# هشش (ه-ش-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve çırparım

- Harfler: ه - ش - ش
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَأَهُشُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%87%D9%8F%D8%B4%D9%8F%D9%91.md) | وَأَفْعُلُ | Ve çırparım | 1 | 1 | [20:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/ayet/20:18.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ürbiye alça demektir
2. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
3. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
4. [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Asân
5. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Uhur ense demektir
6. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هشش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md), [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md), [نفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağacın dalını kırmadan, hafifçe ve nazikçe dokunarak yapraklarını dökmek; gevreklik ve yumuşaklık |
| Çekirdek Özet 2 | Canlı varlığı ve doğal kaynağı tahrip etmeksizin, kontrollü ve şefkatli bir müdahaleyle rızık ve fayda üretmek |
| Çekirdek Özet 3 | Güç ve otorite kullanımında itidal; kaynağın bünyesini koruyarak semeresinden yararlanma yöntemi |
| Kritik Hata Riski | Eylemi hayvanları sopayla dövmek veya dalları hoyratça kırmak şeklinde algılayarak nebevi üsluptaki hilm ve rikkat boyutunu yitirmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هش | Katılığın çözülmesi, hafif darbeyle gevşeyip ufalanma ve yumuşak hareket; nitekim aynı çekirdeği paylaşan [هشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85.md) kökünde de kuru ve gevşek nesnelerin kırılıp ufalanması esastır | ش | İkileme yoluyla eylemin hafifliğini, esnekliğini ve sürekliliğini artırmış; sert bir kırma yerine yaprağı daldan incitmeden ayıran ritmik ve nazik bir dökme anlamına yoğunlaştırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İç ferahlığı, soluklanma, dışa açılma ve hafif bir hareketin başlangıcı |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Tanelere ve cüzlere ayırma, daldan yaprağı incitmeden koparan temas |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Temasın ritmik olarak yinelenmesi, dökülmenin yayılması ve dokunun esnemesi |
| هشش | Nefesle dışa açılan bir yapının ritmik temaslarla parçalanıp dökülmesi | Katılığın çözülerek yaprakların dalından nazikçe ayrışması ve canlının ferahlayıp neşeyle açılması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağacın dalını kırmaksızın değnekle hafifçe ve esneterek vurup yapraklarını davarın önüne dökmek; ekmeğin içinin süngersi, gevrek ve kırılgan olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ebü’n-Necm el-Iclî’nin atın ter dökmesini tasvir ettiği dizesinde kök, katılığın zıddı olarak teri cömertçe akıtan gevşek ve yumuşak yapı anlamında geçer: يفيض من هشّ رقيق منخّله. Ayrıca Hz. Peygamber’in koruluğu için rivayet edilen hadiste ağaçların kökünden kesilip sertçe kırılmaması, sadece hayvanlar için hafifçe yaprak dökülmesi anlamında kullanılmıştır: لا يخبط ولا يعضد حمى رسول الله صلى الله عليه وسلم ولكن يهشّ هشّاً رفيقاً |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça هشش kökü, Afro-Asyatik dil ailesi ve Sami dilleri katmanında ses yansımalı (onomatopoetik) ve duyusal bir kök karakteri sergiler. Daldan yaprak dökülürken çıkan hışırtı, gevrek ekmeğin ufalanması ve katılığın yerini alan yumuşaklık hissi kökün ilksel semantik çekirdeğini kurar. İbranicede doğrudan üçlü bir fiil denkliği sınırlı kalmakla birlikte, kuru otların hışırdaması ve nesnelerin hafif baskıyla parçalanmasını anlatan ses kökleriyle paralellik taşır. Arapçada kök çift yönlü bir semantik genişleme yaşamıştır: Dış dünyada ağacın dalını incitmeden yaprak indirme eylemini karşılarken, iç dünyada insanın katılığı bırakıp sevinç ve cömertlikle muhatabına yönelmesini, yüzün tebessümle açılmasını (büşr ve heşâşet) ifade etmiştir. Bu geçiş, kökün temelindeki katılık karşıtı esneme ve rahatlama algısının doğrudan bir uzantısıdır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هشش | Ağacı tahrip etmeden yaprak dökme hareketinden, ekmeğin gevrekliğine ve insanın sevinçle muhatabına açılmasına uzanan esneklik çekirdeği | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ses yansımalı hışırtı ve gevşeklik kökleri | Katılığın çözülmesi, hışırdama ve hafif temasla dökülme algısında Sami dillerindeki duyusal zeminle örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrudan ve kurallı bir soydaşlık tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هشش | Anlamlı | Nazikçe yaprak dökmek, gevşeklik | Dala zarar vermeden yaprak düşürmek; sevinçle yüzün gülmesi ve yumuşaklık | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Tâhâ [20:18](https://lisan.digital/tr/ayet/20:18.md)) |
| شهش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez |
| ششه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هشش | Merkez | Nazikçe yaprak dökme ve yumuşaklık | Dalı kırmadan, esneterek ve hafifçe vurarak yaprakları indirmek | Kaynağın bütününe zarar vermeden ürününü nazikçe devşirme hareketi |
| [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) | Komşu | Sertçe vurarak dökme | Ağaca ve dallara rastgele, sert ve kırıcı darbeler indirerek yaprak dökmek | هشش kökündeki zarafet ve dikkatin aksine yıkıcı ve hoyrat bir güç kullanımı barındırır |
| [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) | Komşu | Gövdeden silkeleyerek dökme | Ağacı veya dalı tutarak bütünüyle sarsmak ve meyveyi düşürmek | هشش daldan yaprak düşürme dokunuşuyken, [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) gövdeyi sarsarak olgun meyveyi indirme eylemidir |
| [نفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6.md) | Komşu | Silkip tamamen ayırma | Bir şeyin üzerindekileri silkeleyip bütünüyle yere dökmek veya arındırmak | هشش ihtiyaca göre hafifçe döküşü, [نفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6.md) ise üzerindekileri tamamen temizleyip düşürmeyi hedefler |
| [صلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AF.md) | Zıt | Katılık ve geçirimsizlik | Esneklik, gevşeklik ve yumuşaklıktan yoksun sert ve kuru yapı | هشش kökünün zıddı olup ne esnemeye ne de besleyici bir verim dökümüne izin veren kuruluğu anlatır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هشش | Nazikçe yaprak çırpmak, gevşeklik | Dala zarar vermeksizin sürünün önüne yaprak indirmek ve katılık taşımayan esnek yapı | Kesin |
| Latince | decutere leniter, crispus | Hafifçe vurup dökmek, gevrek | Decutere eylemsel silkelemeyi karşılar fakat çobanlık şefkatini ve içsel sevinç nüansını içermez | Muhtemel |
| İngilizce | to browse-feed by shaking, crisp, soft-brittle | Dala vurup yaprak dökmek, gevreklik | Shake down eylemsel boyutu verir ancak Arapçadaki zarafeti ve canlıya zarar vermeme hassasiyetini tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | sanft herunterschlagen, mürbe | Nazikçe çırpmak, gevrek ve yumuşak | Mürbe katılığın yokluğunu ve ufalanabilirliği verir fakat ağaçtan yaprak indirme eylemini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | gauler doucement, friable | Hafifçe sırıkla dökmek, ufalanır | Gauler sırıkla meyve veya yaprak düşürmeyi anlatır ancak هشش kökündeki rıfk ve incelik boyutunu tam yansıtmaz | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَهُشُّ (muzâri fiil) | Asayı dala hafifçe vurarak koyunların önüne taze yaprak dökmek | Hz. Mûsâ’nın vahiy başlangıcında asasının gündelik ve pastoral faydalarını beyan ettiği hitap bağlamı (Tâhâ [20:18](https://lisan.digital/tr/ayet/20:18.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Harem ve koruluk (himâ) hükümleri | Koruma altındaki bölgelerde ağaçları kökünden kesmeden (azd) veya kırmadan (habt), sadece hayvanların beslenmesi için hafifçe yaprak dökmenin sınırları | Kaynağı yok etmeyen asgari ve zararsız istifade ruhsatı |
| Tefsir | Tâhâ [20:18](https://lisan.digital/tr/ayet/20:18.md) tefsiri | Asanın bir çobanlık aleti olarak hem otorite ve korunmayı hem de canlıları beslemedeki zarafet ve merhameti temsil etmesi | İktidar ve güç aletinin maişet temininde rıfk ile istihdamı |
| Hadis | Medine koruluğundan yararlanma edebi | Ağaçların dal ve gövdelerini tahrip etmeksizin sadece hayvanların yemesi için hafif ve nazik dokunuşlarla yaprak indirilmesi emri | Tabiatı ve can damarlarını tüketmeden semeresinden beslenme ahlakı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve irşad üslubu | Rıfk ve hilm | Gönülleri incitmeden hakikate açmak | Katı ve kaba davranmadan, muhatabın kabiliyetine göre hakikat gıdasını nazikçe sunma prensibi | Güçlü |
| İlmi | Araştırma ve gözlem metodolojisi | Tahribatsız veri devşirme | Nesnenin tabiatını bozmadan bilgi üretmek | İncelenen sistemi hırpalamadan ve doğasını tahrif etmeden ondan saf bilgi ve veri ayrıştırma tutumu | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve iktidar kullanımı | Şefkatli ve ölçülü yönetim | Otoriteyi ezme aracı değil besleme vasıtası kılmak | Devlet asasını toplumu ezmek için değil, onların refah ve maişetini barışçıl yollarla temin etmek üzere kullanma dengesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve sürdürülebilirlik | Sermayeyi koruyarak hasılat toplama | Üretim araçlarını tüketmeden semere devşirmek | Doğal ve iktisadi ana gövdeyi tüketmeksizin, sadece yenilenebilir cari hasılatı nazikçe hasat etme ilkesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elastik deformasyon ve kritik kırılma sınırı altındaki mekanik salınım | Bir sisteme rezonans ve ayrıştırma sağlayacak ölçüde enerji verip, kalıcı şekil bozukluğuna veya kırılmaya yol açmadan hedef parçacıkları serbest bırakma dinamiği | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dürtme teorisi (Nudge) ve yumuşak güç | Bireyleri yasakçı veya cezalandırıcı katı yaptırımlarla değil, ince, teşvik edici ve yönlendirici dokunuşlarla faydalı davranışa sevk etme mekanizması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece kaba bir "dal sallamak", "sırıkla vurmak" ya da değnekle "hayvanları kovalamak" gibi mekanik bir çobanlık eylemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kişinin elinde tuttuğu güç ve yetki aletini, idaresi altındakilerin rızkını temin ederken tabiatı ve ana gövdeyi incitmeyen derin bir rikkat, merhamet ve denge içinde kullanması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ’nın asasının temsil ettiği nebevi yönetim felsefesindeki şefkat ve koruma boyutunun gözden kaçarak, peygamberî liderliğin kaba kuvvete dayalı tahakküm gibi algılanması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’da yalnızca bir defa (Tâhâ [20:18](https://lisan.digital/tr/ayet/20:18.md)) geçmesine rağmen, güç kullanımının meşru sınırını, rızık teminindeki inceliği ve emanet altındakileri beslerken çevreye zarar vermeme şuurunu tek bir fiilde özetlediği için çok hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ’nın Tûr vadisinde ilahi vahye muhatap olduğu ve asasının gündelik faydalarını sıraladığı peygamberlik hazırlık ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çobanlık, liderlik ve güç kullanımının sadece sürüleri gütmek ve zor kullanmaktan ibaret olduğu algısını yıkar; asıl yöneticiliğin zayıfları incitmeden beslemek ve korumak olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağacın dalına değnekle hafifçe dokunup esneterek vurmak, dalı kırmadan yapraklarını koyunların önüne dökmek; gevreklik ve yumuşaklık.
- Soyut anlam: Bir gücü, kaynağın bütünlüğünü ve dengesini bozmadan, nazik dokunuşlarla sadece hedeflenen semereyi devşirecek biçimde itidalle kullanmak.
- Sistematik karşılık: Otorite tatbikinde rıfk ve itidal ilkesi; ana sermayeyi ve üretim aracını tüketmeden sürdürülebilir hasılat elde etme yöntemi.
- LaTeX modeli: $$F < C \implies Y > 0 \land D = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F$ sisteme uygulanan dış müdahale kuvvetini, $C$ ağacın ve kaynağın yapısal bütünlüğünü koruyan kritik hasar eşiğini, $Y$ dökülen yaprak ve elde edilen hasılatı, $D$ ise ana bünyede meydana gelebilecek kalıcı tahribatı simgeler. Model, uygulanan gücün kritik hasar sınırının altında tutulması şartıyla ($F < C$), hiçbir tahribata yol açmaksızın ($D = 0$) kesintisiz ve bereketli bir fayda üretiminin ($Y > 0$) gerçekleştiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4%D8%B4/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/ayet/20:18.md) — وَأَهُشُّ

قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى

Meal (IK): Dedi ki: O benim değneğimdir. Ona dayanırım, onunla davarıma yaprak silkerim ve daha bir çok işlerde ondan faydalanırım.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء مع الشين
ه ش مستعمل فقط
هش:
الهشُّ: كلّ شيءٍ فيه رَخاوةٌ. هشَّ يَهَشُّ هَشاشةً فهو هَشٌّ هَشيشٌ.
والهشُّ: جَذْبُك غُصْنَ الشّجرةِ إليك، وكذلك إن نثرتَ وَرَقَها بعصاً، ومنه قوله عزّ وجلّ: "وأَهُشُّ بها على غَنَمي".
ورجلٌ هشٌّ إذا هشَّ إلى إخْوانِه، والهُشاش والأُشاش بمنزلة هَرَقْتُ وأَرَقْتُ.

