# هشم (ه-ش-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kuru ot demektir

- Harfler: ه - ش - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَهَشِيمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/siga/%D9%83%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%90.md) | كَفَعِيلِ | Ufalanmış gibi | 1 | 1 | [54:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/ayet/54:31.md) |
| [هَشِيمًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/siga/%D9%87%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Ufalanmış | 1 | 1 | [18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/ayet/18:45.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hazir dikenli çalı demektir
2. [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Zirve dağın tepesi demektir
3. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulanık su demektir
4. [صيح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sayha(sin) düzlüğe akıp yayılan sudur, bağırdığı zaman…
5. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bitki
6. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tan demektir
7. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
8. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kevn, tepe demektir
9. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
10. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su
11. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
12. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
13. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
14. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
15. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
16. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
17. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
18. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
19. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
21. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هشم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md), [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md), [رضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B6.md) |
| Zıt Kök | [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçi boş, kuru veya gevrek bir nesnenin ezilerek, kırılarak ufalanması |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını, diriliğini ve nemini kaybetmiş varlığın ezilip rüzgârın savurduğu çer çöp haline gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemetini yitiren fiziki veya toplumsal yapıların dış bir etkiyle dağılması ve ufalanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir kuruma veya basit bir bitki türü olarak daraltıp, bünyesindeki kırılma, ezilme ve ufalanma dinamizmini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هش | Gevşeklik, kuruluk, kırılganlık ve dokunulduğunda kolayca ufalanma veya yaprak silkeleme; nitekim [هشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4.md) kökünde yaprak dökmek veya yumuşaklık anlamı esastır | م | Toplama, sarma ve kapsama karakteri taşıyan mim harfinin eklenmesiyle gevrek ve kuru yapının bir bütün halinde basınca uğrayıp tamamen kırılması, ezilerek parçacıklara ayrılması ve un ufak hale gelmesi anlamı pekişmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, soluk verme | Varlığın dışa doğru açığa çıkması, boşluk hissi ve hava/soluk alarak hacim kazanması |
| ش | Diş; parçalama, ısırma, keskin temas | Bütünlüğü bozan sert darbe, kesintiye uğratma, kırma ve ufalanma etkisi |
| م | Su; akış, toplanma, madde yoğunluğu | Maddenin nihai hali, toplanmış kütlenin darbe karşısında birikintiye ve ufantıya dönüşmesi |
| هشم | İçi boşluklu veya nemini yitirip gevşemiş bir kütlenin darbe ile kırılarak ezilmesi | Kendi içinde mukavemeti zayıflamış veya boşluk barındıran nesnenin harici bir tesirle ezilip ufalanması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İçi boş (kafatası, burun kemiği gibi) veya kuru ve gevrek olan bir nesnenin (kuru ağaç dalları, kurutulmuş ekmek) ezilerek kırılması ve ufalanması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kıtlık zamanında kuru ekmeği kırıp et suyunda ezerek tirit yapan Hâşim b. Abdümenâf için söylenen beyitte geçer: عَمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لِقَومه / ورِجالُ مَكَّةَ مُسْنِتون عِجاف |
| Erken Arapça kullanım | Uhud Gazvesi rivayetinde miğferin kırılıp ezilmesini anlatırken kullanılır: جُرِحَ وجهُ رسول الله صلى الله عليه وسلم وهُشِمَت البيضةُ على رأْسه |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça هشم kökü, Sami dillerindeki gevşeklik, ezilme ve ufalanma bildiren köklerle anlamsal bir süreklilik arz eder. İbranicede doğrudan birebir üçlü kök denkliği sınırlı olmakla birlikte, gevrek dokunun ezilmesi ve kırılması manasını taşıyan ses benzeri köklerle (örneğin kırmak, ezmek bildiren yapılarla) semantik örtüşme görülür. Süryanicede de sert olmayan veya kuruyarak mukavemetini kaybetmiş maddelerin çatlayıp ezilmesini ifade eden kullanımlarla akrabalık sezilir. Arapçada kök; özellikle içi boşluklu kemiklerin kırılması (hâşime), kuru ekmeğin ufalanması ve kuruyan ekinin ayaklar altında yahut rüzgârla çiğnenip toz haline gelmesi ekseninde oldukça somut ve fiziksel bir uzmanlaşma kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هش ikili çekirdeğinden türeme | Kuruluk, gevreklik ve yumuşaklıktan hareketle ezilip ufalanan her türlü katı cismin kırılma eylemine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami / Güney Sami ezme ve kırma paralellikleri | Kuru, lifli veya boşluklu yapıların basınca dayanamayarak parçalanması semantiğinde ortaklık | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses taklitli (onamatopeik) kırma kökleri | Çıtırdayarak kırılma, ezilme sesini taklit eden fonetik yapı | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هشم | Anlamlı | İçi boş veya kuru olanı kırmak, ufalamak | Kuru ot, kırılmış tirit, kırılmış kemik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [همش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B4.md) | Anlamlı | Parmakları hızla hareket ettirmek, kaynaşmak | Karışıklık, hareketlilik, hızlı el işi | Kur'an'da geçmez; ters permütasyon |
| [شهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Atılgan, zeki, çevik ve yürekli olmak | Keskin zekâ, nüfuz edicilik, sabır ve güç | Kur'an'da geçmez; semantik olarak güç ve keskinliğe kaymıştır |
| شمه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [مهش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%B4.md) | Anlamlı | Tırmalamak, hafifçe yaralamak | Cildin yüzeyini hafifçe çizmek veya sürtünmek | Kur'an'da geçmez; dar fiziksel temas |
| مشه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هشم | Merkez | Ezilip ufalanma | İçi boş veya kurumuş nesnenin çıtırdayarak ezilip parçalanması | Kuruluk veya iç boşluk şartıyla gerçekleşen kırılma |
| [حطم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%85.md) | Komşu | Kırma, tahrip etme | Kuru veya yaş fark etmeksizin sert bir darbeyle parçalama | Kütlesel baskı ile çiğneyip kırma |
| [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md) | Komşu | Kırıp koparma | İnce, uzun ve gergin nesnelerin aniden çatırdaması | Dal veya sopa gibi nesnelerin çıt sesiyle ayrılması |
| [رضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B6.md) | Komşu | Ezme, öğütme | Sert cisimler arasında döverek un ufak etme | İki taş veya sert yüzey arasında ufalanma |
| [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) | Zıt | Bitme, yeşerme | Topraktan can bularak yeşil, diri ve taze çıkış | Canlılık, nem, esneklik ve gelişme hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هشم | Ezilip ufalanma, kırılma | Kuru otun ve içi boş şeylerin çıtırdayarak dağılması | Kesin |
| Latince | Conterere, friare | Ufalamak, kırıntı haline getirmek | Kuru veya ufalanabilir malzemenin basılarak parçalanmasını tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To crumble, chaff, debris | Ufalanmak, kuru çer çöp | Kuruyarak lif lif dağılan bitki döküntüsünü ve kırılmayı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Zermalmen, zerkrümeln | Ezilip ufalanmak, kırıntılaşmak | Mukavemetini yitirmiş nesnelerin küçük parçalara dağılması | Güçlü |
| Fransızca | S'effriter, brindilles sèches | Ufalanmak, kuru çalı çırpı | Fiziksel direncin çökmesiyle ufalanıp süprüntü haline gelmek | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَشِيمًا | Kuruyup ufalanmış, rüzgârın savurduğu ekin kırıntısı | Dünya hayatının geçiciliği, yeşilliğin ardından hızla kuruyup çöp haline gelmesi (Kehf [18:45](https://lisan.digital/tr/ayet/18:45.md)) |
| كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ | Ağıl sahibinin topladığı, ayaklar altında çiğnenip kırılmış kuru çalı çırpı | İlahi azap karşısında helak olan Semûd kavminin kırılmış, ufalanmış ve ezilmiş döküntüye dönüşmesi (Kamer [54:31](https://lisan.digital/tr/ayet/54:31.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının ontolojik faniliği | Varlıkların süreksizliği ve yok oluş (fenâ) sürecindeki kaçınılmaz dağılma | Maddi formun zevali ve ufalanarak aslî atomlarına/tozuna dönmesi |
| Fıkıh | Diyet ve yaralama hukuku (cinâyât) | Kemik kırılmasına yol açan baş yaralanmalarının (şecce) tespiti ve tazmini | Baş veya yüz kemiğini kırıp ezen yara anlamında «hâşime» terimi |
| Tefsir | Temsil ve teşbih tahlili | Dünyanın debdebesi ile akıbeti ve azabın dehşeti arasındaki somut zıtlık | Diri ve yeşil olanın birdenbire ayaklar altında ezilen ota dönüşmesi |
| Hadis | Savaş yaralanmaları ve tarih rivayetleri | Uhud günü Hz. Peygamber'in miğferinin kırılması ve atası Hâşim'in cömertliği | Sert madenin veya kuru ekmeğin baskı altında kırılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm bilinci | Fena ve geçicilik | Gurur ve kibri kırma | İnsanın ve dünyanın diriliğinin nihayetinde rüzgârın savurduğu bir enkaza dönüşeceğini hatırlatır | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik çözünme | Kırılganlık ve gevrek deformasyon | Malzeme direncinin tükenmesi | Nem ve elastikiyet kaybının cisimleri kırılganlığa (fragility) sürüklemesi | Güçlü |
| Siyasi | Mukavemetsiz iktidarların çöküşü | Kurumsal dağılma | Dağılmış otorite | İç bütünlüğünü yitirmiş rejimlerin harici veya ilahi bir sarsıntıyla un ufak olması | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve servetin buharlaşması | Değersizleşen kütle | Spekülatif kriz | Gerçek üretim ve dayanaktan yoksun şişkin zenginliklerin kriz anında çöp haline gelmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gevrek kırılma (brittle fracture) ve entropik dağılma | Malzemenin plastik deformasyon göstermeksizin aniden un ufak olması ve yapının maksimum düzensizlik haline geçmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve kurumsal ufalanma | Bir toplumu ayakta tutan ahlaki ve hukuki bağların kuruyup çözülmesi sonucu yapının harici bir şokla dağılması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece sıradan bir botanik terimi gibi «kuru saman» veya «çer çöp» olarak anlayıp durağan bir nesne ismi saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir zamanlar dipdiri, yeşil ve güçlü olan bir varlığın iç dinamizmini kaybederek kırılganlaşması ve dış darbeyle un ufak olup savrulması süreci |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kozmik ve ahlaki ikazın derinliğini kavramayıp, helak tasvirlerini yalnızca basit bir fiziksel kirlilik veya döküntü seviyesine indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fani olan ile baki olanı karşılaştırırken kullandığı en sarsıcı görsel ve dokunsal metaforlardan birini üretir; ihtişamın ardındaki kırılganlığı gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyanın geçici süsünü anlatan mesel ayetlerinde (Kehf [18:45](https://lisan.digital/tr/ayet/18:45.md)) ve ilahi cezaya uğrayan inkârcı toplumların akıbetini tasvir eden kıssalarda (Kamer [54:31](https://lisan.digital/tr/ayet/54:31.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların kendi kendine yeten mutlak bir sertliğe veya ebedi bir güce sahip olduğu yanılsamasını kırar; kuruyan ve özünü kaybeden her şeyin ufalanmaya mahkûm olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İçi boş veya nemsiz kalarak gevrekleşmiş sert cisimlerin harici baskıyla çıtırdayarak kırılması, çiğnenip ufalanması ve çer çöp haline gelmesi.
- Soyut anlam: Özünü, canlılığını ve mukavemetini yitiren metafizik, ahlaki veya toplumsal yapıların tek bir darbe ile paramparça olarak savrulma akıbeti.
- Sistematik karşılık: Nem ve esnekliğini (canlılık ve hakikat bağını) kaybeden her sistemin entropi karşısında kırılganlaşması ve nihayetinde toza dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) \xrightarrow{\Delta H \to 0} F_b \xrightarrow{\sigma > \sigma_c} \sum_{i=1}^{n} d_i \xrightarrow{\vec{v}_w} \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ zaman içindeki canlı sistemi temsil eder. $\Delta H \to 0$ ifadesi nemin, canın veya manevi bağın sıfıra yaklaşmasını gösterir. Bu kayıp sistemi kırılgan duruma ($F_b$) dönüştürür. Sisteme etki eden harici gerilim ($\sigma$), malzemenin kritik kırılma sınırını ($\sigma_c$) aştığında bütünlük bozulur ve yapı ufalanmış parçacıkların toplamına ($\sum d_i$) dönüşür. Son safhada rüzgâr vektörünün etkisiyle ($\vec{v}_w$) bu ufantılar savrularak yokluğa ve dağınıklığa ($\emptyset$) intikal eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/ayet/18:45.md) — هَشِيمًا

