# هشش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هشش

هش الورق يهشه، بالضم ويهشه، بالكسر، وبه قرأ النخعي قوله تعالى، وأهش بها على غنمي، وهي لغة في أهش بالضم، نقله الصاغاني: خبطه بعصا ليتحات، وقال الفراء في معنى الآية: أي أضرب بها الشجر اليابس، ليسقط ورقها فترعاه غنمه. وكذا قول الأصمعي، وقال الليث: الهش: جذبك الغصن من أغصان الشجرة إليك، وكذلك إن نثرت ورقها إليك بعصا، وقال الأزهري: والقول ما قاله الفراء والأصمعي في هش الشجر، لا ما قاله الليث إنه جذب الغصن من الشجر. والهشاشة والهشاش: الارتياح والخفة للمعروف، والنشاط، قال الأصمعي: كالأشاش، والفعل هش كدب ومل، يقال: هششت بفلان، بالكسر، أهش هشاشة، إذا خففت إليه وارتحت له، قاله الجوهري. وأنا به هش بش: فرح مسرور، وهششته وهششت به، بالكسر وهششت، الأخيرة عن أبي العميثضل الأعرابي: أي بششت. وقال شمر: هششت: أي فرحت واشتهيت، قال الأعشى:
  أضحى ابن ذي فائش سلامة ذو الت                      فضـال هـشـا فـؤاده جــذلا

  قال الأصمعي: أي خفيفا إلى الخير. قال: ورجل هش، إذا هش إلى إخوانه. وقال أبو عمرو: الهشيش: من يفرح إذا سئل، كالهاش، يقال: هو هاش عند السؤال، وهشيش، ورائح ومرتاح وأريحي، وهو مجاز. والهشيش: الهشيم، وهو لخيول أهل الأسياف خاصة. والهشيش: الرخو اللين، كالهش، يقال: شيء هش وهشيش، أي رخو لين، نقله الجوهري، وقد هش يهش هشاشة. ومن المجاز: الهش الفرس الكثير العرق، عن ابن فارس، وقال الجوهري: هو ضد الصلود، ومثله للزمخشري. وهش الخبز نفسه يهش بالكسر هشوشة وهشا: صار هشا رخو المكسر. وخبز هشاش، كسحاب: هش، ويقال: خبزة هشة، أي يابسة، وكذلك أترجة هشة، أي رخوة المكسر أو يابسة. ومن المجاز: رجل هش المكسر والمكسر، كمقعد أو معظم، أي سهل الشأن فيما يطلب منه، وعنده من الحوائج، وفي الأساس: سهل الجانب إذا سئل، يكون مدحا وذما، فإذا أرادوا أن يقولوا: ليس هو بصلاد القدح، فهو مدح، وإذا أرادوا أن يقولوا: هو خوار العود، فهو ذم، وقد تقدم في ك س ر. وشاة هشوش، كصبور: ثارة باللبن، نقله الجوهري. وقربة هشاشة: يسيل ماؤها لرقتها، وهي ضد الوكيعة، قال طلق بن عدي يصف فرسا:
  كأن ماء عطفه الـجـياش                      ضهل شنان الحور الهشاش هكذا أنشده أبو عمرو، والحور: الأديم. ومن المجاز: الهشهاش: الحسن السخي، عن ابن الأعرابي. وهششه تهشيشا: استضعفه، واستلانه، و أيضا: نشطه وفرحه. ومن المجاز: استهشه كذا: استخفه، فهششت له، أي خففت له. ويقال: فلان ما يستهشه النعيم. وهشهشه: حركه، عن ابن دريد وهشاهش القوم: تحركهم واضطرابهم، نقله ابن سيدة. والمتهشهشة، كذا في النسخ، وصوابه المهشهشة: المتحببة إلى زوجها الفرحة به. ومما يستدرك عليه هش الرجل هشوشة: صار خوارا ضعيفا. وهش يهش: تكسر وكبر. ورجل هشيش: مهتر وخبزة هشة: يابسة، وصرح ابن القطاع أنه من الأضداد، وقد أغفله المصنف. واهتششت للمعروف: ارتحت له واشتهيته، قال مليح الهذلي:
  مهتشة لدلـيج الـلـيل صـادقة                      وقع الهجير إذا ما شحشح الصرد وهش الهشيم: كسره، وأنشد أبو الهيثم في صفة قدر:
  وحاطبان يهشان الهشيم لـهـا                      وحاطب الليل يلقى دونها عننا وقال ابن الأعرابي: هش العود هشوشا، إذا تكسر. وفرس هش العنان: خفيفه. والهشيشة: الورق. قال ابن سيده: أظن ذلك. وهشهش الورق: هشه، نقله الزمخشري. ودخلت عليه فاهتز لي، واهتش بي، بمعنى. وهش، بالكسر: لقب الشريف علي بن أحمد بن عبد الله الحسيني القنائي، وجده هذا ممن ترجمه السيوطي وأثنى عليه، وهو من أهل القرن التاسع، ومن ولده صاحبنا السيد الفاضل علي بن عمر بن محمد بن علي ممن ساح في البلاد، واجتمع على الشيوخ، وسمع قليلا.