##### Türkçe

باب **الهاء** مع **الشين**
**ه ش** yalnızca استعمال edilmiş (kullanılır).

**هش**:
**الهشُّ**: içinde gevşeklik bulunan her şey. **هشَّ يَهَشُّ هَشاشةً**; o hâlde o **هَشٌّ** **هَشيشٌ**dur.
Ve **الهشُّ**: senin ağacın dalını kendine çekmendir; yine, onu bir değnekle yapraklarını dökersen de böyledir. Ondan, Aziz ve Celil olanın sözü: "وأَهُشُّ بها على غَنَمي".
Ve bir adam **هشٌّ**dur; eğer kardeşlerine (dostlarına) karşı **هشَّ** ederse. Ve **الهُشاش** ile **الأُشاش**, **هَرَقْتُ** ve **أَرَقْتُ** menzilesindedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَشَشْتُ الورقَ أهُشُّهُ هَشًّا: خبطتُهُ بعصاً ليتحاتَّ، ومنه قوله تعالى: "وأهُشُّ بها على غَنَمي". والهشاشة: الارتياح والخفَّةُ للمعروف. وقد هَشِشْتُ بفلان بالكسر، أهَشُّ هَشاشَةً، إذا خففت إليه وارتحت له. ورجلٌ هَشٌّ بَشٌّ. وشيءٌ هَشٌّ وهَشيشٌ، أي رخوٌ ليِّنٌ. وهَشَّ الخبزُ يَهِشُّ بالكسر: صار هَشًّا. ويقال للرجل إذا مُدِحَ: هو هَشُّ المَكْسِرِ، أي سهل الشأن فيما يُطلبُ عنده من الحوائج. والفرسُ الهَشُّ: خلاف الصَلودِ. وشاةٌ هَشوشٌ، إذا ثَرَّتْ باللبن.

##### Türkçe

**هَشَشْتُ** yaprağı **أهُشُّهُ** **هَشًّا**: Onu bir değnekle vurdum ki dökülsün; bundan da Yüce Allah’ın sözü: “Ve onunla koyunlarıma **وأهُشُّ** ederim.”

**الهشاشة**: iyiliğe karşı ferahlık ve hafifliktir.

Ve **هَشِشْتُ** (kesre ile) falan kimseye, **أهَشُّ** **هَشاشَةً**; ona karşı hafifledim ve ona rahat ettim, denildiğinde.

Ve bir adam **هَشٌّ بَشٌّ**dur.

Ve bir şey **هَشٌّ** ve **هَشيشٌ**dur; yani gevşek, yumuşaktır.

Ve ekmek **هَشَّ** **يَهِشُّ** (kesre ile): **هَشًّا** oldu.

Ve adam övüldüğünde ona denilir: O, **هَشُّ المَكْسِرِ**dir; yani yanında istenen ihtiyaçlar hususunda hâli kolaydır.

Ve **الفرسُ الهَشُّ**: **الصَلودِ**un zıddıdır.

Ve bir koyun **هَشوشٌ**dur; sütle bolca akıttığında.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهش: يقارب الهز في التحريك، ويقع على الشيء اللين كهش الورق، أي خبطه بالعصا. قال تعالى: ﴿وأهش بها على غنمي﴾ [طه/18] وهش الرغيف في التنور يهش، وناقة هشوش: لينة غريزة اللبن، وفرس هشوش: (الفرس الهش: خلاف الصلود، وفر هش: كثير العرق. الصحاح (هش) ) ضد الصلود، والصلود: الذي لا يكاد يعرق. ورجل هش الوجه: طلق المحيا، وقد هششت، وهش للمعروف يهش، وفلان ذو هشاش.

##### Türkçe

- **الهش**: hareket ettirmede **الهز**’e yaklaşır; ve yumuşak şey üzerine vâki olur; **كهش الورق** gibi; yani onu sopayla vurması. Yüce Allah dedi ki: ﴿وأهش بها على غنمي﴾ [طه/18]. Ve tandırda ekmeği **هش** eder; **يهش**. Ve **ناقة هشوش**: sütü tabiatça yumuşak (kolay) olan. Ve **فرس هشوش**: (**الفرس الهش**: **الصلود**’un hilâfı; ve **فرس هش**: teri çok olan. **الصحاح (هش)**) **الصلود**’un zıddı; ve **الصلود**: neredeyse terlemeyen. Ve **رجل هش الوجه**: çehresi açık (güler yüzlü); ve gerçekten **هششت**; ve **هش للمعروف** eder, **يهش**; ve falan kimse **ذو هشاش**tır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ش ش
شيء هشٌّ‏:‏ رخو ليّن وفيه هشاشة‏.‏
وهششت الورق على الغنم‏:‏ خبطته خبطاً برفق‏.‏
وروَى جابر عن النبيّ صلى الله عليه وسلم‏:‏ ‏"‏ لا يخبط ولا يعضد حمى رسول الله صلى الله عليه وسلم ولكن يهشّ هشّاً رفيقاً ‏"‏ ‏"‏ وأهشّ بها على غنمي ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فرس هشٌّ‏:‏ غير صلود‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ يفيض من هشّ رقيق منخّله وناقة هشوش‏:‏ ثرور‏.‏
ورجل هشّ وهو يهشّ إلى إخوانه وإنه لذو هشاشٍ إلى الخير‏.‏
مقيماً كأني لم يكن يستهشّني رواح الفتى ذي الهمة المتقلّب يعني إقامته في قبره‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ وسايرت ركبان الصّبا واستهشّني مسرّات أضغان القلوب الطوامح ودخلت عليه فاهترّ لي واهتشّ بي‏.‏
وإنه لهشّ المكسر‏:‏ سهل الجانب إذا سئل‏.‏

##### Türkçe

ه ش ش
**شيء هشٌّ**: gevşek, yumuşak; ve onda kırılganlık vardır.
**وهششت الورق على الغنم**: yaprağı koyunların üzerine, yumuşaklıkla bir çırpışla çırptım.
Câbir, Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet etti: “Resûlullah’ın (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) himâsı ne çırpılır ne de dalı kesilir; fakat yumuşak bir çırpışla çırpılır.” “Ve onunla koyunlarımın üzerine çırparım.”.
Mecazdan: **فرس هشٌّ**: sert-huylu olmayan.
Ebû’n-Necm dedi:
“İnce, yumuşak bir (şey)den, onun eleğinden taşar.”
Ve **ناقة هشوش**: çok sütlü.
Ve **رجل هشّ**: o, kardeşlerine karşı yumuşak davranır; ve şüphesiz o, hayra karşı **هشاشٍ** sahibidir.
“Yerleşik (dururken), sanki beni heveslendirmemişti, himmet sahibi, dönüp dolaşan delikanlının gidiş gelişi”
yani onun kabirdeki ikameti.
Ve Zû’r-Rumme dedi:
“Sabâ’nın binekli kafilelerine yoldaşlık ettim; ve beni heveslendirdi, (kalplerin) hırslı (olan) kinlerinin sevinçleri.”
Ve onun yanına girdim; bana karşı sevinç gösterdi ve benimle yumuşak davrandı.
Ve şüphesiz o, **لهشّ المكسر**: sorulduğunda yanı kolay (olan), yumuşak huylu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَشُّ والهَشِيشُ من كل شيء: ما فيه رَخاوَةٌ ولين، وشيءٌ هَشٌ وهشِيشٌ، وهَشَ يَهِشُّ هَشاشةً، فهو هَشٌّ وهَشِيشٌ. وخُبْزة هَشَّةٌ: رِخْوة المَكْسَر، ويقال: يابسة؛ وأَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ كذلك.وهَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ، بالكسر: صار هَشّاً. وهَشَّ هُشُوشةً: صار خَوَّاراً ضعيفاً. وهشَّ يَهِشُّ: تَكَسَّر وكَبِر. ورجل هَشٌ وهَشِيشٌ: بَشٌ مُهْتَرٌ مَسْرورٌ.
وهشَّشْتُه وهَشِشْتُ به، بالكسر، وهشَشْت؛ الأَخيرة عن أَبي العَمَيْثَل الأَعرابيِّ، هَشاشةً: بَشِشْت، والاسم الهَشَاشُ. والهَشَاشةُ: الارْتِياحُ والخِفَّة للمعروف. الجوهري: هشِشْتُ بفلان، بالكسر، أَهَشّ هَشاشةً إِذا خَّفَفْت إِليه وارْتَحْت له وفَرِحْت به؛ ورجل هَشٌّ بَشٌّ. وفي حديث ابن عمر: لقد راهَنَ النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، على فرس له يقال له سَبْحَةُ فجاءَت سابقةً فلَهَشَ لذلك وأَعْجَبه أَي فلقد هشَّ، واللام جواب القسم المحذوف أَو للتأْكيد. وهَشَشْت وهَشِشْت للمعروف هَشّاً وهَشَاشةً واهْتَشَشْت: ارْتَحْتُ له واشْتَهَيْته؛ قال مُلَيح الهُذَلي:مُهْتَشَّة لِدَلِيجِ الليلِ صادِقَة
وَقْع الهجيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ
وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، أَنه قال: هشِشْت يوماً فَقَبَّلْتُ وأَنا صائم، فسأَلتُ عنه رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم؛ قال شمر: هشِشت أَي فَرِحْت واشتهيت؛ قال الأَعشى:
أَضْحَى ابنُ ذِي فائشٍ سَلامةً ذي الـ
ـتفضال هَشّاً، فُؤَادُه جَذِلا
قال الأَصمعي: هشّاً فُؤَادُه أَي خفيفاً إِلى الخَيْر. قال: ورَجل هشٌّ إِذا هشَّ إلى إِخوانِه. قال: والهَشَاشُ والأَشَاشُ واحدٌ. واسْتَهشَّنِي أَمرُ كذا فَهَشَِشْت له أَي اسْتَخَفَّنِي فخَفَفْت له. وقال أَبو عمرو: الهَشِيشُ الرجلُ الذي يَفْرح إِذا سأَلته. يقال: هو هاشٌ عند السؤَال وهَشِيشٌ ورائحٌ ومُرْتاحٌ وأَرْيَحِيٌّ؛ وأَنشد أَبو الهَيْثَم في صفة قِدْر:
وحاطِبانِ يهُشَّان الهَشيمَ لها،
وحاطِبُ الليلِ يلْقى دُونَها عنَنا
يَهُشَّان الهَشيمَ: يُكَسِّرانِه للقدْر. وقال عمرٌو. الخيلُ تُعْلَفُ عند عَوَز العلَف هَشِيمَ السَمَك، والهَشِيشُ لِخُيُول أَهلِ الأَسْيافِ خاصة؛ وقال النمر بن تَوْلَب:
والخَيْلُ في إِطْعامِها اللحمَ ضَرَرْ،
نُطْعِمها اللحمَ، إِذا عَزَّ الشَجَرْ
قال ذلك في كَلِمته التي يقول فيها:
اللَّهُ من آياتِه هذا القَمَرْ
قال: وتُعْلَفُ الخيلُ اللحمَ إِذا قلَّ الشجرُ. ويقال للرجل إِذا مُدِحَ: هو هَشُّ المَكْسَِرِ أَي سَهْل الشأْن فيما يُطْلَبُ عنده من الحوائج. ويقال: فلان هَشُّ المَكْسِرِ والمَكْسَرِ سَهْلُ الشأْن في طلَب الحاجةِ، يكون مَدْحاً وذمّاً، فإِذا أَرادوا أَن يقولوا ليس هو بصَلاَّدِ القِدْح، وإِذا أَرادوا أَن يقولوا هو خَوَّارُ العُودِ فهو ذمٌ. الجوهري: الفَرَسُ الهَشُّ خِلاف الصَّلُود. وفرس هَشٌّ: كثيرُ العَرَق. وشاةٌ هَشُوشٌ إِذا ثرَّتْ باللَّبَنِ. وقِرْبةٌ هَشَّاشةٌ: يَسِيل ماؤها لرِقَّتِها، وهي ضد الوَكِيعةِ؛ وأَنشد أَبو عمرو لطَلْق بن عدي يصف فرساً:كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
والحَوَرُ: الأَدِيمُ، والهَشُّ: جَذْبك الغُصْنَ من أَغصان الشجَرة إِليك، وكذلك إِن نَثَرْتَ ورَقَها بعصاً هشَّه يهُشُّه هَشّاً فيهما. وقد هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً إِذا خَبَطَ الشجرَ فأَلْقاه لغَنَمِه. وهشَشْتُ الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً: خبَطْتُه بِعصاً ليتَحاتَّ؛ ومنه قوله عز وجل: وأَهُشُّ بها على غَنَمِي؛ قال الفراء: أَي أَضرِب بها الشجرَ اليابس ليَسْقُطَ ورَقُها فتَرْعاه غنَمُه؛ قال أَبو منصور: والقول ما قاله الفراءُ والأَصمعي في هَشَّ الشجرَ، لا ما قاله الليث إِنه جَذْبُ الغُصْن من الشجر إِليك. وفي حديث جابر: لا يُخْبَطُ ولا يُعْضَد حِمَى رسولِ اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ولكن هُشُّوا هَشّاً أَي انثُرُوه نَثْراً بلِينِ ورِفْقِ. ابن الأَعرابي: هَشَّ العودُ هُشُوشاً إِذا تكَسَّرَ، وهشَّ للشيء يَهِشُّ إِذا سُرَّ به وفَرِحَ. وفَرَسٌ هَشُّ العِنَان: خَفِيفُ العِنَان.
قال شمر: وهاشَ بمعنى هشَّ؛ قال الراعي:
فكَبَّر للرُّؤْيا وهاشَ فُؤَادُه،
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
قال: هاش طَرِبَ. ابن سيده: والهَشِيشةُ الورَقَةُ أَظُنُّ ذلك. وهَشَاهِشُ القومِ: تحرُّكهم واضطرابُهم.