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا

Meal (IK): Dünya hayatının misalini de anlat onlara. Gökten indirdiğimiz su gibidir. Ki bununla yeryüzünde yetişen bitkiler birbirine karışır. Ama sonunda da rüzgarın savuracağı çörçöpe döner. Allah; her şeyin üstünde bir kudret sahibidir.

### [Kamer 54:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/ayet/54:31.md) — كَهَشِيمِ

إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَكَانُوا كَهَشِيمِ الْمُحْتَظِرِ

Meal (IK): Nitekim üzerlerine bir tek çığlık gönderdik de ağılcıların kullandığı kurumuş ot gibi oldular.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kuru ot demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والشين والميم معهما
هش م، ه م ش، ش ه م مستعملات
هشم:
الهَشْمُ: كَسْرُ الشّيءِ الأجوف والشيء اليابس. هَشَمْتُ أَنفَه، أي: كَسَرت قَصبَتَهَ.
والهاشمةُ: شَجّةٌ تكسِرُ العَظْم.
والرّيحُ إذا كَسَرَتِ اليبيسَ، يقال: هَشَمَتْهُ. وتَهَشّم الشَّجر إذا يَبِس وتَكَسَّر، قال:
إذا هَمَرْنا رأسَه تهشَّما
أي: تكسّر.
وهاشمٌ أبو عبد المُطّلب جدّ النبي صلى الله عليه وعلى آله، أوّل من ثَرَدَ الثَّريدَ وهشمه فسمّي به. قالت ابنته:
عمرو العلا هشم الثّريد لقومه		ورجالُ مكّة مُسْنِتون عجافُ
همش:
الهَمِشُ: السّريعُ العملِ بأَصابِعه. والهَمْشَةُ: الكلامُ والحركَةُ، وقد هَمِشَ القوم يَهْمَشُوَن.
شهم:
الشَّهْم، وجمعُه الشُّهُوم: السّادة الأَنْجادُ النّافذون في الأمور.
وفرسٌ شَهْمٌ: سريعٌ نشيطٌ قويٌّ. وشَهَمْتُ الفَرَسَ أَشْهَمُه شَهْما. والمشهوم: كالمَذْعور سواء.
والشَّيْهَم: الدُّلْدُل، وما عظم شوكُه من ذُكرانِ القنافذ.
والمَشْهومُ: الحديد الفؤاد. قال ذو الرمة:
طاوى الحشا قصّرتْ عنه مُحَرَّجة		مُسْتَوْفَضٌ من نَباتِ القفر مشهوم

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الشين** و**الميم** معهما
**هش م**، **ه م ش**، **ش ه م** kullanımdadırlar.

**هشم**:
**الهَشْمُ**: içi boş şeyin ve kuru şeyin kırılmasıdır. “**هَشَمْتُ** أَنفَه” (yani: onun kamışını kırdım).
Ve **الهاشمةُ**: kemiği kıran bir yaradır.
Ve rüzgâr kuru şeyi kırdığı zaman, ona “**هَشَمَتْهُ**” denir. Ve ağaç kuruduğu ve kırıldığı zaman **تَهَشّم** olur; dedi ki:
إذا هَمَرْنا رأسَه تهشَّما
yani: kırıldı.
Ve **هاشمٌ** Ebû Abd **المُطّلب**’dir; Peygamber’in صلى الله عليه وعلى آله dedesi; **الثَّريدَ**’i ilk defa **ثَرَدَ** eden ve onu **هشمه** eden (ufalayıp kıran) odur; bununla adlandırıldı. Kızı dedi ki:
عمرو العلا هشم الثّريد لقومه		ورجالُ مكّة مُسْنِتون عجافُ

**همش**:
**الهَمِشُ**: parmaklarıyla işte hızlı olandır. Ve **الهَمْشَةُ**: söz ve harekettir; ve kavim **هَمِشَ** eder, **يَهْمَشُوَن**.

**شهم**:
**الشَّهْم**; çoğulu **الشُّهُوم**: işlerde nüfuz eden, yiğit efendilerdir.
Ve **فرسٌ شَهْمٌ**: hızlı, çevik, güçlüdür. Ve “**شَهَمْتُ** **الفَرَسَ** **أَشْهَمُه** **شَهْما**.” Ve **المشهوم**: **المَذْعور** gibidir, eşittir.
Ve **الشَّيْهَم**: **الدُّلْدُل**; ve kirpilerin erkeklerinden dikeni büyüyen şey.
Ve **المَشْهومُ**: yüreği demir (olan). Zû’r-Rumme dedi ki:
طاوى الحشا قصّرتْ عنه مُحَرَّجة		مُسْتَوْفَضٌ من نَباتِ القفر مشهوم

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَشْمُ: كسر الشيء اليابس. يقال: هَشَمَ الثريد. والهَشيمُ من النبات: اليابس المتكسِّر، والشجرة البالية يأخذها الحاطبُ كيف يشاء. ومنه قولهم: ما فلانٌ إلا هَشيمَةُ كرَمٍ، إذا كان سمحاً. ورجلٌ هَشيمٌ: ضعيف البدن. وتَهَشَّمَ عليه فلانٌ، إذا تَعَطَّفَ. واهْتَشَمَ ما في ضرع الناقة، إذا احتلبَه.

