَبا
Ve çoğulu **هَزائِل** ve **هَزْلى**’dır. Ve **الهَزْل**: fakirliktir. Ve **المَهازل**: kıtlıklardır. Ve kavim **أَهزَل** etti: şiddet ve darlık sebebiyle mallarını hapsettiler. Ebû Hanîfe, çekirgede **الهَزْل**’i kullandı; dedi: kışın kırmızı, **هَزْلاً** olarak gelir; yaş ve kuru hiçbir şey bırakmaz, ancak onu yer; ve **مَهْزولة** yer: ince; ondan da. Ahfeş, şiirde **المَهْزول**’ü kullandı; dedi: **الرَّمَل**; yapısı uyumlu olmayan her **مَهْزُول** şiirdir; onun sözü gibi:
أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ
فالقُطَبِيَّات فالذَّنُوبُ
(* “**فالقطبيات**” sözü: asılda ve Muhkem’de böyle ضبط edildi; ve Kâmûs’ta **قطب** maddesinde olanla uyuşur; Yâkût onu birçok yerde **الطاء** ve **الياء**’ı şeddeli olarak ضبط etti ve beyti şeddeli olana delil getirdi).
Ve bu nadirdir. Ezherî: Araplar yılanlara, şiirlerinde gelmiş olarak, **فَعْلى** üzere **الهَزْلى** derler; onun için bir tekil bilinmez; dedi:
وأَرْسال شِبْثانٍ وهَزْلى تَسَرَّبُ
Ve **هَزَّال** ve **هُزَيْل**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ز ل * * الهَزْلُ * ضد الجد وقد * هَزَلَ * من باب ضرب و * الهُزَالُ * ضد السمن يقال * هُزِلَتِ * الدابة على ما لم يسم فاعله * هُزَالاً * و * هَزَلَها * صاحبها من باب ضرب فهي * مَهْزُولَةٌ

##### Türkçe

* ه ز ل * * **الهَزْلُ** * ciddiyetin zıddıdır; ve **هَزَلَ** (fiili) **ضرب** babındandır. Ve **الهُزَالُ** semizliğin zıddıdır. Denilir ki: **هُزِلَتِ** binek hayvanı, faili adlandırılmayan üzere, **هُزَالاً** (olarak); ve sahibi onu **هَزَلَها** (zayıflattı), **ضرب** babındandır; böylece o **مَهْزُولَةٌ** (olur).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| ( الهَزْلُ : نَقِيْضُ الجِدِّ ) ، وَقَدْ ( هَزَِلَ ) |

| في الأَمْرِ ، ( كَضَرَبَ وَفَرِح ) ، وهذِهِ | عَن اللّحياني ، هَزْلاً فِيْهِما : لَمْ | يَجِدَّ . والهَزْلُ واللَّعِبُ مِنْ وَادٍ | وَاحِدٍ ، قَالَ الكُمَيْتُ : | % ( أَرانَا عَلى حُبِّ الحَياة وَطُولِها % | يُجَدُّ بِنَا في كُلِّ يَوْمٍ وَنَهْزِلُ ) % | وَحَكَى ابْنُ بَرِّي عَنْ ابْنِ خَالَوَيْهِ | قَالَ : كُلُّ النّاسِ يَقُولون : هَزَلَ | يَهْزِلُ ، مِثْلُ ضَرَبَ يَضْرِبُ إِلَّا أَنَّ أَبَا | الجَرّاح العُقَيْلِي قَالَ : هَزِلَ يَهْزَلُ ، | مِنَ الهَزْلِ ضِدّ الجِدّ . | وَقَوْلٌ هَزْلٌ : هُذاءٌ ، وَفِي التَّنْزِيْلِ | ! 2 \< وما هو بالهزل > 2 ! . قَالَ ثَعْلَبٌ : | أَيْ : لَيْسَ بِهَذَيانٍ . وَفِي التَّهْذِيب : | أَيْ : مَا هُوَ بِاللَّعِب . وَفُلَانٌ يَهْزِلُ | في كَلَامِهِ : إِذا لَمْ يَكُنْ جَادَّا ، | تَقُولُ : أَجادٌّ أَنْتَ أَمْ هَازِلٌ . | ( وَهَازَلَ ) مِثْلُ هَزَلَ ، قَالَ : | % ( ذُو الجِدِّ إِنْ جَدَّ الرِّجَالُ بِهِ % | وَمُهَازِلٌ إِنْ كَانَ فِي هَزْلِ ) % | ( وَرَجُلٌ هَزِلٌ ، كَكَتِفٍ ) ؛ أَيْ | ( كَثِيْرُهُ ) ، هكَذَا فِي النُّسَخ ، | وَصَوابُهُ : وَرَجُلٌ هِزِّيْلٌ كَسِكِّيتٍ : | كَثِيْرُهُ ، كَمَا هُوَ نَصُّ اللِّسَان . | ( وَأَهْزَلَهُ : وَجَدَهُ لَعّابًا . والهُزالَةُ : | الفُكاهَةُ ) ، زِنَةً وَمَعْنىً . | ( والهُزالُ ، بِالضَّمِّ : نَقِيْضُ السِّمَنِ ، | و ) قَدْ ( هُزِلَ ) الرَّجُلُ والدَّابَّةُ ، ( كَعُنِيَ ، | هُزالاً ) ، بِالضَّمِّ ، ( وَهَزَلَ ) هُوَ ، | ( كَنَصَرَ ، هَزْلاً ) ، بِالفَتْحِ ، ( وَيُضَمُّ ) ، | وَأَنْشَدَ أَبُو إِسْحَاق : | % ( وَاللَّهِ لَوْلَا حَنَفٌ بِرِجْلِهِ % ) % | % ( وَدِقَّةٌ في ساقِهِ مِنْ هُزْلِهِ % ) % | % ( مَا كَانَ في فِتْيانِكُمْ مِنْ مِثلِهِ % ) % | ( وَهَزَلْتُهُ ) أَنَا ( أَهْزِلُهُ ) هَزْلاً ، فَهُوَ |

| مَهْزُولٌ ، ( وَهَزَّلْتُهُ ) تَهْزِيْلاً . قَالَ ابْنُ | الأَعْرابِيّ : والهَزْلُ يَكُونُ لَازِمًا | وَمُتَعَدِّيًا ، يُقالُ : هَزَلَ الفَرَسُ وَهَزَلَهُ | صَاحِبُهُ ، وَأَهْزَلَهُ وَهَزَّلَهُ ، وَقَالَ ابْنُ | بَرِّي : وَكُلُّ ضُرٍّ : هُزَالٌ ، وَأَنْشَدَ : | % ( أَمِنْ حَذَرِ الهُزالِ نَكَحْتِ عَبْدًا % | وَعَبْدُ السُّوءِ أَدْنَى لِلْهُزالِ ) % | ( وَأَهْزَلُوا : هُزِلَتْ أَمْوَالُهُم ، كَهَزَلُوا | كَضَرَبُوا ، زَادَ ابْنُ سِيْدَه : وَلَمْ تَمُتْ . | وَفِي المُحْكَمِ : أَهْزَلَ يُهْزِلُ : إِذَا | هُزِلَتْ مَاشِيَتُهُ ، وَأَنْشَدَ : | % ( يَا أُمَّ عَبْدِ اللَّهِ لَا تَسْتَعْجِلِى % ) % | % ( وَرَفِّعِي ذُلَاذِلَ المُرَجَّلِ % ) % | % ( إِنِّي إِذَا مُرُّ زَمانٍ مُعْضِلِ % ) % | % ( يُهْزِلْ وَمَنْ يُهْزِلْ وَمَنْ لَا يُهْزَلِ % ) % | % ( يَعِهْ وَكُلٌّ يَبْتَلِيْهِ مُبْتَلِي % ) % | يَعِهْ : يُصِبْ مَاشِيَتَهُ العَاهَةُ . | ( و ) أَهْزَلُوا : ( حَبَسُوا أَمْوالَهُمْ عَن | شِدَّةٍ وَضِيقٍ . | ( و ) قَالَ ابْنُ دُرَيْدٍ : ( المَهازِلُ : | الجُدُوبُ . قُلْتُ : كَأَنَّهُ جَمْعُ | مَهْزَلَةٍ ، فَإِنَّ الجَدْبَ مِمَّا يَحْمِلُ | الدّابَّةَ عَلَى الهُزْل . | ( و ) الهَزْلُ : مَوْتُ مَواشِي الرَّجُلِ ، | يُقَالُ ( هَزَلَ يَهْزِلُ ) هَزْلاً ، أَيْ : ( مَوَّتَتْ | مَاشِيَتُهُ ، و ) إِذَا مَاتَتْ قِيْلَ : هَزَلَ | الرَّجُلُ هَزْلاً فَهُو هَازِلٌ : ( افْتَقَرَ ) . | ( وَكَشَدَّادٍ ) هَزّالُ ( بنُ مُرَّةَ ) | الأَشْجَعِيّ ، أَخْرَجَهُ أَبُو عُمَرَ في | الاسْتِيْعابِ , ( و ) هَزّالُ ( بنُ ذِيابِ بنُ | يَزِيْدَ ) وَفِي مُعْجَمِ ابْنِ فَهْدٍ : هَزّالُ بنُ | يَزِيْدَ الأَسْلَمِيّ ، لَهُ في رَجْمِ ماعِزٍ : |   يَا هَزّالُ لَوْ سَتَرْتَهُ بِثَوْبِكَ كَانَ خَيْرًا | لَكَ   . رَوَى عَنْهُ ابْنُهُ نعيم وَحَفِيْدُهُ | يَزِيْدُ ، كَذا في الكَاشِفِ . ( و ) هَزّالٌ : | رَجُلُ ( آخَرُ غَيْرُ مَنْسُوبٍ ) ، وَيُعْرَفُ |

