# هزن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: هزن

ه ز ن
هنز ، نزه ، نهز ، هزن : مستعملة .
هنز : في ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذه قَرِيصَةٌ من الكلام وهَنِيزةٌ ، ولَدِيغة في معنى الأَذِيَّة .
هزن : هَوَازِنُ ، ابن منصور : لا أدري مِمَّ اشتقاقه .
قال ابن دُرِيد : هَوْزنُ : اسم طائر ، وجمعُه هَوَازِن ، ولم أسمعه لغيره . وقرأتُ بخطِّ أبي الهيثم للأصمعي قال : الهوازن : جمع هَوْزَنٍ ، وهم حيٌّ من اليمن يقال لهم : هَوْزَن .
قال : وأبو عامر الهوزَنيُّ منهم .
نزه : قال الليث : مكان نَزِهٌ ، وقد نَزِهَ نَزَاهَةً . والإنسان يتنزّه : إذا خَرَجَ إلى نُزْهَة . والتنزُّه : أن يَرْفَع نَفْسَه عن الشيء تكرُّماً ، ورغْبةً عنه .
قال : وتنزيه الله : تسبيحُه ، وهو تبرئَتُه عن قول المُشْرِكين ، سبحان الله عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً .
الحرانيّ ، عن ابن السكيت قال : وممّا تَضَعُه العامّة في غير موضِعه قولهم : خرجنا نتنزَّه : إذا خرجوا إلى البساتين ، وإنما التنزُّه : التَّباعُد عن الأرياف والمياه ؛ ومنه قيل : فلان يتنزّه عن الأَقذار : أي يباعد نفسه عنها ، ومنه قولُ الهُذَليّ :
أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا
يريد ما تَباعَد من الفلاة عن المياه والأرْياف ، ويقال : ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين : إذا تبَاعَدُوا عن المِياه ، وهو يتنزَّه عن الشيء : إذا تباعد عنه ، وإنّ فلاناً لنَزِيهٌ كريم : إذا كان بعيداً من اللُّؤم ، وهو نَزِيه الخُلُق .
ويقال : تَنَزَّهُوا بحُرَمِكُمْ عن القوم ، وهذا مكانٌ نَزِيهٌ : أيْ خَلاءٌ ليس فيه أحد ، فأَنزِلُوا فيه حُرَمَكُم .
قلتُ : وتنزيه الله : تَبْعِيدُه ، وتقديسُه عن الأنداد ، والأضداد وإنّما قيل لِلْفَلاةِ الّتي نأت عن الرِّيف والمِياه : نَزِيهةٌ ؛ لبُعْدِها عن غَمَق المياه ، وذِبّانِ القُرَى ، ووَمَدِ البِحار ، وفَسادِ الهواء .
وقال شَمِر : يقال : هُمْ قومٌ أَنْزاه : أي يتنزَّهون عن الحرام ، الواحدُ نَزِيه ، مثل مَلِىءٌ وأَمْلاَء .
قال : ورجل نَزِهٌ ونَزِيه : وَرِع ، وفلانٌ يتنزه عن مَلائِم الأَخْلاق ، أي يترفّع عمّا يُذَمُّ منها .
نهز : قال الليث : النَّهْزُ : التناوُل باليد ، والنُّهُوض للتناوُل جميعاً . والنُّهْزَة : اسم للشيء الذي هُوَ لك مُعَرَّض ، كالغنيمة التي أمكَنَك تَنَاؤلُها يقال : هو نُهْزَة المُختَلِس : أي هُوَ صَيْدٌ لكلّ أحد ، وتقول : انْتهِزْها فقد أمكنَك قبل الفَوْت .
والنّاقةُ تَنْهَزُ بصَدْرها : إذا نَهَضَتْ لتَمضِيَ وتَسير ، وأنشد :
نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها
والدّابّة تَنْهَزُ بِرَأْسِها : إذا ذبّت عن نَفْسها ، قال ذو الرّمة :
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع
ويقال للصبيّ إذا دنا للفِظام : نَهَزَ للفِظام فهو ناهِز . والجارية كذلك ، وقد ناهزا ، وأنشَد :
تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا
ويقال : نَهَزَتْني إليك حاجةٌ نَهْزاً : أي جاءت بي إليك ، وأصل النَّهْزِ الدَّفْعُ ، كأنّها دَفَعَتنِي ، وحَرَّكَتْني ، وفلان ينهَزُ دابته نَهْزاً ، ويلْهَزُها لَهْزاً : إذا دَفَعها وحرَّكَها .
ورُوِيَ عن عُمَر أنه قال : ( من أَمَّ هذا البيت لا يَنْهَزُهُ إليه غيره رجع وقد غُفِرَ له ) .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : نَهَزه ، ولَهَزَهُ ، بمعنًى واحد .
وكان الناسُ نَهْزَ عشرةِ آلاف : أي قُرْبَها . يقال : ناهزَ فُلانٌ الْحُكْمَ : أي قارَبَه .
شمر : المُناهزة : المُبَادَرة ، يقال : ناهزْتُ الصَّيْدَ فقَبَضْتُ عليه قبلَ إفْلاتِه .

### Türkçe

ه ز ن
**هنز** , **نزه** , **نهز** , **هزن** : kullanımdadır.