##### Türkçe

**الهَشْمُ**: kuru şeyi kırmak. Denir ki: **هَشَمَ الثريد**. Ve bitkiden **الهَشيمُ**: kırılıp dökülen kuru olan; ve eskimiş ağaç: oduncu onu nasıl isterse öyle alır. Ve ondan onların sözü: “Falanca ancak **هَشيمَةُ كرَمٍ**’dır”, cömert olduğunda. Ve **رجلٌ هَشيمٌ**: beden bakımından zayıf. Ve “Falanca ona **تَهَشَّمَ**”, şefkat gösterdiğinde. Ve “devenin memesindekini **اهْتَشَمَ**”, onu sağdığında.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ش م
هشم ، همش ، شهم ، مهش : مستعملة .
شهم : قال الليث : الشَّهْم وجمعُه الشُّهُوم وهم السادَة الأنجاد الناقدُون في الأُمور ، وفرسٌ شَهْمٌ : سريعٌ نشِيطٌ قوِيٌّ ، وشَهَمْتُ الفَرَسَ ، فأَنا أَشْهَمُه ، والمشهُوم : كالْمَذْعُور سواء .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الشَّهْم : الذَّكيُّ الفؤاد ، والمشهوم : الحديدُ الفؤاد ، وقال ذُو الرّمة يصف ثَوْراً وَحْشِيّاً :
طَاوِي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ
مستوْفَضٌ من نباتِ القَفْر مَشْهُوم
قال ابن الأنباريّ : قال الفرّاء : الشهم في كلام العرب : الْحَمُول الجيِّد القيام بما حُمِّل ، الذي لا تَلْقَاه إلاّ حَمُولاً طيِّبَ النَّفْس بما حُمِّل ، وكذلك هو في غير الناس .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : شَهُمَ شَهامةً : إذا كان ذكيّاً ، وقد شَهَمْتُه أَشْهَمُه شَهْماً : إذا ذَعَرْتَه .
وقال الليث : الشَّيْهَم : الدُّلْدُل ، وما عَظُم شَوْكُه مِن ذُكْرَان القَنافِذ ، ونحو ذلك قال أبو عبيد ، وأنشد :
لتَرْتَحِلَنْ مَنِّي على ظهْرِ شَيْهَم
وقال أبو عبيدة في قوله : على ظَهْرِ شَيهم : أي على ذُعْر .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : هو القُنْفُذ والدُّلْدُل والشَّيْهَم .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : يقال للذَّكَر من القَنافذ : شَيْهَم .
هشم : قال الليث : الهَشْم : كسْرُ الشيء الأجْوَف والشيء اليابس : تقول هَشمْتُ أَنْفَه : إذا كسَرْتَ القصبَة .
قال : والهاشمةُ : شجَّة تَهشِمُ العظْم ، ونحو ذلك قال الأصمعيّ فيما روى عنه أبو عبيد .
وَقال الليث : الرِّيحُ إذا كَسَرَت اليَبِيسَ . يقال : هَشَمَتْه ، وتَهشَّمَ الشَّجَر تهشُّماً : إذا تكسَّر مِن يُبْسِه ، وصارَتْ الأرضُ هَشِيماً : أي صارَ ما عليها من النبات والشجر قد يَبِسَ وتكسَّر .
وقال الزَّجَّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاحِدَةً فَكَانُواْ كَهَشِيمِ ) ( القَمَر : 31 ) .
قال الهيثم : ما يبِسَ مِن الورَق وتكسَّر وتَحطَّم ، فكانوا كالهشِيم الذي يَجمعُه صاحبُ الحَظيرةِ : أَي قد بلغ الغايةَ في اليُبْس حتى بَلَغ إلى أن يُجْمَع ليُوقَد به .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : شجرةٌ هَشيمة يابِسة .
وقال ابن شميل : أرضٌ هَشيمة : وهي التي يَبِسَ شجرُها قائماً كان أو مُتَهشِّماً ، وإنَّ الأرضَ البَالِية تَهشَّمُ ، أَي تكسَّرُ إذا وَطِئتَ عليها نفسها لا شجرها ، وشجرها أيضاً إذا يَبِسَ يَتهشَّم : أي يتكسَّر .
وقال أبو عُبيد : كان هاشمُ بن عبد مناف واسمه عمرو ، إنما سمِّي هاشماً لأنه هَشَم الثريد ، وفيه يقول مطرود الخُزاعي :
عَمرُو العُلاَ هَشَم الثَّرِيدَ لِقَوْمه
ورجالُ مَكّةَ مُسْنِتُون عِجافُ
وقال اللحياني : يقال للنّبت الذي بَقِي من عام أَوّلَ : هذا نَبْت عامِيٌّ وهَشِيم وحَطِيم . أنشَد المبرِّد لابن ميَّادة :
أمرتُكَ يا رِياحُ بأَمر حَزْم
فقلتَ هَشِيمَةٌ من أَهْلِ نجدِ
قوله : هَشِيمة ، تأويله ضَعْف ، وأصل الهَشِيم : النّبْت إذا وَلَّى وجَفَّ فأَذَّرَته الرّيح ، قال الله : ( فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّياحُ ) ( الكهف : 45 ) .
قال : ويقال : هَشَمْتُ مافي ضَرْع الناقة ، واهتَشَمْت ، أي احْتلبت .
وقال ابن الأعرابي : يقال للرّجل الجَواد : ما فلان إلا هَشِيمة كَرَم ، أي لا يَمنَع شيئاً ، وأصلُه من هَشيمة الشَّجَر يأخذها الحاطِبُ كيف شاء قال ويقال : تهشّمتُ الرجلَ ، أي استعطفْتُه ، وأَنشدَ :
حُلْوَ الشّمائل مِكْراماً خَليقَتُه
إذا تهشّمْتُه للنّائل اختالا
وقال أبو عمرو بن العلاء : تهشّمتُه للمعروف ، وتهضّمته : إذا طلبتَه عندَه .
وقال أبو زيد : تهشّمتُ فلاناً : إذا ترضَّيْتَه ، وقال الشاعر :
إذا أَغْضَبْتُكم فتهشَّموني
ولا تستعتبوني بالوعيد
أي تَرضَّوني .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الهُشُم : الجبال الرِّخوة ، والهُشُم : الحلاّبون للّبن الحُذّاق ، واحدُهم هاشم .
وقال ابن شميل : الهَشُوم من الأرْض : المكان المُتَنقِّر منها المُتَصوِّب من غِيطانها في لِين الأرض وبُطونها ، وكلّ غائِط يكون وَطيئاً فهو هَشْم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ناقةٌ مِهْشام : سريعة الهُزال ، وناقةٌ مِشْياط : سريعةُ السِّمَن ، والهَشَمة : الأُرْوِيّة ، وجمعُها هَشَمات ، ويقال للرّجل الهَرِم إنه لهَشِمُ أهْشامٍ .
وقال أبو عمرو : الهَشِم : الأرضُ المُجدِبة .
ابن شميل : واهتَشَم فلانٌ الناقةَ : إذا احتَلبها ، وهَشَمَها مثله .
وقال قَتادة في قول الله جلّ وعزّ : ( وَتَرَى الاَرْضَ هَامِدَةً ) ( الحَجّ : 5 ) . قال : تراها غَبراءَ متهشِّمة .
قلت : وإنَّما تهشُّمها يُبسُها لطُول عَهْدِها بالنَّدى ، فإذا مُطِرتْ ذهب تَهشمها .
وقال شجاع الأعرابي : تقول : اهتَشمتُ نفسي لفلانٍ واهتَضَمْتُها له ، إذا رضيتَ منه بدون النَّصَفة ، وأنشد شمر لابن سَماعة الذُّهْلِيّ في تهشُّم الأرض :
وأخْلَفَ أَنْواءٌ ففي وَجْهِ أَرْضِها
قُشَعْرَيرةٌ من جِلدها وتهشُّمُ
وقال ابن شميل : أرض جَرْباء : لم يُصِبها مطر ، ولا نَبْتَ فيها ، تراها متهشِّمة ، ومن أسماء العَرَب : هِشام وهُشَيم وهاشِم ، والأصل فيها كلّها الهَشْم ، وهو الكَسْر . والهَشْم : الْحَلْب أيضاً .
همش : قال الليث : الهَمِشُ : السريعُ العَمَل بأصابعه . قال : والهَمْش : العَضّ .
أَبو عبيد ، عن الأصمعي : الهَمْشَة : الكلامُ والحركة ، وقد هَمِش القومُ فهم يَهْمَشون .
شمر ، عن ابن الأعرابي : الهَمَشُ والهَمْشة : كثرة الكلام والخَطَل في غير صواب ، وأنشد :
وهَمِشُوا بِكَلمٍ غيرِ حَسَن
وأنشَدنِيه المنذري وهمَشوا بفتح الميم ذكره عن أبي الهيثم .
أبو عُبَيد ، عن أبي الحَسَن الأعرابي : اهتَمَشَت الدابّةُ ، إذا دَبّت .
وقال غيرُه : رأيتُهم يهتمشون : إذا كانوا في مكان فأَقبَلوا وأدبروا واختَلَطُوا ، وللجَرَاد هَمْشة في الوعاء : إذا سمعت له حركة ، ويقال : إن البراغيثَ لتَهتَمِش تحت جَنْبِي فتُؤذيني باهتماشها .
أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : امرأة هَمْشَى الحديث : وهي التي تُكثر الكلام وتُجَلِّب . قلت : والذي قاله الليث في الهَمْش : إنه العضّ غيرُ صحيح ، وصوابُه الهَمْس بالسين ، فصحَّفه .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : إذا مَضَغ الرجلُ الطعامَ وفُوه مُنْضَمّ قيل : هَمس يَهْمِس هَمْساً .
ابن السكيت ، قالت امرأةٌ من العَرَب لامرأةِ ابنِها : طَفَّ حَجْرُكِ ، وطاب نَشْرُك ، وقالت لابنتِها : أكلْتِ هَمْشاً وحَطَبْتِ قَمْشاً : دعت على امرأةِ ابنِها أن لا يكون لها ولد ، ودَعتْ لابنتها أن تَلد حتى تُهامِشَ أَولادَها في الأكل : أي تعاجِلَهم ، وقولها حَطَبْتِ قَمْشَاً : أي حَطَبَ لكِ ولدُكِ مِن دِقِّ الحطَب وجِلِّه .
وَرَوى ثعلبٌ عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال للجَراد إذا طُبِخ في المِرْجل : الهَمِيشة ، وإذا شُوِي على النار فهو المَحْسُوس .
مهش : رُوي عن بعضهم أنه قال : محشَتْه النارُ ومَهَشَتْه : إذا أحرَقَتْه ، وقد امتُهِشَ وامتُحِشَ .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه لعن من النساء الحالقَةَ والمُمْتَهِشة ، وجاء تفسيرُه في الحديث أنها التي تحلق وجهها بالمُوسَى .
وقال القتيبيّ : لا أعرِف المُمتَهِشة إلا أن تكون الهاء مبدلةً من الحاء ، يقال : مرَّ بي جملٌ عليه حِملُه فمحشَني : إذا سَحَج جِلده مِن غير أن يسلخه والله أعلم .

