# هشش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هشش

الهَشُّ والهَشِيشُ من كل شيء: ما فيه رَخاوَةٌ ولين، وشيءٌ هَشٌ وهشِيشٌ، وهَشَ يَهِشُّ هَشاشةً، فهو هَشٌّ وهَشِيشٌ. وخُبْزة هَشَّةٌ: رِخْوة المَكْسَر، ويقال: يابسة؛ وأَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ كذلك.وهَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ، بالكسر: صار هَشّاً. وهَشَّ هُشُوشةً: صار خَوَّاراً ضعيفاً. وهشَّ يَهِشُّ: تَكَسَّر وكَبِر. ورجل هَشٌ وهَشِيشٌ: بَشٌ مُهْتَرٌ مَسْرورٌ.
وهشَّشْتُه وهَشِشْتُ به، بالكسر، وهشَشْت؛ الأَخيرة عن أَبي العَمَيْثَل الأَعرابيِّ، هَشاشةً: بَشِشْت، والاسم الهَشَاشُ. والهَشَاشةُ: الارْتِياحُ والخِفَّة للمعروف. الجوهري: هشِشْتُ بفلان، بالكسر، أَهَشّ هَشاشةً إِذا خَّفَفْت إِليه وارْتَحْت له وفَرِحْت به؛ ورجل هَشٌّ بَشٌّ. وفي حديث ابن عمر: لقد راهَنَ النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، على فرس له يقال له سَبْحَةُ فجاءَت سابقةً فلَهَشَ لذلك وأَعْجَبه أَي فلقد هشَّ، واللام جواب القسم المحذوف أَو للتأْكيد. وهَشَشْت وهَشِشْت للمعروف هَشّاً وهَشَاشةً واهْتَشَشْت: ارْتَحْتُ له واشْتَهَيْته؛ قال مُلَيح الهُذَلي:مُهْتَشَّة لِدَلِيجِ الليلِ صادِقَة
وَقْع الهجيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ
وفي حديث عمر، رضي اللَّه عنه، أَنه قال: هشِشْت يوماً فَقَبَّلْتُ وأَنا صائم، فسأَلتُ عنه رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم؛ قال شمر: هشِشت أَي فَرِحْت واشتهيت؛ قال الأَعشى:
أَضْحَى ابنُ ذِي فائشٍ سَلامةً ذي الـ
ـتفضال هَشّاً، فُؤَادُه جَذِلا
قال الأَصمعي: هشّاً فُؤَادُه أَي خفيفاً إِلى الخَيْر. قال: ورَجل هشٌّ إِذا هشَّ إلى إِخوانِه. قال: والهَشَاشُ والأَشَاشُ واحدٌ. واسْتَهشَّنِي أَمرُ كذا فَهَشَِشْت له أَي اسْتَخَفَّنِي فخَفَفْت له. وقال أَبو عمرو: الهَشِيشُ الرجلُ الذي يَفْرح إِذا سأَلته. يقال: هو هاشٌ عند السؤَال وهَشِيشٌ ورائحٌ ومُرْتاحٌ وأَرْيَحِيٌّ؛ وأَنشد أَبو الهَيْثَم في صفة قِدْر:
وحاطِبانِ يهُشَّان الهَشيمَ لها،
وحاطِبُ الليلِ يلْقى دُونَها عنَنا
يَهُشَّان الهَشيمَ: يُكَسِّرانِه للقدْر. وقال عمرٌو. الخيلُ تُعْلَفُ عند عَوَز العلَف هَشِيمَ السَمَك، والهَشِيشُ لِخُيُول أَهلِ الأَسْيافِ خاصة؛ وقال النمر بن تَوْلَب:
والخَيْلُ في إِطْعامِها اللحمَ ضَرَرْ،
نُطْعِمها اللحمَ، إِذا عَزَّ الشَجَرْ
قال ذلك في كَلِمته التي يقول فيها:
اللَّهُ من آياتِه هذا القَمَرْ
قال: وتُعْلَفُ الخيلُ اللحمَ إِذا قلَّ الشجرُ. ويقال للرجل إِذا مُدِحَ: هو هَشُّ المَكْسَِرِ أَي سَهْل الشأْن فيما يُطْلَبُ عنده من الحوائج. ويقال: فلان هَشُّ المَكْسِرِ والمَكْسَرِ سَهْلُ الشأْن في طلَب الحاجةِ، يكون مَدْحاً وذمّاً، فإِذا أَرادوا أَن يقولوا ليس هو بصَلاَّدِ القِدْح، وإِذا أَرادوا أَن يقولوا هو خَوَّارُ العُودِ فهو ذمٌ. الجوهري: الفَرَسُ الهَشُّ خِلاف الصَّلُود. وفرس هَشٌّ: كثيرُ العَرَق. وشاةٌ هَشُوشٌ إِذا ثرَّتْ باللَّبَنِ. وقِرْبةٌ هَشَّاشةٌ: يَسِيل ماؤها لرِقَّتِها، وهي ضد الوَكِيعةِ؛ وأَنشد أَبو عمرو لطَلْق بن عدي يصف فرساً:كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
والحَوَرُ: الأَدِيمُ، والهَشُّ: جَذْبك الغُصْنَ من أَغصان الشجَرة إِليك، وكذلك إِن نَثَرْتَ ورَقَها بعصاً هشَّه يهُشُّه هَشّاً فيهما. وقد هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً إِذا خَبَطَ الشجرَ فأَلْقاه لغَنَمِه. وهشَشْتُ الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً: خبَطْتُه بِعصاً ليتَحاتَّ؛ ومنه قوله عز وجل: وأَهُشُّ بها على غَنَمِي؛ قال الفراء: أَي أَضرِب بها الشجرَ اليابس ليَسْقُطَ ورَقُها فتَرْعاه غنَمُه؛ قال أَبو منصور: والقول ما قاله الفراءُ والأَصمعي في هَشَّ الشجرَ، لا ما قاله الليث إِنه جَذْبُ الغُصْن من الشجر إِليك. وفي حديث جابر: لا يُخْبَطُ ولا يُعْضَد حِمَى رسولِ اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ولكن هُشُّوا هَشّاً أَي انثُرُوه نَثْراً بلِينِ ورِفْقِ. ابن الأَعرابي: هَشَّ العودُ هُشُوشاً إِذا تكَسَّرَ، وهشَّ للشيء يَهِشُّ إِذا سُرَّ به وفَرِحَ. وفَرَسٌ هَشُّ العِنَان: خَفِيفُ العِنَان.
قال شمر: وهاشَ بمعنى هشَّ؛ قال الراعي:
فكَبَّر للرُّؤْيا وهاشَ فُؤَادُه،
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
قال: هاش طَرِبَ. ابن سيده: والهَشِيشةُ الورَقَةُ أَظُنُّ ذلك. وهَشَاهِشُ القومِ: تحرُّكهم واضطرابُهم.