### Türkçe

**هش** yaprak(ı) **يهشه**, (fiil) damme ile ve **يهشه**, kesre ile; ve onunla, en-Nehaî, Yüce Allah’ın sözü olan “**وأهش بها على غنمي**”yi okumuştur; ve o, damme ile **أهش**’te bir dildir; es-Sâğânî onu nakletti: “Onu bir değnekle vurdu ki dökülsün.” el-Ferrâ âyetin mânâsı hakkında dedi ki: Yani onunla kuru ağaca vururum; yaprağı düşsün de koyunları onu otlasın. el-Asmaî’nin sözü de böyledir. el-Leys dedi ki: **الهش**: ağacın dallarından bir dalı kendine doğru çekmendir; yine, onun yaprağını bir değnekle kendine doğru silkersen (de böyledir). el-Ezherî dedi ki: Söz, el-Ferrâ ve el-Asmaî’nin ağaç **هش**’i hakkında söyledikleridir; el-Leys’in, onun ağaçtan dalı çekmek olduğu şeklinde söylediği değil.

**الهشاشة** ve **الهشاش**: iyiliğe karşı ferahlama ve hafiflik, ve canlılık. el-Asmaî dedi ki: **كالأشاش** gibi. Fiil **هش** (kalıbı) **كدب** ve **مل** gibidir; denir ki: **هششت بفلان**, kesre ile; **أهش هشاشة**, ona hafifledin ve ona ferahladın zaman; el-Cevherî bunu söyledi. “Ben onunla **هش بش**’im”: sevinçli, mesrur. Ve “Onu **هششته**” ve “Onunla **هششت به**”, kesre ile; ve “**هششت**”, sonuncusu Ebû’l-Umeythıdal el-A‘râbî’den: yani “**بششت**” (güler yüz gösterdim). Şemmer dedi ki: “**هششت**”: yani sevindim ve iştahlandım. el-A‘şâ dedi ki:
  أضحى ابن ذي فائش سلامة ذو الت                      فضـال هـشـا فـؤاده جــذلا

el-Asmaî dedi ki: yani hayra karşı hafif. Dedi ki: “Bir adam **هش** (olur), kardeşlerine karşı **هش** olunca.” Ebû Amr dedi ki: **الهشيش**: sorulunca sevinen kimse; **كالهاش** gibi. Denir ki: O, soru esnasında **هاش**’tır, ve **هشيش**’tir; ve **رائح** ve **مرتاح** ve **أريحي**’dir; ve o mecazdır. **الهشيش**: **الهشيم**’dir; ve o, özellikle kılıç ehlinin atları içindir. **الهشيش**: gevşek, yumuşak; **كالهش** gibi. Denir ki: şey **هش** ve **هشيش**; yani gevşek, yumuşak; el-Cevherî onu nakletti; ve gerçekten **هش يهش هشاشة**. Mecazdan: **الهش** çok terleyen attır; İbn Fâris’ten. el-Cevherî dedi ki: O, **الصلود**’un zıddıdır; Zemahşerî için de benzeri.