##### Türkçe

ه ش م
**هشم** , **همش** , **شهم** , **مهش** : kullanımdadır.

**شهم** : Leys dedi: **الشَّهْم** ve onun çoğulu **الشُّهُوم**; onlar, işlerde inceleyen, efendi, yiğitlerdir. Ve **فرسٌ شَهْمٌ**: hızlı, çevik, güçlü. Ve **شَهَمْتُ الفَرَسَ**; ben onu **أَشْهَمُه**. Ve **المشهُوم**: **كالْمَذْعُور** gibidir, eşittir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الشَّهْم**: kalbi zeki olan; **والمشهوم**: kalbi demir gibi olan. Ve Zû’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
طَاوِي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ
مستوْفَضٌ من نباتِ القَفْر مَشْهُوم

İbnü’l-Enbârî dedi: Ferrâ dedi: Arapların كلامında **الشهم**: yüklenileni iyi yerine getiren, iyi taşıyan; onu ancak yük taşıyıcı olarak, yüklenilene hoş gönüllü olarak bulduğun kimsedir; ve bu, insan dışındakilerde de böyledir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **شَهُمَ شَهامةً**: zeki olduğunda. Ve **وقد شَهَمْتُه أَشْهَمُه شَهْماً**: onu ürküttüğümde.

Leys dedi: **الشَّيْهَم**: **الدُّلْدُل**; ve kirpilerin erkeklerinden ve benzeri şeylerden dikenleri büyüyen. Ebû Ubeyd de bunun benzerini söyledi. Ve şu beyti okudu:
لتَرْتَحِلَنْ مَنِّي على ظهْرِ شَيْهَم

Ebû Ubeyde, “**على ظَهْرِ شَيهم**” sözü hakkında dedi: yani bir ürküntü üzere.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: O, kirpi, **الدُّلْدُل** ve **الشَّيْهَم**’dir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: kirpilerin erkeğine **شَيْهَم** denir.

**هشم** : Leys dedi: **الهَشْم**: içi boş şeyin ve kuru şeyin kırılmasıdır. **هَشمْتُ أَنْفَه** dersin: kamışçığı kırdığında.

Dedi: **والهاشمةُ**: kemiği kıran bir yarma; Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği üzere Asmaî de bunun benzerini söyledi.

Leys dedi: rüzgâr kuru şeyi kırdığında. **هَشَمَتْه** denir. Ve **تَهشَّمَ الشَّجَر تهشُّماً**: kuruluğundan kırıldığında. Ve **صارَتْ الأرضُ هَشِيماً**: yani üzerindeki bitki ve ağaçtan olan şey kurumuş ve kırılmış oldu.

Zeccâc, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: ( وَاحِدَةً فَكَانُواْ كَهَشِيمِ ) ( القَمَر : 31 ) dedi.

Heysem dedi: yapraktan kuruyan, kırılan ve parçalanan şey; böylece onlar, ağılı olanın sahibinin topladığı **الهشِيم** gibi oldular: yani kurulukta son sınıra vardı; nihayet yakılmak üzere toplanacak hâle vardı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **شجرةٌ هَشيمة**: kuru.

İbn Şümeyl dedi: **أرضٌ هَشيمة**: ağaçları, ayakta olsun yahut parçalanmış olsun, kuruyan yerdir. Ve gerçekten **الأرضَ البَالِية** **تَهشَّمُ**: yani üzerine bastığında, kendisi (toprağın kendisi) kırılır; ağacı değil. Ve onun ağacı da, kuruduğunda **يَتهشَّم**: yani kırılır.

Ebû Ubeyd dedi: Hâşim b. Abd Menâf—adı Amr idi—ancak **هاشماً** diye adlandırıldı; çünkü o, **هَشَم الثريد**. Ve bunun hakkında Matrûd el-Huzâî şöyle der:
عَمرُو العُلاَ هَشَم الثَّرِيدَ لِقَوْمه
ورجالُ مَكّةَ مُسْنِتُون عِجافُ

Lihyânî dedi: önceki yıldan kalan bitkiye şöyle denir: bu **نَبْت عامِيٌّ** ve **هَشِيم** ve **حَطِيم**. Müberred, İbn Miyyâde’den şu beyti okudu:
أمرتُكَ يا رِياحُ بأَمر حَزْم
فقلتَ هَشِيمَةٌ من أَهْلِ نجدِ

Onun sözü: **هَشِيمة**; onun te’vili: zayıflık. Ve **الهَشِيم**’in aslı: bitki, dönüp kuruduğunda, rüzgâr onu savurduğunda. Allah dedi: ( فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّياحُ ) ( الكهف : 45 ) .

Dedi: ve denir ki: **هَشَمْتُ مافي ضَرْع الناقة** ve **اهتَشَمْت**; yani sağdım.

İbnü’l-A‘râbî dedi: cömert adama denir: falan kimse ancak **هَشِيمة كَرَم**’dir; yani hiçbir şeyi engellemez. Aslı, oduncunun dilediği gibi aldığı **هَشيمة الشَّجَر**’dendir. Dedi: ve denir ki: **تهشّمتُ الرجلَ**; yani ona yumuşak davrandım. Ve şu beyti okudu:
حُلْوَ الشّمائل مِكْراماً خَليقَتُه
إذا تهشّمْتُه للنّائل اختالا

Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **تهشّمتُه للمعروف** ve **تهضّمته**: onu onun yanında istediğimde.

Ebû Zeyd dedi: **تهشّمتُ فلاناً**: onu razı ettiğimde. Ve şair dedi:
إذا أَغْضَبْتُكم فتهشَّموني
ولا تستعتبوني بالوعيد

Yani: beni razı edin.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهُشُم**: yumuşak dağlar. Ve **الهُشُم**: süt sağmada mahir sağımcılar; onların bir teki **هاشم**’dir.