| بِصَاحِبِ الشَّجَرة ، رَوَى عَنْهُ مُعاوِيَةُ | ابْنُ قُرَّة : ( صَحابِيُّون ) - رَضِيَ اللَّهِ | تَعَالى عَنْهُم - . | ( وَهُزَيْلٌ ، كَزُبَيْرٍ : ابْنُ شَرَحْبِيلٍ ) | الأَوْدِيّ الكُوفِيّ ( تابِعِيٌّ ) يُقَالُ : إِنَّهُ | ( أَدْرَكَ الجَاهِلِيَّةَ ) ، رَوَى عَن طَلْحَةَ | وَابْنِ مَسْعُود ، وَعَنْهُ طَلْحَةُ بنُ مُصَرِّف | وَأَبو إِسْحاقَ ، ثِقَةٌ . | ( وَهُزَيْلَةُ كَهُجَيْنَةَ بِنْتُ الحارِثِ ) | ابْن حَزْن ( أُخْتُ مَيْمُونَةََ أُمِّ المُؤْمِنين ) | الهِلَالِيَّة ، كُنْيَتُها أُمُّ حُفَيْدٍ ، لَهَا في | المُوَطَّأ في لَحْمِ الضَّبِّ . | ( و ) هُزَيْلَة ( بِنْتُ مَسْعُودٍ ) مِنْ بَنِي | حَرامٍ الأَنْصارِيَّة ، ذَكَرَها ابْنُ | حَبِيب . | ( و ) هُزَيْلَة ( بِنْتُ سَعِيْدٍ ) الأَنْصارِيَّة | ذَكَرَها ابْنُ حَبِيب أَيْضًا : ( صَحابِيّاتٌ ) | رَضِيَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْهُنّ . | ( و ) فِي الحَدِيثِ :   كَانَ تَحْتَ | ( الهَيْزَلة ) ، وَهِيَ كَحَيْدَرةٍ ، قِيْلَ : | هِي ( الرّايَةُ ) لِأَنَّ الرِّيْحَ تَلْعَبُ بِهَا | كَأَنَّها تَهْزِلُ مَعَهَا . | ( والهَزْلَى ، كَسَكْرَى : الحَيّاتُ ) ، | قَالَ الأَزْهَرِيَ : هكَذا جَاءَ في | أَشْعَارِهِم و ( لَا وَاحِدَ لَها ) ، قَالَ : | % ( وأَرْسَالُ شِيْثانٍ وَهَزْلَى تَسَرَّبُ % ) % | وَفي الأَساس : وَمِنَ المَجاز : | انْسَابَت الهَزْلَى : الحَيَّاتُ ، صِفَةٌ | غَالِبَةٌ كالأَعْلَمِ في البَعِيْر ، والأَقْرَح | في الذُّباب . | | [ ] وَمِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | الهُزَيْلَةُ : تَصْغِير هَزْلَة ، وَهِي المَرَّة | مِنَ الهَزْل ، وَمِنْهُ حَدِيثُ خَيْبَر :   إِنَّما | كَانَتْ هُزَيْلَةَ مِنْ أَبِي القاسِم   . | والمُشَعْوِذ إِذا خَفَّت يَدَاهُ | بالتَّخايِيلِ الكاذِبَة فَفِعْلُهُ يُقَالُ لَهُ : |

| الهُزَيْلَى ؛ لِأَنَّها هَزْلٌ لَا جِدَّ فِيْهَا . | وَقَالَ ابْنُ الأَعْرَابِيّ : الهَزْلُ : | اسْتِرْخاءُ الكَلَامِ وَتَفْنِيْنه . | وفي حَدِيْثِ مَازِن :   فَأَذْهَبْنا الأَمْوالَ | وَأَهْزَلْنا الذَّرَارِي والعِيال   أَيْ : | أَضْعَفْنَاهُم ، وَهِيَ لُغَةٌ في هَزَل ، | وَلَيْسَتْ بِالعالِيَة . | والهَزِيْلَةُ ، كَسَفِيْنَةٍ : اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ | الهُزالِ ، كالشَّتِيْمَةِ مِنَ الشَّتْم ، وَمِنْهُ : | ثُمَّ فَشَتِ الهَزِيْلَةُ في الإِبِلِ ، قَالَ : | % ( حَتَّى إِذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وَارْتَفَعَتْ % | عَنْهَا هَزِيْلَتُها والفَحْلُ قَدْ ضَرَبا ) % | والجَمْعُ : هَزائِلُ وَهَزْلَى . | وَاسْتَعْمَلَ أَبُو حَنِيْفَةَ الهَزْلَ في | الجَراد ، والأَخْفَشُ المَهْزُولَ في | الشِّعْر ، وَهُو نَادِرٌ . | وشَاةٌ هَزِيْلٌ وَشِياهٌ هُزْل ، وَجَمَلٌ | مَهْزُولٌ وَإِبِلٌ مَهازِيْلُ ، وَبِهِ هَزِيْلَةٌ . | وَمِنَ المَجازِ : لَهُ فَضْلٌ جَزِيْلٌ وَحالٌ | هَزِيْلٌ . | وَهَزَلَهُ السَّفَرُ والجَدْبُ والمَرَضُ . | وَهُزَيْلُ بنُ خُنَيْسِ بن خالِدِ بن | الأَشْعَرِ ، سَمِع عُمَرَ ، وَقَالَ ابْنُ | حِبّان : لَهُ صُحْبَةٌ . | وَهُزَيْلَةُ بِنْتُ ثَابِتِ بن ثَعْلَبَة بن | الجُلاس ، ذَكَرَها ابنُ حَبِيب في | الصَّحابَة . وَهُزَيْلَةُ بِنْتُ عَمْرٍ و ، | ذَكَرَها ابْنُ ماكُولَا في الصَّحابَة ، | وَهِي أُمُّ سَعْدِ بنِ الرَّبِيع . | |

##### Türkçe

| ( **الهَزْلُ** : ciddiyetin zıddı ) , ve muhakkak ( **هَزَِلَ** ) |

| işte , ( ضرب ve فرح gibi ) , ve bu | اللّحياني’den. **هَزْلاً** ikisinde: | ciddî olmadı. Ve **الهَزْلُ** ile **اللَّعِبُ** bir vadidendir. | الكُمَيْتُ dedi: | % ( Bizi, hayatı sevme ve onun uzunluğu üzere görürsün; % | her gün bize karşı ciddî olunur ve biz şakalaşırız ) % | Ve İbnُ بَرِّي, İbnِ خَالَوَيْهِ’den hikâye etti, | dedi ki: bütün insanlar derler: **هَزَلَ** | **يَهْزِلُ** , **ضَرَبَ يَضْرِبُ** gibi; ancak Ebû | الجَرّاح العُقَيْلِي dedi ki: **هَزِلَ يَهْزَلُ** , | **الهَزْلِ**’den, **الجِدّ**’in zıddı. | Ve **قَوْلٌ هَزْلٌ**: saçma söz. Ve تنزيل’de: | ! 2 \< **وما هو بالهزل** > 2 ! . ثعلب dedi: | yani: hezeyan değildir. Ve **التَّهْذِيب**’de: | yani: oyun değildir. Ve falan kimse **يَهْزِلُ** | sözünde: eğer ciddî değilse, | dersin: sen ciddî misin yoksa şakacı mısın. | ( **وَهَازَلَ** ) **هَزَلَ** gibi. dedi ki: | % ( Ciddiyet sahibi, erkekler onunla ciddî olursa ciddîdir; % | ve şakalaşan, eğer şakada ise ) % | ( **وَرَجُلٌ هَزِلٌ ، كَكَتِفٍ** ) ; yani | ( onun çoğu ) , nüshalarda böyle; | doğrusu: **وَرَجُلٌ هِزِّيْلٌ كَسِكِّيتٍ**: | onun çoğu; **اللِّسَان**’ın nassı olduğu gibi. | ( **وَأَهْزَلَهُ** : onu oyunbaz buldu. Ve **الهُزالَةُ** : | şaka ) , vezin ve mânâca. | ( **والهُزالُ ، بِالضَّمِّ** : semizliğin zıddı, | ve ) muhakkak ( **هُزِلَ** ) adam ve binek hayvanı, ( **كَعُنِيَ** , | **هُزالاً** ) , ضمّ ile; ( **وَهَزَلَ** ) o, | ( **كَنَصَرَ** , **هَزْلاً** ) , فتح ile, ( ve ضمّ edilir ) , | Ebû İshâk inşâd etti: | % ( Allah’a yemin olsun, ayağında bir eğrilik olmasaydı % ) % | % ( ve baldırında, zayıflığından bir incelik olmasaydı % ) % | % ( sizin delikanlılarınız içinde onun gibisi olmazdı % ) % | ( **وَهَزَلْتُهُ** ) ben ( **أَهْزِلُهُ** ) **هَزْلاً**; o hâlde o |