##### Türkçe

**الهَشُّ** ve **الهَشِيشُ**, her şeyden: içinde gevşeklik ve yumuşaklık bulunan şeydir; ve **هَشٌّ** ve **هشِيشٌ** olan bir şey. Ve **هَشَ يَهِشُّ هَشاشةً**: o hâlde o **هَشٌّ** ve **هَشِيشٌ**dur. Ve **خُبْزة هَشَّةٌ**: kırılması yumuşak olan; ve denilir: kuru; ve **أَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ** de böyledir. Ve **هَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ** (kesre ile): **هَشّاً** oldu. Ve **هَشَّ هُشُوشةً**: zayıf, güçsüz oldu. Ve **هشَّ يَهِشُّ**: kırıldı ve büyüdü. Ve **رجل هَشٌ وهَشِيشٌ**: güler yüzlü, yıpranmış, sevinçli.

Ve **وهشَّشْتُه** ve **هَشِشْتُ به** (kesre ile) ve **وهشَشْت**; sonuncusu Ebû’l-ʿUmeysil el-Aʿrâbî’den: **هَشاشةً**: güler yüz gösterdim; isim **الهَشَاشُ**tur. Ve **الهَشَاشةُ**: iyiliğe karşı ferahlık ve hafifliktir. el-Cevherî: **هشِشْتُ بفلان** (kesre ile), **أَهَشّ هَشاشةً**: ona karşı hafifledim, ona ferahladım ve onunla sevindim demektir; ve **رجل هَشٌّ بَشٌّ**. Ve İbn Ömer hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kendisine **سَبْحَةُ** denilen bir at üzerine bahis yaptı; o da önde geldi; bunun için elbette sevindi ve onu beğendi; yani elbette **هشَّ** etti; **اللام** hazfedilmiş kasemin cevabıdır yahut te’kîd içindir. Ve **هَشَشْت** ve **هَشِشْت** iyiliğe karşı **هَشّاً** ve **هَشَاشةً** ve **اهْتَشَشْت**: ona ferahladım ve onu arzuladım; Müleyh el-Hüzelî dedi:
مُهْتَشَّة لِدَلِيجِ الليلِ صادِقَة
وَقْع الهجيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Bir gün **هشِشْت** ettim de öptüm, hâlbuki ben oruçluydum; bunun hakkında Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sordum; Şemmer dedi: **هشِشت** yani sevindim ve arzuladım; el-Aʿşâ dedi:
أَضْحَى ابنُ ذِي فائشٍ سَلامةً ذي الـ
ـتفضال هَشّاً، فُؤَادُه جَذِلا
el-Asmaʿî dedi: **هشّاً فُؤَادُه** yani hayra karşı hafif. Dedi: ve kişi **هشٌّ** olur, kardeşlerine karşı **هشَّ** ederse. Dedi: ve **الهَشَاشُ** ile **الأَشَاشُ** birdir.

Ve **واسْتَهشَّنِي** şu iş, böyle; ben de ona **فَهَشَِشْت له**: yani beni hafifletti de ben ona hafifledim. Ebû ʿAmr dedi: **الهَشِيشُ** kendisine sorduğun zaman sevinen adamdır. Denilir: o, soru esnasında **هاشٌ** ve **هَشِيشٌ** ve **رائحٌ** ve **مُرْتاحٌ** ve **أَرْيَحِيٌّ**dir; Ebû’l-Heysem bir kazanın sıfatında inşâd etti:
وحاطِبانِ يهُشَّان الهَشيمَ لها،
وحاطِبُ الليلِ يلْقى دُونَها عنَنا
**يَهُشَّان الهَشيمَ**: onu kazan için kırarlar. Ve ʿAmrû dedi: yem darlığında atlara balık kırıntısı olan **هَشِيمَ السَمَك** yedirilir; ve **الهَشِيشُ** özellikle kılıç ehlinin atları içindir; en-Nemir b. Tevleb dedi:
والخَيْلُ في إِطْعامِها اللحمَ ضَرَرْ،
نُطْعِمها اللحمَ، إِذا عَزَّ الشَجَرْ
Bunu, içinde şöyle dediği kelimesinde söyledi:
اللَّهُ من آياتِه هذا القَمَرْ
Dedi: ağaç azaldığında atlara et yedirilir. Ve kişi övüldüğünde denilir: o **هَشُّ المَكْسَِرِ**dir; yani kendisinden ihtiyaçlar hususunda istenen şeylerde işi kolaydır. Ve denilir: falan **هَشُّ المَكْسِرِ** ve **المَكْسَرِ**dir: ihtiyacı istemede işi kolaydır; övgü de olur yergi de olur; eğer “o, **صَلاَّدِ القِدْح** değildir” demek isterlerse; ve eğer “o, **خَوَّارُ العُودِ**dur” demek isterlerse bu yergidir. el-Cevherî: **الفَرَسُ الهَشُّ** **الصَّلُود**un zıddıdır. Ve **فرس هَشٌّ**: teri çoktur. Ve **شاةٌ هَشُوشٌ**: sütle bolca akıttığında. Ve **قِرْبةٌ هَشَّاشةٌ**: inceliğinden suyu sızar; ve o **الوَكِيعةِ**nin zıddıdır; Ebû ʿAmr, Talḳ b. ʿAdî’ye bir atı vasfederken inşâd etti:
كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
Ve **الحَوَرُ**: deridir; ve **الهَشُّ**: ağacın dallarından bir dalı kendine doğru çekmendir; ve yine, eğer onun yaprağını bir değnekle döküp saçarsan, onu ikisinde de **هشَّه يهُشُّه هَشّاً** edersin. Ve **قد هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً**: ağacı silkeler de onu koyununa düşürürsem. Ve **هشَشْتُ الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً**: dökülsün diye onu bir değnekle dövdüm; bundan da, Aziz ve Celîl olanın sözü: **وأَهُشُّ بها على غَنَمِي**; el-Ferrâ dedi: yani onunla kuru ağaca vururum ki yaprağı düşsün de koyunu onu otlasın; Ebû Mansûr dedi: söz, el-Ferrâ’nın ve el-Asmaʿî’nin **هَشَّ الشجرَ** hakkında söylediğidir; Lays’ın “o, daldan kendine doğru çekmektir” dediği değildir. Câbir hadîsinde: Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, himâsı ne silkelenir ne de dalı kesilir; fakat **هُشُّوا هَشّاً**: yani onu yumuşaklık ve incelikle saçın, saçma olarak. İbnü’l-Aʿrâbî: **هَشَّ العودُ هُشُوشاً**: kırıldığı zaman; ve **هشَّ للشيء يَهِشُّ**: onunla sevindiği ve ferahladığı zaman. Ve **فَرَسٌ هَشُّ العِنَان**: dizgini hafif olan.

Şemmer dedi: **وهاشَ** **هشَّ** mânâsınadır; er-Râʿî dedi:
فكَبَّر للرُّؤْيا وهاشَ فُؤَادُه،
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
Dedi: **هاش** coştu. İbn Sîde: **الهَشِيشةُ** yapraktır; zannederim bu. Ve **هَشَاهِشُ القومِ**: onların hareketlenmesi ve çalkalanmasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ش ش * * هَشَّ * الورق خبطه بعصا ليتحات وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿وأهُشُّ بها على غنمي﴾ و * الهَشَاشَةُ * بالفتح الارتياح والخفة للمعروف وقد * هَشَّ * به يهشُّ بالفتح * هَشَاشَةً * إذا خف إليه وارتاح له ورجل * هَشُّ * بَشُّ وشيء هَشٌّ و * هَشِيشٌ * أي رخو لين

##### Türkçe

* ه ش ش * * **هَشَّ** * yaprağı: onu bir değnekle vurdu ki dökülsün; babı **رَدَّ**’dir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve onunla koyunlarıma **أهُشُّ** ederim﴾ ve * **الهَشَاشَةُ** * (fetha ile): iyiliğe karşı ferahlama ve hafifliktir. Ve muhakkak **هَشَّ** ona, (fetha ile) **يهشُّ**; **هَشَاشَةً** (olarak): ona hafiflediği ve ona ferahladığı zaman. Ve bir adam: **هَشُّ** **بَشُّ**; ve bir şey **هَشٌّ**; ve * **هَشِيشٌ** * yani gevşek, yumuşak.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هش الورق يهشه، بالضم ويهشه، بالكسر، وبه قرأ النخعي قوله تعالى، وأهش بها على غنمي، وهي لغة في أهش بالضم، نقله الصاغاني: خبطه بعصا ليتحات، وقال الفراء في معنى الآية: أي أضرب بها الشجر اليابس، ليسقط ورقها فترعاه غنمه. وكذا قول الأصمعي، وقال الليث: الهش: جذبك الغصن من أغصان الشجرة إليك، وكذلك إن نثرت ورقها إليك بعصا، وقال الأزهري: والقول ما قاله الفراء والأصمعي في هش الشجر، لا ما قاله الليث إنه جذب الغصن من الشجر. والهشاشة والهشاش: الارتياح والخفة للمعروف، والنشاط، قال الأصمعي: كالأشاش، والفعل هش كدب ومل، يقال: هششت بفلان، بالكسر، أهش هشاشة، إذا خففت إليه وارتحت له، قاله الجوهري. وأنا به هش بش: فرح مسرور، وهششته وهششت به، بالكسر وهششت، الأخيرة عن أبي العميثضل الأعرابي: أي بششت. وقال شمر: هششت: أي فرحت واشتهيت، قال الأعشى:
  أضحى ابن ذي فائش سلامة ذو الت                      فضـال هـشـا فـؤاده جــذلا