İbn Şümeyl dedi: yerden **الهَشُوم**: ondan çukurlaşmış, vadilerinden aşağıya doğru eğimli yer; toprağın yumuşaklığında ve çukurlarında. Ve her çukur yer, ayak basmaya yumuşak olursa o **هَشْم**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناقةٌ مِهْشام**: zayıflamaya hızlı. Ve **ناقةٌ مِشْياط**: semirmeye hızlı. Ve **الهَشَمة**: dağ keçisi; çoğulu **هَشَمات**. Ve yaşlı adama denir: gerçekten o, **لهَشِمُ أهْشامٍ**’dır.

Ebû Amr dedi: **الهَشِم**: kıraç toprak.

İbn Şümeyl: **واهتَشَم فلانٌ الناقةَ**: onu sağdığında; ve **هَشَمَها** da onun gibidir.

Katâde, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında: ( وَتَرَى الاَرْضَ هَامِدَةً ) ( الحَجّ : 5 ) dedi: onu tozlu, parçalanmış görürsün.

Ben dedim: onun parçalanması ancak çiğden uzun süre uzak kalması sebebiyle kuruluğudur; yağmur yağdırıldığında onun parçalanması gider.

Şücâ‘ el-A‘râbî dedi: dersin ki: **اهتَشمتُ نفسي لفلانٍ واهتَضَمْتُها له**; hakkın yarısından aşağısına ondan razı olduğunda. Şemmer, İbn Semâ‘a ez-Zühlî’den, yerin parçalanması hakkında şu beyti okudu:
وأخْلَفَ أَنْواءٌ ففي وَجْهِ أَرْضِها
قُشَعْرَيرةٌ من جِلدها وتهشُّمُ

İbn Şümeyl dedi: **أرض جَرْباء**: ona yağmur isabet etmemiş, onda bitki yok; onu parçalanmış görürsün. Ve Arapların adlarındandır: **هِشام** ve **هُشَيم** ve **هاشِم**; bunların hepsindeki asıl **الهَشْم**’dir; o da kırmadır. Ve **الهَشْم**: sağmadır da.

**همش** : Leys dedi: **الهَمِشُ**: parmaklarıyla işte hızlı olan. Dedi: ve **الهَمْش**: ısırmadır.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الهَمْشَة**: söz ve hareket. Ve kavim **هَمِش** etti; onlar **يَهْمَشون**.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَمَشُ** ve **الهَمْشة**: doğru olmayan yerde sözün çokluğu ve saçmalık. Ve şu beyti okudu:
وهَمِشُوا بِكَلمٍ غيرِ حَسَن

Münzirî onu bana okuttu; ve “**وهمَشوا**” mîm’in fethasıyla; onu Ebû’l-Heysem’den naklen zikretti.

Ebû Ubeyd, Ebû’l-Hasen el-A‘râbî’den: **اهتَمَشَت الدابّةُ**: yürüdüğünde.

Başkası dedi: onları **يهتمشون** gördüm: bir yerde olup da gelip gittiklerinde ve karıştıklarında. Ve çekirgenin kap içinde **هَمْشة**’si vardır: onun bir hareketini işittiğinde. Ve denir ki: gerçekten pireler, yanımın altında **لتَهتَمِش** eder de, onların **اهتماش**’ıyla bana eziyet eder.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **امرأة هَمْشَى الحديث**: o, sözü çoğaltan ve gürültü çıkarandır. Ben dedim: Leys’in **الهَمْش** hakkında söylediği, onun ısırma olduğu, doğru değildir; doğrusu **الهَمْس** sîn iledir; onu tashif etti.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: adam yemeği çiğnediğinde ve ağzı kapalı iken, **هَمس يَهْمِس هَمْساً** denir.

İbnü’s-Sikkît: Araplardan bir kadın, oğlunun karısına dedi: **طَفَّ حَجْرُكِ** ve **طاب نَشْرُك**. Ve kızına dedi: **أكلْتِ هَمْشاً وحَطَبْتِ قَمْشاً**: oğlunun karısına, çocuğu olmaması için beddua etti; ve kızına, doğurması için dua etti; ta ki çocuklarını yemekte **تُهامِشَ** etsin: yani onlara acele etsin. Ve onun sözü **حَطَبْتِ قَمْشَاً**: yani çocuğun, ince odunundan ve kalınından sana odun topladı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: çekirge, kazanda pişirildiğinde ona **الهَمِيشة** denir; ateşte kızartıldığında ise o **المَحْسُوس**’tur.

**مهش** : Bazılarından rivayet olundu ki o dedi: ateş onu **محشَتْه** ve **مَهَشَتْه**: onu yaktığında. Ve **امتُهِشَ** ve **امتُحِشَ** olundu.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o, kadınlardan **الحالقَةَ** ve **المُمْتَهِشة**’ye lanet etti. Ve onun tefsiri hadiste geldi: o, yüzünü usturayla tıraş eden kadındır.

Kuteybî dedi: **المُمتَهِشة**’yi, ancak hâ’nın, hâ’dan بدل edilmiş olması dışında tanımıyorum. Denir ki: yükü üzerinde bir deve bana uğradı da beni **فمحشَني**: derimi soymaksızın sıyırdığında. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والشين وما يثلثهما)
(هشم) الهاء والشين والميم أصلٌ يدلُّ على كسْر الشَّيء الأجوفِ وغيرِ الأجوف وهشَمْتُهُ هَشْماً. والهاشِمَة: الشَّجَّة تَهْشِمُ عظمَ الرّأْس. ومُجْمَعٌ على أن هاشماً سمِّي به لأنَّه هَشَمَ الثرِيد، واسمه عَمرو. والهشيم من النَّبات: اليابس‏
المتكسِّر. ورجلٌ هشِيمٌ: ضعيف البَدَن. وربما قالوا: تهشَّمَ فُلانٌ على فلان، أي تعطَّفَ. وهو من الباب. واهتَشَمَ ما في ضَرع النّاقة: احتَلَبَه(1)، وهو القياس.‏
(هشل) الهاء والشين واللام. يقولون: الهَشِيلة: البَعير يأخذُه الرّجُل من غير إذنِ صاحِبِه يبلُغ به حيث يريدُه ثم يردُّه. قال:‏
وكلُّ هَشِيلةٍ ما دمتُ حيّاً *** عليَّ محرّمٌ إلاّ الجمال(2)‏
(هشر) الهاء والشين والراء: كلمتان: الهَيْشَر: نَبت. وهَشَر النّاقةَ(3): حَلَبَ كلَّ ما في ضَرعِها. والله أعلم.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "احلبته"، صوابه في المجمل.‏
(2) أنشده في المجمل واللسان (هشل).‏
(3) مما ذكر في القاموس ولم يذكر في اللسان.‏

ـ

##### Türkçe

(هâ ve şîn ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)
(**هشم**) **الهاء** ve **الشين** ve **الميم**; içi boş olan şeyin ve içi boş olmayanın kırılmasına delâlet eden bir asıldır; ve onu **هَشْماً** ile kırdım. Ve **الهاشِمَة**: baş kemiğini kıran yara. Ve **هاشماً**’ın, **الثريد**’i kırdığı için onunla adlandırıldığı üzerinde ittifak edilmiştir; ve adı **عَمرو**’dur. Ve bitkiden **الهشيم**: kuru, kırılıp dökülen. Ve **هشِيمٌ** bir adam: beden bakımından zayıf. Ve bazen derler: **تهشَّمَ** falan falana, yani şefkat gösterdi. Ve o, bâbdandır. Ve dişi devenin memesindeki şeyi **اهتَشَمَ**: onu sağdı(1); ve o kıyastır.