| **مَهْزُولٌ**’dür; ( **وَهَزَّلْتُهُ** ) **تَهْزِيْلاً**. İbnُ | الأَعْرابِيّ dedi: ve **الهَزْلُ** lâzım da olur | müteaddî de; denir: **هَزَلَ الفَرَسُ** ve onu zayıflattı | sahibi; ve **أَهْزَلَهُ** ve **هَزَّلَهُ**. Ve İbnُ | بَرِّي dedi: ve her **ضُرٍّ**: **هُزَالٌ**’dır. Ve inşâd etti: | % ( Zayıflık korkusundan mı bir köleyle evlendin? % | ve kötü köle zayıflığa daha yakındır ) % | ( **وَأَهْزَلُوا** : malları zayıfladı; **هَزَلُوا** gibi, | **ضَرَبُوا** gibi. İbnُ سِيْدَه ekledi: ve ölmedi. | Ve **المُحْكَم**’de: **أَهْزَلَ يُهْزِلُ**: eğer | davarı zayıfladıysa. Ve inşâd etti: | % ( Ey Ümmü Abdullah, acele etme % ) % | % ( ve taranmışın sarkanlarını yükselt % ) % | % ( ben, çetin bir zaman geçerse % ) % | % ( zayıflatır; ve zayıflatanı da; ve zayıflatılmayanı da % ) % | % ( ona isabet eder; ve herkes, onu bir belâya uğratanla belâya uğratır % ) % | **يَعِهْ**: davarına âfet isabet etsin. | ( ve ) **أَهْزَلُوا**: ( mallarını | şiddet ve darlıktan dolayı hapsettiler. | ( ve ) İbnُ دُرَيْد dedi: ( **المَهازِلُ** : | kıtlıklar. Dedim ki: sanki **مَهْزَلَة**’nin cem’idir; çünkü kıtlık, | binek hayvanını zayıflığa sevk eden şeylerdendir. | ( ve ) **الهَزْلُ**: kişinin davarının ölümü; | denir ( **هَزَلَ يَهْزِلُ** ) **هَزْلاً**; yani: ( davarı öldü; ve ) | öldüğünde denildi: **هَزَلَ** | adam **هَزْلاً**; o hâlde o **هَازِلٌ**’dir: ( fakirleşti ). | ( **وَكَشَدَّادٍ** ) **هَزّالُ** ( بنُ مُرَّةَ ) | الأَشْجَعِيّ; onu Ebû عمر | **الاسْتِيْعاب**’da çıkardı. ( ve ) **هَزّالُ** ( بنُ ذِيابِ بنُ | يَزِيْدَ ) ve İbnِ فَهْد’in **مُعْجَم**’inde: **هَزّالُ** binُ | يَزِيْدَ الأَسْلَمِيّ; onun, ماعِز’in recmi hakkında: |   “Ey **هَزّالُ**! onu elbisenle örtseydin senin için daha hayırlı olurdu.”   | Ondan oğlu نعيم ve torunu | يَزِيْد rivayet etti; **الكَاشِف**’te böyle. ( ve ) **هَزّالٌ**: | ( nisbeti olmayan ) başka bir adam; ve bilinir |

| **بِصَاحِبِ الشَّجَرة** diye. Ondan مُعاوِيَةُ | İbnُ قُرَّة rivayet etti: ( sahâbîler ) - Allah | Teâlâ onlardan razı olsun -. | ( **وَهُزَيْلٌ ، كَزُبَيْرٍ : ابْنُ شَرَحْبِيلٍ** ) | الأَوْدِيّ الكُوفِيّ ( tâbiî ) denir ki: onun | ( câhiliyeyi idrak ettiği ). طَلْحَة’dan | ve İbnِ مَسْعُود’dan rivayet etti; ondan da طَلْحَةُ binُ مُصَرِّف | ve Ebû İshâk; sika. | ( **وَهُزَيْلَةُ كَهُجَيْنَةَ بِنْتُ الحارِثِ** ) | İbnُ حَزْن ( müminlerin annesi مَيْمُونَة’nin kız kardeşi ) | الهِلَالِيَّة; künyesi Ümmü حُفَيْد’dir; onun **المُوَطَّأ**’da | keler eti hakkında (rivayeti) vardır. | ( ve ) **هُزَيْلَة** ( **بِنْتُ مَسْعُودٍ** ) Benî | حَرام’dan, ensârî; onu İbnُ | حَبِيب zikretti. | ( ve ) **هُزَيْلَة** ( **بِنْتُ سَعِيْدٍ** ) ensârî; | onu İbnُ حَبِيب de zikretti: ( sahâbî kadınlar ); | Allah Teâlâ onlardan razı olsun. | ( ve ) hadiste:   “altında idi | ( **الهَيْزَلة** )”; o, **حَيْدَرة** gibi. denildi ki: | o ( **الرّايَةُ** )’dir; çünkü rüzgâr onunla oynar, | sanki onunla birlikte şakalaşır gibi. | ( **والهَزْلَى ، كَسَكْرَى : الحَيّاتُ** ) , | الأَزْهَرِي dedi: onların şiirlerinde böyle geldi ve ( onun için tekil yoktur ). dedi ki: | % ( ve Şîsân’ın sürüleri ve **هَزْلَى** sızarak gider % ) % | Ve **الأَساس**’ta: ve mecazdandır: | **انْسَابَت الهَزْلَى**: yılanlar; galip bir sıfattır, | deve hakkında **الأَعْلَم** gibi ve sinek hakkında | **الأَقْرَح** gibi. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | **الهُزَيْلَةُ**: **هَزْلَة**’nin tasğîri; o, şakadan bir keredir. | Ondandır Hayber hadisi:   “Ancak | Ebû القاسِم’den bir **هُزَيْلَة** idi.”   | Ve gözbağcı, elleri hafiflediğinde | yalan hayallerle, onun fiiline denir ki: |

| **الهُزَيْلَى**; çünkü o, içinde ciddiyet bulunmayan bir şakadır. | Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهَزْلُ**: | sözün gevşekliği ve onu çeşitlendirmektir. | Ve Mâzin hadîsinde: “Böylece malları götürdük | ve çocukları ve aileyi **أَهْزَلْنا**” yani: | onları zayıflattık; ve bu, **هَزَل** hakkında bir lugattır, | ve **العالِيَة** ile değildir. | Ve **الهَزِيْلَةُ**, **سَفِيْنَة** gibi: **الهُزالِ**’dan türetilmiş bir isimdir; **الشَّتِيْمَةِ**’nin **الشَّتْم**’den (türetilmesi) gibi. Ve ondandır: | sonra develerde **الهَزِيْلَةُ** yayıldı; dedi ki: | % ( **حَتَّى إِذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وَارْتَفَعَتْ** % | **عَنْهَا هَزِيْلَتُها والفَحْلُ قَدْ ضَرَبا** ) % | Ve çoğulu: **هَزائِلُ** ve **هَزْلَى**. | Ve Ebû Hanîfe **الهَزْلَ**’i | çekirgede kullanmıştır; ve el-Ahfeş **المَهْزُولَ**’ü | şiirde (kullanmıştır); ve o nadirdir. | Ve **شَاةٌ هَزِيْلٌ** ve **شِياهٌ هُزْل**; ve **جَمَلٌ مَهْزُولٌ** ve **إِبِلٌ مَهازِيْلُ**; ve onda **هَزِيْلَةٌ** vardır. | Ve mecazdandır: onun için **فَضْلٌ جَزِيْلٌ** ve hâl **هَزِيْلٌ**. | Ve onu yolculuk, kıtlık ve hastalık zayıflattı. | Ve **هُزَيْلُ** b. Huneys b. Hâlid b. | el-Eş‘ar; Ömer’i işitmiştir; ve İbn | Hibbân dedi ki: onun bir sohbeti vardır. | Ve **هُزَيْلَةُ** bint Sâbit b. Sa‘lebe b. | el-Cullâs; onu İbn Habîb | sahâbede zikretti. Ve **هُزَيْلَةُ** bint Amr v., | onu İbn Mâkûlâ sahâbede zikretti; | ve o, Sa‘d b. er-Rabî‘in annesidir. | |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَزْلٌ
1 هَزْلٌ ذ is contr. of جِدٌّ. (S, Mgh, K.) You say, هَزَلَ, aor. هَزِلَ , inf. n. هَزْلٌ; (S, Msb, K;) and هَزِلَ, aor. هَزَلَ , (K,) inf. n. as above; (TA;) and ↓ هَازَلَ; (K;) He jested, or joked; (Msb;) or was not serious, or in earnest; (TA;) فِى كَلاَمِهِ in his speech; (Msb, TA;) and فِى الأَمْرِ in the affair. (TA.)

هَازَلَ
3 هَازَلَ ذ He jested, or joked. (K.) See 1.

هُزاَلٌ
هُزاَلٌ ذ Leanness, meagreness, emaciation: contr. of fatness. (S, K.)

هَزْلَى
هَزْلَى ذ , pl. of هَزِيلٌ Lean, meagre, emaciated. (K, voce خَشَبٌ.)

مَهْزُولٌ
مَهْزُولٌ ذ : see two exs. in a verse cited voce عِرْضٌ.