**هنز** : ( **نوادر الأعراب** )’da: denilir ki: bu, sözden bir **قَرِيصَةٌ** ve bir **هَنِيزةٌ**’dir; **لَدِيغة** ise **الأَذِيَّة** mânâsındadır.

**هزن** : **هَوَازِنُ**; İbn Mansûr: onun türeyişinin nereden olduğunu bilmiyorum.

İbn Düreyd dedi: **هَوْزنُ**: bir kuşun adıdır; çoğulu **هَوَازِن**’dir; onu bundan başkası için işitmedim. Ve Ebû’l-Heysem’in hattıyla el-Asma‘î’ye ait olarak okudum, dedi ki: **الهوازن**: **هَوْزَنٍ**’in çoğuludur; ve onlar Yemen’den bir kabiledir, onlara **هَوْزَن** denilir.
Dedi: ve Ebû Âmir **الهوزَنيُّ** onlardandır.

**نزه** : Leys dedi: **نَزِهٌ** bir yer; ve **نَزِهَ** **نَزَاهَةً**. Ve insan **يتنزّه**: **نُزْهَة**’ye çıktığı zaman. Ve **التنزُّه**: bir şeyi, yücelik göstererek ve ondan yüz çevirme isteğiyle, kendinden uzaklaştırmasıdır.
Dedi: ve Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu tesbih etmektir; ve o, O’nu müşriklerin sözünden beri kılmaktır: Allah, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir.

Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi ki: ve avâmın onu yerinde olmayan bir yere koyduğu şeylerden, onların “çıktık **نتنزَّه**” sözleridir: bahçelere çıktıkları zaman; hâlbuki **التنزُّه** ancak, kır yerlerinden ve sulardan uzaklaşmaktır; bundan dolayı denildi: falan **يتنزّه** pisliklerden: yani kendini onlardan uzaklaştırır; ve bundan Hüzeli’nin sözü:
أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا
kastediyor: çölün sulardan ve kır yerlerinden uzak olanını; ve denilir: **ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين**: sulardan uzaklaştıkları zaman; ve o, bir şeyden **يتنزَّه**: ondan uzaklaştığı zaman; ve şüphesiz falan **نَزِيهٌ** kerimdir: alçaklıktan uzak olduğu zaman; ve o, ahlâkça **نَزِيه**’dir.

Ve denilir: kavimden, harem(ler)inizle **تَنَزَّهُوا**; ve bu, **نَزِيهٌ** bir yerdir: yani içinde kimse olmayan bir boşluktur; öyleyse harem(ler)inizi oraya indirin.

Dedim: ve Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu, denklerden ve zıtlardan uzak kılmak ve takdis etmektir; ancak kır yerinden ve sulardan uzaklaşmış olan çöle **نَزِيهةٌ** denildi; suların bulanıklığından, köylerin sineklerinden, denizlerin boğuculuğundan ve havanın bozulmasından uzaklığı sebebiyle.

Şemmir dedi: denilir: onlar **أَنْزاه** bir kavimdir: yani haramdan **يتنزَّهون**; teki **نَزِيه**’dir; **مَلِىءٌ** ve **أَمْلاَء** gibi.
Dedi: ve **نَزِهٌ** ve **نَزِيه** bir adam: **وَرِع**; ve falan, ahlâkın ayıplanan şeylerinden **يتنزه**: yani onlardan ayıplanan şeyden yücelir.

**نهز** : Leys dedi: **النَّهْزُ**: elle alma; ve **النُّهُوض**: alma için hep birlikte kalkma. Ve **النُّهْزَة**: sana arz edilmiş olan şey için bir addır; senin onu alman mümkün olan ganimet gibi; denilir: o, **نُهْزَة** **المُختَلِس**’tir: yani o, herkes için bir avdır; ve dersin: onu **انْتهِزْها**, çünkü kaçırmadan önce sana mümkün oldu.

Ve dişi deve, göğsüyle **تَنْهَزُ**: yürümek ve gitmek için kalktığı zaman; ve inşad etti:
نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها

Ve binek hayvanı, başıyla **تَنْهَزُ**: kendinden savdığı zaman; Zü’r-Rumme dedi:
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع

Ve çocuğa, sütten kesilmeye yaklaştığı zaman, denilir: **نَهَزَ** sütten kesilmeye; o hâlde o **ناهِز**’dir. Cariye de böyledir; ve ikisi **ناهزا**; ve inşad etti:
تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا

Ve denilir: bir ihtiyaç beni sana **نَهْزاً** **نَهَزَتْني**: yani beni sana getirdi; ve **النَّهْز**’in aslı itmedir; sanki o beni itti ve beni hareket ettirdi; ve falan, hayvanını **نَهْزاً** **ينهَزُ** ve onu **لَهْزاً** **يلْهَزُ**: onu ittiği ve onu hareket ettirdiği zaman.

Ve Ömer’den rivayet olundu ki dedi: (kim bu eve yönelirse, ona başkası değil de kendisi **لا يَنْهَزُهُ** ile, döner ve ona mağfiret olunmuş olarak döner).

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **نَهَزه** ve **لَهَزَهُ**, tek bir mânâ iledir.

Ve insanlar, on binin **نَهْزَ**’i idi: yani ona yakın(ı). Denilir: falan, hükme **ناهزَ**: yani ona yaklaştı.

Şemmir: **المُناهزة**: acele davranmadır; denilir: avı **ناهزْتُ** de, onun kaçmasından önce onu yakaladım.
