# هز (ه-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والزاي
هز
هز : الهزّ : تحريكك الشيْءَ ، كما تهزُّ القناةَ فتضطربُ وتهتزُّ . تقول : هزَزْت فلاناً فاهتزّ للخير ، واهتز النباتُ : إذا طالَ ، وهزّتْهُ الرياح ، واهتزَّت الأرضُ : إذا أنبتت . والهزيز في السير : تحريكُ الإبل في خفّتها . يقال : هزّها السيرُ وهزّها الحادي ؛ وأنشد :
إذا مَا جَرى شَأْوَيْنِ وابْتَلَّ عِطْفُه
يقولُ : هَزِيزُ الريحِ مرَّتْ بأَثْأَبِ
قال : والهَزْهَزَةُ والهزَاهِزُ : تحريك البلايا والحروب لِلنَّاس . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الهِزَّةُ من سير الإبل : أن يهتز الموكب . قال شمر : قال النضر : يهتز ؛ أي : يسرع ؛ وأنشد :
ألا هَزِئَتْ بنا قُرَشِي
يَةٌ يَهْتَزُّ مَوْكِبُها
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( اهتزّ العرش لموْتِ سعد بن مُعاذ ) . روى الدارميّ عن ابن شميل أنه قال في قوله : ( اهتزّ العرش ) ؛ أي : فرح ؛ وأنشد :
كَرِيْمٌ هُزّ فَاهْتزّ
أي : فرح . وقال بعضهم : أراد بالعرش سريره الذي حُمِلَ عليه سعدُ بن معاذ حين نقل إلى قبره . وقيل : هو عرش الله ارتاح لروح سعد بن معاذ حين رُفع إلى السماء ، والله أعلم بما أراد . وقال الله : ( فَإِذَآ أَنزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَآءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ ) ( الحَجّ : 5 ) أي : تحرّكت عند وقوع الماء بها للنبات ، وربت ؛ أي : انتفخت وعلَتْ . وقال اللحياني : ماء هُزَهِزٌ في اهتزازه : إذا جرى ؛ وقال الباهليّ في قول الرّاجز :
فورَدَتْ مِثْلَ اليمَانِ الهَزْهَازْ
تَدْفَعُ عَنْ أَعْنَاقِها بالأَعْجَازْ
أراد إِبِلاً وردت ماءً هَزْهَازاً كالسيف اليمانيّ في صفاته ، وقيل : الهزهاز : من نعت السيف ؛ أي : وردت ماء صافياً كالسيف اليماني في صفائه . وقال أبو عمرو : بئر هُزْهُزٌ : بعيدة القعر ؛ وأنشد :
وفَتَحتْ للعَرْدِ بِئْراً هُزْهُزَا
ويقال : تهزْهَزَ إليه قلبي ؛ أي : ارتاح وهشّ ؛ وقال الراعي :
إذا فَاطَنَتْنَا في الحديث تَهَزْهَزَتْ
إليها قُلُوبٌ دُوْنَهُنَّ الجَوانحُ
وهِزَّانُ : قبيلة معروفة .

باب الهَاء والزاي
هز
بهزر : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : البَهازِرُ من النَّخيل والإبل : العِظام المَواقِير ، وأنشد :
أعطاكَ يا بحرُ الذي يُعطِي النِّعَمْ
مِن غيرِ لا تَمنُّنٍ ولا عَدمْ
بَهازِراً لم تَنْتَجِعْ مع الغَنَمْ
لم تَكُ مَأوًى للقُرادِ والْحَلَمْ
بين نَواصيهِنَّ والأرضِ قِيمْ
الليث : البَهْزَرة : النخلة التي لا تنالُها بيَدِك .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : البَهْزرة الناقة العظيمة وجمعُها بَهازِر .
زهدم : وقال الليث : زَهْدَمٌ : من أسماء الأسد .
هبرز : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : قال : الهِبْرِزِيُّ الدِّينار الجديد ، وأنشد لرجُل رَثَى ابناً له :
فما هِبْرِزِيٌّ من دنانيرِ أَيْلَةٍ
بأَيْدِي الوُشاةِ ناصِعٌ يتأَكَّل
قال : الوُشاة ضَرَّابُو الدَّنانير . يتأَكّل : يأكلُ بعضُه بعضاً من حُسْنِه .
وقال الليث : الهِبْرِزِيُّ : الجَلْدُ النافذ .
قال : والهِبْرِزِيُّ الخفُّ الجيِّد بلُغة أهلِ اليمن . والهِبْرِزِيُّ الأسد ، ومنه قوله :
بها مِثْلُ مَشْي الهِبْرِزِيّ المُسَرْوَلِ
وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الهِبْرِزِيّ : الإسْوَارُ من أساوِرة فارس .
وقال غيره : الهِبْرِزِيُّ والإبْرِزِيّ : الذَّهب الخالص ، وهو الإبْرِيز .
هزبر : والهِزَبْر : من أسماء الأسد .
وقال ابن الأعرابي : ناقة هِزَبْرَة : صُلْبة ، وأنشد :
هِزَبْرَةٌ ذاتُ سَبِيبٍ أَصْهَبا
دهلز : وقال الليث : دِهْليزِ : إعراب دَالِيح ، فارسية .
بهوز بهزر : قال : والبَهاوِيزُ من النُّوق والنخيل : الجِسامُ الصَّفايا ، الواحدة بَهْوازة .
قلت : لم أسمع البَهاوِيز لغيره . وأظنُّه البَهازِير .
زمهر : وقال الليث : الزَّمْهرِير : شِدَّة البرد ، وقد ازمَهرَّ ازْمِهراراً .
أبو عُبيد عن الفراء : المُزْمَهِرُّ الذي قد احمرَّت عيناه .
وقال أبو عمرو : الازْمِهرارُ في العَين عند الغَضَب والشدة .
وقال أبو عبيد : الزَّمْهرير البردُ وزَمْهرت عيناه إذا احمرَّتا .
هرمز : وقال الليث : هُرْمُز : من أسماء العَجَم .
قال : والشيخُ يُهَرْمِز ، وهَرْمَزَتُهُ لَوْكُه لُقمتَه في فيه لا يُسيِغه وهو يُدِيرُه في فيه .
 ( ) لهزم : وقال الليث : اللِّهزِمَتان : مُضَيْغَتان عُلَيَّيَان في أصل الحَنَكَيْن في أَقْصَى الشِّدْقَيْن ، وأنشد أبو زيد :
إمَّا تَرَى رأسِي عَلاَنِي أغْثَمُهْ
لَهَزَمَ خَدَّيَّ به مُلَهزِمُهْ .
يقال : لهزَه الشيبُ ولَهزَمَهُ بمعنًى .
زمهل : ويقال : ازْمَهلَّ المطرُ ازمِهلالاً ، إذا وقع ، وازمَهلّ الثلجُ إذا سالَ بعد ذَوَبانه . وماءٌ مُزْمَهِلٌ : صافٍ .
زهزم : والزَّهْزَمة : الصوتُ ، مِثلُ الزَّمْزَمة .
هزبل : وقال ابن الأعرابي : الهَزْبَلِيلُ : الشيءُ التافِه اليسير . وهَزْبَلَ : إذا افتَقَر مُدقِعاً .
هزبر : ابن السكيت : رجل هَزَنْبَز وهَزَنْبزانُ أي حديد وَثّاب .
لهزم : وقال ابن الأعرابيّ : اللهازم هم : عِجْلٌ ، وتَيْمٌ الّلاتِ ، وقيسُ بن ثَعلبَة ، وعَنَزُة . والأَراقم : بنو بكر ، وجُشَم ، ومالكٌ ، والحارثُ ، ومعاوية .
زنهر : وفي ( نوادر الأَعراب ) : فلان مُزَنْهِرٌ إليّ بعَيْنه ، ومُزَنِّر ومُبَنْدِق وحالِقٌ إليَّ بعينه ، ومُحَلِّق ، وجاحِظ ، ومُجَحِّظ ، ومُنْدِرٌ إليَّ بعينه ونادِرٌ ، وهو شدّة النظر ، وإخراجُ العَين .
زهدم : وقال الأَصمعيّ : العَرَب تقول للصَّقْر : الزَّهْدَمُ ، وللبَحر : الدَّهثَم .
قال : والدَّهثَم : الرجل السخِيُّ .
هبزر : وقال غيره : العرب تقول للحُمَّى : أُمُّ الهِبْزِرِيّ .
وقال ابن الأَعرابي : الدَّهْليز : الجِيئة التي يَجتمَع فيها الماء .
زلهم : والمُزَلْهِمُ الخفيفُ من الرِّجال .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الزاي**
**هز**
**هز**: **الهزّ**: senin şeyi hareket ettirmen; tıpkı mızrağı sallaman gibi; böylece o çalkalanır ve titrer. Dersin ki: “Falancayı salladım da hayra karşı titredi”; ve bitki titredi: uzadığı zaman; ve rüzgârlar onu salladı. Ve yer titredi: bitirdiği zaman. Ve yürüyüşte **الهزيز**: develeri hafifliklerinde hareket ettirmektir. Denilir: yürüyüş onu salladı ve **الحادي** onu salladı; ve şu şiir okunmuştur:
إذا مَا جَرى شَأْوَيْنِ وابْتَلَّ عِطْفُه
يقولُ : هَزِيزُ الريحِ مرَّتْ بأَثْأَبِ
Dedi: ve **الهزهزة** ve **الهزاهز**: belâları ve savaşları insanlar için hareket ettirmektir. Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: develerin yürüyüşünden **الهِزَّة**: alayın titremesidir. Şemmer dedi: en-Nadr dedi: “yehtezz”; yani: hızlanır; ve şu şiir okunmuştur:
ألا هَزِئَتْ بنا قُرَشِي
يَةٌ يَهْتَزُّ مَوْكِبُها
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: “( سعد بن مُعاذ’ın ölümü için arş titredi )”. ed-Dârimî, İbn Şümeyl’den rivayet etti ki o, şu sözü hakkında dedi: “( arş titredi )”; yani: sevindi; ve şu şiir okunmuştur:
كَرِيْمٌ هُزّ فَاهْتزّ
yani: sevindi. Bazıları dedi: arş ile, سعد بن معاذ kabre nakledildiğinde onun üzerine taşındığı sedirini kastetti. Ve denildi: o, Allah’ın arşıdır; سعد بن معاذ’ın ruhu göğe yükseltildiğinde ona ferahlık geldi; Allah, neyi kastettiğini daha iyi bilir. Ve Allah dedi: “( Biz onun üzerine su indirdiğimizde titrer ve kabarır )” ( الحَجّ: 5 ); yani: su onun üzerine düştüğünde bitki için hareket etti; ve kabardı; yani: şişti ve yükseldi. el-Lihyânî dedi: titremesinde **ماء هُزَهِزٌ**: aktığı zaman. Ve el-Bâhilî, recez söyleyenin sözünde:
فورَدَتْ مِثْلَ اليمَانِ الهَزْهَازْ
تَدْفَعُ عَنْ أَعْنَاقِها بالأَعْجَازْ
Yemen kılıcı gibi sıfatlarında, kılıç gibi olan **ماءً هَزْهَازاً**a varan develer kastetti; ve denildi: **الهزهاز** kılıcın sıfatındandır; yani: Yemen kılıcı gibi berraklığında berrak bir suya vardılar. Ebû Amr dedi: **بئر هُزْهُزٌ**: dibi uzak (derin) olan; ve şu şiir okunmuştur:
وفَتَحتْ للعَرْدِ بِئْراً هُزْهُزَا
Ve denilir: “Kalbim ona doğru **تهزهز** etti”; yani: ferahladı ve neşelendi. Ve er-Râî dedi:
إذا فَاطَنَتْنَا في الحديث تَهَزْهَزَتْ
إليها قُلُوبٌ دُوْنَهُنَّ الجَوانحُ
Ve **هِزَّانُ**: bilinen bir kabiledir.