##### Türkçe

**هَزْلٌ**
1 **هَزْلٌ** ذ **جِدٌّ**’ün zıddıdır. (S, Mgh, K.) Şöyle dersin: **هَزَلَ**, muzârîsi **هَزِلَ**, mastarı **هَزْلٌ**; (S, Msb, K;) ve **هَزِلَ**, muzârîsi **هَزَلَ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibidir; (TA;) ve ↓ **هَازَلَ**; (K;) Şaka yaptı, yahut latife etti; (Msb;) yahut ciddi olmadı, yahut ciddi davranmadı; (TA;) **فِى كَلاَمِهِ** sözünde; (Msb, TA;) ve **فِى الأَمْرِ** işte. (TA.)

**هَازَلَ**
3 **هَازَلَ** ذ Şaka yaptı, yahut latife etti. (K.) 1’e bak.

**هُزاَلٌ**
**هُزاَلٌ** ذ Zayıflık, cılızlık, erime: şişmanlığın zıddı. (S, K.)

**هَزْلَى**
**هَزْلَى** ذ, **هَزِيلٌ**’ün çoğuludur: Zayıf, cılız, erimiş. (K, voce **خَشَبٌ**.)

**مَهْزُولٌ**
**مَهْزُولٌ** ذ: **عِرْضٌ** maddesinde zikredilen bir beyitteki iki örneğe bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَزَلَ
هَزَلَ I ( n. ac. هَزْل 1 ,  هُزْل 3 ),
a.  Emaciated, decimated.

b.  Had lean cattle.

c.  ( n. ac. هَزْل 1 ) [ Fī ], Joked, trifled over.

d.  U ( n. ac. هَزْل 1 ,  هُزْل 3 ),  see infra.

هَزِلَ
هَزِلَ A ( n. ac. هَزَل 4 ) [&  pass. ],
a.  Was emaciated.

هَزَّلَ
هَزَّلَ II ,
a.  see I (a) .

هَاْزَلَ
هَاْزَلَ III ,
a.  see I (c) .

أَهْزَلَ
أَهْزَلَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Considered in jest.

d.  [ coll. ],   Despised, disdained.

اِسْتَهْزَلَ
اِسْتَهْزَلَ X
a.  [ coll. ],  see IV (d) .

هَزْل
هَزْل 1 ,
a.  Joke, jest; jocularity, buffoonery.

هَزِل
هَزِل 5 ,
a.  Jocular; jester, buffoon; trifler.

هُزَاْل
هُزَاْل 24 ,
a.  Leanness, emaciation.

هُزَاْلَة
هُزَاْلَة 24t ,
a.  see 1 .

هَزِيْل
هَزِيْل 25 , ( pl. هَزْلَى 1ya ],
a.  Emaciated.

هَزَّاْل
هَزَّاْل 28 ,
a.  see 5 .

مَهَاْزِلُ
مَهَاْزِلُ 44 ,
a.  Years of dearth.

هَزڤلَ
N. P. هَزڤلَ I ,
a.  see 25 .

##### Türkçe

هَزَلَ
هَزَلَ I ( n. ac. **هَزْل** 1 , **هُزْل** 3 ),
a. Zayıflamış, cılızlaşmış.

b. Zayıf sığırları vardı.

c. ( n. ac. **هَزْل** 1 ) [ Fī ], şaka yaptı, alay etti.

d. U ( n. ac. **هَزْل** 1 , **هُزْل** 3 ), aşağıya bak.

هَزِلَ
هَزِلَ A ( n. ac. **هَزَل** 4 ) [& pass. ],
a. Zayıflamış idi.

هَزَّلَ
هَزَّلَ II ,
a. I (a)’ya bak.

هَاْزَلَ
هَاْزَلَ III ,
a. I (c)’ye bak.

أَهْزَلَ
أَهْزَلَ IV ,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Şaka olarak saydı.

d. [ coll. ], hor gördü, küçümsedi.

اِسْتَهْزَلَ
اِسْتَهْزَلَ X
a. [ coll. ], IV (d)’ye bak.

هَزْل
**هَزْل** 1 ,
a. Şaka, latife; şakacılık, soytarılık.

هَزِل
**هَزِل** 5 ,
a. Şakacı; şakacı kimse, soytarı; boş iş yapan.

هُزَاْل
**هُزَاْل** 24 ,
a. Zayıflık, cılızlık.

هُزَاْلَة
**هُزَاْلَة** 24t ,
a. 1’e bak.

هَزِيْل
**هَزِيْل** 25 , ( pl. **هَزْلَى** 1ya ],
a. Zayıflamış.

هَزَّاْل
**هَزَّاْل** 28 ,
a. 5’e bak.

مَهَاْزِلُ
**مَهَاْزِلُ** 44 ,
a. Kıtlık yılları.