  قال الأصمعي: أي خفيفا إلى الخير. قال: ورجل هش، إذا هش إلى إخوانه. وقال أبو عمرو: الهشيش: من يفرح إذا سئل، كالهاش، يقال: هو هاش عند السؤال، وهشيش، ورائح ومرتاح وأريحي، وهو مجاز. والهشيش: الهشيم، وهو لخيول أهل الأسياف خاصة. والهشيش: الرخو اللين، كالهش، يقال: شيء هش وهشيش، أي رخو لين، نقله الجوهري، وقد هش يهش هشاشة. ومن المجاز: الهش الفرس الكثير العرق، عن ابن فارس، وقال الجوهري: هو ضد الصلود، ومثله للزمخشري. وهش الخبز نفسه يهش بالكسر هشوشة وهشا: صار هشا رخو المكسر. وخبز هشاش، كسحاب: هش، ويقال: خبزة هشة، أي يابسة، وكذلك أترجة هشة، أي رخوة المكسر أو يابسة. ومن المجاز: رجل هش المكسر والمكسر، كمقعد أو معظم، أي سهل الشأن فيما يطلب منه، وعنده من الحوائج، وفي الأساس: سهل الجانب إذا سئل، يكون مدحا وذما، فإذا أرادوا أن يقولوا: ليس هو بصلاد القدح، فهو مدح، وإذا أرادوا أن يقولوا: هو خوار العود، فهو ذم، وقد تقدم في ك س ر. وشاة هشوش، كصبور: ثارة باللبن، نقله الجوهري. وقربة هشاشة: يسيل ماؤها لرقتها، وهي ضد الوكيعة، قال طلق بن عدي يصف فرسا:
  كأن ماء عطفه الـجـياش                      ضهل شنان الحور الهشاش هكذا أنشده أبو عمرو، والحور: الأديم. ومن المجاز: الهشهاش: الحسن السخي، عن ابن الأعرابي. وهششه تهشيشا: استضعفه، واستلانه، و أيضا: نشطه وفرحه. ومن المجاز: استهشه كذا: استخفه، فهششت له، أي خففت له. ويقال: فلان ما يستهشه النعيم. وهشهشه: حركه، عن ابن دريد وهشاهش القوم: تحركهم واضطرابهم، نقله ابن سيدة. والمتهشهشة، كذا في النسخ، وصوابه المهشهشة: المتحببة إلى زوجها الفرحة به. ومما يستدرك عليه هش الرجل هشوشة: صار خوارا ضعيفا. وهش يهش: تكسر وكبر. ورجل هشيش: مهتر وخبزة هشة: يابسة، وصرح ابن القطاع أنه من الأضداد، وقد أغفله المصنف. واهتششت للمعروف: ارتحت له واشتهيته، قال مليح الهذلي:
  مهتشة لدلـيج الـلـيل صـادقة                      وقع الهجير إذا ما شحشح الصرد وهش الهشيم: كسره، وأنشد أبو الهيثم في صفة قدر:
  وحاطبان يهشان الهشيم لـهـا                      وحاطب الليل يلقى دونها عننا وقال ابن الأعرابي: هش العود هشوشا، إذا تكسر. وفرس هش العنان: خفيفه. والهشيشة: الورق. قال ابن سيده: أظن ذلك. وهشهش الورق: هشه، نقله الزمخشري. ودخلت عليه فاهتز لي، واهتش بي، بمعنى. وهش، بالكسر: لقب الشريف علي بن أحمد بن عبد الله الحسيني القنائي، وجده هذا ممن ترجمه السيوطي وأثنى عليه، وهو من أهل القرن التاسع، ومن ولده صاحبنا السيد الفاضل علي بن عمر بن محمد بن علي ممن ساح في البلاد، واجتمع على الشيوخ، وسمع قليلا.

##### Türkçe

**هش** yaprak(ı) **يهشه**, (fiil) damme ile ve **يهشه**, kesre ile; ve onunla, en-Nehaî, Yüce Allah’ın sözü olan “**وأهش بها على غنمي**”yi okumuştur; ve o, damme ile **أهش**’te bir dildir; es-Sâğânî onu nakletti: “Onu bir değnekle vurdu ki dökülsün.” el-Ferrâ âyetin mânâsı hakkında dedi ki: Yani onunla kuru ağaca vururum; yaprağı düşsün de koyunları onu otlasın. el-Asmaî’nin sözü de böyledir. el-Leys dedi ki: **الهش**: ağacın dallarından bir dalı kendine doğru çekmendir; yine, onun yaprağını bir değnekle kendine doğru silkersen (de böyledir). el-Ezherî dedi ki: Söz, el-Ferrâ ve el-Asmaî’nin ağaç **هش**’i hakkında söyledikleridir; el-Leys’in, onun ağaçtan dalı çekmek olduğu şeklinde söylediği değil.

**الهشاشة** ve **الهشاش**: iyiliğe karşı ferahlama ve hafiflik, ve canlılık. el-Asmaî dedi ki: **كالأشاش** gibi. Fiil **هش** (kalıbı) **كدب** ve **مل** gibidir; denir ki: **هششت بفلان**, kesre ile; **أهش هشاشة**, ona hafifledin ve ona ferahladın zaman; el-Cevherî bunu söyledi. “Ben onunla **هش بش**’im”: sevinçli, mesrur. Ve “Onu **هششته**” ve “Onunla **هششت به**”, kesre ile; ve “**هششت**”, sonuncusu Ebû’l-Umeythıdal el-A‘râbî’den: yani “**بششت**” (güler yüz gösterdim). Şemmer dedi ki: “**هششت**”: yani sevindim ve iştahlandım. el-A‘şâ dedi ki:
  أضحى ابن ذي فائش سلامة ذو الت                      فضـال هـشـا فـؤاده جــذلا

el-Asmaî dedi ki: yani hayra karşı hafif. Dedi ki: “Bir adam **هش** (olur), kardeşlerine karşı **هش** olunca.” Ebû Amr dedi ki: **الهشيش**: sorulunca sevinen kimse; **كالهاش** gibi. Denir ki: O, soru esnasında **هاش**’tır, ve **هشيش**’tir; ve **رائح** ve **مرتاح** ve **أريحي**’dir; ve o mecazdır. **الهشيش**: **الهشيم**’dir; ve o, özellikle kılıç ehlinin atları içindir. **الهشيش**: gevşek, yumuşak; **كالهش** gibi. Denir ki: şey **هش** ve **هشيش**; yani gevşek, yumuşak; el-Cevherî onu nakletti; ve gerçekten **هش يهش هشاشة**. Mecazdan: **الهش** çok terleyen attır; İbn Fâris’ten. el-Cevherî dedi ki: O, **الصلود**’un zıddıdır; Zemahşerî için de benzeri.

**هش الخبز** kendisi **يهش** kesre ile, **هشوشة** ve **هشا**: kırılgan yumuşak oldu. **خبز هشاش**, **كسحاب**: **هش** (dir). Ve denir ki: **خبزة هشة**: yani kuru; yine **أترجة هشة**: yani kırılgan yumuşak, yahut kuru. Mecazdan: **رجل هش المكسر والمكسر**, **كمقعد** yahut **معظم**: yani kendisinden istenen şeyde ve yanında bulunan ihtiyaçlarda işi kolay (olan). Ve **الأساس**’ta: sorulunca yanı kolay (olan); övgü ve yergi olur. “O, kadehin **صلاد**’ı değildir” demek istediklerinde, o övgüdür; “O, odunun gevşeğidir” demek istediklerinde, o yergidir; ve bu, **ك س ر**’de geçti. **شاة هشوش**, **كصبور**: sütle kabarmış; el-Cevherî onu nakletti. **قربة هشاشة**: inceliğinden suyu akar; ve o, **الوكيعة**’nin zıddıdır. Talak b. Adî bir atı vasfederken dedi ki:
  كأن ماء عطفه الـجـياش                      ضهل شنان الحور الهشاش

Ebû Amr onu böyle inşâd etti; ve **الحور**: deridir. Mecazdan: **الهشهاش**: güzel, cömert; İbnü’l-A‘râbî’den. “Onu **هششه تهشيشا**”: onu zayıf gördü ve onu yumuşak buldu; ve ayrıca: onu canlandırdı ve onu sevindirdi. Mecazdan: “**استهشه** şu”: onu hafif gördü; böylece ona **هششت**: yani ona hafifledim. Ve denir ki: Falan, nimeti **ما يستهشه** (hafif görmez). “Onu **هشهشه**”: onu hareket ettirdi; İbn Düreyd’den. **هشاهش القوم**: onların hareketi ve çalkantısı; İbn Sîde onu nakletti. **المتهشهشة**, nüshalarda böyle; doğrusu **المهشهشة**: kocasına sevgi gösteren, onunla sevinen.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: “Adam **هش** oldu, **هشوشة**”: gevşek, zayıf oldu. Ve **هش يهش**: kırıldı ve büyüdü. Ve bir adam **هشيش**: bunak; ve **خبزة هشة**: kuru. İbnü’l-Kattâ‘, onun zıt anlamlılardan olduğunu açıkça söyledi; musannif onu gözden kaçırmıştır. “İyiliğe **اهتششت**”: ona ferahladım ve onu iştahlandım. Melîh el-Hüzelî dedi ki:
  مهتشة لدلـيج الـلـيل صـادقة                      وقع الهجير إذا ما شحشح الصرد

**هش الهشيم**: onu kırdı. Ebû’l-Heysem bir kazan sıfatında inşâd etti:
  وحاطبان يهشان الهشيم لـهـا                      وحاطب الليل يلقى دونها عننا

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Odun **هش** oldu, **هشوشا**”: kırılıp dökülünce. Ve “At **هش العنان**”: dizgini hafif (olan). **الهشيشة**: yapraktır. İbn Sîde dedi ki: Zannederim bu böyledir. “**هشهش الورق**”: onu **هشه**; Zemahşerî onu nakletti. “Onun yanına girdim de bana doğru **اهتز** etti, ve benimle **اهتش** etti”: mânâca (aynıdır). Ve **هش**, kesre ile: şerif Ali b. Ahmed b. Abdullah el-Hüseynî el-Kınâî’nin lakabıdır; onun bu dedesi, Süyûtî’nin tercüme ettiği ve onu övdüğü kimselerdendir; ve o, dokuzuncu asır ehlindendir; ve onun soyundan, bizim sahibimiz seyyid faziletli Ali b. Ömer b. Muhammed b. Ali, beldelerde dolaşmış, şeyhlerle buluşmuş, ve az işitmiştir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَشَّ
هَشَّ I ,  U ( n. ac. هَشّ 1 ),
a.  Beat off.

b.  I ( n. ac. هَشّ 1 ,  هَشَاْشَة 22t ,  هُشُوْش 27 ,  هُشُوْشَة 27t ), Was brittle & c.; was weak.

c.  ( n. ac. هُشُوْش 27 ),   Snapped ( stick ).

d.  ( n. ac. هَشّ 1 ), Dropped.

e.  A ,  I ( n. ac. هَشَاْش 22 ,  هَشَاْشَة 22t ), Was cheerful.

f.  [ Ila ], Inclined towards.

هَشَّشَ
هَشَّشَ II ,
a.  Cheered, enlivened.

b.  Deemed weak.

اِهْتَشَشَ
اِهْتَشَشَ VIII ,
a.  see I (e) .

b.  Treated kindly.

اِسْتَهْشَشَ
اِسْتَهْشَشَ X ,
a.  Found lively & c.

b.  see II (b) .

هَشّ
هَشّ 1 ,
a.  Soft; crummy; brittle, fragile, frangible.

b.  Easy, compliant.

c.  Lively; happy.

هَاْشِش
هَاْشِش 21 ,
a.  see 1 (b) , ( c ).

هَشَاْش
هَشَاْش 22 ,
a.  see 1 (a) &  22t .

هَشَاْشَة
هَشَاْشَة 22t ,
a.  Good nature, obligingness

هَشِيْش
هَشِيْش 25 ,
a.  see 1 (a) , ( b ).

c.  Dry herbage.

d.  Niggard.

هَشِيْشَة
هَشِيْشَة 25t ,
a.  Leaves.

هَشُوْش
هَشُوْش 26 ,
a.  Abounding in milk.

هَشَّاْشَة
هَشَّاْشَة 28t ,
a.  Leaky ( skin ).

هَشّ المَكْسَِر
هَشّ المَكْسَِر
a.  see 1 (b) .

هَشّ بَشّ
هَشّ بَشّ
a.  see 1 (c) .

هَشّ العِنَان
هَشّ العِنَان
a.  Brisk ( horse ).