باب **الهَاء** ve **الزاي**
**هز**
**بهزر**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: hurma ve develerden **البَهازِرُ**: iri, ağır yük taşıyanlar; ve şu şiir okunmuştur:
أعطاكَ يا بحرُ الذي يُعطِي النِّعَمْ
مِن غيرِ لا تَمنُّنٍ ولا عَدمْ
بَهازِراً لم تَنْتَجِعْ مع الغَنَمْ
لم تَكُ مَأوًى للقُرادِ والْحَلَمْ
بين نَواصيهِنَّ والأرضِ قِيمْ
el-Leys: **البَهْزَرة**: elinle erişemediğin hurma ağacı.
Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **البَهْزرة** iri dişi deve; çoğulu **بَهازِر**.

**زهدم**: el-Leys dedi: **زَهْدَمٌ**: aslanın adlarındandır.

**هبرز**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الهِبْرِزِيُّ** yeni dinardır; ve bir oğluna mersiye söyleyen bir adam için şu şiir okunmuştur:
فما هِبْرِزِيٌّ من دنانيرِ أَيْلَةٍ
بأَيْدِي الوُشاةِ ناصِعٌ يتأَكَّل
Dedi: **الوُشاة** dinar basanlardır. **يتأَكّل**: güzelliğinden bir kısmı bir kısmını yer.
el-Leys dedi: **الهِبْرِزِيُّ**: delip geçen deri.
Dedi: ve **الهِبْرِزِيُّ** Yemen ehlinin dilinde iyi mesttir. Ve **الهِبْرِزِيُّ** aslandır; ondan şu sözü:
بها مِثْلُ مَشْي الهِبْرِزِيّ المُسَرْوَلِ
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الهِبْرِزِيّ**: Fars bileziklerinden bileziktir.
Başkası dedi: **الهِبْرِزِيُّ** ve **الإبْرِزِيّ**: saf altındır; o da **الإبْرِيز**dir.

**هزبر**: ve **الهِزَبْر**: aslanın adlarındandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **ناقة هِزَبْرَة**: serttir; ve şu şiir okunmuştur:
هِزَبْرَةٌ ذاتُ سَبِيبٍ أَصْهَبا

**دهلز**: el-Leys dedi: **دِهْليزِ**: **دَالِيح**’ın i‘rabıdır; Farsçadır.

**بهوز بهزر**: dedi: ve dişi develerden ve hurmalardan **البَهاوِيزُ**: iri, seçkin (saf) olanlar; teki **بَهْوازة**.
Dedim: **البَهاوِيز**i ondan başkası için işitmedim. Ve zannederim ki o, **البَهازِير**dir.

**زمهر**: el-Leys dedi: **الزَّمْهرِير**: şiddetli soğuktur; ve **ازمَهرَّ** **ازْمِهراراً**.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **المُزْمَهِرُّ**: gözleri kızarmış olandır.
Ebû Amr dedi: **الازْمِهرارُ** gözde, öfke ve şiddet anındadır.
Ebû Ubeyd dedi: **الزَّمْهرير** soğuktur; ve “gözleri **زَمْهرت**” denir, kızardıkları zaman.

**هرمز**: el-Leys dedi: **هُرْمُز**: Acem adlarındandır.
Dedi: ve ihtiyar **يُهَرْمِز**; ve onun **هَرْمَزَتُهُ**: lokmasını ağzında çiğnemesi; onu yutamazken onu ağzında döndürmesidir.

( ) **لهزم**: el-Leys dedi: **اللِّهزِمَتان**: iki üst çiğneme; iki damağın kökünde, iki yanağın en uç kısmında; Ebû Zeyd şu şiiri okudu:
إمَّا تَرَى رأسِي عَلاَنِي أغْثَمُهْ
لَهَزَمَ خَدَّيَّ به مُلَهزِمُهْ .
Denilir: ak saç onu **لهزَه** etti ve onu **لَهزَمَهُ**; aynı anlamdadır.