(**هشل**) **الهاء** ve **الشين** ve **اللام**. Derler: **الهَشِيلة**: adamın, sahibinin izni olmaksızın aldığı, onunla istediği yere vardığı sonra onu geri verdiği deve. Dedi ki:
Ve her **هَشِيلة** ben hayatta olduğum müddetçe *** bana haramdır, ancak develer müstesna(2)

(**هشر**) **الهاء** ve **الشين** ve **الراء**: iki kelimedir: **الهَيْشَر**: bir bitki. Ve dişi deveyi **هَشَر**(3): memesindeki her şeyi sağdı. Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ــ
(1) Asılda: “**احلبته**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
(2) Onu **المجمل** ve **اللسان**’da (**هشل**) rivayet etti.
(3) **القاموس**’ta zikredilenden olup **اللسان**’da zikredilmemiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ش م
شجّة هاشمة‏.‏
وهشم الرأس وكلّ شيء أجوف‏.‏
وهشم أنفه‏:‏ كسر قصبته‏.‏
وهشم الثريد‏.‏
ورعت الماشية الهشيم‏:‏ النبات اليابس المتكسّر‏.‏
ورأيت هشيمةً‏:‏ شجرة يابسة‏.‏
قال‏:‏ وإني لأستسقي لأصل هشيمة بأرض بني وقدان من سبل القطر كان يلتقي عندها وحبيبته وتهشّمت أغصانها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل هشيمٌ‏:‏ ضعيف‏.‏
وما هو إلا هشيمة كرم إذا لم يمنع شيئاً‏.‏
وتهشّم عليّ‏:‏ تعطّف وتهشّمته‏:‏ استعطفته وترضيّته‏.‏
قال الحادرة بن أوس‏:‏ سمح الحلائق مكراماً ضريبته إذا تهشّمته للنائل اختالا

##### Türkçe

ه ش م
**شجّة هاشمة**.
Ve başı ve her oyuk şeyi **هشم**.
Ve onun burnunu **هشم** etti: onun kıkırdak borusunu kırdı.
Ve **الثريد**i **هشم** etti.
Ve davar **الهشيم**i otladı: kırılmış kuru bitki.
Ve bir **هشيمةً** gördüm: kuru bir ağaç.
Dedi: Ve ben, Benî Veddân yurdunda, yağmur yollarından, onun yanında kendisi ve sevgilisi buluşur iken, kökü bir **هشيمة** olan (ağaca) su isterim; ve onun dalları **تهشّمت**.
Mecazdan: **رجل هشيمٌ**: zayıf.
Ve o, bir şeyi men etmezse, ancak asmanın bir **هشيمة**sidir.
Ve bana **تهشّم** etti: şefkat gösterdi; ve onu **تهشّمته**: onu şefkate getirdim ve onu razı ettim.
**الحادرة بن أوس** dedi:
سمح الحلائق مكراماً ضريبته إذا تهشّمته للنائل اختالا

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَشْمُ: كَسْرُك الشيء الأَجْوَف واليابس، وقيل: هو كسْرُ العظام والرأْس من بين سائر الجسد، وقيل: هو كسْر الوجه، وقيل: هو كسر الأَنف؛ هذه عن اللحياني، تقول: هَشَمْتُ أَنفَه إذا كسرت القَصَبة، وقيل: هو كسْر القَيْض، وقال اللحياني مرة: الهَشْم في كل شيء، هَشَمه يَهْشِمُه هَشْماً، فهو مَهْشوم وهَشيم، وهَشَّمه وقد انهَشَم وتهشَّم. وفي حديث أُحُد: جُرِحَ وجهُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وهُشِمَت البيضةُ على رأْسه؛ الهَشْم: الكسْرُ، والبَيضةُ: الخَوْذةُ. وهَشَم الثرِيدَ؛ ومنه هاشِمُ بن عبد مَناف أَبو عبد المطلب جدّ النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يُسمَّى عَمْراً وهو أَول من ثرَد الثَّريدَ وهَشَمه فسُمّي هاشِماً؛ فقالت فيه ابنتُه
(* قوله « فقالت فيه ابنته » كذا بالأصل والمحكم، وفي التهذيب ما نصه: وفيه يقول مطرود الخزاعي.)
عَمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لِقَومه،
ورِجالُ مكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجاف
وقال ابن بري: الشعر لابن الزِّبَعْري؛ وأَنشد لآخر:
أَوْسَعَهُم رَفْدُ قُصَيٍّ شَحْما،
ولَبَناً مَحْضاً وخُبزاً هَشْما
وقول أَبي خِراش الهذلي:
فلا وأَبي، لا تَأْكُلُ الطيرُ مِثْلَه،
طَويل النِّجاد، غير هارٍ ولا هَشْمِ
أَراد مَهْشومٍ، وقد يكون غيرَ ذي هَشْم. والهاشِمة: شَجَّةٌ تَهشِم العَظم، وقيل: الهاشِمة من الشِّجاج التي هَشَمتِ العَظم ولم يَتبايَنْ فَراشُه، وقيل: هي التي هَشَمت العظمَ فنُقِش وأُخْرِج فَراشُه فتَباينَ فَراشُِ والريحُ تَهْشِم اليَبيسَ من الشجر: تَكْسِرُه. يقال: هَشَمَتْه.
والهَشيم: النبت اليابس المُتكسِّر، والشجرةُ البالية يأْخذها الحاطب كيف يشاء. وفي التنزيل العزيز: فأَصبَح هَشيماً؛ وقيل: هو يابس كلِّ كَلإٍ إلاَّ يابسَ البُهْمى فإنه عَرِبٌ لا هَشيم، وقيل: هو اليابس من كل شيء. والهَشيمةُ: الشجرة اليابسة البالية، والجمع هَشيمٌ. وما فلانٌ إلاَّ هَشيمةُ كَرْمٍ أَي لا يَمْنع شيئاً، وهو مثَلٌ
بذلك، وأَصله من الهَشيمة من الشجر يأْخذها الحاطب كيف يشاء. ويقال للرجل الجَواد السَّمْح: ما فلانٌ إلا هَشيمةُ كَرْمٍ والهَشِيمةُ: الأرضُ التي يَبِسَ شجرُها حتى اسوَدَّ غير أَنها قائمةٌ
على يُبْسها. والهَشِيم: الذي بَقي من عامِ أَوَّل. ابن شميل: أَرض هَشيمةٌ، وهي التي يَبِس شجرُها، قائماً كان أَو مُتَهَشِّماً. وإن الأَرض البالية تَهَشَّمُ أَي تكسَّرُ إذا وَطِئْتَ عليها نَفْسِها لا شَجرِها، وشجرُها أَيضاً إذا يَبِسَ يَتَهشَّم أَي يتكسَّر. وكلأٌ هَيْشومٌ: هَشٌّ لَيِّنٌ. وفي التنزيل العزيز: فكانوا كهَشِيم المُحْتَظِر؛ قال: الهَشِيم ما يَبِس من الوَرَقِ وتكسر وتحطَّم، فكانوا كالهَشِيم الذي يَجمَعُه صاحبُ الحَظِيرة أَي قد بلغ الغايةَ في اليُبس حتى بلَغ أَن يُجْمَع. أَبو قتيبة: اللحياني يقال للنبت الذي بقي من عام أَوّلَ هذا نَبْتٌ عاميٌّ وهَشِيمٌ
وحَطِيمٌ، وقال في ترجمة حظر: الهَشِيم ما يَبِس من الحَظِرات فارْفَتّ وتكسَّر، المعنى أَنهم بادُوا وهلَكوا فصاروا كيبيس الشجر إذا تحطّم. وقال العراقي: معنى قوله كهَشِيم المحتظِر الذي يَحْظُر على هَشيمه، أَراد أَنه حَظَر حِظاراً رَطباً على حِظارٍ قديمٍ قد يَبِسَ. وتَهَشَّم الشجرُ تَهَشُّماً إذا تكسَّر من يُبْسِه. وصارت الأَرض هشيماً أَي صار ما عليها من النبات والشجر قد يَبِس وتكسَّر. وقال أَبو حنيفة: انهَشَمت الإبلُ فتهشَّمَت خارتْ وضعُفت. وتَهشَّم الرجلَ: استعطفه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
حُلْوَ الشَّمائل مِكْراماً خَليقَتُه،
إذا تهَشَّمْته للنائل اخْتالا
(* قوله «اختالا» كذا بالأصل والتهذيب والتكملة، وفي المحكم: احتالا، بالمهملة بدل المعجمة).
ورجل هَشِيمٌ: ضعيف البدن. وتهشَّم عليه فلان إذا تعطَّف. أَبو عمرو بن العلاء: تَهشَّمْتُه للمعروف وتهضَّمْتُه إذا طلَبْتَه عنده. أَبو زيد: تهَشَّمتُ فلاناً أَي ترَضَّيْتُه؛ وأَنشد:
إذا أَغْضَبْتُكمْ فتهَشَّمُوني،
ولا تَسْتَعْتِبوني بالوَعيد
أَي تَرَضَّوْني. وتقول: اهْتَشَمْتُ نفسي لفلانٍ واهْتَضَمْتُها له إذا رَضِيتَ منه بودن النَّصفَة.
وهَشَمَ الرجلَ: أكْرَمه وعظَّمه. وهَشَمَ الناقةَ هَشْماً: حلَبها؛ وقال ابن الأَعرابي: هو الحَلْب بالكف كلها. ويقال: هَشَمْتُ ما في ضَرْع الناقة واهْتَشَمْت أَي احتلبْت.