##### Türkçe

**هَشَّ**
**هَشَّ** I, U (mastar: **هَشّ** 1),
a. Uzaklaştırıp düşürerek vurdu.

b. I (mastar: **هَشّ** 1, **هَشَاْشَة** 22t, **هُشُوْش** 27, **هُشُوْشَة** 27t), Kırılgan vb. oldu; zayıf oldu.

c. (mastar: **هُشُوْش** 27), (çubuk) çatırdayarak kırıldı.

d. (mastar: **هَشّ** 1), Düştü.

e. A, I (mastar: **هَشَاْش** 22, **هَشَاْشَة** 22t), Neşeli oldu.

f. [ **إلى** ile ], -e meyletti.

**هَشَّشَ**
**هَشَّشَ** II,
a. Neşelendirdi, canlandırdı.

b. Zayıf saydı.

**اِهْتَشَشَ**
**اِهْتَشَشَ** VIII,
a. I (e)’ye bak.

b. İyi davrandı.

**اِسْتَهْشَشَ**
**اِسْتَهْشَشَ** X,
a. Canlı vb. buldu.

b. II (b)’ye bak.

**هَشّ**
**هَشّ** 1,
a. Yumuşak; ufalanır; kırılgan, nazik, kırılabilir.

b. Kolay, uysal.

c. Canlı; mutlu.

**هَاْشِش**
**هَاْشِش** 21,
a. 1 (b), (c)’ye bak.

**هَشَاْش**
**هَشَاْش** 22,
a. 1 (a) ve 22t’ye bak.

**هَشَاْشَة**
**هَشَاْشَة** 22t,
a. İyi huyluluk, gönül alıcılık.

**هَشِيْش**
**هَشِيْش** 25,
a. 1 (a), (b)’ye bak.

c. Kuru ot.

d. Cimri.

**هَشِيْشَة**
**هَشِيْشَة** 25t,
a. Yapraklar.

**هَشُوْش**
**هَشُوْش** 26,
a. Sütçe bol.

**هَشَّاْشَة**
**هَشَّاْشَة** 28t,
a. Sızdıran (tulum).

**هَشّ المَكْسَِر**
**هَشّ المَكْسَِر**
a. 1 (b)’ye bak.

**هَشّ بَشّ**
**هَشّ بَشّ**
a. 1 (c)’ye bak.

**هَشّ العِنَان**
**هَشّ العِنَان**
a. Atik (at).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هشش
هَشَّ - يَهُشُّ