**زمهل**: ve denilir: yağmur **ازْمَهلَّ** **ازمِهلالاً**; düştüğü zaman. Ve kar **ازمَهلّ**: erimesinden sonra aktığı zaman. Ve **ماءٌ مُزْمَهِلٌ**: berraktır.

**زهزم**: ve **الزَّهْزَمة**: sestir; **الزَّمْزَمة** gibidir.

**هزبل**: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَزْبَلِيلُ**: değersiz, az şeydir. Ve **هَزْبَلَ**: çok şiddetli fakirleştiği zaman.

**هزبر**: İbnü’s-Sikkît: **رجل هَزَنْبَز** ve **هَزَنْبَزانُ**; yani: sert, atılgan.

**لهزم**: İbnü’l-A‘râbî dedi: **اللهازم** şunlardır: **عِجْلٌ** ve **تَيْمٌ الّلاتِ** ve **قيسُ بن ثَعلبَة** ve **عَنَزُة**. Ve **الأَراقم**: **بنو بكر** ve **جُشَم** ve **مالكٌ** ve **الحارثُ** ve **معاوية**.

**زنهر**: ve ( **نوادر الأَعراب** )’da: “Falanca bana gözüyle **مُزَنْهِرٌ**dir”; ve **مُزَنِّر** ve **مُبَنْدِق** ve bana gözüyle **حالِقٌ**tır; ve **مُحَلِّق**; ve **جاحِظ**; ve **مُجَحِّظ**; ve bana gözüyle **مُنْدِرٌ**dür ve **نادِرٌ**; bu, bakışın şiddeti ve gözün dışarı çıkarılmasıdır.

**زهدم**: el-Asmaî dedi: Araplar şahine **الزَّهْدَمُ** der; ve denize **الدَّهثَم**.
Dedi: ve **الدَّهثَم**: cömert adamdır.

**هبزر**: başkası dedi: Araplar hummaya **أُمُّ الهِبْزِرِيّ** der.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الدَّهْليز**: suyun toplandığı çukurdur.