##### Türkçe

**الهَشْمُ**: Senin içi boş ve kuru şeyi kırmandır; ve denildi: o, kemikleri kırmaktır; ve başı, bedenin diğer bütün kısımlarının arasından (ayırarak) kırmaktır; ve denildi: o, yüzü kırmaktır; ve denildi: o, burnu kırmaktır; bunlar **اللحياني**’dendir. Dersin ki: **هَشَمْتُ أَنفَه** eğer **القَصَبة**’yi kırdıysan; ve denildi: o, **القَيْض**’ı kırmaktır. Ve **اللحياني** bir defa dedi: **الهَشْم** her şeydedir; **هَشَمه يَهْشِمُه هَشْماً**; o hâlde o **مَهْشوم** ve **هَشيم**’dir; ve **هَشَّمه**; ve gerçekten **انهَشَم** ve **تهشَّم**. Ve **أُحُد** hadîsinde: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, yüzü yaralandı ve başı üzerinde **البيضةُ** kırıldı; **الهَشْم**: kırmadır; ve **البَيضةُ**: miğferdir. Ve **هَشَم الثرِيدَ**; ve ondan **هاشِمُ بن عبد مَناف**: **أَبو عبد المطلب** (Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, dedesi); **عَمْراً** diye adlandırılırdı ve **الثَّريدَ**’i **ثرَد** eden ve onu **هَشَمه** eden ilk kişidir; böylece **هاشِماً** diye adlandırıldı; bunun hakkında kızı dedi ki:

(* Onun sözü “bunun hakkında kızı dedi ki”: asılda ve **المحكم**’de böyledir; **التهذيب**’de ise lafzı şudur: Ve onda **مطرود الخزاعي** söyler.)

عَمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لِقَومه،
ورِجالُ مكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجاف

Ve **ابن بري** dedi: şiir **ابن الزِّبَعْري**’nindir; ve bir başkasına ait olarak okudu:
أَوْسَعَهُم رَفْدُ قُصَيٍّ شَحْما،
ولَبَناً مَحْضاً وخُبزاً هَشْما

Ve **أَبي خِراش الهذلي**’nin sözü:
فلا وأَبي، لا تَأْكُلُ الطيرُ مِثْلَه،
طَويل النِّجاد، غير هارٍ ولا هَشْمِ

**مَهْشومٍ**’u kastetti; ve **هَشْم** sahibi olmayan da olabilir. Ve **الهاشِمة**: kemiği **تَهشِم** eden bir yaradır; ve denildi: **الهاشِمة**, kemiği **هَشَمتِ** de onun **فَراشُه**’u ayrışmamış olan **الشِّجاج**’dandır; ve denildi: o, kemiği **هَشَمت** de onun **فَراشُه**’u oyulup çıkarılmış, böylece **فَراشُه** ayrışmış olandır. Ve rüzgâr, ağaçtan kurumuş olanı **تَهْشِم**: onu kırar. Denilir: **هَشَمَتْه**.

Ve **الهَشيم**: kırılıp dökülen kuru bitkidir; ve çürümüş ağaçtır; oduncu onu nasıl isterse öyle alır. Ve aziz tenzilde: **فأَصبَح هَشيماً**; ve denildi: o, her otun kurusudur; ancak **البُهْمى**’nın kurusu müstesna; çünkü o **عَرِبٌ**’dir, **هَشيم** değildir; ve denildi: o, her şeyin kurusudur. Ve **الهَشيمةُ**: kuru, çürümüş ağaçtır; çoğulu **هَشيمٌ**’dir. Ve falan kimse ancak **هَشيمةُ كَرْمٍ**’dür; yani hiçbir şeyi engellemez; ve o, bununla bir meseldir; ve aslı, ağaçtan olan **الهَشيمة**’dendir; oduncu onu nasıl isterse öyle alır. Ve cömert, müsamahalı adama denilir: falan kimse ancak **هَشيمةُ كَرْمٍ**’dür. Ve **الهَشِيمةُ**: ağacı kuruyup kararan, ancak kuruluğu üzerinde ayakta duran yerdir. Ve **الهَشِيم**: önceki yıldan kalandır. **ابن شميل**: **أَرض هَشيمةٌ**; o, ağacı kurumuş olandır; ayakta olsun yahut **مُتَهَشِّماً** olsun. Ve gerçekten çürümüş yer **تَهَشَّمُ**; yani üzerine bastığında, kendisi (toprağın kendisi), ağacı değil, kırılır; ve onun ağacı da, eğer kurursa, **يَتَهشَّم**; yani kırılır. Ve **كلأٌ هَيْشومٌ**: gevşek, yumuşak **هَشٌّ**’dur. Ve aziz tenzilde: **فكانوا كهَشِيم المُحْتَظِر**; dedi ki: **الهَشِيم**, yapraktan kuruyup kırılan ve parçalanıp dağılan şeydir; böylece onlar, çit sahibinin topladığı **الهَشِيم** gibiydiler; yani kurulukta nihayete varmıştır; ta ki toplanacak dereceye varmıştır. **أَبو قتيبة**: **اللحياني**’ye göre, önceki yıldan kalan bitkiye: bu **نَبْتٌ عاميٌّ** ve **هَشِيمٌ** ve **حَطِيمٌ** denilir. Ve **حظر** tercümesinde dedi: **الهَشِيم**, **الحَظِرات**’tan kuruyup ufalanan ve kırılan şeydir; mânâ: onlar yok oldular ve helâk oldular; böylece, parçalanınca ağaç kurusu gibi oldular. Ve **العراقي** dedi: onun sözü **كهَشِيم المحتظِر**’in mânâsı: kendi **هَشيم**’i üzerine **يَحْظُر** edendir; onun kastı: eski bir **حِظارٍ** üzerine, kurumuş olan, taze bir **حِظاراً** **حَظَر** etti. Ve ağaç, kuruluğundan kırılırsa **تَهَشَّم الشجرُ تَهَشُّماً**. Ve yer **هشيماً** oldu; yani onun üzerindeki bitkiden ve ağaçtan olan şey kurudu ve kırıldı. Ve **أَبو حنيفة** dedi: develer **انهَشَمت** de **فتهشَّمَت**; çöktüler ve zayıfladılar. Ve **تَهشَّم الرجلَ**: ona acındı; **ابن الأَعرابي**’den; ve okudu:
حُلْوَ الشَّمائل مِكْراماً خَليقَتُه،
إذا تهَشَّمْته للنائل اخْتالا

(* Onun sözü “**اختالا**”: asılda ve **التهذيب** ve **التكملة**’de böyledir; **المحكم**’de ise: **احتالا**; yani **المهملة** ile, **المعجمة** yerine.)

Ve **رجل هَشِيمٌ**: beden bakımından zayıftır. Ve falan kimse ona karşı **تهشَّم عليه**; eğer şefkat gösterdiyse. **أَبو عمرو بن العلاء**: **تَهشَّمْتُه** iyilik için ve **تهضَّمْتُه**; eğer onu onun yanında talep ettiysem. **أَبو زيد**: **تهَشَّمتُ فلاناً**; yani onu razı ettim; ve okudu:
إذا أَغْضَبْتُكمْ فتهَشَّمُوني،
ولا تَسْتَعْتِبوني بالوَعيد

Yani: beni razı edin. Ve dersin: **اهْتَشَمْتُ نفسي لفلانٍ** ve **اهْتَضَمْتُها له**; eğer ondan, yarım adaletle razı olduysan.

Ve **هَشَمَ الرجلَ**: ona ikram etti ve onu yüceltti. Ve **هَشَمَ الناقةَ هَشْماً**: onu sağdı; ve **ابن الأَعرابي** dedi: o, avucun tamamıyla sağmadır. Ve denilir: **هَشَمْتُ ما في ضَرْع الناقة واهْتَشَمْت**; yani sağdım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ش م * * الهَشْمُ * كسر الشيء الياس يقال * هَشَمَ * الثريد أي ثرده وبابه ضرب ومنه سمي * هَاشِمُ * بن عبد مناف واسمه عمرو و * الهَشِيمُ * من النبات اليابس المتكسر والشجرة البالية يأخذها الحاطب كيف يشاء