هَشَّ- يَهُشُّ + كائن + بشيء + على كائن: يضربه به ضرباً خفيفاً: يضرب أو يخبط بعصا رفيعة خفيفة أو ما شابه على شيء، كورق شجر أو غنم لإحداث أثر ضرب خفيف، لتغير الاتجاه، أو هر الورق من أغصان الشجر أو ما شابه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضرب بقوة مفاجئة تحرك الكائن وتزعزعه"، وهي:
قَرَعَ - يَقْرَعُ، خَبَطَ - يَخْبِطُ، ضَرَبَ - يَضْرِبُ، صَدَى - يَصْدِي، هَشَّ- يَهُشُّ، نَقَرَ - يَنْقُرُ
أهش
	﴿قال هي عصاي أتوكأ عليها وأهش بها على غنمي ولي فيها مآرب أخرى(18)﴾ طه
مختار الصحاح
● [هشش] ه ش ش: هَشَّ الورق خبطه بعصا ليتحات وبابه رد ومنه قوله تعالى ﴿وأهُشُّ بها على غنمي﴾ و الهَشَاشَةُ بالفتح الارتياح والخفة للمعروف وقد هَشَّ به يهشُّ بالفتح هَشَاشَةً إذا خف إليه وارتاح له ورجل هَشُّ بَشُّ وشيء هَشٌّ و هَشِيشٌ أي رخو لين
معجم الفرائد القرآنية:
هـ ش ش
" أَهُشُّ " في قوله تعالى :" قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي" (18)طه.
هَشّ (الورق): خبطه بعصاً ليتحاتّ، والمعنى أنه يخبط الشجر ليتناثر ورقه فترعاه الغنم .
الراغب
هشش
- الهش: يقارب الهز في التحريك، ويقع على الشيء اللين كهش الورق، أي خبطه بالعصا. قال تعالى: }وأهش بها على غنمي{ [طه/18] وهش الرغيف في التنور يهش، وناقة هشوش: لينة غريزة اللبن، وفرس هشوش: (الفرس الهش: خلاف الصلود، وفرس هش: كثير العرق. الصحاح (هش) ) ضد الصلود، والصلود: الذي لا يكاد يعرق. ورجل هش الوجه: طلق المحيا، وقد هششت، وهش للمعروف يهش، وفلان ذو هشاش.
ملخص اللسان
1.     الهَشُّ والهَشِيشُ من كل شيء: ما فيه رَخاوَةٌ ولين، وشيءٌ هَشٌ  وهشِيشٌ، وهَشَ يَهِشُّ هَشاشةً، فهو هَشٌّ وهَشِيشٌ.
2.     وخُبْزة هَشَّةٌ:  رِخْوة المَكْسَر،وهَشَّ الخبْزُ  يَهِشُّ، بالكسر: صار هَشّاً.
3.     وهَشَّ هُشُوشةً: صار خَوَّاراً ضعيفاً.
4.     وهشَّ يَهِشُّ: تَكَسَّر وكَبِر.
5.     ورجل هَشٌ وهَشِيشٌ: بَشٌ مُهْتَرٌ  مَسْرورٌ.  وهشَّشْتُه وهَشِشْتُ به، بالكسر، وهشَشْت؛ هَشاشةً: بَشِشْت، والاسم الهَشَاشُ. وهشَّ  للشيء يَهِشُّ إِذا سُرَّ به وفَرِحَ.
6.     والهَشَاشةُ:  الارْتِياحُ والخِفَّة للمعروف.وهَشَشْت وهَشِشْت للمعروف هَشّاً  وهَشَاشةً واهْتَشَشْت: ارْتَحْتُ له واشْتَهَيْته؛
7.  ورَجل هشٌّ  إِذا هشَّ إلى إِخوانِه.واسْتَهشَّنِي أَمرُ كذا فَهَشَِشْت له أَي اسْتَخَفَّنِي فخَفَفْت له. الهَشِيشُ الرجلُ الذي يَفْرح إِذا سأَلته. يقال: هو هاشٌ عند  السؤَال وهَشِيشٌ ورائحٌ ومُرْتاحٌ وأَرْيَحِيٌّ؛
8.     ويقال: فلان هَشُّ المَكْسِرِ والمَكْسَرِ سَهْلُ الشأْن في طلَب  الحاجةِ، يكون مَدْحاً وذمّاً،
9.     والهَشُّ: جَذْبك الغُصْنَ من أَغصان الشجَرة  إِليك،
10.          وكذلك إِن نَثَرْتَ ورَقَها بعصاً هشَّه يهُشُّه هَشّاً فيهما ، لا يُخْبَطُ ولا يُعْضَد حِمَى رسولِ اللَّه،صلى اللَّه عليه وسلم، ولكن هُشُّوا هَشّاً أَي انثُرُوه نَثْراً بلِينِ  ورِفْقِ.
11.          وقد هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً إِذا خَبَطَ الشجرَ فأَلْقاه لغَنَمِه. وهشَشْتُ  الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً: خبَطْتُه بِعصاً ليتَحاتَّ؛ ومنه قوله عز وجل:وأَهُشُّ بها على غَنَمِي؛ قال الفراء: أَي أَضرِب بها الشجرَ اليابس ليَسْقُطَ ورَقُها فتَرْعاه غنَمُه؛
12.                        هَشَّ العودُ هُشُوشاً إِذا تكَسَّرَ،
لسان العرب
● - هشش: الهَشُّ والهَشِيشُ من كل شيء: ما فيه رَخاوَةٌ ولين، وشيءٌ هَشٌ  وهشِيشٌ، وهَشَ يَهِشُّ هَشاشةً، فهو هَشٌّ وهَشِيشٌ. وخُبْزة هَشَّةٌ:  رِخْوة المَكْسَر، ويقال: يابسة؛ وأَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ كذلك.وهَشَّ الخبْزُ  يَهِشُّ، بالكسر: صار هَشّاً. وهَشَّ هُشُوشةً: صار خَوَّاراً ضعيفاً.  وهشَّ يَهِشُّ: تَكَسَّر وكَبِر. ورجل هَشٌ وهَشِيشٌ: بَشٌ مُهْتَرٌ  مَسْرورٌ.  وهشَّشْتُه وهَشِشْتُ به، بالكسر، وهشَشْت؛ الأَخيرة عن أَبي  العَمَيْثَل الأَعرابيِّ، هَشاشةً: بَشِشْت، والاسم الهَشَاشُ. والهَشَاشةُ:  الارْتِياحُ والخِفَّة للمعروف. الجوهري: هشِشْتُ بفلان، بالكسر، أَهَشّ  هَشاشةً إِذا خَّفَفْت إِليه وارْتَحْت له وفَرِحْت به؛ ورجل هَشٌّ بَشٌّ. وفي  حديث ابن عمر: لقد راهَنَ النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، على فرس له يقال  له سَبْحَةُ فجاءَت سابقةً فلَهَشَ لذلك وأَعْجَبه أَي فلقد هشَّ، واللام  جواب القسم المحذوف أَو للتأْكيد. وهَشَشْت وهَشِشْت للمعروف هَشّاً  وهَشَاشةً واهْتَشَشْت: ارْتَحْتُ له واشْتَهَيْته؛ قال مُلَيح  الهُذَلي:مُهْتَشَّة لِدَلِيجِ الليلِ صادِقَة  وَقْع الهجيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ  وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، أَنه قال: هشِشْت يوماً فَقَبَّلْتُ  وأَنا صائم، فسأَلتُ عنه رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم؛ قال شمر: هشِشت  أَي فَرِحْت واشتهيت؛ قال الأَعشى:  أَضْحَى ابنُ ذِي فائشٍ سَلامةً ذي الـ  ـتفضال هَشّاً، فُؤَادُه جَذِلا  قال الأَصمعي: هشّاً فُؤَادُه أَي خفيفاً إِلى الخَيْر. قال: ورَجل هشٌّ  إِذا هشَّ إلى إِخوانِه. قال: والهَشَاشُ والأَشَاشُ واحدٌ.  واسْتَهشَّنِي أَمرُ كذا فَهَشَِشْت له أَي اسْتَخَفَّنِي فخَفَفْت له. وقال أَبو  عمرو: الهَشِيشُ الرجلُ الذي يَفْرح إِذا سأَلته. يقال: هو هاشٌ عند  السؤَال وهَشِيشٌ ورائحٌ ومُرْتاحٌ وأَرْيَحِيٌّ؛ وأَنشد أَبو الهَيْثَم في صفة  قِدْر:  وحاطِبانِ يهُشَّان الهَشيمَ لها،  وحاطِبُ الليلِ يلْقى دُونَها عنَنا  يَهُشَّان الهَشيمَ: يُكَسِّرانِه للقدْر. وقال عمرٌو. الخيلُ تُعْلَفُ  عند عَوَز العلَف هَشِيمَ السَمَك، والهَشِيشُ لِخُيُول أَهلِ الأَسْيافِ  خاصة؛ وقال النمر بن تَوْلَب:  والخَيْلُ في إِطْعامِها اللحمَ ضَرَرْ،  نُطْعِمها اللحمَ، إِذا عَزَّ الشَجَرْ  قال ذلك في كَلِمته التي يقول فيها:  اللَّهُ من آياتِه هذا القَمَرْ  قال: وتُعْلَفُ الخيلُ اللحمَ إِذا قلَّ الشجرُ. ويقال للرجل إِذا  مُدِحَ: هو هَشُّ المَكْسَِرِ أَي سَهْل الشأْن فيما يُطْلَبُ عنده من  الحوائج. ويقال: فلان هَشُّ المَكْسِرِ والمَكْسَرِ سَهْلُ الشأْن في طلَب  الحاجةِ، يكون مَدْحاً وذمّاً، فإِذا أَرادوا أَن يقولوا ليس هو بصَلاَّدِ  القِدْح، وإِذا أَرادوا أَن يقولوا هو خَوَّارُ العُودِ فهو ذمٌ. الجوهري:  الفَرَسُ الهَشُّ خِلاف الصَّلُود. وفرس هَشٌّ: كثيرُ العَرَق. وشاةٌ  هَشُوشٌ إِذا ثرَّتْ باللَّبَنِ. وقِرْبةٌ هَشَّاشةٌ: يَسِيل ماؤها  لرِقَّتِها، وهي ضد الوَكِيعةِ؛ وأَنشد أَبو عمرو لطَلْق بن عدي يصف  فرساً:كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ  ضَهْلُ شِنانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ  والحَوَرُ: الأَدِيمُ، والهَشُّ: جَذْبك الغُصْنَ من أَغصان الشجَرة  إِليك، وكذلك إِن نَثَرْتَ ورَقَها بعصاً هشَّه يهُشُّه هَشّاً فيهما. وقد  هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً إِذا خَبَطَ الشجرَ فأَلْقاه لغَنَمِه. وهشَشْتُ  الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً: خبَطْتُه بِعصاً ليتَحاتَّ؛ ومنه قوله عز وجل:  وأَهُشُّ بها على غَنَمِي؛ قال الفراء: أَي أَضرِب بها الشجرَ اليابس  ليَسْقُطَ ورَقُها فتَرْعاه غنَمُه؛ قال أَبو منصور: والقول ما قاله الفراءُ  والأَصمعي في هَشَّ الشجرَ، لا ما قاله الليث إِنه جَذْبُ الغُصْن من  الشجر إِليك. وفي حديث جابر: لا يُخْبَطُ ولا يُعْضَد حِمَى رسولِ اللَّه،  صلى اللَّه عليه وسلم، ولكن هُشُّوا هَشّاً أَي انثُرُوه نَثْراً بلِينِ  ورِفْقِ. ابن الأَعرابي: هَشَّ العودُ هُشُوشاً إِذا تكَسَّرَ، وهشَّ  للشيء يَهِشُّ إِذا سُرَّ به وفَرِحَ. وفَرَسٌ هَشُّ العِنَان: خَفِيفُ  العِنَان.  قال شمر: وهاشَ بمعنى هشَّ؛ قال الراعي:  فكَبَّر للرُّؤْيا وهاشَ فُؤَادُه،  وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها  قال: هاش طَرِبَ. ابن سيده: والهَشِيشةُ الورَقَةُ أَظُنُّ ذلك.  وهَشَاهِشُ القومِ: تحرُّكهم واضطرابُهم.
مقاييس اللغة:
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
القاموس المحيط:
هَشَّ الوَرَقَ يَهُشُّهُ ويَهِشَهُ خَبَطَهُ بعضاً لِيَتَحاتَّ. والهَشاشَةُ والهَشَاشُ الارْتِياحُ، والخِفَّةُ، والنَّشاطُ، والفِعْلُ كدَبَّ ومَلَّ وأنا به هَشٌّ بَشٌّ. والهَشِيشُ من يَفْرَحُ إذا سُئِلَ، والهَشْمُ، والرِّخْوُ اللَّيِّنُ، كالهَشِّ. والهشُّ الفَرَسُ الكثيرُ العَرَقِ، وضِدُّ الصَّلودِ. وهَشَّ الخُبْزُ يَهِشُّ هُشوشةً صار هَشّاً وهَشاشاً. وخُبْزٌ هَشاشٌ هَشٌّ. ورجُلٌ هَشُّ المَكْسَرِ سَهْلُ الشَّأنِ فيما يُطْلَبُ منه. وشاةٌ هَشوشٌ ثارَّةٌ باللَّبَن. وقِرْبَةٌ هَشَّاشةٌ يسيل ماؤها لِرِقَّتِها. والهَشْهاشُ الحَسَنُ الخُلُقِ السَّخِيُّ. وهَشَّشَهُ اسْتَضْعَفَهُ، ونَشَّطَهُ، وفَرَّحَهُ. واسْتَهَشَّهُ اسْتَخَفَّهُ. وهَشْهَشَهُ حركَهُ. والمُتَهَشْهِشَةُ المُتَحَبِّبَةُ إلى زَوْجِهَا الفَرِحةُ.
تاج العروس:
ه - ش - ش
هَشَّ الوَرَقَ يَهُشُّه بالضَّمِّ ويَهِشُّه بالكَسْرِ وبه قَرَأَ النُّخَعِيّ قولَه تعالَى وأَهشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وهي لُغَة في أَهُشُّ بالضّمِّ نقله الصّاغَانِيُّ : خَبَطَه بعَصاً لَيَتَحَاتَّ وقالَ الفَرّاءُ في مَعْنَى الآيَة : أَي أَضْرِبُ بها الشَّجَرَ اليَابِسَ ليَسْقُطَ وَرَقُهَا فتَرْعَاه غَنَمُه . وكذا قَوْل الأَصْمَعِيّ وقال اللَّيْثُ : الهَشُّ : جَذْبُكَ الغُصْنَ مِنْ أَغْصَانِ الشَّجَرَةِ إِلَيْكَ وكَذلِكَ إِنْ نَثَرْتَ وَرَقَهَا إِلَيْكَ بعَصاً وقال الأَزْهَرِيُّ : والقَوْلُ ما قَالَهُ الفَرّاءُ والأَصْمَعِيُّ فِي هَشِّ الشّجَرِ لا ما قالَه اللَّيْثُ إِنَّه جَذْبُ الغُصْنِ مِنَ الشَّجَرِ . والهَشَاشَةُ والهَشَاشُ : الارْتِيَاحُ والخِفَّةُ للمَعْرُوف والنَّشَاطُ قَالَ الأَصْمَعِيُّ : كالأَشَاشِ والفِعْلُ هَشَّ كدَبَّ ومَلَّ يُقَالُ : هَشِشْتُ بِفُلانٍ بالكَسْرِ أَهَشُّ هَشَاشَةً إِذا خَفَفْتَ إِلَيْه وارْتَحْتَ لَه قاله الجَوْهَرِيُّ . وأَنا بِه هَشٌّ بَشٌّ : فَرِحٌ مَسْرُورٌ وهَشَّشْتُه وهَشِشْتُ بهِ بالكَسْرِ وهَشَشْتُ الأَخِيرَةُ عن أَبِي العَمَيْثضلِ الأَعْرَابِيّ : أَيْ بَشِشْتُ . وقالَ شَمِرٌ : هَشِشْتُ : أَيْ فَرِحْتُ واشْتَهَيْتُ قال الأَعْشَى :
أَضْحَى ابنُ ذِي فائِشٍ سَلاَمَةُ ذو التَّ ... فْضَالِ هَشّاً فُؤَادُه جَذِلاَ
قالَ الأَصْمَعِيُّ : أَيْ خَفِيفاً إِلَى الخَيْرِ . قال : ورَجُلٌ هَشٌّ إِذا هَشَّ إِلَى إِخْوَانِه . وقال أَبو عَمْروٍ : الهَشِيشُ : مَنْ يَفْرَحُ إِذا سُئِلَ كالهَاشِّ يُقَالُ : هُوَ هاشٌّ عِنْدَ السُّؤالِ وهَشِيشٌ ورَائِحٌ ومُرْتَاحٌ وأَرْيَحِيٌّ وهو مَجازٌ . والهَشِيشُ : الهَشِيمُ وهُو لِخُيُولِ أَهْلِ الأَسْيَافِ خاصّةً . والهَشِيشُ : الرِّخْوُ اللَّيِّنُ كالهَشِّ يُقَالُ : شَيْءٌ هَشٌّ وَهَشِيشٌ أَيْ رِخْوٌ لَيِّنٌ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وقد هَشَّ يَهِشُّ هَشَاشَةً . ومِنَ المَجَازِ : الهَشُّ الفَرَسُ الكَثِيرُ العَرَقِ عن ابْنِ فارِسٍ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : هو ضِدُّ الصَّلُودِ ومِثْلُهُ لِلزَّمَخْشَرِيّ . وهَشَّ الخُبْزُ نَفْسُه يَهِشُّ بالكَسْرِ هُشُوشَةً وهَشّاً : صَار هَشّاً رِخْوَ المَكْسَرِ . وخُبْزٌ هَشَاشٌ كسَحَابٍ : هَشٌّ ويُقَال : خُبْزَةٌ هَشَّة أَي يَابِسَةٌ وكَذلِكَ أُتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ أَي رِخْوَةُ المَكْسَرِ أَوْ يابِسَةٌ . ومِنَ المَجَازِ : رَجُلٌ هَشٌّ المَكْسَرِ والمُكَسَّرِ كمَقْعَدٍ أَو مُعَظَّم أَيْ سَهْلُ الشَّأْنِ فِيمَا يُطْلَبُ مِنْهُ وعِنْدَه من الحَوَائِجِ وفي الأَسَاسِ : سَهْلُ الجانِب إِذا سُئِلَ يكونُ مَدْحاً وذَمّاً فإذا أَرادُوا أَنْ يَقُولُوا : ليسَ هو بِصَلاّدِ القِدْحِ فهو مَدْحٌ وإِذا أَرادُوا أَنْ يَقُولوا : هو خَوّارُ العُودِ فهو ذَمٌّ وقد تَقَدَّم في ك س ر . وشَاةٌ هَشُوشٌ كصَبُورٍ : ثَارَّةٌ باللَّبَنِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ . وقِرْبَةٌ هَشَّاشَةٌ : يَسِيلُ ماؤُهَا لِرِقَّتِهَا وهي ضِدُّ الوَكِيعَةِ قال طَلْقُ بنُ عَدِيّ يَصِف فَرَساً :
كَأَنّ ماءَ عِطْفِه الجَيّاشِ ... ضَهْلُ شِنَانِ الحَوْرِ الهَشّاشِ هكذا أَنْشَدَه أَبو عَمْروٍ والحَوَر : الأَدِيمُ . ومِنَ المَجَازِ : الهَشْهَاشُ : الحَسَنُ السَّخِيُّ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ . وهَشَّشَه تَهْشِيشاً : اسْتَضْعَفَه واسْتَلانَه و أَيْضاً : نَشَّطَهُ وفَرَّحَهُ . ومِنَ المجاز : اسْتَهَشَّهُ كَذَا : اسْتَخَفَّهُ فهَشَشْتُ لَهُ أَي خَفَفْتُ لَهُ . ويُقَالُ : فُلانٌ ما يَسْتَهِشُّه النَّعِيمُ . وهَشْهَشَهُ : حَرَّكَه عَنِ ابنِ دُرَيْدٍ وهَشَاهِشُ القَوْمِ : تَحَرُّكُهُم واضطِرَابُهُم نَقَلَه ابن سِيدَة . والمُتَهَشْهِشَةُ كَذَا في النُّسَخِ وصَوَابُه المُهَشْهِشَةُ : المُتَحَبِّبَةُ إِلى زَوْجِهَا الفَرِحَةُ بهِ . وممّا يُسْتَدْرَك عَلَيْه هَشَّ الرَّجُلُ هُشُوشَةً : صَارَ خَوّاراً ضَعِيفاً . وهَشَّ يَهِشُّ : تَكَسَّرَ وكَبِرَ . ورَجُلٌ هشِيشٌ : مُهْتَر وخُبْزَةٌ هَشَّة : يابِسَةٌ وصَرَّح ابنُ القَطّاع أَنَّه من الأَضْدادِ وقَدْ أَغْفَلَه المُصَنِّف . واهُتَشَشْتُ لِلْمَعْروفِ : ارْتَحْتُ لَهُ واشْتَهَيْتُه قَالَ مُلَيْحٌ الهُذَلِيُّ :
مُهْتَشَّةٌ لدَلِيجِ اللَّيْلِ صَادِقَةٌ ... وَقْعَ الهَجِيرِ إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ وهَشَّ الهَشِيمَ : كَسَرَه وأَنْشَدَ أَبُو الهَيْثَمِ في صِفَةِ قِدْرٍ :
وحاطِبَانِ يَهُشَّانِ الهَشِيمَ لَهَا ... وحَاطِبُ اللَّيْلِ يلْقى دُوْنَها عَنَنَا وقَالَ ابنُ الأَعْرَابِيِّ : هَشَّ العُودُ هُشُوشاً إِذا تَكَسَّرَ . وفَرَسٌ هَشُّ العِنَانِ : خَفِيفُه . والهَشِيشَةُ : الوَرَقُ . قالَ ابنُ سِيدَه : أَظُنُّ ذلِك . وهَشْهَشَ الوَرَقَ : هَشَّهُ نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ . ودَخَلْتُ عَلَيْه فاهْتَزَّ لي واهْتَشَّ بِي بِمَعْنَىً . وهِش بالكَسْرِ : لَقَبُ الشَّرِيفِ عَليِّ بنِ أَحْمَدَ بنِ عبدِ اللهِ الحُسَيْنِيِّ القِنَائِيّ وَجدُّه هذا مِمَّن تَرْجَمَه السُّيُوطِيّ وأَثْنَى عليه وهو من أَهل القَرْن التاسِع ومِنْ وَلَدهِ صاحِبُنَا السّيدُ الفاضِلُ عَليُّ بنُ عُمَرَ بنِ مُحَمّدِ بنِ عَليٍّ مِمّن ساحَ في البلاد واجْتَمَعَ عَلَى الشُّيُوخِ وسَمِعَ قَلِيلاً

##### Türkçe

هشش
**هَشَّ - يَهُشُّ**

**هَشَّ- يَهُشُّ** + bir varlık + bir şey ile + bir varlık üzerine: onu onunla hafif bir vuruşla vurur: ince hafif bir değnek veya benzeriyle bir şey üzerine, ağaç yaprağı veya koyun gibi, hafif bir vuruş etkisi meydana getirmek için; yönü değiştirmek için; yahut yaprağı ağaç dallarından veya benzerinden silkelemek için.