**زلهم**: ve **المُزَلْهِمُ**: erkeklerden hafif olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta([1]))
 (**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş **هاء**’dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da şöyle der: **هُوَّ**([3]). Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar derler: ما أدري أيّ **هَيِّ** بنِ بيٍّ هو. Manası: hangi insan o. Bu, bizim katımızda bilgisi silinip gitmiş şeylerdendir. Yine onların sözü: "لو كان ذاك في **الهَِيئ** و**الجَِيء**([5]) ما نَفَعَه"، ve **الهَِيْء**: yiyecek. **الجَِيْء**: içecek; iki lafız da bu tefsire delalet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ** بالإبل, onları otlağa çağırdığında. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على **الهَِيْء** *** ولا **الجَِيءِ** امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**, bu harf; ve **ها** bir uyarıdır. Onların âdetindendir: bir şeyi yüceltmek istediklerinde onda uyarı ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿**هَا** أنْتُمْ **هَؤُلاَءِ**﴾[Âl-i İmrân 66], sonra şair([7]) dedi:
**ها** إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin hakkında derler: لا **هَا** اللهِ. Ve derler: **هاءَ** bir karşılık verme (tلبية)([9]) olur. Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول **هاءَ** وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ** يهُوءُ الرّجُل **هَوْءاً**. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: يا **هَيْءَ** مالِي, bir eseflenmedir.
(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, sarsılma ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delalet eder.
Birincisi: **هبَّت** الريح **تَهُبُّ** **هُبوباً**. Ve **هَبّ** النائم **يَهُبُّ** **هَبَّاً**. Ve: مِن أين **هببتَ** يا فلان, sanki dedi: nereden geldin, bize nereden uyandın. **يونُس**’tan hikâye edildi: غابَ فلانٌ ثم **هبّ**. Ve derler: **هبَّ** يفعلُ كذا, nasıl ki denir: **طَفِق** يفعل. Ve kılıcı salladım da bir **هبّة** ile **هبّ**. Ve **هَبَّته**: onu sallamam ve darbesinde ilerleyişidir. Ve **سيفٌ ذو هَبَّة**. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı, **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها **هِبَابٌ** في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ** **هَبِيباً**, ve **اهتبَّ**, ve o **مِهْبابٌ**’dır. Ve **هَبْهَبْتُ** به: onu sıçraması için çağırdım. Ve denir: **الهَبهَبِيُّ**: çoban; ve hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**. Ve derler: عِشْنا بذاك **هَِبَّة** من الدَّهر, yani bize esen bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: **تهبَّبَ** الثوبُ: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve **هَبْهَبَ** السَّرابُ: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar yakındır. Ve manası bana müşkil gelen şeylerdendir onların sözü: **هَبْهُ** فعلَ كذا, ve **هَبْني** فَعَلْته; bunun **وهب** babından olduğunu zannettim, çünkü lafız buna delalet eder; ve buna rağmen müşkildir. Ve ata derler: **هَبِي**, yani: gel([12]). Bu, bir ses taklididir.
(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir ses taklidine delalet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ** البَكْرُ في صوته: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ** kelimeyi. Ve **الهَتِيت**: ardı ardına gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ** **هَتّاً** ve **هتيتاً**. Ve derler: رجلٌ **مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolanması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtma. Ve **الهَتُّ**: kırma. Ve derler: سَمِعتُ **هَتَّ** قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeseydi, onun zikrine bir yön görmezdim.
(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekine yakındır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve bulut, karı ve damlasıyla **هَثْهَثَتِ**: onu hızla saldı; ve **هَثْهَثَ** vali: zulmetti. Dedi ki:
وَهَثْهَثُوا فكثُرَ **الهَثْهَاثُ**([14])
(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delalet eder; ondan, ses taklidine delalet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ** عينُه([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlere yol bulamayan ahmak; sanki ona kör edilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: ركِب فلانٌ **هَجَاجِ**، على **فَعالِ**، karanlık körlüğe bindiğinde. Ve şu beyti okudu:
وقد رَكِبوا على لَومِي **هَجَاجِ**([16])
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab onların sözü: **هَجْهَجْتُ** بالسَّبع: ona bağırdım. Ve aygır böğürtüsünde **هَجْهَجَ**. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها **هَجٍِ** فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ** النَّار: onun alevlenmesidir. أما onların sözü: ماء **هُجَهِجٌ**: ne tatlı ne tuzlu; bu, بدل’dendir; **الهاء** ve **الزّاء**’da zikredilmiştir.
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delalet eder. **هَدَدْتُهُ** **هَدَّاً**: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. O halde **الهَدُّ** erkeklerden: zayıf; sanki yıkılmıştır. Ve رجال **هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**([19])’ye muhalefet edilmiştir; bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان** haber verdi, **ثعلبٍ**’den **ابن الأعرابي**’den, ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan babasından; ikisi dedi([20]): erkeklerden **الهَدُّ**: cömert kerim; korkak ise kesre ile **هِدٌّ**’dür([21]). Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**’dür; yani yıkılmış; nasıl ki **ذِبْحٍ** kesilmiş için. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerim.
Sesler yolunda yürüyenlerdendir **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesi. Ve **الهُدْهُد** bilinir. Ve güvercin **هَدْهَدَ**: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu salladı.
Babdan şâz olup kıyasını bilmediğim şeylerdendir onların sözü: مررتُ برجلٍ **هَدَّكَ** مِن رجُل, onların sözü gibi: حسبُك من رجلٍ. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار **هَدَّكَ** صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: asıl olup kesmeye delalet eder. **هَذَّه**: onu kesti. Ve **سكِّينٌ هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** من **الهَذِّ**: kesmenin sürati; sanki der: işi sağlam yap ve kesip bitir.
(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: sahih bir asıl; seslerden bir sese delalet eder ve ona kıyas edilir. Derler: **الهِرُّ**: koyunu çağırmadır. Bu, onların sözü: "لا يعرِف **هِرّاً** من **بِرٍّ**". Ve **البِرُّ**: koyunu sürmedir. Ve **الهِرَّة**: kedi; sanki **هَرَّت** ettiğinde sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve **هَرَّ** الشَّوْك, kuruluğu şiddetlendiğinde([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**’i] ve bir zeceli vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما **هَرّ** وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi: ve **الهُرْهُور**: çok su; aktığında onun **هَرْهَرَة**’sini işitirsin. Ve derler: **هَرَّ** فلانٌ([26]) الكأس: onu kerih gördü. Belki de bu, ona içirene karşı yüzünü ekşittiği için söylenmiştir.
Babdan olmayanlardandır **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalık; nâka **مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.
(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir asıl; bir şeyde çalkantıya ve harekete delalet eder. Mızrağı **هَزَزْت** de o **اهتزَّتْ**. Ve bitki **اهتَزَّ**, ve rüzgâr onu **هزَّتْ**. Ve kervancı **هزَّ** develeri **بحُدائِهِ** ile, ve onlar yürüyüşlerinde **اهتزَّتْ**. Ve **هَزيزُ** الرِّيح: onun hareketi ve sesidir.
Babdandır **الهَزَاهِزُ**([27]): fitneler; insanlar onların içinde **يَهْتَزُّ**. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: saf, güzel titreyişli. Ve ماء **هُزَهِزٌ**: akışında titreşti. Ve yıldız düşüşünde **يهتَزُّ**. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adam; bütün bunlarda kıyas birdir.
(**هس**) **الهاء** ve **السين**: sahih bir asıl; **الهَسِيس** gibi seslere ve karışmaya delalet eder. Ve cinlerin **هَسَاهِسُ**’i onların **هَثَاهِث**’leri gibidir. Ve onların sözü: راعٍ **هَسْهاسٌ**, بدل babındandır; **قَسْقاس** gibi; koyunu bütün gece güttüğünde.
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: sahih bir asıl; gevşekliğe ve yumuşaklığa delalet eder. Ve yumuşak gevşek olan **هَشٌّ**’dur. Ondandır: رجل **هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]), ve **ذُو هَشَاش**([29]). Ve at **الهَشُّ**: çok terleyen. Ve koyun **هَشُوشٌ**: bol sütlü([30]).
Babdandır: yaprağı **هَشَشْتُ** **هشّاً**: bir değnekle vurdum.
(**هص**) **الهاء** ve **الصاد** bir kelimedir; bir şeyi sıkmaya delalet eder. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) الشيءَ: onu sıktım. Ve derler, nasıl olduğunu bilmem: **الهاصَّةَ**([33]): filin gözü; bu, benim katımda işitilenlerdendir.
(**هض**) **الهاء** ve **الضاد** bir kelimedir; ezmeye yahut ondan daha fazlasına delalet eder. Şeyi **هَضَضْتُ** ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: aygırların boyunlarını ezen aygır. Ve **الهَضَّاء**: insanlardan topluluk, bundan olabilir.
(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: sahih bir asıl; yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delalet eder. O halde **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من **هَفِيف** الرّواحِلِ([35])
Ondandır **الرِّيحُ الهَفَّافة**: hafif esiş. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: durgun. Ondandır **قميصٌ هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu boşaltıp buluttan hafifleyen. Ve **الهَفَّاف**: parlak. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, az bal; hafifliğinden dolayı adlandırıldı. Yine **الهِفُّ** ekinden: hasadı geciktirilip tanesi saçılan([36]). Ondandır kadın **المهَفْهَفة**: ince belli, narin. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden dolayı ahmak; ve denir: o korkaktır.
(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: sahih bir asıl; bir şeyde açılmaya yahut yarılmaya delalet eder. Denir: **انهكَّ** صَلا المرأةِ **انهِكاكاً**: doğumda açıldı. Ve derler: **هكَّه** بالسَّيف: onu vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmur; çünkü yeri **يَهُكُّ**([37]). Ve kuyu **انهكَّت**: çöktü.
(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: sahih bir asıl; ses yükseltmeye delalet eder; sonra onda genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarından bazılarıyla ad verilir. Sonra bu adlandırılana başkası benzetilir de onunla adlandırılır.
Asıl onların sözü: **أهَلَّ** بالحجِّ: telbiye ile sesini yükseltti; ve çocuk **استهلَّ** صارخاً([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** الإهلال hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: **انهلَّ** المطرُ şiddetli yağışı ve sesi içinde **انهلالاً**.
Ama yakınlık ve komşuluk sebebiyle buna hamledilen şey, gökteki **الهِلال**’dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk gece, ikinci ve üçüncü gece **هلالاً** diye adlandırılır; sonra bundan sonra o **قمرٌ**’dur. Denir: **أهَلَّ** **الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra teşbih manası üzere denildi: **تَهَلَّلَ** السَّحابُ ببرقه: parladı; sanki şimşek hilale benzetildi.
Teşbihe hamledilenlerdendir de **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucu. Ve **الهلالُ**: kuyunun dibindeki az su. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir tür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** **هلالٌ** بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini soyması. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığında ucu. Ve derler: ثوبٌ **هَلْهَلٌ**: dokuması gevşek; sanki inceliğinde hilalin ışığıdır. Ve شِعْرٌ **هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة**’ye **مُهلهِلاً** adı verildi; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Ve bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle **مُهلهِلاً** diye adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** **هَلْهَلْتُ** أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve denir: **الهُلاهِل**: çok su; bu, akışında bir ses olduğu içindir; o [aslında] **هُراهِر**’dir. Ve **الهلال**: eyerin iki kıvrımı arasında toplayan şey; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ **هَلَّل**, geri durduğunda. Ama söyleyenin sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري **يُهِلُّ** وينْقَعُ([43])