**هش الخبز** kendisi **يهش** kesre ile, **هشوشة** ve **هشا**: kırılgan yumuşak oldu. **خبز هشاش**, **كسحاب**: **هش** (dir). Ve denir ki: **خبزة هشة**: yani kuru; yine **أترجة هشة**: yani kırılgan yumuşak, yahut kuru. Mecazdan: **رجل هش المكسر والمكسر**, **كمقعد** yahut **معظم**: yani kendisinden istenen şeyde ve yanında bulunan ihtiyaçlarda işi kolay (olan). Ve **الأساس**’ta: sorulunca yanı kolay (olan); övgü ve yergi olur. “O, kadehin **صلاد**’ı değildir” demek istediklerinde, o övgüdür; “O, odunun gevşeğidir” demek istediklerinde, o yergidir; ve bu, **ك س ر**’de geçti. **شاة هشوش**, **كصبور**: sütle kabarmış; el-Cevherî onu nakletti. **قربة هشاشة**: inceliğinden suyu akar; ve o, **الوكيعة**’nin zıddıdır. Talak b. Adî bir atı vasfederken dedi ki:
  كأن ماء عطفه الـجـياش                      ضهل شنان الحور الهشاش

Ebû Amr onu böyle inşâd etti; ve **الحور**: deridir. Mecazdan: **الهشهاش**: güzel, cömert; İbnü’l-A‘râbî’den. “Onu **هششه تهشيشا**”: onu zayıf gördü ve onu yumuşak buldu; ve ayrıca: onu canlandırdı ve onu sevindirdi. Mecazdan: “**استهشه** şu”: onu hafif gördü; böylece ona **هششت**: yani ona hafifledim. Ve denir ki: Falan, nimeti **ما يستهشه** (hafif görmez). “Onu **هشهشه**”: onu hareket ettirdi; İbn Düreyd’den. **هشاهش القوم**: onların hareketi ve çalkantısı; İbn Sîde onu nakletti. **المتهشهشة**, nüshalarda böyle; doğrusu **المهشهشة**: kocasına sevgi gösteren, onunla sevinen.

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: “Adam **هش** oldu, **هشوشة**”: gevşek, zayıf oldu. Ve **هش يهش**: kırıldı ve büyüdü. Ve bir adam **هشيش**: bunak; ve **خبزة هشة**: kuru. İbnü’l-Kattâ‘, onun zıt anlamlılardan olduğunu açıkça söyledi; musannif onu gözden kaçırmıştır. “İyiliğe **اهتششت**”: ona ferahladım ve onu iştahlandım. Melîh el-Hüzelî dedi ki:
  مهتشة لدلـيج الـلـيل صـادقة                      وقع الهجير إذا ما شحشح الصرد

**هش الهشيم**: onu kırdı. Ebû’l-Heysem bir kazan sıfatında inşâd etti:
  وحاطبان يهشان الهشيم لـهـا                      وحاطب الليل يلقى دونها عننا

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Odun **هش** oldu, **هشوشا**”: kırılıp dökülünce. Ve “At **هش العنان**”: dizgini hafif (olan). **الهشيشة**: yapraktır. İbn Sîde dedi ki: Zannederim bu böyledir. “**هشهش الورق**”: onu **هشه**; Zemahşerî onu nakletti. “Onun yanına girdim de bana doğru **اهتز** etti, ve benimle **اهتش** etti”: mânâca (aynıdır). Ve **هش**, kesre ile: şerif Ali b. Ahmed b. Abdullah el-Hüseynî el-Kınâî’nin lakabıdır; onun bu dedesi, Süyûtî’nin tercüme ettiği ve onu övdüğü kimselerdendir; ve o, dokuzuncu asır ehlindendir; ve onun soyundan, bizim sahibimiz seyyid faziletli Ali b. Ömer b. Muhammed b. Ali, beldelerde dolaşmış, şeyhlerle buluşmuş, ve az işitmiştir.