Ve lafız, “varlığı hareket ettiren ve onu sarsan ani bir kuvvetle vurma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَرَعَ - يَقْرَعُ**، **خَبَطَ - يَخْبِطُ**، **ضَرَبَ - يَضْرِبُ**، **صَدَى - يَصْدِي**، **هَشَّ- يَهُشُّ**، **نَقَرَ - يَنْقُرُ**

**أهش**
	﴿**قال هي عصاي أتوكأ عليها وأهش بها على غنمي ولي فيها مآرب أخرى(18)**﴾ طه

مختار الصحاح
● [هشش] **ه ش ش**: **هَشَّ الورق**: onu bir değnekle dövdü ki dökülsün; ve onun bâbı **رد**’dir. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وأهُشُّ بها على غنمي**﴾. Ve **الهَشَاشَةُ** (fetha ile): iyiliğe karşı ferahlama ve hafifliktir. Ve “**هَشَّ به يهشُّ**” (fetha ile) “**هَشَاشَةً**” (olarak) denir: ona karşı hafifledi ve ona ferahladı. Ve bir adam: **هَشُّ بَشُّ**. Ve bir şey: **هَشٌّ** ve **هَشِيشٌ**, yani gevşek, yumuşak.

معجم الفرائد القرآنية:
**هـ ش ش**
“**أَهُشُّ**” Yüce Allah’ın sözünde: “**قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي**” (18) طه.
**هَشّ** (yaprak): onu bir değnekle dövdü ki dökülsün; mana: ağacı döver ki yaprağı dağılsın da koyun onu otlasın.

الراغب
هشش
- **الهش**: hareket ettirmede **الهز**’e yaklaşır; ve yumuşak şey üzerine vâki olur; yaprağı **هش** etmek gibi; yani onu değnekle dövmek. Yüce Allah dedi: }**وأهش بها على غنمي**{ [طه/18]. Ve ekmeği tandırda **هش** etti, **يهش**. Ve bir deve: **هشوش**: sütü tabiatça yumuşak. Ve bir at: **هشوش**: (**الفرس الهش**: **الصلود**’un zıddı; ve **فرس هش**: çok terleyen. **الصحاح (هش)**) **الصلود**’un zıddı; ve **الصلود**: neredeyse terlemeyen. Ve bir adam: **هش الوجه**: çehresi açık. Ve “**هششت**” denir. Ve iyiliğe **هش** eder, **يهش**. Ve falan kimse: **ذو هشاش**.

ملخص اللسان
1. **الهَشُّ** ve **الهَشِيشُ** her şeyden: içinde gevşeklik ve yumuşaklık olan; ve bir şey **هَشٌ** ve **هشِيشٌ**; ve **هَشَ يَهِشُّ هَشاشةً**; o hâlde o **هَشٌّ** ve **هَشِيشٌ**’tir.
2. Ve **خُبْزة هَشَّةٌ**: kırığı yumuşak; ve **هَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ** (kesra ile): **هَشّ** oldu.
3. Ve **هَشَّ هُشُوشةً**: zayıf, güçsüz oldu.
4. Ve **هشَّ يَهِشُّ**: kırıldı ve büyüdü.
5. Ve bir adam **هَشٌ** ve **هَشِيشٌ**: güler yüzlü, neşeli, sevinçli. Ve “**هشَّشْتُه**” ve “**هَشِشْتُ به**” (kesra ile) ve “**هشَشْت**”; “**هَشاشةً**”: güler yüz gösterdim; isim: **الهَشَاشُ**. Ve **هشَّ للشيء يَهِشُّ**: onunla sevindi ve ferahladı.
6. Ve **الهَشَاشةُ**: iyiliğe karşı ferahlama ve hafiflik. Ve “**هَشَشْت**” ve “**هَشِشْت**” iyiliğe karşı, **هَشّاً** ve **هَشَاشةً**; ve “**اهْتَشَشْت**”: ona ferahladım ve onu arzuladım;
7. Ve bir adam **هشٌّ**: kardeşlerine doğru **هشَّ** ederse. Ve “**اسْتَهشَّنِي** şu iş” denir, “**فَهَشِشْت له**”: yani beni hafifletti de ben ona hafifledim. **الهَشِيشُ**: kendisinden istediğinde sevinen adamdır. Denir: o, istek anında **هاشٌ** ve **هَشِيشٌ** ve **رائحٌ** ve **مُرْتاحٌ** ve **أَرْيَحِيٌّ**’dir;
8. Ve denir: falan kimse **هَشُّ المَكْسِرِ والمَكْسَرِ**: ihtiyaç talebinde işi kolay; övgü ve yergi olur,
9. Ve **الهَشُّ**: ağacın dallarından bir dalı kendine çekmendir,
10. Ve yine, yaprağını bir değnekle dağıttığında, onu **هشَّه يهُشُّه هَشّاً**; ikisinde de. “Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, himâsı ne dövülür ne de dalı kesilir; fakat **هُشُّوا هَشّاً**”, yani onu yumuşaklık ve incelikle saçın, saçma olarak.
11. Ve “**هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً**” denir: ağacı dövdüğünde ve onu koyununa attığında. Ve “**هشَشْتُ الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً**”: onu bir değnekle dövdüm ki dökülsün; ve ondan, Aziz ve Celil olanın sözü: **وأَهُشُّ بها على غَنَمِي**. **الفراء** dedi: yani onunla kuru ağaca vururum ki yaprağı düşsün de koyunu onu otlasın;
12. **هَشَّ العودُ هُشُوشاً**: kırıldığı zaman,

لسان العرب
● - هشش: **الهَشُّ** ve **الهَشِيشُ** her şeyden: içinde gevşeklik ve yumuşaklık olan; ve bir şey **هَشٌ** ve **هشِيشٌ**; ve **هَشَ يَهِشُّ هَشاشةً**; o hâlde o **هَشٌّ** ve **هَشِيشٌ**’tir. Ve **خُبْزة هَشَّةٌ**: kırığı yumuşak; ve denir: kuru; ve **أَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ** da böyledir. Ve **هَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ** (kesra ile): **هَشّ** oldu. Ve **هَشَّ هُشُوشةً**: zayıf, güçsüz oldu. Ve **هشَّ يَهِشُّ**: kırıldı ve büyüdü. Ve bir adam **هَشٌ** ve **هَشِيشٌ**: güler yüzlü, neşeli, sevinçli. Ve “**هشَّشْتُه**” ve “**هَشِشْتُ به**” (kesra ile) ve “**هشَشْت**”; sonuncusu, bedevî **أَبي العَمَيْثَل**’den: “**هَشاشةً**”: güler yüz gösterdim; isim: **الهَشَاشُ**. Ve **الهَشَاشةُ**: iyiliğe karşı ferahlama ve hafiflik. **الجوهري**: “**هشِشْتُ بفلان**” (kesra ile) “**أَهَشّ هَشاشةً**”: ona karşı hafiflediğim, ona ferahladığım ve onunla sevindiğim zaman. Ve bir adam: **هَشٌّ بَشٌّ**. Ve İbn Ömer hadîsinde: Nebî, صلى الله عليه وسلم, **سَبْحَةُ** denilen bir atı üzerine bahis yaptı; o da önde geldi; bunun için **فلَهَشَ** ve onu beğendi; yani gerçekten **هشَّ** etti. Ve **اللام**: hazfedilmiş kasemin cevabıdır yahut te’kid içindir. Ve “**هَشَشْت**” ve “**هَشِشْت**” iyiliğe karşı, **هَشّاً** ve **هَشَاشةً**; ve “**اهْتَشَشْت**”: ona ferahladım ve onu arzuladım; **مُلَيح الهُذَلي** dedi:
مُهْتَشَّة لِدَلِيجِ الليلِ صادِقَة  وَقْع الهجيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ
Ve Ömer hadîsinde, رضي الله عنه: “Bir gün **هشِشْت** ettim de öptüm, ben oruçluyken; bunun hakkında Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, sordum.” **شمر** dedi: **هشِشت**: yani sevindim ve arzuladım. **الأَعشى** dedi:
أَضْحَى ابنُ ذِي فائشٍ سَلامةً ذي الـ
ـتفضال هَشّاً، فُؤَادُه جَذِلا
**الأَصمعي** dedi: “**هشّاً فُؤَادُه**” yani hayra karşı hafif. Dedi: ve bir adam **هشٌّ**: kardeşlerine doğru **هشَّ** ederse. Dedi: ve **الهَشَاشُ** ile **الأَشَاشُ** birdir. Ve “**اسْتَهشَّنِي** şu iş” denir, “**فَهَشِشْت له**”: yani beni hafifletti de ben ona hafifledim. Ve **أَبو عمرو** dedi: **الهَشِيشُ**: kendisinden istediğinde sevinen adamdır. Denir: o, istek anında **هاشٌ** ve **هَشِيشٌ** ve **رائحٌ** ve **مُرْتاحٌ** ve **أَرْيَحِيٌّ**’dir. Ve **أَبو الهَيْثَم** bir kazan sıfatında inşad etti:
وحاطِبانِ يهُشَّان الهَشيمَ لها،
وحاطِبُ الليلِ يلْقى دُونَها عنَنا
“**يَهُشَّان الهَشيمَ**”: onu kazan için kırarlar. Ve **عمرٌو** dedi: atlar, yem kıtlığında **هَشِيمَ السَمَك** ile yemlenir; ve **الهَشِيشُ**, özellikle kılıç ehlinin atları içindir. Ve **النمر بن تَوْلَب** dedi:
والخَيْلُ في إِطْعامِها اللحمَ ضَرَرْ،
نُطْعِمها اللحمَ، إِذا عَزَّ الشَجَرْ
Bunu, “**اللَّهُ من آياتِه هذا القَمَرْ**” dediği kelimesinde söyledi. Dedi: ağaç azaldığında atlara et yedirilir. Ve bir adam övüldüğünde denir: o **هَشُّ المَكْسَِرِ**’dir; yani kendisinden istenen ihtiyaçlarda işi kolay. Ve denir: falan kimse **هَشُّ المَكْسِرِ والمَكْسَرِ**: ihtiyaç talebinde işi kolay; övgü ve yergi olur. Eğer “o, **صَلاَّدِ القِدْح** değildir” demek isterlerse bu övgüdür; ve eğer “o, **خَوَّارُ العُودِ**’dur” demek isterlerse bu yergidir. **الجوهري**: **الفَرَسُ الهَشُّ**: **الصَّلُود**’un zıddıdır. Ve **فرس هَشٌّ**: çok terleyen. Ve **شاةٌ هَشُوشٌ**: sütle coştuğu zaman. Ve **قِرْبةٌ هَشَّاشةٌ**: inceliğinden suyu sızar; ve o, **الوَكِيعةِ**’nin zıddıdır. Ve **أَبو عمرو**, **طَلْق بن عدي**’den bir atı vasfederken inşad etti:
كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
Ve **الحَوَرُ**: deridir. Ve **الهَشُّ**: ağacın dallarından bir dalı kendine çekmendir; ve yine, yaprağını bir değnekle dağıttığında, onu **هشَّه يهُشُّه هَشّاً**; ikisinde de. Ve “**هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً**” denir: ağacı dövdüğünde ve onu koyununa attığında. Ve “**هشَشْتُ الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً**”: onu bir değnekle dövdüm ki dökülsün; ve ondan, Aziz ve Celil olanın sözü: **وأَهُشُّ بها على غَنَمِي**. **الفراء** dedi: yani onunla kuru ağaca vururum ki yaprağı düşsün de koyunu onu otlasın. **أَبو منصور** dedi: söz, **الفراء** ve **الأَصمعي**’nin **هَشَّ الشجرَ** hakkında söylediğidir; **الليث**’in “o, dalı ağaçtan kendine çekmektir” dediği değil. Ve Câbir hadîsinde: “Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, himâsı ne dövülür ne de dalı kesilir; fakat **هُشُّوا هَشّاً**”, yani onu yumuşaklık ve incelikle saçın, saçma olarak. **ابن الأَعرابي**: **هَشَّ العودُ هُشُوشاً**: kırıldığı zaman. Ve **هشَّ للشيء يَهِشُّ**: onunla sevindi ve ferahladı. Ve **فَرَسٌ هَشُّ العِنَان**: dizgini hafif. **شمر** dedi: **وهاشَ** “**هشَّ**” manasındadır. **الراعي** dedi:
فكَبَّر للرُّؤْيا وهاشَ فُؤَادُه،
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
Dedi: **هاش**: coştu. **ابن سيده**: ve **الهَشِيشةُ**: yapraktır; zannederim bu. Ve **هَشَاهِشُ القومِ**: onların hareketi ve çalkantısıdır.