هَزڤلَ
N. P. **هَزڤلَ** I ,
a. 25’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هزل
هَزَلَ - يَهْزِلُ - هَزْل
هَزَلَ - يَهْزِلُ + الكائن: يمزح وينكت ويقول الفكاهات: يلهو ويلعب ويضحك بقول كلام غير منطقي يخالف المألوف أو المتوقع، أوبكلام  صعب التحقيق، أو على سبيل التمني، فيثير في الآخرين الضحك من تناقضه وغرابته
هَزْل: اسم فعل " هَزَلَ - يَهْزِلُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المزحة أو النكنة أو الفكاهة: الكلام غير المعقول الذي يغلب فيه التمني والمبالغة ومخالفة المألوف والمتوقع، والذي ينكره الآخر فيضحك من تناقضه وغرابته
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللهو والعبث واللعب والتفسح والسياحة والنزهة "، وهي:
هَزَلَ - يَهْزِلُ، لَهَا - يَلْهُوْ، رَتَعَ- يَرْتـَعُ، سَلِيَ - يَسْلَى (سَلَا - يَسْلُو)، عَبِثَ - يَعْبَثُ، لَعِبَ - يَلْعَبُ
الهزل
 	﴿وما هو بالهزل(14)﴾ الطارق
مختار الصحاح
● [هزل] ه ز ل: الهَزْلُ ضد الجد وقد هَزَلَ من باب ضرب و الهُزَالُ ضد السمن يقال هُزِلَتِ الدابة على ما لم يسم فاعله هُزَالاً و هَزَلَها صاحبها من باب ضرب فهي مَهْزُولَةٌ
معجم الفرائد القرآنية:
هـ ز ل
"الْهَزْلِ" في قوله تعالى :" وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ" (14) الطارق .
الهَزْل : ضد الجد .
الراغب
هزل
- قال تعالى: }إنه لقول فصل * وما هو بالهزل{ [الطارق/13 - 14] الهزل: كل كلام لا تحصيل له، ولا ريع تشبيها بالهزال.
ملخص اللسان
1.    الهَزْل: نقيض الجِدّ، هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً؛ وهَزِل في اللعب هَزَلاً؛وهَزَل الرجلُ في الأَمر إِذا لم يجدَّ، وهازَلني؛تقول: أَجادٌّ أَنت أَم هازِل؟
2.     وما هو بالهَزْل؛ أَي ليس بِهَذَيان،
3.     أَي ما هو باللَّعِب.
4.     والمُشَعْوِذُ إِذا خفَّت يداه بالتَّخاييل الكاذبة ففِعْله يقال له  الهُزَيْلى لأَنها هَزْل لا جِدَّ فيها.
5.     والهُزَالة: الفُكاهة
6.     الهَزْل استرخاء الكلام وتَفْنينه.
7.  والهُزال: نقيض السِّمَن، وقد هُزِل الرجل والدابَّة هزالاً، على ما لم يُسمَّ فاعله، وهَزَل هو هَزْلاً وهُزْلاً؛وأَهزَل الرجلُ إِذا هُزلتْ دابَّته. وتقول: هَزَلْتها فعَجِفَت.
8.     كل ضُرٍّ هُزال؛
9.     والهَزْل: موت مواشي الرجل، وإِذا ماتت
10.                       قيل: هَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً فهو هازِل أَي افتقر،والهَزْل: الفَقْر. والمَهازل: الجُدُوب وأَهزَل القومُ: حبَسوا أَموالهم عن شدة وتضييق.
لسان العرب
● - هزل: الهَزْل: نقيض الجِدّ، هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً؛ قال الكميت:      أَرانا على حُبِّ الحياةِ وطُولِها      تَجِدُّ بنا في كل يوم ونَهْزِلُ      قال ابن بري: الذي في شعره. يُجَدُّ بنا؛ قال: وهو الصحيح. وهَزِل في      اللعب هَزَلاً؛ الأَخيرة عن اللحياني، وهَزَل الرجلُ في الأَمر إِذا لم      يجدَّ، وهازَلني؛ قال:      ذو الجِدِّ، إِنْ جدَّ الرجال به،      ومُهازِلٌ، إِن كان في هَزْل      ورجل هِزِّيلٌ: كثير الهَزْل. وأَهْزلهُ: وجَدَه لَعَّاباً. حكى ابن بري      عن ابن خالويه قال: كلُّ الناس يقولون هَزَل يَهْزِل مثل ضرَب يضرِب،      إِلا أَن أَبا الجراح العقيلي قال: هَزِل يَهْزَل من الهَزْل ضدّ الجِدّ.      وفي الحديث: كان تحت الهَيْزَلةِ؛ قيل: هي الرَّايةُ لأَن الريحَ تَلْعَب      بها كأَنها تَهْزِل معها، والهَزْل واللَّعِب من وادٍ واحِد، والياء      زائدة. وفي حديث عُمر وأَهل خيبر: إِنما كانت هُزَيْلة من أَبي القاسم؛ تصغير      هَزْلة، وهي المرَّة الواحدة من الهَزْل ضد الجِدّ. وقولٌ هَزْل:      هُذاءٌ. وفي التنزيل: وما هو بالهَزْل؛ قال ثعلب: أَي ليس بِهَذَيان، وفي      التهذيب: أَي ما هو باللَّعِب. وفلان يَهْزِل في كلامه إِذا لم يكن جادًّا؛      تقول: أَجادٌّ أَنت أَم هازِل؟      والمُشَعْوِذُ إِذا خفَّت يداه بالتَّخاييل الكاذبة ففِعْله يقال له      الهُزَيْلى      (* قوله «يقال له الهزيلى» هكذا ضبط في الأصل، وفي التهذيب ضبط      بتشديد الزاي كقبيطي) لأَنها هَزْل لا جِدَّ فيها. والهُزَالة: الفُكاهة.      ابن الأَعرابي: الهَزْل استرخاء الكلام وتَفْنينه.      والهُزال: نقيض السِّمَن، وقد هُزِل الرجل والدابَّة هزالاً، على ما لم      يُسمَّ فاعله، وهَزَل هو هَزْلاً وهُزْلاً؛ وقوله أَنشده أَبو إِسحق:      واللهِ لولا حَنَفٌ بِرِجْلِه،      ودِقَّةٌ في ساقِه من هُزْلِه،      ما كان في فِتْيانِكم مِنْ مِثْله      وهَزَلَتْه أَنا أَهْزِلُه هَزْلاً فهو مَهْزُول، قال ابن بري: كل ضُرٍّ      هُزال؛ قال الشاعر:      أَمِنْ حَذَرِ الهُزال نَكَحْتِ عبداً؟      وعَبْدُ السَّوْءِ أَدْنى لِلهُزال      ابن الأَعرابي قال: والهَزْل يكون لازماً ومتعدياً، يقال: هَزَل الفرسُ      وهَزَله صاحبه وأَهْزَله وهَزَّله. وهَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً:      مَوَّتَتْ ماشِيَتُه، وأَهْزَل يُهْزِل إِذا هُزِلت ماشيته، زاد ابن سيده: ولم      تَمُت؛ قال:      يا أُمَّ عبدِ الله، لا تَسْتَعْجِلي      ورَفِّعِي ذَلاذِلَ المُرَجَّلِ،      إِنِّي إِذا مُرُّ زَمانٍ مُعْضِلِ      يُهْزِلْ ومَنْ يُهْزِل ومن لا يُهْزَلِ      يَعِهْ، وكلٌّ يَبْتَلِيهِ مُبْتَلي      يُهْزِل موضعه رَفْعٌ ولكنه أُسكن للضرورة وهو فعل للزمان، ويَعِهْ كان      في الأَصل يَعِيه فلما سقطت الياء انجزمت الهاء، ويَعِه: تُصِبْ      ماشِيَتَه العاهةُ. وأَهزَل القومُ: أَصابتْ مَواشيهم سَنة فهُزِلتْ. وأَهزَل      الرجلُ إِذا هُزلتْ دابَّته. وتقول: هَزَلْتها فعَجِفَت. وفي حديث مازِن:      فأَذهَبْنا الأَموالَ وأَهزَلْنا الذَّراريّ والعِيالَ أَي أَضعفناهم، وهي      لغة في هَزَل وليست بالعالية. والهَزْل: موت مواشي الرجل، وإِذا ماتت      قيل: هَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً فهو هازِل أَي افتقر، وفي الهُزال يقال:      هُزِل الرجل يُهْزَل فهو مَهْزول؛ وقال اللحياني: يقال هَزَلْت الدابة      أَهْزُلُها هَزْلاً وهُزالاً، وهَزَلهم الزمان يَهْزِلهم. وقال بعضهم:      هَزَل القومُ وأَهزَلوا هُزِلت أَموالهم.      والهَزيلة: اسم مشتق من الهُزال كالشَّتِيمة من الشتْم ثم فَشَتِ      الهَزيلة في الإِبل؛ قال:      حتى إِذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارْتَفَعَتْ      عنها هَزيلَتُها، والفحلُ قد ضَرَبا      والجمع هَزائِل وهَزْلى. والهَزْل: الفَقْر. والمَهازل: الجُدُوب.      وأَهزَل القومُ: حبَسوا أَموالهم عن شدة وتضييق. واستعمل أَبو حنيفة الهَزْل      في الجَراد فقال: يجيء في الشتاء أَحمر هَزْلاً لا يَدَع رطْباً ولا      يابساً إِلاَّ أَكله؛ وأَرض مَهْزولة: رقيقة؛ عنه أَيضاً؛ واستعمل الأَخفش      المَهْزول في الشعر فقال: الرَّمَل كل شِعر مَهْزُول ليس بمؤتلف البناء      كقوله:      أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ      فالقُطَبِيَّات فالذَّنُوبُ      (* قوله «فالقطبيات» هكذا ضبط في الأصل والمحكم ويوافقه ما في القاموس      في مادة قطب، وضبطه ياقوت بتشديد الطاء والياء في عدة مواضع واستشهد      بالبيت على المشدد).      وهذا نادر. الأَزهري: العرب تقول للحيَّات الهَزْلى على فَعْلى جاء في      أَشعارهم ولا يعرَف لها واحد؛ قال:      وأَرْسال شِبْثانٍ وهَزْلى تَسَرَّبُ      وهَزَّال وهُزَيْل: اسمان.
مقاييس اللغة:
(هزل) الهاء والزاء واللام كلمتان في قياسٍ واحد، يدُلاّنِ على ضَعف. فالهَزْل: نقيض الجِدّ. والهُزَال: خِلاف السِّمَن. يقال: هَزَلْتُ دابّتي وقد هُزِلت. وهَزَلَ في مَنطِقِه. وأهْزَل: وقع في ماله الهُزَال.
القاموس المحيط:
الهَزْلُ نَقِيضُ الجِدِّ. هَزَلَ، كضَرَبَ وفرِحَ، وهازَلَ. ورجُلٌ هَزِلٌ، ككتِفٍ كثيرُه. وأهْزَلَهُ وجَدَه لَعَّاباً. والهُزالَةُ الفُكاهةُ. والهُزالُ، بالضم نقيضُ السِّمَنِ. وهُزِلَ، كعُنِي، هُزالاً،
وهَزَلَ، كنَصَرَ، هَزْلاً، ويُضَمُّ، وهَزَلْتُه أهْزِلُه وهَزَّلْتُه. وأهْزَلُوا: هُزِلَتْ أمْوالهُم، كهَزَلُوا، كضَرَبوا، وحَبَسوا أمْوالَهُم عن شِدَّةِ وضِيقٍ. والمَهازِلُ: الجُدوبُ. وهَزَلَ يَهْزِلُ: مَوَّتَتْ ماشِيَتُه وافْتَقَرَ. وكشَدَّادٍ: ابنُ مُرَّةَ، وابنُ ذِيابِ بنِ يَزِيدَ، وآخَرُ غيرُ مَنْسوبٍ: صحابيونَ.
وهُزَيْلٌ، كزبيرٍ: ابنُ شرَحْبيلٍ، تابِعيٌّ أدْرَكَ الجاهِليَّةَ. وهُزَيْلَةُ، كجُهَيْنَةَ: بنتُ الحارِثِ أُخْتُ مَيْمونةَ أُمِّ المؤمنينَ، وبنتُ مَسْعودٍ، وبنتُ عَمْرٍو، وبنتُ سعيدٍ: صحابياتٌ.
والهَيْزَلَةُ: الرايَةُ. والهَزْلَى، كسَكْرَى: الحَيَّات لا واحِدَ لها.
تاج العروس:
( الهزل نقيض الجد ) وقد ( هزل ) في الامر ( كضرب وفرح ) وهذه عن اللحيانى هزلا فيهما لم يجدو الهذل واللعب من واد واحد قال الكميت أرانا على حب الحياة وطولها * يجد بنا في كل يوم ونهزل وحكى ابن برى عن ابن خالوية قال كل الناس يقولون هزل يهزل مثل ضرب يضرب الا أن أبا الجراح العقيلى قال هزل يهزل من الهزل ضد الجد وقول هزل هذاء وفي التنزيل وما هو بالهرل قال ثعلب أي ليس بهذيان وفي التهذيب أي ما هو باللعب وفلان يهزل في كلامه إذا لم يكن جاد اتقول أجاد أنت أم هازل ( وهازل ) مثل هزل قال ذو الجدان جد الرجال به * ومها زل ان كان في هزل ( ورجل هزل ككتف ) أي ( كثيره ) هكذا في النسخ وصوابه ورجل هزيل كسكيت كثيره كما هو نص اللسان ( وأهزله وجده لعابا والهزالة الفكاهة ) زنة ومعنى ( والهزال بالضم نقيض السمن و ) قد ( هزل ) الرجل والدابة ( كعنى هزالا ) يالضم ( وهزل ) هو ( كنصر هزلا ) بالفتح ( ويضم ) وأنشد أبو إسحق والله لو لا حنف برجله * ودقة في ساقه من هزله * ما كان في فتيانكم من مثله ( وهزلته ) أنا ( أهزله ) هزلا فهو مهزول ( وهزلته ) تهزيلا قال ابن الاعرابي والهزل يكون لازما ومتعديا يقال هزل الفرس وهزله صاحبه وأهزله وهزله وقال ابن برى وكل ضر هزال وأنشد أمن حذر الهزال نكحت عبدا * وعبد السوء أدنى للهزال ( وأهزلوا هزلت أموالهم كهزلوا كضربوا ) زاد ابن سيده ولم تمت وفي المحكم أهزل يهزل إذا هزلت ماشيته وأنشد يا أم عبد الله لا تستعجلي * ورفعي ذلاذل المرجل * انى إذا مر زمان معضل يهرل ومن يهزل ومن لا يهزل * يعه وكل بيتليه مبتلى يعه يعصب ما شيته العاهة ( و ) أهزلوا ( حبسوا أموالهم عن شدة وضيق و ) قال ابن دريد ( المهازل الجدوب ) * قلت كانه جمع
مهزلة فان الجدب مما يحمل الدابة على الهزل ( و ) الهزل موت مواشي الرجل يقال ( هزل يهزل ) هزلا أي ( موتت ما شيته و ) إذا مانت قيل هرل الجل هزلا فهو هازل ( افتقرو كشداد ) هزال ( بن مرة ) الاشجعى أخرجه أبو عمر في الاستيعاب ( و ) هزال ( بن ذياب
ابن يزيد ) وفي معجم ابن فهد هزال بن يزيد الاسلمي له في رجم ما عزيا هزال لو سترته بثوبك كان خيرا لك روى عنه ابنه نعيم وحفيده يزيد كذا في الكاشف ( و ) هزال رجل ( آخر غير منسوب ) ويعرف بصاحب الشجرة روى عنه معاوية بن قرة ( صحابيون ) رضى الله تعال عنهم ( وهزيل كزبير ابن شرحبيل ) الاودى الكوفى ( تابعي ) يقال انه ( أدرك الجاهلية ) روى عن طلحة وابن مسعود وعنه طلحة بن مصرف وأبو إسحق ثقة ( وهزيلة كجهينة بنت الحرث ) بن حزن ( أخت ميمونة أم المؤمنين ) الهلالية كنيتها أم حفيد لها في الموطا في لحم الضب ( و ) هزيلة ( بنت مسعود ) من بنى حرام الانصارية ذكرها ابن حبيب ( و ) هزيلة ( بنت سعيد ) الانصارية ذكرها ابن حبيب أيضا ( صحابيات ) رضى الله تعالى عنهن ( و ) في الحديث كان تحت ( الهيزلة ) وهى كحيدرة قيل هي ( الراية ) لان الريح تلعب بها كأنها تهزل معها ( والهزلى كسكرى الحيات ) قال الازهرى هكذا جاء في أشعارهم و ( لا واحد لها ) قال * وأرسال شبثان وهزلى تسرب * وفي الاساس ومن المجازا نسابت الهزلى الحيات صفة غالبة كالا علم في البعير والاقرح في الذباب * ومما يستدرك عليه الهزيلة تصغير هزلة وهى المرة من الهزل ومنه حديث خيبر انما كانت هزيلة من أبى القاسم والمشعوذ إذا حفت يداه بالتخاييل الكاذبة ففعله يقال له الهزيلى لا نها هزل لا جد فيها وقال ابن الاعرابي الهزل استرخاء الكلام وتفنينه وفي حديث ما زن فأذهبنا الاموال وأهزلنا الذرارى والعيال أي أضعفنا هم وهى لغة في هزل وليست بالعالية والهزيلة كسفينة اسم مشتق من الهزال كالشتيمة من الشتم ومنه ثم فشت الهزيلة في الابل قال حتى إذا نور الجرجا روار تفعت * عنها هزيلتها والفحل قد ضربا والجمع هزائل وهزلى واستعمل أبو حنيفة الهزل في الجراد والاخفش المهزول في الشعر وهو نادر وشاة هزيل وشياه هزل وجمل مهزول وابل مهازيل وبه هزيلة ومن المجاز له فضل جزيل وحال هزيل وهزله السفر والجدب والمرض وهزيل بن خنيس بن خالد ابن الاشعر سمع عمر وقال ابن حبان له صحبة وهزيلة بنت ثابت بن ثعلبة بن الجلاس ذكرها ابن حبيب في الصحابة وهزيلة بنت عمر و ذكرها ابن ما كولا في الصحابة وهى أم سعد بن الرييع