Ve ata denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); ona seslenilen bir sestir.
(**هم**) **الهاء** ve **الميم**: sahih bir asıl; erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeylere delalet eder; sonra ona kıyas edilir. Ondandır Arapların sözü: **همَّني** الشَّيءُ: beni eritti. Ve **انْهَمَّ** الشَّحمُ: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı. Ve **السَّحاب الهامُوم**: çok sağanaklı. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
إنَّ لها قَلَيْذَماً **هَمُوما**([45])
Ve **الهَميمة**: hafif yağmur; ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: esişi yumuşak. Ve **الهَوَامّ**: yer böcekleri; **هميم**’lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldı. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ **هميمُ**([46])
Ve başında **همَّم**: parmaklarını saçının aralarına soktu; getirip götürür, uyumak için; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdandır **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
Ama hüzün olan **الهَمُّ**, bizim katımızda bu kıyastandır; çünkü şiddetinden dolayı sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**’den türetilir: **الهُمام**: himmeti büyük ulu hükümdar. Ve **مُهِمُّ** الأمرِ: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا **هَمَامِ** لي لا **هَمامِ**([47])
O, der ki: bununla ilgilenmem ve onu yapmam. Ve **الهِمّة**’nin manasını açıklamıştık.
(**هن**) **الهاء** ve **النون**: sahih bir asıl; bir et cinsine delalet eder; onda, âlimlerimiz onda konuşmuş olsa da, müşkile nispet ettiğimiz bir miktar söz vardır.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48]); denir ki o, gözün iç tarafının içyağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: içyağı. Ve denir: ما بهذا البعير **هانَّة**, nasıl ki denir: ما بهِ **طِرْقٌ**.
Ama diğer söz: **الفراء** dedi: اجلس **ها هُنا** قَريباً, ve تنحَّ **ها هَنَّا**, yani uzaklaş. Ama **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ **هَنَّا** ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, **جُبيرة** zannettiğin yerde değildir; onu ondan ümitsiz kılar. Yine **الرَّاعي**’nin sözü:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ **هَنَّا** إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, iş senin gittiğin yerde değildir. Ve başkasının sözü([52]):
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِ([53])
Der ki: bu, inleme yeri değildir. Ve onun sözü:
لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها **هَنَّا**([54])
**هاهنا**’yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت** onun sözü hakkında:
لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً **هَنَّا**([55])
Dedi: ağladı. Denir: **هَنَّ**, ağladığında. Biz, bu tür müşkillerde ancak durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu arıtıp özetlediğini yahut bundan sonra onu açıkladığını sanmam.
---------------------__
([1]) Asılda: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"; bunun gibisinde alışılmış ibareyi, **المجمل**’de olana uygun olarak sabit kıldım.
([2]) Bu ibare böyle gelmiştir.
([3]) Şahidi, **اللسان**’da (20: 368) okuduğu şeydir:
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
([4]) **المجمل** metni: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) **المجمل** metinde ve aşağıdaki inşadda **الهاء** ve **الجيم**’in feth ile ضبطuyla yetindi; fakat ikisi feth ve kesr ile söylenir.
([6]) **اللسان**’da **الهراء**’ya nispet edildi. **المجمل**’de: "وما كان عن الجيء". Daha önce (جأ)’da inşad edilmiştir.
([7]) O, **النابغة الذبياني**’dir. Divanı 27.
([8]) Divan rivayeti:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
([9]) Asılda: "تنبيه"; doğrusu **المجمل**’dedir. Ve **هاء**; bu uzatılır ve kısaltılır; **اللسان**’da olduğu gibi.
([10]) **المجمل** ve **اللسان**’da (ها) okudu.
([11]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([12]) **اللسان**’da: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) "عصر" kelimesinin yeri **المجمل**’de boştur. **اللسان**’da: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) **العجاج**’a, divanının eklerinde 75 ve **اللسان** (هثث). Ondan önce:
وأمراء أفسدوا فعاثوا
([15]) **وهججت** de. **اللسان**’da **الكميت**’e şu inşad edildi:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
([16]) **المتمرس بن عبد الرحمن الصحاري**’nindir; **اللسان** (هجج)’de olduğu gibi. Sadrı:
فلا يدع اللئام سبيل غي
([17]) **الجيم**’in sükûnu ile, kesriyle tenvinli; ayrıca tenvinsiz **هجا هجا**, ve tenvinsiz **هجي** de denir.
([18]) Beyit **الحارث بن الخزرج الخفاجي**’nindir; **تاج العروس**’ta olduğu gibi. **الحيوان**’a bak (1: 259/2: 21).
([19]) **المجمل**’de: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) Asılda: "قال"; **المجمل**’de olanı sabit kıldım.
([21]) Feth ile olduğu, kesr edilmediği de söylenmiştir.
([22]) **العباس بن عبد المطلب**’indir; **اللسان** (هدد)’de olduğu gibi.
([23]) Beyit **القتال الكلابي**’nindir; **الحيوان** (7: 253) ve **اللسان** (جون) ve **الشعر والشعراء** 687 ve **الأغاني** (20: 160).
([24]) Buraya kadar olan tekmile **المجمل**’dendir; geri kalanı benim teklif ettiklerimdendir.
([25]) **المجمل** ve **اللسان** (هرر)’de okudu. Ve **المذاقا**, temyiz üzere nasb edilmiştir.
([26]) Asılda: "ويقولون فلان فلان"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([27]) **الهزائز** de denir; **اللسان**’da olduğu gibi.
([28]) Asılda: "هشت"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([29]) **المجمل**’de: "وفلان ذو هشاش".
([30]) Asılda: "بشرة"; tahriftir. **المجمل** ve **اللسان**’da: "إذا ثرت باللبن".
([31]) **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da gelmedi. **القاموس**’ta: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) Asılda: "وهصهت"; doğrusu **اللسان**’dadır.
([33]) **اللسان**’da gelmedi; **القاموس**’ta geldi.
([34]) Asılda: "وهضضته".
([35]) **ذو الرمة** divanı 496 ve **اللسان** (هفف); divanda: "من صدور".
([36]) Asılda: "فينتشر"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([37]) Asılda: "يهتك الأرض".
([38]) Asılda: "صارخا كما"; "كما" kelimesi sokulmuştur.
([39]) Beyit ve tahrici (عمر)’da geçti.
([40]) Divanının eklerinde 662 ve **اللسان** (هلل).
([41]) Asılda: "رق الشعر"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([42]) (كرع)’da "لما توقل" rivayetiyle geçti; **اللسان** (هلل) ve **أمالي القالي** (2: 291)’de "لما توعر" rivayetiyle okudu; **الأمالي**’de "توقل" rivayetine işaret etti. **الجوهري** onu "توغل" diye okudu. **اللسان** هلل’de: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) **المجمل**’de de böyle geçti; **اللسان** (هلل)’de:
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
Ve **اللسان** (سما)’da:
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
([44]) Asılda: "قربى"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. **المجمل**’de: "أي قري، من الوقار".
([45]) Beyit ve tahrici (جم، مخج)’de geçti.
([46]) **ساعدة بن جؤية الهذلي**’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 230) ve **اللسان** (شبث، همم); daha önce (شبث)’te geçti.
([47]) **المجمل** ve **اللسان** (همم)’de okudu.
([48]) **المجمل** ve **الجمهرة** (1: 123)’te böyle geldi; **اللسان** ve **القاموس**’ta gelmedi; ikisinde onun yerine **الهانة** ve **الهنانة** vardır.
([49]) **الجمهرة**’de, önde geçen yerde.
([50]) **الأعشى** divanı 3.
([51]) **اللسان** (هنن، تيح)’te okudu. Daha önce (تيح)’te geçti.
([52]) O, **شبيب بن جعيل التغلبي**’dir; **الخزانة** (2: 158) ve **العيني** (1: 418)’de olduğu gibi.
([53]) Onun aczi:
وبدا الذي كانت نوار أجنت
([54]) Ondan sonra **الخزانة** (2: 156)’da:
محدرين كدت أن أجنأ
([55]) Ondan sonra **اللسان** (هنن)’de:
وكاد أن يظهر ما أجنا
ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَزَّهُ
1 هَزَّهُ ذ , (S, A, Msb, K,) and هَزَّ بِهِ, [respecting which see what is said on an ex. below,] (A, K,) aor. هَزُ٣َ , (A, Msb,) inf. n. هَزٌّ, (S, A, Msb,) [He shook it;] he put it in motion, or into a state of commotion; (S, A, Msb, K;) as also ↓ هزّزهُ, (S, K,) and هزّز بِهِ, (TA,) inf. n. تَهْزِيزٌ; (K;) and ↓ هَزْهَزَهُ, (S, K,) inf. n. هَزْهَزَةٌ; (TA;) meaning, he made it move by pulling and pushing; or he made it move to the right and left: or, accord. to Er-Rلghib, he did so with violence, or vehemence. (TA.) It is said that هَزَّ is trans. by itself, and by means of بِ, like أَخَذَ and تَعَلَّقَ: it is trans. in the latter manner in the Kur., [xix. 25,] where it is said, وَهُزِّى اِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ [And shake thou towards thee the trunk of the palm-tree], i. e. حَرِّكِى: but ISd says, that the verb is here made trans. by means of ب because it is used in the sense of جُرِّى: and MF says, that, properly, it is not trans. by means of ب. (TA.) You say, هَزَّ السَّيْفَ وَغَيْرَهُ [He shook the sword, &c.] (A.) And هَزَّتِ الرِّيحُ الأَغْصَانَ, (A,) and الشَّجَرَ, and ↓ هَزَّزَتْهَا, (S,) [The wind shook the branches, and the trees,] and هَزَّتِ النَّبَاتَ it shook (حَرَّكَت) the plants: but this has also a tropical signification, which see below. (TA.) ― -b2- You say also, أُهُزُّ كَتِفِى, and مَنْكِبِى, (tropical:) [lit., I shake my shoulderblade, and my shoulder-joint;] meaning, I walk with an elegant and a proud and self-conceited gait; I behave with pride and self-conceitedness. (Mgh.) And هَزَّ عِطْفَيْهِ لِكَذَا (tropical:) [lit., He shook his sides at such a thing app. meaning, he was active, or prompt, and brisk, or was moved with alacrity, to do such a thing, or he was rejoiced at such a thing: like ↓ اِهْتَزَّ لَهُ, q. v.]: and in like manner, هَزَّ مَنْكِبَيْهِ. (A.) [In like manner also you say,] هَزَّ مَا رَأَيْتُ مِنْ عِطْفَى [app. meaning, accord. to a gloss cited by De Sacy in his Anthol. Gr. Ar., p. 309, (tropical:) What I saw rejoiced me: or, as rendered by him, p. 286, ce dont j'étois temoin, réveilla en moi le courage.] (Z, in his preface to the Keshshلf.) And هَزَّ الاِبِلَ, (S, A, K,) aor. هَزُ٣َ , inf. n. هَزٌّ (TA) and هَزِيزٌ, (S, K, TA,) (tropical:) He (a man urging his beasts by singing) made the camels to be brisk, or sprightly, by his singing to urge them. (S, * A, K.) And هَزَّهَا السَّيْرُ (tropical:) [The journeying made them to be brisk, or sprightly]. (TA.) And هَزَّ بِهِ السَّيْرُ (assumed tropical:) The pace brought him on quickly. (TA.) And هَزَزْتُ فُلَانًا لِخَيْرٍ (assumed tropical:) I made such a one to rejoice [or to be prompt and brisk (see the quasi-pass., 8,) to do good]: said of a generous man: (En-Nadr, TA:) and ↓ هَزْهَزْتُهُ and هَزْهَزْتُ مِنْهُ [app. signify the same]. (A.) And جَآءَ فُلَانٌ يَهُزُّ المَشْىَ, and يَهُضُّهُ, (assumed tropical:) Such a one came walking impulsively: (JK in art. هض:) or with a graceful gait, impulsively. (Ibn-El-Faraj, TA, in art. هض.) ― -b3- You also say, of a plant, or herbage, الرِّيَاحُ وَالأَمْطَارُ ↓ هَزَّتْهُ (tropical:) The winds and the rains made it to become tall. (A, TA. *) ― -b4- هَزَّ الكَوْكَبُ: see 8. ― -b5- [مَهَزَّةٌ seems to be an inf. n. of هَزَّهُ.] You say رُمْحٌ لَدْنُ المَهَزَّةِ (S, TA, art. عرص,) [app. for عِنْدَ المَهَزَّةِ] A spear that vibrates, or quivers, when shaken. (TA, ibid.)