### Türkçe

**الهَشُّ** ve **الهَشِيشُ**, her şeyden: içinde gevşeklik ve yumuşaklık bulunan şeydir; ve **هَشٌّ** ve **هشِيشٌ** olan bir şey. Ve **هَشَ يَهِشُّ هَشاشةً**: o hâlde o **هَشٌّ** ve **هَشِيشٌ**dur. Ve **خُبْزة هَشَّةٌ**: kırılması yumuşak olan; ve denilir: kuru; ve **أَتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ** de böyledir. Ve **هَشَّ الخبْزُ يَهِشُّ** (kesre ile): **هَشّاً** oldu. Ve **هَشَّ هُشُوشةً**: zayıf, güçsüz oldu. Ve **هشَّ يَهِشُّ**: kırıldı ve büyüdü. Ve **رجل هَشٌ وهَشِيشٌ**: güler yüzlü, yıpranmış, sevinçli.

Ve **وهشَّشْتُه** ve **هَشِشْتُ به** (kesre ile) ve **وهشَشْت**; sonuncusu Ebû’l-ʿUmeysil el-Aʿrâbî’den: **هَشاشةً**: güler yüz gösterdim; isim **الهَشَاشُ**tur. Ve **الهَشَاشةُ**: iyiliğe karşı ferahlık ve hafifliktir. el-Cevherî: **هشِشْتُ بفلان** (kesre ile), **أَهَشّ هَشاشةً**: ona karşı hafifledim, ona ferahladım ve onunla sevindim demektir; ve **رجل هَشٌّ بَشٌّ**. Ve İbn Ömer hadîsinde: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, kendisine **سَبْحَةُ** denilen bir at üzerine bahis yaptı; o da önde geldi; bunun için elbette sevindi ve onu beğendi; yani elbette **هشَّ** etti; **اللام** hazfedilmiş kasemin cevabıdır yahut te’kîd içindir. Ve **هَشَشْت** ve **هَشِشْت** iyiliğe karşı **هَشّاً** ve **هَشَاشةً** ve **اهْتَشَشْت**: ona ferahladım ve onu arzuladım; Müleyh el-Hüzelî dedi:
مُهْتَشَّة لِدَلِيجِ الليلِ صادِقَة
وَقْع الهجيرِ، إِذا ما شَحْشَحَ الصُّرَدُ

Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, dedi ki: Bir gün **هشِشْت** ettim de öptüm, hâlbuki ben oruçluydum; bunun hakkında Allah’ın Resûlü’ne, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sordum; Şemmer dedi: **هشِشت** yani sevindim ve arzuladım; el-Aʿşâ dedi:
أَضْحَى ابنُ ذِي فائشٍ سَلامةً ذي الـ
ـتفضال هَشّاً، فُؤَادُه جَذِلا
el-Asmaʿî dedi: **هشّاً فُؤَادُه** yani hayra karşı hafif. Dedi: ve kişi **هشٌّ** olur, kardeşlerine karşı **هشَّ** ederse. Dedi: ve **الهَشَاشُ** ile **الأَشَاشُ** birdir.