##### Türkçe

هزل
**هَزَلَ - يَهْزِلُ - هَزْل**
**هَزَلَ - يَهْزِلُ** + varlık: şaka yapar, nükte yapar ve fıkralar söyler: oyalanır, oynar ve alışılmışa yahut beklenene aykırı, yahut gerçekleştirilmesi zor, yahut temenni yoluyla olan mantıksız söz söylemekle güler; böylece onun çelişkisi ve garipliği sebebiyle başkalarında gülmeyi uyandırır.
**هَزْل**: fiil ismi “**هَزَلَ - يَهْزِلُ**”: ve o, aynı zamanda mef‘ûl mânasında: şaka yahut nükte yahut fıkra: içinde temenninin, abartının ve alışılmışa ve beklenene aykırılığın baskın olduğu; başkasının onu yadırgadığı, böylece onun çelişkisi ve garipliği sebebiyle güldüğü akıl dışı söz.
Ve lafız, “oyalanma, abes, oyun, gezip ferahlanma, seyahat, gezinti” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**هَزَلَ - يَهْزِلُ**، **لَهَا - يَلْهُوْ**، **رَتَعَ- يَرْتـَعُ**، **سَلِيَ - يَسْلَى (سَلَا - يَسْلُو)**، **عَبِثَ - يَعْبَثُ**، **لَعِبَ - يَلْعَبُ**

**الهزل**
	﴿Ve o **بالهزل** değildir (14)﴾ **الطارق**

Muhtârü’s-sıhâh
● [**هزل**] **ه ز ل**: **الهَزْلُ** ciddin zıddıdır; ve “darb” bâbından **هَزَلَ**; **الهُزَالُ** semizliğin zıddıdır; “faili adlandırılmamış” üzere “**هُزِلَتِ** binek” denir: **هُزَالاً**; ve “darb” bâbından sahibi onu **هَزَلَ**; böylece o **مَهْزُولَةٌ**dur.

Kur’ânî ferâidler sözlüğü:
**هـ ز ل**
“**الْهَزْلِ**” Yüce Allah’ın sözü olan: “**وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ**” (14) **الطارق**’ta.
**الهَزْل**: ciddin zıddı.

**الراغب**
**هزل**
- Yüce Allah dedi: }Şüphesiz o, ayırıcı bir sözdür * ve o **بالهزل** değildir{ [**الطارق**/13 - 14] **الهزل**: elde edilişi olmayan ve getirisi olmayan her söz; zayıflığa benzetme yoluyla.

Lisân özeti
1. **الهَزْل**: **الجِدّ**’in zıddı; **هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً**; ve oyunda **هَزِل** **هَزَلاً**; ve kişi işte **هَزَل** eder, eğer ciddileşmezse; ve benimle **هازَلني**; dersin: Sen **أَجادٌّ** mısın yoksa **هازل** mi?
2. Ve o **بالهَزْل** değildir; yani hezeyan değildir,
3. yani oyun değildir.
4. Ve **المُشَعْوِذُ** (gözbağcı) elleri yalancı hayallerle hafiflediğinde, onun fiiline **الهُزَيْلى** denir; çünkü o, içinde ciddiyet olmayan **هَزْل**dir.
5. Ve **الهُزَالة**: fıkra.
6. **الهَزْل** sözün gevşemesi ve çeşitlendirilmesidir.
7. Ve **الهُزال** semizliğin zıddıdır; ve kişi ve binek “faili adlandırılmamış” üzere **هُزِل**: **هزالاً**; ve o **هَزَل** eder: **هَزْلاً** ve **هُزْلاً**; ve kişinin bineği zayıfladığında kişi **أَهزَل** eder. Ve dersin: Onu **هَزَلْتُها** da o **عَجِفَت** (zayıfladı).
8. Her zarar **هُزال**dır;
9. ve **الهَزْل**: kişinin davarlarının ölmesidir; ve öldüğünde
10. denir: kişi **هَزَل** eder **يَهْزِل**: **هَزْلاً**; böylece o **هازل**dir; yani fakirleşti; ve **الهَزْل**: fakirlik. Ve **المَهازل**: kıtlıklar; ve kavim **أَهزَل** etti: şiddet ve darlık sebebiyle mallarını hapsettiler.