2 هَزَّ٣َ see 1, in two places.

5 تَهَزَّ٣َ see 8.

اهتزّ
8 اهتزّ ذ , (inf. n. اِهْتِزَازٌ,) quasi-pass. of هَزَّهُ, (TA,) [It shook; or quivered;] it became in motion, or in a state of commotion; (S, Msb, K;) as also ↓ تهزّز, (S, K,) quasi-pass. of هزّزهُ; (TA;) and ↓ تَهَزْهَزَ, (S, A, K,) [quasi-pass. of هَزْهَزَهُ; meaning, accord. to explanations of هَزَّهُ in the TA, it became moved by being pulled and pushed; or it became moved to the right and left: or it became so moved with violence, or vehemence.] ― -b2- اهتزّ المَِآءُ فى جَزْيِهِ (tropical:) [app. the water quivered in its running]: and الكَوْكَبُ فِى انْقِضَاضِهِ (tropical:) [the star in its shooting, or darting, down]: (S, A, TA:) and اهتزّ الكَوْكَبُ (tropical:) the star shot, or darted, down [app. with a quivering motion]; (O, L, TA;) as also هَزَّ. (A, K.) ― -b3- اهتزّ المَوْكِبُ (tropical:) The procession, or cavalcade, went quickly: (En-Nadr, TA:) or made a noise and clamour. (S.) ― -b4- اهتزّت الاِبِلُ (tropical:) The camels, being urged on by the singing of their driver, became brisk, or sprightly. (S, * A, TA.) You say also, اهتزّ لِأَمْرٍ (tropical:) He was, or became, active, or prompt, and brisk, or cheerfully excited, at a thing, or to do a thing. (TA.) [Ex.] اهتزّ لِخَيْرٍ (tropical:) He rejoiced [or was active or prompt, &c., to do good]: said of a generous man. (En-Nadr, TA.) And هُوَ يَهْتَزُّ لِلْمَعْرُوفِ (tropical:) [He rejoices, or is active, or prompt, &c., to do what is beneficent, or kind]. (A.) [Hence the saying,] فُلَانٌ لَا يَهْتَزُّ وَلٰكِنَّهُ يَكُتَزُّ (tropical:) [Such a one does not rejoice, &c., to give, but he shrinks from giving]. (A, TA, art. كز.) [Hence also,] اِهُتَزَّ عَرْشُ الرَّحْمَانِ لِمَوْتِ سَعْدٍ (tropical:) The empyrean of the Compassionate rejoiced at the death of Saad; (En-Nadr, IAth, K, TA;) meaning Saad Ibn-Mo'لdh; (TA;) i. e., when he [meaning his soul] was taken up; (IAth, TA;) because of the honour in which he was held by his Lord; (K;) or the inhabitants of the empyrean rejoiced at his death: these words occur in a trad., of which there is another relation, اهتزّ العَرْشُ: and some say, that by العرش is meant the bier upon which Saad was removed to his grave. (TA.) You also say, اِلَيْهِ قَلْبِى ↓ تَهَزْهَزَ (tropical:) My heart became moved by a cheerful, or joyful, affection towards him. (K, TA.) ― -b5- اهتزّ النَّبَاتُ (tropical:) The plant, or herbage, became tall. (A, TA.) ― -b6- اهتزّت الأَرْضُ (tropical:) The land produced plants, or herbage: (A:) or became put in motion, and produced plants, or herbage. (TA.)

هَزْهَزَهُ
R. Q. 1 هَزْهَزَهُ ذ , and هَزْهَزْتُهُ, and هَزْهَزْتُ مِنْهُ: see 1. ― -b2- Also, the first, (inf. n. هَزْهَزَةٌ, TA,) (tropical:) He subdued him, or rendered him submissive; syn ذَلَّلَهُ. (K, * TA.)

تَهَزْهَزَ
R. Q. 2 تَهَزْهَزَ ذ : see 8, in two places. ― -b2- Also, (tropical:) He became subdued, or submissive; quasi-pass. of هَزْهَزَهُ. (TA.)

هَزَّةٌ
هَزَّةٌ ذ (tropical:) Brisk and rejoicing to do evil or mischief; applied to a woman: pl. هَزَّاتٌ. (A, TA.)

هِزَّةٌ
هِزَّةٌ ذ (tropical:) Briskness, or sprightliness: (S, K:) and (tropical:) briskness, sprightliness, alacrity, or cheerfulness, disposing one to promptness in acts of liberality, kindness, and beneficence; or liberality of disposition; syn. أَرْيَحِيَّةٌ; (K;) and [in like manner] ↓ هَزِيزٌ (tropical:) briskness, or sprightliness, of camels when urged on by the singing of their driver. (A, TA.) ― -b2- (tropical:) A kind of pace, or manner of going, of camels; (As, K;) when the train goes quickly: (As, * En-Nadr, TA:) or a state of commotion of a train or procession or cavalcade: (ISd, TA.) or the confused sound thereof. (IDrd, TA.) ― -b3- ― -b4- (tropical:) The sound of the boiling of a cooking-pot: (S, K:) (assumed tropical:) the reiterating sound of thunder; as also ↓ هَزِيزٌ (K:) which latter has likewise the following similar significations: (assumed tropical:) a sound, or noise; (K:) as, for instance, a sound, or noise, of turning of a mill; as also أَزِيزَّ [inf. n. of أَزَّ]: (TA:) and (tropical:) the murmuring of the wind (S, K) when it shakes the trees: (S:) or the sound of the blowing of the wind: (TA:) or the lightness of the wind, and the quickness of its blowing. (A, TA.)