مقاييس اللغة:
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: gevşeklik ve yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ve gevşek yumuşak olan **هَشٌّ**’tur. Ve ondan: **رجل هشٌّ**: çehresi açık; ve “**هَشِشتَ**” denmiştir; ve **ذُو هَشَاش**. Ve **الفرس الهَشُّ**: çok terleyen. Ve **شَاةٌ هَشُوشٌ**: sütü bol.
Ve bâbdan: “**هَشَشْتُ الورقَ هشّاً**”: onu bir değnekle dövdüm.

القاموس المحيط:
**هَشَّ الوَرَقَ**: onu dövdü; bir kısmını bir kısmına; ki dökülsün; **يَهُشُّهُ** ve **يَهِشَهُ**. Ve **الهَشاشَةُ** ve **الهَشَاشُ**: ferahlama, hafiflik, canlılık; ve fiil, **دَبَّ** ve **مَلَّ** gibi. Ve “Ben onunla **هَشٌّ بَشٌّ**’um”: sevinçli, mesrur. Ve **الهَشِيشُ**: kendisinden istenince sevinen kimse. Ve **الهَشْمُ**; ve gevşek yumuşak; **الهَشِّ** gibi. Ve **الهشُّ**: çok terleyen at; ve **الصَّلودِ**’un zıddı. Ve **هَشَّ الخُبْزُ يَهِشُّ هُشوشةً**: **هَشّاً** ve **هَشاشاً** oldu. Ve **خُبْزٌ هَشاشٌ هَشٌّ**. Ve bir adam **هَشُّ المَكْسَرِ**: kendisinden istenen şeylerde işi kolay. Ve **شاةٌ هَشوشٌ**: sütle coşkun. Ve **قِرْبَةٌ هَشَّاشةٌ**: inceliğinden suyu sızar. Ve **الهَشْهاشُ**: güzel huylu, cömert. Ve **هَشَّشَهُ**: onu zayıf buldu; onu canlandırdı; onu sevindirdi. Ve **اسْتَهَشَّهُ**: onu hafife aldı. Ve **هَشْهَشَهُ**: onu hareket ettirdi. Ve **المُتَهَشْهِشَةُ**: kocasına sevgi gösteren, onunla sevinen.

تاج العروس:
**ه - ش - ش**
**هَشَّ الوَرَقَ يَهُشُّه** (damme ile) ve **يَهِشُّه** (kesra ile); ve **النُّخَعِيّ** bununla, Yüce Allah’ın “**وأَهشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي**” sözünü okudu; ve bu, **أَهُشُّ**’ta (damme ile) bir lugattır; **الصّاغَانِيُّ** nakletti: onu bir değnekle dövdü ki dökülsün. Ve **الفَرّاءُ** âyetin manasında dedi: yani onunla kuru ağaca vururum ki yaprağı düşsün de koyunu onu otlasın. Ve **الأَصْمَعِيّ**’nin sözü de böyledir. Ve **اللَّيْثُ** dedi: **الهَشُّ**: ağacın dallarından dalı kendine çekmendir; ve yine, yaprağını bir değnekle kendine doğru dağıttığında. Ve **الأَزْهَرِيُّ** dedi: söz, **الفَرّاءُ** ve **الأَصْمَعِيُّ**’nin **هَشِّ الشّجَرِ** hakkında söylediğidir; **اللَّيْثُ**’in “o, dalı ağaçtan çekmektir” dediği değil. Ve **الهَشَاشَةُ** ve **الهَشَاشُ**: iyiliğe karşı ferahlama ve hafiflik ve canlılık. **الأَصْمَعِيُّ** dedi: **الأَشَاشِ** gibi. Ve fiil: **هَشَّ**; **دَبَّ** ve **مَلَّ** gibi. Denir: “**هَشِشْتُ بِفُلانٍ**” (kesra ile) “**أَهَشُّ هَشَاشَةً**”: ona karşı hafiflediğin ve ona ferahladığın zaman; bunu **الجَوْهَرِيُّ** söyledi. Ve “Ben onunla **هَشٌّ بَشٌّ**’um”: sevinçli, mesrur. Ve “**هَشَّشْتُه**” ve “**هَشِشْتُ بهِ**” (kesra ile) ve “**هَشَشْتُ**”; sonuncusu, bedevî **أَبي العَمَيْثضلِ**’den: yani güler yüz gösterdim. Ve **شَمِرٌ** dedi: “**هَشِشْتُ**”: yani sevindim ve arzuladım. **الأَعْشَى** dedi:
أَضْحَى ابنُ ذِي فائِشٍ سَلاَمَةُ ذو التَّ ... فْضَالِ هَشّاً فُؤَادُه جَذِلاَ
**الأَصْمَعِيُّ** dedi: yani hayra karşı hafif. Dedi: ve bir adam **هَشٌّ**: kardeşlerine doğru **هَشَّ** ederse. Ve **أَبو عَمْروٍ** dedi: **الهَشِيشُ**: kendisinden istenince sevinen; **الهَاشِّ** gibi. Denir: o, istek anında **هاشٌّ** ve **هَشِيشٌ** ve **رَائِحٌ** ve **مُرْتَاحٌ** ve **أَرْيَحِيٌّ**’dir; ve bu mecazdır. Ve **الهَشِيشُ**: **الهَشِيمُ**’dir; ve o, özellikle kılıç ehlinin atları içindir. Ve **الهَشِيشُ**: gevşek yumuşak; **الهَشِّ** gibi. Denir: bir şey **هَشٌّ** ve **هَشِيشٌ**, yani gevşek yumuşak; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve gerçekten **هَشَّ يَهِشُّ هَشَاشَةً**. Ve mecazdan: **الهَشُّ**: çok terleyen at; **ابنِ فارِسٍ**’ten. Ve **الجَوْهَرِيُّ** dedi: o, **الصَّلُودِ**’un zıddıdır; ve benzeri **الزَّمَخْشَرِيّ**’ye aittir. Ve **هَشَّ الخُبْزُ** bizzat kendisi **يَهِشُّ** (kesra ile) **هُشُوشَةً** ve **هَشّاً**: **هَشّاً** oldu; kırığı yumuşak. Ve **خُبْزٌ هَشَاشٌ** (سَحَاب gibi): **هَشٌّ**. Ve denir: **خُبْزَةٌ هَشَّة**: yani kuru; ve yine **أُتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ**: yani kırığı yumuşak yahut kuru. Ve mecazdan: bir adam **هَشٌّ المَكْسَرِ والمُكَسَّرِ** (مَقْعَدٍ yahut مُعَظَّم gibi): yani kendisinden ve yanında bulunan ihtiyaçlarda istenen şeylerde işi kolay. Ve **الأَسَاسِ**’ta: istenince yanı kolay; övgü ve yergi olur. Eğer “o, **بِصَلاّدِ القِدْحِ** değildir” demek isterlerse bu övgüdür; ve eğer “o, **خَوّارُ العُودِ**’dur” demek isterlerse bu yergidir; ve bu, **ك س ر**’de geçti. Ve **شَاةٌ هَشُوشٌ** (صَبُور gibi): sütle coşkun; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve **قِرْبَةٌ هَشَّاشَةٌ**: inceliğinden suyu sızar; ve o, **الوَكِيعَةِ**’nin zıddıdır. **طَلْقُ بنُ عَدِيّ** bir atı vasfederken dedi:
كَأَنّ ماءَ عِطْفِه الجَيّاشِ ... ضَهْلُ شِنَانِ الحَوْرِ الهَشّاشِ
Bunu **أَبو عَمْروٍ** böyle inşad etti; ve **الحَوَر**: deridir. Ve mecazdan: **الهَشْهَاشُ**: güzel, cömert; **ابنِ الأَعْرَابِيِّ**’den. Ve **هَشَّشَه تَهْشِيشاً**: onu zayıf buldu ve onu yumuşak buldu; ve ayrıca: onu canlandırdı ve onu sevindirdi. Ve mecazdan: “**اسْتَهَشَّهُ** şöyle”: onu hafife aldı; “**فهَشَشْتُ لَهُ**”: yani ona hafifledim. Ve denir: falan kimseyi nimet hafifletmez: “**ما يَسْتَهِشُّه النَّعِيمُ**”. Ve **هَشْهَشَهُ**: onu hareket ettirdi; **ابنِ دُرَيْدٍ**’den. Ve **هَشَاهِشُ القَوْمِ**: onların hareketi ve çalkantısı; bunu **ابن سِيدَة** nakletti. Ve **المُتَهَشْهِشَةُ**: nüshalarda böyle; doğrusu **المُهَشْهِشَةُ**: kocasına sevgi gösteren, onunla sevinen. Ve “üzerine istidrâk edilenlerden”: **هَشَّ الرَّجُلُ هُشُوشَةً**: zayıf, güçsüz oldu. Ve **هَشَّ يَهِشُّ**: kırıldı ve büyüdü. Ve bir adam **هشِيشٌ**: bunamış. Ve **خُبْزَةٌ هَشَّة**: kuru. Ve **ابنُ القَطّاع** bunun zıt anlamlılardan olduğunu açıkça söyledi; ve musannif onu ihmal etti. Ve “**اهُتَشَشْتُ لِلْمَعْروفِ**”: ona ferahladım ve onu arzuladım. **مُلَيْحٌ الهُذَلِيُّ** dedi:
مُهْتَشَّةٌ لدَلِيجِ اللَّيْلِ صَادِقَةٌ ... وَقْعَ الهَجِيرِ إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ
Ve **هَشَّ الهَشِيمَ**: onu kırdı. Ve **أَبُو الهَيْثَمِ** bir kazan sıfatında inşad etti:
وحاطِبَانِ يَهُشَّانِ الهَشِيمَ لَهَا ... وحَاطِبُ اللَّيْلِ يلْقى دُوْنَها عَنَنَا
Ve **ابنُ الأَعْرَابِيِّ** dedi: **هَشَّ العُودُ هُشُوشاً**: kırıldığı zaman. Ve **فَرَسٌ هَشُّ العِنَانِ**: onun dizgini hafif. Ve **الهَشِيشَةُ**: yapraktır. **ابنُ سِيدَه** dedi: zannederim bu. Ve **هَشْهَشَ الوَرَقَ**: onu **هشَّه**; bunu **الزَّمَخْشَرِيُّ** nakletti. Ve “Onun yanına girdim de bana doğru sallandı ve benimle **اهْتَشَّ** etti” aynı manadadır. Ve **هِش** (kesra ile): şerif **عَليِّ بنِ أَحْمَدَ بنِ عبدِ اللهِ الحُسَيْنِيِّ القِنَائِيّ**’nin lakabıdır; ve onun dedesi, **السُّيُوطِيّ**’nin tercüme ettiği ve onu övdüğü kimselerdendir; o, dokuzuncu asır ehlindendir. Ve onun soyundan, bizim sahibimiz, faziletli seyyid **عَليُّ بنُ عُمَرَ بنِ مُحَمّدِ بنِ عَليّ**; beldelerde dolaşan, şeyhlerle buluşan ve az işiten kimselerdendir.