Lisânü’l-ʿArab
● - **هزل**: **الهَزْل**: **الجِدّ**’in zıddı; **هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً**; **الكميت** dedi:
     Hayatı sevmemiz ve onun uzunluğu üzerine,
     her gün bize karşı ciddileşir ve biz şakalaşırız.
     İbn Berrî dedi: onun şiirinde olan: “**يُجَدُّ بنا**”; dedi: ve o doğrudur. Ve oyunda **هَزِل**: **هَزَلاً**; sonuncusu **اللحياني**’dendir; ve kişi işte **هَزَل** eder, eğer ciddileşmezse; ve benimle **هازَلني**; dedi:
     Ciddiyet sahibi: eğer erkekler onunla ciddileşirse,
     ve şakalaşan: eğer şakada ise.
     Ve **هِزِّيلٌ** adam: **الهَزْل**i çok olan. Ve onu **أَهْزلهُ**: onu çok oynar buldu. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti: bütün insanlar “**هَزَل يَهْزِل**” derler, “**ضرَب يضرِب**” gibi; ancak Ebü’l-Cerrâh el-ʿUkaylî dedi: **هَزِل يَهْزَل**; **الهَزْل**den, **الجِدّ**in zıddı. Ve hadiste: **الهَيْزَلة** altında idi; denildi: o bayraktır; çünkü rüzgâr onunla oynar; sanki onunla şakalaşır; ve **الهَزْل** ile **اللَّعِب** bir vadidendir; ve **الياء** ziyadedir. Ve Ömer ile Hayber ehli hadîsinde: “Bu, Ebü’l-Kâsım’dan bir **هُزَيْلة** idi”; **هَزْلة**’nin küçültmesi; ve o, **الجِدّ**in zıddı olan **الهَزْل**den bir defadır. Ve **هَزْل** söz: saçma. Ve tenzîlde: “ve o **بالهَزْل** değildir”; **ثعلب** dedi: yani hezeyan değildir; ve **التهذيب**’de: yani oyun değildir. Ve falan, sözünde **يَهْزِل** eder, eğer ciddi olmazsa; dersin: Sen **أَجادٌّ** mısın yoksa **هازل** mi? Ve **المُشَعْوِذُ** elleri yalancı hayallerle hafiflediğinde, onun fiiline **الهُزَيْلى** denir
     (* “**يقال له الهزيلى**” sözü: asılda böyle ضبط edildi; ve **التهذيب**’de **الزاي**’ın şeddeli ضبطıyla, **قبيطي** gibi)
     çünkü o, içinde ciddiyet olmayan **هَزْل**dir. Ve **الهُزَالة**: fıkra. İbnü’l-Aʿrâbî: **الهَزْل** sözün gevşemesi ve çeşitlendirilmesidir. Ve **الهُزال** semizliğin zıddıdır; ve kişi ve binek “faili adlandırılmamış” üzere **هُزِل**: **هزالاً**; ve o **هَزَل** eder: **هَزْلاً** ve **هُزْلاً**; ve Ebû İshâk’ın inşâd ettiği sözü:
     Allah’a yemin olsun, ayağında bir eğrilik olmasaydı,
     ve baldırında zayıflıktan bir incelik,
     sizin delikanlılarınız içinde onun gibisi olmazdı.
     Ve onu ben **هَزَلَتْه**: **أَهْزِلُه** **هَزْلاً**; böylece o **مَهْزُول**dur. İbn Berrî dedi: her zarar **هُزال**dır; şair dedi:
     Zayıflıktan korkudan mı bir köleyle evlendin?
     ve kötü köle zayıflığa daha yakındır.
     İbnü’l-Aʿrâbî dedi: ve **الهَزْل** lâzım ve müteaddî olur; denir: at **هَزَل** etti; ve sahibi onu **هَزَله**; ve onu **أَهْزَله** ve onu **هَزَّله**. Ve kişi **هَزَل** eder **يَهْزِل**: **هَزْلاً**: davarları öldü; ve **أَهْزَل يُهْزِل**: davarları zayıfladığında; İbn Sîde artırdı: ve ölmedi; dedi:
     Ey Abdullah’ın annesi, acele etme,
     ve taranmışın sarkanlarını kaldır,
     ben, çetin bir zaman geçtiğinde,
     **يُهْزِلْ**; ve zayıflatan ve zayıflatılmayan,
     onu musibetlendirir; ve herkes, onu musibetlendiren tarafından sınanır.
     **يُهْزِل**’in yeri merfûdur; fakat zaruret için sükûn verildi; ve o, zamanın fiilidir. Ve **يَعِهْ** aslında **يَعِيه** idi; **الياء** düşünce **الهاء** cezmedildi; ve **يَعِه**: davarına âfet isabet etsin. Ve kavim **أَهزَل** etti: davarlarına bir yıl isabet etti de zayıfladılar. Ve kişi **أَهْزَل** eder, eğer bineği zayıflarsa. Ve dersin: onu **هَزَلْتها** da o **عَجِفَت**. Mâzin hadîsinde: “malları götürdük ve çocukları ve aileyi **أَهزَلْنا**”; yani onları zayıflattık; ve o, **هَزَل**de bir dildir ve yüksek (fasih) değildir. Ve **الهَزْل**: kişinin davarlarının ölmesidir; ve öldüğünde denir: kişi **هَزَل** eder **يَهْزِل**: **هَزْلاً**; böylece o **هازل**dir; yani fakirleşti; ve **الهُزال**da denir: kişi **هُزِل** eder **يُهْزَل**; böylece o **مَهْزول**dur. **اللحياني** dedi: denir: bineği **هَزَلْت**: **أَهْزُلُها** **هَزْلاً** ve **هُزالاً**; ve zaman onları **هَزَلهم**: **يَهْزِلهم**. Bazıları dedi: kavim **هَزَل** etti ve **أَهزَلوا**: malları zayıfladı. Ve **الهَزيلة**: **الهُزال**dan türemiş isim; **الشَّتِيمة**’nin **الشتْم**den olduğu gibi; sonra **الهَزيلة** develerde yayıldı; dedi:
     Nihayet **الجَرْجارُ** çiçek açıp yükseldiğinde,
     ondan **هَزيلَتُها** yükseldi; ve erkek deve çiftleşmişti.
     Çoğulu **هَزائِل** ve **هَزْلى**dır. Ve **الهَزْل**: fakirlik. Ve **المَهازل**: kıtlıklar. Ve kavim **أَهزَل** etti: şiddet ve darlık sebebiyle mallarını hapsettiler. Ebû Hanîfe **الهَزْل**i çekirgede kullandı; dedi: kışın kırmızı, **هَزْلاً** gelir; yaş ve kuru hiçbir şey bırakmaz, mutlaka yer; ve **أَرض مَهْزولة**: ince; ondan da. Ve **الأَخفش** şiirde **المَهْزول**ü kullandı; dedi: **الرَّمَل** her **شِعر مَهْزُول**dür; yapısı uyumlu olmayan; şu sözü gibi:
     **مَلْحُوبُ** ehliyle ıssız kaldı,
     derken **القُطَبِيَّات** sonra **الذَّنُوبُ**.
     (* “**فالقطبيات**” sözü: asılda ve **المحكم**’de böyle ضبط edildi; ve **القاموس**’ta **قطب** maddesinde olana uygundur; ve Yâkūt onu birçok yerde **الطاء** ve **الياء**’ı şeddeli ضبط etti ve beyti şeddeliye delil getirdi.)
     Ve bu nadirdir. **الأَزهري**: Araplar yılanlara **الهَزْلى** derler, **فَعْلى** üzere; şiirlerinde gelmiştir; ve onun tekili bilinmez; dedi:
     Ve **أَرْسال شِبْثانٍ** ve **هَزْلى** sızar.
     Ve **هَزَّال** ve **هُزَيْل**: iki isimdir.

Maqâyîsü’l-luğa:
(**هزل**) **الهاء** ve **الزاء** ve **اللام** bir ölçüde iki kelimedir; zayıflığa delâlet ederler. Öyleyse **الهَزْل**: **الجِدّ**in zıddıdır. Ve **الهُزَال**: semizliğin hilâfıdır. Denir: bineğimi **هَزَلْتُ**; ve o **هُزِلت**. Ve konuşmasında **هَزَلَ** etti. Ve **أهْزَل**: malında **الهُزَال** vuku buldu.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الهَزْلُ** **الجِدِّ**in zıddıdır. **هَزَلَ**; **ضَرَبَ** ve **فرِحَ** gibi; ve **هازَلَ**. Ve **هَزِلٌ** adam; **كتِفٍ** gibi; çoğu. Ve onu **أهْزَلَهُ**: onu çok oynar buldu. Ve **الهُزالَةُ**: fıkra. Ve **الهُزالُ** (ötre ile): semizliğin zıddı. Ve **هُزِلَ**; **عُنِي** gibi; **هُزالاً**. Ve **هَزَلَ**; **نَصَرَ** gibi; **هَزْلاً**; ve ötrelenir. Ve onu **هَزَلْتُه**: **أهْزِلُه**; ve onu **هَزَّلْتُه**. Ve **أهْزَلُوا**: malları zayıfladı; **هَزَلُوا** gibi; **ضَرَبوا** gibi; ve şiddet ve darlık sebebiyle mallarını hapsettiler. Ve **المَهازِلُ**: kıtlıklar. Ve **هَزَلَ يَهْزِلُ**: davarları öldü ve fakirleşti. Ve **كَشَدَّادٍ**: **ابنُ مُرَّةَ** ve **ابنُ ذِيابِ بنِ يَزِيدَ** ve nisbesiz başka biri: sahâbîlerdir.
Ve **هُزَيْلٌ**; **زبيرٍ** gibi: **ابنُ شرَحْبيلٍ**; tâbiî; câhiliyeyi idrak etti. Ve **هُزَيْلَةُ**; **جُهَيْنَةَ** gibi: **بنتُ الحارِثِ**; müminlerin annesi **مَيْمونةَ**’nın kız kardeşi; ve **بنتُ مَسْعودٍ**; ve **بنتُ عَمْرٍو**; ve **بنتُ سعيدٍ**: sahâbî kadınlardır.
Ve **الهَيْزَلَةُ**: bayraktır. Ve **الهَزْلَى**; **سَكْرَى** gibi: yılanlar; onun tekili yoktur.