هَزِيزٌ
هَزِيزٌ ذ : see هِزَّةٌ.

هَزَائِزُ
هَزَائِزُ ذ (assumed tropical:) Difficulties, afflictions, or calamities: [a pl.] having no singular. (Th, TA.)

كَوْكَبٌ هَازٌّ
كَوْكَبٌ هَازٌّ ذ (tropical:) [A star shooting, or darting, down; or quivering in doing so: see 8]. (S, TA.)

هَزْهَزَةٌ
هَزْهَزَةٌ ذ : see R. Q. 1, of which it is the inf. n.: and see هَزَاهِزُ.

هَزَاهِزُ
هَزَاهِزُ ذ [app. pl. of هَزْهَزَةٌ] Seditions, or discords, or dissensions, (فِتَنٌ,) in which people are in a state of commotion: (S, Msb:) or wars and difficulties or afflictions or calamities that put into a state of commotion: (A:) or the excitement of commotion in men, by trials, or trying events, and by wars; (K, * TA;) as also ↓ هَزْهَزَةٌ. (K.)

##### Türkçe

**هَزَّهُ**
1 **هَزَّهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) ve **هَزَّ بِهِ**, [bunun hakkında aşağıdaki bir örnek üzerinde söylenen şeye bak,] (A, K,) muzâri‘i **هَزُ٣َ** , (A, Msb,) mastarı **هَزٌّ**, (S, A, Msb,) [Onu salladı;] onu harekete koydu yahut çalkantı hâline soktu; (S, A, Msb, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **هزّزهُ**, (S, K,) ve **هزّز بِهِ**, (TA,) mastarı **تَهْزِيزٌ**; (K;) ve ↓ **هَزْهَزَهُ**, (S, K,) mastarı **هَزْهَزَةٌ**; (TA;) mânâsı: onu çekip itmekle hareket ettirdi; yahut onu sağa ve sola hareket ettirdi: yahut Er-Râghib’e göre, bunu şiddetle yahut kuvvetle yaptı. (TA.) Denilmiştir ki **هَزَّ** kendi başına ve **بِ** vasıtasıyla müteaddî olur; **أَخَذَ** ve **تَعَلَّقَ** gibi: Kur’ân’da [xix. 25] ikinci tarz üzere müteaddîdir; orada şöyle denir: **وَهُزِّى اِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ** [Hurma ağacının gövdesini kendine doğru salla], yani **حَرِّكِى**: fakat ISd der ki fiil burada **ب** vasıtasıyla müteaddî kılınmıştır; çünkü **جُرِّى** mânâsında kullanılmıştır: ve MF der ki, aslında **ب** vasıtasıyla müteaddî değildir. (TA.) Dersin ki, **هَزَّ السَّيْفَ وَغَيْرَهُ** [Kılıcı ve başkasını salladı, vb.] (A.) Ve **هَزَّتِ الرِّيحُ الأَغْصَانَ**, (A,) ve **الشَّجَرَ**, ve ↓ **هَزَّزَتْهَا**, (S,) [Rüzgâr dalları ve ağaçları salladı,] ve **هَزَّتِ النَّبَاتَ** bitkileri salladı (**حَرَّكَت**): fakat bunun aşağıda bakılacak mecazî bir mânâsı da vardır. (TA.) ― -b2- Yine dersin ki, **أُهُزُّ كَتِفِى**, ve **مَنْكِبِى**, (mecaz:) [lafzen, kürek kemiğimi ve omuz eklemimi sallarım;] mânâsı: zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürürüm; kibir ve kendini beğenmişlikle davranırım. (Mgh.) Ve **هَزَّ عِطْفَيْهِ لِكَذَا** (mecaz:) [lafzen, böyle bir şey için yanlarını salladı; görünüşe göre mânâsı: böyle bir şeyi yapmaya atik yahut çabuk ve çevik oldu, yahut böyle bir şeye sevinçle harekete geçti, yahut böyle bir şeye sevindi: ↓ **اِهْتَزَّ لَهُ** gibi, bkz.]: ve aynı şekilde, **هَزَّ مَنْكِبَيْهِ**. (A.) [Aynı şekilde dersin ki,] **هَزَّ مَا رَأَيْتُ مِنْ عِطْفَى** [görünüşe göre mânâsı, De Sacy’nin Anthol. Gr. Ar., s. 309’da naklettiği bir şerhe göre, (mecaz:) Gördüğüm şey beni sevindirdi: yahut onun s. 286’da tercüme ettiği üzere, “şahit olduğum şey, bende cesareti uyandırdı.”] (Z, Keshshâf’a mukaddimesinde.) Ve **هَزَّ الاِبِلَ**, (S, A, K,) muzâri‘i **هَزُ٣َ** , mastarı **هَزٌّ** (TA) ve **هَزِيزٌ**, (S, K, TA,) (mecaz:) (hayvanlarını şarkı söyleyerek sevk eden) bir adam, onları sevk etmek için şarkı söylemesiyle develeri çevik yahut canlı kıldı. (S, * A, K.) Ve **هَزَّهَا السَّيْرُ** (mecaz:) [Yolculuk onları çevik yahut canlı kıldı]. (TA.) Ve **هَزَّ بِهِ السَّيْرُ** (farazî mecaz:) Yürüyüş temposu onu çabucak ileri götürdü. (TA.) Ve **هَزَزْتُ فُلَانًا لِخَيْرٍ** (farazî mecaz:) Cömert bir adam hakkında söylenir: (En-Nadr, TA:) falancayı hayra sevindirdim [yahut hayır yapmaya atik ve çevik kıldım (şibh-i meçhûl, 8’e bak)]: ve ↓ **هَزْهَزْتُهُ** ve **هَزْهَزْتُ مِنْهُ** [görünüşe göre aynı mânâyı ifade eder]. (A.) Ve **جَآءَ فُلَانٌ يَهُزُّ المَشْىَ**, ve **يَهُضُّهُ**, (farazî mecaz:) Falanca yürüyüşü iterek geldi: (JK, **هض** maddesinde:) yahut zarif bir yürüyüşle, iterek. (Ibn-El-Faraj, TA, **هض** maddesinde.) ― -b3- Yine bir bitki yahut ot hakkında dersin ki, **الرِّيَاحُ وَالأَمْطَارُ** ↓ **هَزَّتْهُ** (mecaz:) Rüzgârlar ve yağmurlar onu boylu yaptı. (A, TA. *) ― -b4- **هَزَّ الكَوْكَبُ**: 8’e bak. ― -b5- [**مَهَزَّةٌ** görünüşe göre **هَزَّهُ**’nun bir mastarıdır.] Dersin ki **رُمْحٌ لَدْنُ المَهَزَّةِ** (S, TA, **عرص** maddesi,) [görünüşe göre **عِنْدَ المَهَزَّةِ** yerine] Sallanınca titreşen yahut ürperen bir mızrak. (TA, aynı yer.)

2 **هَزَّ٣َ**: 1’e, iki yerde, bak.

5 **تَهَزَّ٣َ**: 8’e bak.