Ve **واسْتَهشَّنِي** şu iş, böyle; ben de ona **فَهَشَِشْت له**: yani beni hafifletti de ben ona hafifledim. Ebû ʿAmr dedi: **الهَشِيشُ** kendisine sorduğun zaman sevinen adamdır. Denilir: o, soru esnasında **هاشٌ** ve **هَشِيشٌ** ve **رائحٌ** ve **مُرْتاحٌ** ve **أَرْيَحِيٌّ**dir; Ebû’l-Heysem bir kazanın sıfatında inşâd etti:
وحاطِبانِ يهُشَّان الهَشيمَ لها،
وحاطِبُ الليلِ يلْقى دُونَها عنَنا
**يَهُشَّان الهَشيمَ**: onu kazan için kırarlar. Ve ʿAmrû dedi: yem darlığında atlara balık kırıntısı olan **هَشِيمَ السَمَك** yedirilir; ve **الهَشِيشُ** özellikle kılıç ehlinin atları içindir; en-Nemir b. Tevleb dedi:
والخَيْلُ في إِطْعامِها اللحمَ ضَرَرْ،
نُطْعِمها اللحمَ، إِذا عَزَّ الشَجَرْ
Bunu, içinde şöyle dediği kelimesinde söyledi:
اللَّهُ من آياتِه هذا القَمَرْ
Dedi: ağaç azaldığında atlara et yedirilir. Ve kişi övüldüğünde denilir: o **هَشُّ المَكْسَِرِ**dir; yani kendisinden ihtiyaçlar hususunda istenen şeylerde işi kolaydır. Ve denilir: falan **هَشُّ المَكْسِرِ** ve **المَكْسَرِ**dir: ihtiyacı istemede işi kolaydır; övgü de olur yergi de olur; eğer “o, **صَلاَّدِ القِدْح** değildir” demek isterlerse; ve eğer “o, **خَوَّارُ العُودِ**dur” demek isterlerse bu yergidir. el-Cevherî: **الفَرَسُ الهَشُّ** **الصَّلُود**un zıddıdır. Ve **فرس هَشٌّ**: teri çoktur. Ve **شاةٌ هَشُوشٌ**: sütle bolca akıttığında. Ve **قِرْبةٌ هَشَّاشةٌ**: inceliğinden suyu sızar; ve o **الوَكِيعةِ**nin zıddıdır; Ebû ʿAmr, Talḳ b. ʿAdî’ye bir atı vasfederken inşâd etti:
كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
Ve **الحَوَرُ**: deridir; ve **الهَشُّ**: ağacın dallarından bir dalı kendine doğru çekmendir; ve yine, eğer onun yaprağını bir değnekle döküp saçarsan, onu ikisinde de **هشَّه يهُشُّه هَشّاً** edersin. Ve **قد هشَشْتُ أَهُشُّ هَشّاً**: ağacı silkeler de onu koyununa düşürürsem. Ve **هشَشْتُ الورَقَ أَهُشُّه هَشّاً**: dökülsün diye onu bir değnekle dövdüm; bundan da, Aziz ve Celîl olanın sözü: **وأَهُشُّ بها على غَنَمِي**; el-Ferrâ dedi: yani onunla kuru ağaca vururum ki yaprağı düşsün de koyunu onu otlasın; Ebû Mansûr dedi: söz, el-Ferrâ’nın ve el-Asmaʿî’nin **هَشَّ الشجرَ** hakkında söylediğidir; Lays’ın “o, daldan kendine doğru çekmektir” dediği değildir. Câbir hadîsinde: Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, himâsı ne silkelenir ne de dalı kesilir; fakat **هُشُّوا هَشّاً**: yani onu yumuşaklık ve incelikle saçın, saçma olarak. İbnü’l-Aʿrâbî: **هَشَّ العودُ هُشُوشاً**: kırıldığı zaman; ve **هشَّ للشيء يَهِشُّ**: onunla sevindiği ve ferahladığı zaman. Ve **فَرَسٌ هَشُّ العِنَان**: dizgini hafif olan.

Şemmer dedi: **وهاشَ** **هشَّ** mânâsınadır; er-Râʿî dedi:
فكَبَّر للرُّؤْيا وهاشَ فُؤَادُه،
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
Dedi: **هاش** coştu. İbn Sîde: **الهَشِيشةُ** yapraktır; zannederim bu. Ve **هَشَاهِشُ القومِ**: onların hareketlenmesi ve çalkalanmasıdır.