Tâcü’l-ʿarûs:
( **الهزل** **الجد**’in zıddıdır ) ve işte ( **هزل** ) eder ( **كضرب وفرح** gibi ); ve bu, **اللحيانى**’dendir; ikisinde **هزلا**: **الهذل** ve **اللعب** bir vadidendir, bulmadılar. **الكميت** dedi: “Hayatı sevmemiz ve onun uzunluğu üzerine * her gün bize karşı ciddileşir ve biz şakalaşırız.” İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti: bütün insanlar “**هزل يهزل**” derler, “**ضرب يضرب**” gibi; ancak Ebü’l-Cerrâh el-ʿUkaylî dedi: “**هزل يهزل**”, **الهزل**den, **الجد**’in zıddı. Ve **هزل** söz: saçma. Ve tenzîlde: “ve o **بالهرل** değildir”; **ثعلب** dedi: yani hezeyan değildir; ve **التهذيب**’de: yani oyun değildir. Ve falan, sözünde **يهزل** eder, eğer ciddi olmazsa; dersin: Sen **أجاد** mısın yoksa **هازل** mi? ( Ve **هازل** ) **هزل** gibi. **ذو الجدان** dedi: “Erkekler onunla ciddileşirse, o ciddiyet sahibidir * ve eğer şakada ise şakalaşandır.” ( Ve **هزل** adam, **كتف** gibi ) yani ( çoğu ); nüshalarda böyledir; doğrusu: **هزيل** adam, **سكيت** gibi; çoğu; **اللسان**’ın nassı olduğu üzere. ( Ve onu **أهزله**: onu çok oynar buldu; ve **الهزالة**: fıkra ) vezin ve mânâ. ( Ve **الهزال** ötre ile semizliğin zıddıdır; ve ) kişi ve binek ( **هزل** ) eder ( **كعنى هزالا** gibi ) ötre ile. ( Ve **هزل** ) o ( **كنصر هزلا** gibi ) fetha ile ( ve ötrelenir ). Ebû İshâk inşâd etti: “Allah’a yemin olsun, ayağında bir eğrilik olmasaydı * ve baldırında zayıflıktan bir incelik * sizin delikanlılarınız içinde onun gibisi olmazdı.” ( Ve onu **هزلته** ) ben ( **أهزله** ) **هزلا**; böylece o **مهزول**dur. ( Ve onu **هزلته** ) **تهزيلا**. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الهزل** lâzım ve müteaddî olur; denir: at **هزل** etti; ve sahibi onu **هزله**; ve onu **أهزله**; ve onu **هزله**. İbn Berrî dedi: “ve her zarar **هزال**dır”; ve inşâd etti: “Zayıflıktan korkudan mı bir köleyle evlendin? * ve kötü köle zayıflığa daha yakındır.” ( Ve **أهزلوا**: malları zayıfladı; **هزلوا** gibi; **ضربوا** gibi ). İbn Sîde artırdı: ve ölmedi. Ve **المحكم**’de: **أهزل يهزل**: davarları zayıfladığında. Ve inşâd etti: “Ey Abdullah’ın annesi, acele etme * ve taranmışın sarkanlarını kaldır * ben, çetin bir zaman geçtiğinde **يهرل**; ve zayıflatan ve zayıflatılmayan * **يعه**; ve herkes, onu musibetlendiren tarafından sınanır.” **يعه**: davarına âfet isabet etsin. ( Ve ) **أهزلوا** ( şiddet ve darlık sebebiyle mallarını hapsettiler; ve ) İbn Düreyd dedi: ( **المهازل**: kıtlıklar ). * Dedim: sanki o, **مهزلة**’nin cem‘idir; çünkü kıtlık, bineği zayıflığa sevk eden şeylerdendir. ( Ve ) **الهزل**: kişinin davarlarının ölmesidir; denir: ( **هزل يهزل** ) **هزلا**; yani ( davarları öldü; ve ) öldüğünde denir: kişi **هرل** etti; **هزلا**; böylece o **هازل**dir ( fakirleşti ). Ve **كشداد**: ( **هزال** ) ( **بن مرة** ) **الاشجعى**; Ebû Ömer onu **الاستيعاب**’da çıkardı. ( Ve ) **هزال** ( **بن ذياب ابن يزيد** ); ve İbn Fehd’in mu‘ceminde: **هزال بن يزيد الاسلمي**; onun, Mâiz’in recminde: “Ey **هزال**! onu elbisenle örtseydin senin için daha hayırlı olurdu” (sözü) vardır; ondan oğlu **نعيم** ve torunu **يزيد** rivayet etti; **الكاشف**’te böyle. ( Ve ) nisbesiz başka bir adam **هزال**; ve “ağaç sahibi” diye bilinir; ondan **معاوية بن قرة** rivayet etti. ( Sahâbîlerdir ) Allah Teâlâ onlardan razı olsun. ( Ve **هزيل**; **زبير** gibi: **ابن شرحبيل** ) **الاودى** **الكوفى**. ( Tâbiî ) denir ki o ( câhiliyeyi idrak etti ); **طلحة** ve **ابن مسعود**’dan rivayet etti; ondan **طلحة بن مصرف** ve Ebû İshâk; sika. ( Ve **هزيلة**; **جهينة** gibi: **بنت الحرث** ) **بن حزن** ( müminlerin annesi **ميمونة**’nın kız kardeşi ); **الهلالية**; künyesi **أم حفيد**; **الموطا**’da keler eti hakkında onun bir rivayeti vardır. ( Ve ) **هزيلة** ( **بنت مسعود** ); **بنى حرام**’dan **الانصارية**; İbn Habîb onu zikretti. ( Ve ) **هزيلة** ( **بنت سعيد** ) **الانصارية**; İbn Habîb onu da zikretti. ( Sahâbî kadınlardır ) Allah Teâlâ onlardan razı olsun. ( Ve ) hadiste: ( **الهيزلة** ) altında idi; ve o, **حيدرة** gibi; denildi: o ( bayraktır ); çünkü rüzgâr onunla oynar; sanki onunla şakalaşır. ( Ve **الهزلى**; **سكرى** gibi: yılanlar ); **الازهرى** dedi: şiirlerinde böyle gelmiştir; ve ( onun tekili yoktur ); dedi: “Ve **أرسال شبثان** ve **هزلى** sızar.” Ve **الاساس**’ta: mecazdan: “**نسابت الهزلى الحيات**”; baskın sıfat; deve için **الا علم** ve sinek için **الاقرح** gibi. * Ve bunun tamamlayıcısı olarak: **الهزيلة**: **هزلة**’nin küçültmesi; ve o, **الهزل**den bir defadır; ve ondan Hayber hadîsi: “Bu, Ebü’l-Kâsım’dan bir **هزيلة** idi.” Ve **المشعوذ** elleri yalancı hayallerle hafiflediğinde, onun fiiline **الهزيلى** denir; çünkü o, içinde ciddiyet olmayan **هزل**dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الهزل** sözün gevşemesi ve çeşitlendirilmesidir. Ve Mâzin hadîsinde: “malları götürdük ve çocukları ve aileyi **أهزلنا**”; yani onları zayıflattık; ve o, **هزل**de bir dildir ve yüksek (fasih) değildir. Ve **الهزيلة**; **سفينة** gibi: **الهزال**dan türemiş isim; **الشتيمة**’nin **الشتم**den olduğu gibi; ve ondan: sonra **الهزيلة** develerde yayıldı; dedi: “Nihayet **الجرجا** çiçek açtığında ve yükseldiğinde * ondan **هزيلتها** yükseldi; ve erkek deve çiftleşmişti.” Çoğulu **هزائل** ve **هزلى**. Ve Ebû Hanîfe **الهزل**i çekirgede kullandı; ve **الاخفش** **المهزول**ü şiirde kullandı; ve o nadirdir. Ve **شاة هزيل** ve **شياه هزل**; ve **جمل مهزول** ve **ابل مهازيل**; ve onda **هزيلة** vardır. Ve mecazdan: onun için bol fazilet; ve zayıf hâl; ve onu yolculuk ve kıtlık ve hastalık zayıflattı. Ve **هزيل بن خنيس بن خالد ابن الاشعر**: Ömer’i işitti; ve İbn Hibbân dedi: onun sahâbeliği vardır. Ve **هزيلة بنت ثابت بن ثعلبة بن الجلاس**: İbn Habîb onu sahâbîler içinde zikretti. Ve **هزيلة بنت عمر**: İbn Mâkûlâ onu sahâbîler içinde zikretti; ve o, **سعد بن الرييع**’in annesidir.