**اهتزّ**
8 **اهتزّ** ذ , (mastarı **اِهْتِزَازٌ**, ) **هَزَّهُ**’nun şibh-i meçhûlüdür, (TA,) [Sallandı; yahut titredi;] harekete geçti yahut çalkantı hâline girdi; (S, Msb, K;) bunun gibi ayrıca ↓ **تهزّز**, (S, K,) **هزّزهُ**’nun şibh-i meçhûlü; (TA;) ve ↓ **تَهَزْهَزَ**, (S, A, K,) [**هَزْهَزَهُ**’nun şibh-i meçhûlü; mânâsı, TA’da **هَزَّهُ** için yapılan açıklamalara göre: çekilip itilmekle hareket etti; yahut sağa ve sola hareket etti: yahut şiddetle yahut kuvvetle böyle hareket etti.] ― -b2- **اهتزّ المَِآءُ فى جَزْيِهِ** (mecaz:) [görünüşe göre, su akışında titredi]: ve **الكَوْكَبُ فِى انْقِضَاضِهِ** (mecaz:) [yıldız düşüşünde yahut aşağı doğru atılışında]: (S, A, TA:) ve **اهتزّ الكَوْكَبُ** (mecaz:) yıldız [görünüşe göre titreyen bir hareketle] aşağı doğru atıldı yahut fırladı; (O, L, TA;) bunun gibi **هَزَّ**. (A, K.) ― -b3- **اهتزّ المَوْكِبُ** (mecaz:) Alay yahut süvari kafilesi çabuk gitti: (En-Nadr, TA:) yahut gürültü ve velvele çıkardı. (S.) ― -b4- **اهتزّت الاِبِلُ** (mecaz:) Develer, sürücülerinin şarkı söyleyerek sevk etmesiyle, çevik yahut canlı oldu. (S, * A, TA.) Yine dersin ki, **اهتزّ لِأَمْرٍ** (mecaz:) Bir şeye karşı yahut bir şeyi yapmaya atik yahut çabuk ve çevik oldu, yahut sevinçle harekete geçti. (TA.) [Örnek:] **اهتزّ لِخَيْرٍ** (mecaz:) Cömert bir adam hakkında söylenir: hayra sevindi [yahut hayır yapmaya atik yahut çabuk oldu, vb.]. (En-Nadr, TA.) Ve **هُوَ يَهْتَزُّ لِلْمَعْرُوفِ** (mecaz:) [O, iyilik yapmaya sevinir, yahut atik olur, vb.]. (A.) [Bundan şu söz:] **فُلَانٌ لَا يَهْتَزُّ وَلٰكِنَّهُ يَكُتَزُّ** (mecaz:) [Falanca sevinmez, vb., fakat vermekten çekinir]. (A, TA, **كز** maddesi.) [Bundan ayrıca:] **اِهُتَزَّ عَرْشُ الرَّحْمَانِ لِمَوْتِ سَعْدٍ** (mecaz:) Rahmân’ın arşı Saad’ın ölümüyle sevindi; (En-Nadr, IAth, K, TA;) mânâsı Saad İbn-Mo‘âdh; (TA;) yani o [mânâsı onun ruhu] yukarı alındığında; (IAth, TA;) Rabb’i katında sahip olduğu şeref sebebiyle; (K;) yahut arşın sakinleri onun ölümüne sevindi: bu sözler bir hadiste geçer; bunun başka bir rivayeti **اهتزّ العَرْشُ**’tur: ve bazıları der ki **العرش** ile kastedilen, Saad’ın kabre götürüldüğü tabuttur. (TA.) Yine dersin ki, **اِلَيْهِ قَلْبِى** ↓ **تَهَزْهَزَ** (mecaz:) Kalbim ona doğru sevinçli yahut neşeli bir muhabbetle hareketlendi. (K, TA.) ― -b5- **اهتزّ النَّبَاتُ** (mecaz:) Bitki yahut ot boylandı. (A, TA.) ― -b6- **اهتزّت الأَرْضُ** (mecaz:) Yer bitkiler yahut otlar çıkardı: (A:) yahut harekete geçirildi ve bitkiler yahut otlar çıkardı. (TA.)

**هَزْهَزَهُ**
R. Q. 1 **هَزْهَزَهُ** ذ , ve **هَزْهَزْتُهُ**, ve **هَزْهَزْتُ مِنْهُ**: 1’e bak. ― -b2- Ayrıca, birincisi, (mastarı **هَزْهَزَةٌ**, TA,) (mecaz:) Onu boyun eğdirdi yahut itaatkâr kıldı; eş anlamlısı **ذَلَّلَهُ**. (K, * TA.)

**تَهَزْهَزَ**
R. Q. 2 **تَهَزْهَزَ** ذ : 8’e, iki yerde, bak. ― -b2- Ayrıca, (mecaz:) Boyun eğdi yahut itaatkâr oldu; **هَزْهَزَهُ**’nun şibh-i meçhûlü. (TA.)

**هَزَّةٌ**
**هَزَّةٌ** ذ (mecaz:) Kötülük yahut fesat yapmaya çevik ve sevinçli; bir kadına uygulanır: çoğulu **هَزَّاتٌ**. (A, TA.)

**هِزَّةٌ**
**هِزَّةٌ** ذ (mecaz:) Çeviklik yahut canlılık: (S, K:) ve (mecaz:) cömertlik, iyilik ve ihsan fiillerinde çabukluğa sevk eden çeviklik, canlılık, şevk yahut neşe; yahut tabiatça cömertlik; eş anlamlısı **أَرْيَحِيَّةٌ**; (K;) ve [aynı şekilde] ↓ **هَزِيزٌ** (mecaz:) sürücüsünün şarkı söyleyerek sevk etmesiyle develerin çevikliği yahut canlılığı. (A, TA.) ― -b2- (mecaz:) Develerin bir yürüyüş türü yahut gidiş tarzı; (As, K;) katar hızlı gittiğinde: (As, * En-Nadr, TA:) yahut bir katarın yahut alayın yahut süvari kafilesinin çalkantı hâli: (ISd, TA.) yahut bunun karışık sesi. (IDrd, TA.) ― -b3- ― -b4- (mecaz:) Bir tencerenin kaynamasının sesi: (S, K:) (farazî mecaz:) gök gürültüsünün tekrarlayan sesi; bunun gibi ayrıca ↓ **هَزِيزٌ** (K:) ki bu ikincisinin ayrıca şu benzer mânâları vardır: (farazî mecaz:) bir ses yahut gürültü; (K:) meselâ bir değirmenin dönmesinin sesi yahut gürültüsü; bunun gibi ayrıca **أَزِيزَّ** [**أَزَّ**’ın mastarı]: (TA:) ve (mecaz:) rüzgârın, ağaçları salladığında, uğultusu: (S, K) (S:) yahut rüzgârın esmesinin sesi: (TA:) yahut rüzgârın hafifliği ve esmesinin çabukluğu. (A, TA.)

**هَزِيزٌ**
**هَزِيزٌ** ذ : **هِزَّةٌ**’ye bak.

**هَزَائِزُ**
**هَزَائِزُ** ذ (farazî mecaz:) Zorluklar, sıkıntılar yahut musibetler: [tekili olmayan bir çoğul]. (Th, TA.)

**كَوْكَبٌ هَازٌّ**
**كَوْكَبٌ هَازٌّ** ذ (mecaz:) [Aşağı doğru atılan yahut fırlayan bir yıldız; yahut bunu yaparken titreyen: 8’e bak]. (S, TA.)

**هَزْهَزَةٌ**
**هَزْهَزَةٌ** ذ : R. Q. 1’e bak; onun mastarıdır: ve **هَزَاهِزُ**’e bak.

**هَزَاهِزُ**
**هَزَاهِزُ** ذ [görünüşe göre **هَزْهَزَةٌ**’nin çoğulu] İnsanların çalkantı hâlinde bulunduğu fitneler, ( **فِتَنٌ**, ) (S, Msb:) yahut çalkantı hâline sokan savaşlar ve zorluklar yahut sıkıntılar yahut musibetler: (A:) yahut imtihanlar yahut imtihan edici olaylar ve savaşlarla insanlarda çalkantının kışkırtılması; (K, * TA;) bunun gibi ayrıca ↓ **هَزْهَزَةٌ**. (K.)