##### Türkçe

* ه ش م * * **الهَشْمُ** * kuru şeyi kırmaktır; denilir ki: * **هَشَمَ** * **الثريد** yani onu ufaladı; babı **ضرب**’dır. Bundan dolayı Abd Menâf’ın oğlu * **هَاشِمُ** * diye adlandırıldı; adı Amr’dır. Ve * **الهَشِيمُ** * bitkiden kuru, kırılıp dökülen olandır; ve eskiyen ağaçtır; oduncu onu dilediği gibi alır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| ( الهَشْمُ : كَسْرُ الشَّيْءِ اليَابِسِ ) ، كَمَا في الصِّحَاح ، أو الأَجْوَفِ ، أو كَسْرُ العِظَامِ ، والرَّأْسِ خَاصَّةً ) مِنَ بَيْنِ سَائِرِ الجَسَدِ ، ( أَوْ ) هُوَ كَسْرُ ( الوَجْهِ ، أَوْ ) كَسْرُ ( الأَنْفِ ) ، وَهذا قَوْلُ اللِّحْيانِيِّ ، ( أو ) الهَشْمُ في ( كُلِّ شَيْءٍ ) ، عَنِ اللِّحْيَانِيِّ أَيْضاً . وَقدْ ( هَشَمَهُ يَهْشِمُهُ ) هَشْمًا : إِذَا كَسَرَهُ ( فَهُوَ مَهْشُومٌ ، وهَشِيمٌ ، وَقَدِ انْهَشَمَ ، وَتَهَشَّمَ ) . | ( وَتَهشَّمَهُ ) : إذا ( كَسَرَهُ ) . | ( و ) مِنَ المَجَاز : تَهَشَّمَ ( فُلاَنًا ) : إِذَا ( أَكْرَمَهُ ، وَعَظَّمَهُ ، كَهَشَّمَهُ ) تَهْشِيمًا . | ( و ) تَهَشَّمَ ( النَّاقَةَ حَلَبَهَا ، أَوْ هُوَ الحَلْبُ بِالكَفِّ كُلِّهَا ، كَاهْتَشَمَهَا ) . وَفِي الصِّحَاح : اهْتَشَمَ مَا فِي ضَرْعِ النَّاقَةِ : إِذَا احْتَلَبَهُ . | ( و ) تَهَشَّمَتِ ( الرِّيحُ اليَبِيسَ ) : إِذَا ( كَسَّرَتْهُ ) . | ( وَهَاشمُ ) بنُ عَبْدِ مَنَافِ : ( أَبُو عَبْدِ المُطَّلِبِ ) ، وَكَانَ يُكْنَى أَبَا نَضْلَةَ ، ثَالِثُ جَدٍّ لِسَيِّدِنا رَسُولِ اللهِ & ( وَاسْمُهُ : عَمْرُوا ) العُلاَ ، سُمِّيَ هَاشِمًا ( لأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ ثَرَدَ الثريد

وهَشَمَهُ ) في الجَدْبِ ، والعام الجماد ، وفيه يقول ابن الزَّبْعَري : % ( عمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لقومِهِ % ورِجالُ مكة مُسْنِتونَ عِجافُ ) % | وأنشد ابن بري لآخر : % ( أوْسَعَهُمْ رَفْدُ قُصيٍّ شَحْما % ) % % ( ولَبَنًا مَحْضًا وخُبزًا هَشْما % ) % | ( والهاشِمَةُ : شَجَّةٌ تَهْشِمُ العَظْم ، أو ) التي ( هَشَمَتِ العَظم ، ولم يتباين فَراشُهُ ، أو ) التي ( هَشَمَتْهُ ، فَنُفِشَ ) أي : تشعَّب وانتشر ( وأخرج وتباين فَراشُهُ ) ، وفي بعض النُّسخ : نَقَشَ ، بالقاف ، من : نقش العظم ؛ إذا استخرج ما فيه . | ( والهَشيمُ : نبتٌ يابس متكسر ) ومنه قوله تعالى : ! 2 \< فأصبح هشيما تذروه الرياح > 2 ! . ( أو يابسُ كلِّ كلإ ) إلا يابس البُهْمى ، فإنه عَرِبٌ ، لا هشيمٌ . | ( و ) قيل : الهشيمُ : اليابس من ( كل شيء ) وفي بعض النسخ : كلِّ شَجَرٍ ، وقوله تعالى : ! 2 \< فكانوا كهشيم المحتظر > 2 ! أي : قد بلغ الغاية في اليُبس ، حتى بلغ أن يُجمع ليوقد به ، وقال اللحياني : الهَشيمُ : ما يَبِسَ من الحَظِرات ، فارْفَتَّ وتكسَّر ، المعنى : أنهم بادوا وهلكوا ، فصاروا كيبيس الشجر إذا تحطَّم ، وقد مر في :   ح ظ ر   شيء من ذلك . | ( و ) من المجاز : الهَشيمُ : ( الضَّعيفُ البدن ) ، نقله الجوهري . | ( و ) الهَشِيمَةُ ، ( بهاء : الأرض التي يبس شجَرُها ) قائما كان أو مُتَهَشِّمًا ، عن ابن شميل ، وقال غيره : حتى اسود ، غير أنها قائمة على يُبْسها . | ( و ) من المجاز ( ما هو إلا هَشيمَةُ

كَرَمٍ ، أي : جَوَادٌ ) ، وفِي الصِّحَاحِ : إِذَا كانَ سَمْحاً ، وفي الأساسِ : إذَا لَمْ يَمْنَعَ شَيْئاً ، وأَصْلُهُ مِنَ الهَشِيمَةِ مِنَ الشَّجَرِ ، يَأخُذُها الحاطِبُ كيفَ شَاءِ . | ( وَتَهَشَّمَهُ : اسْتَعْطَفَه ) ، عنِ ابنِ الأَعْرَابِيّ ، وأنشَدَ : % ( حُلْوَ الشَّمَائِلِ مِكْرَاماً خَلِفَتُه % إذا تَهَشَّمْتَهُ للنَّائِلِ اخْتَالاَ ) % | وقال أبو عَمْرِو بنُ العَلاَءِ : تَهَشَّمْتُهُ للْمَعْرُوفِ ، وتَهَضَّمْتُهُ : إِذَا طَلَبْتَهُ عِنْدَهُ ، وقالَ أبو زَيْدٍ : تَهَشَّمْتُ فُلاناً : إذا تَرضَّيْتَهُ ، وأنشَدَ : % ( إذَا أغْضَبْتُكُمْ فَتَهَشَّمُوني % وَلاَ تَسْتَعْتِبُونِي بالوَعِيدِ ) % | أي : ترضَّوْنِي ، وَهُوَ مَجَازٌ . | ( و ) تَهَشَّمَ ( عَلَيْهِ ) فُلانٌ : ( تَعَطَّفَ ) ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ، وَهُوَ مَجَازٌ أَيْضًا ، وَ ( لاَزِمٌ ، مُتَعَدٍّ ) . | ( و ) تَهَشَّمَتِ ( الإِبِلُ : خَارَتْ ، وضَعُفَتْ ، كانْهَشَمَتْ ) ، عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ . | ( والهُشُمُ ، بِضَمَّتَيْنِ : الجِبَالُ الرِّخْوَةُ ) ، عنِ ابنِ الأعْرَابِيِّ ، ( و ) أيضاً : ( الحَلاَّبُونَ للَّبَنِ ) الحُذَّاقُ ، وَاحِدُهُمْ : هَاشِمٌ . | ( و ) الهَشِيمُ ، ( كَكَتِفٍ : السَّخِيُّ ) الجَوَادُ . | ( و ) الهِشَامُ ، ( كَكِتَابٍ : الجُودُ ) . | ( و ) هِشَامٌ ، بِلاَ لاَمٍ : ( خَمْسَةَ عَشَرَ ، صَحَابِيًّا ) ، وَهُمْ : هِشَامُ بنُ حُبَيْشٍ السُّلَمِيُّ ، وَابنُ أَبِي حُذَيْفَةَ المَخْزُومِيُّ ، وَسَمَّاهُ الوَاقِدِيُّ هَاشِمًا ، وابنُ حَكِيمِ بنِ حِزَامٍ الأَسْدِيُّ ، وابنُ صُبَابَةَ القَيْسِيُّ ، أَخُو مِقْيَسٍ ، وابنُ العَاصِ السَّهْمِيُّ ، أَخُو عَمْرو بنِ العَاصِ المخَزْوميِّ ، وابنُ عَامِرِ ابنِ أُمَيَّةَ الأنْصَارِيُّ ، وابنُ عُتْبَةَ بنِ

رَبِيعَةَ ، أَبُو حُذَيْفَةَ ، وَيُقَالُ : اسْمُهُ : مُهَشِّمٌ ، وَابْنُ عَمْرِو بنِ رَبِيعَةَ ، من المُؤَلَّفَة قُلُوبُهُمْ وابْنُ قَتَادَةَ الرُّهَاوِيُّ ، | واَبْنُ المُغِرَةِ بنُ العَاص ، وابْنُ الوَلِيدِ بنُ المُغِيرةَ الَمْخْزومِيُّ ، أَخُو خَالِدٍ ، وَهِشاَمٌ مَوْلَى رَسُولِ اللهِ صَلَّى الله عَلَيْهِ وسَلَّمَ ، ورَجُلٌ آخَرُ ، كَانَ اسْمُهُ شِهَاباً ، فَسَمَّاهُ هِشَاماً . | ( و ) هِشَامٌ : ( ثَلاَثُونَ مُحَدِّثاً ) مِنْهُمْ : هِشَامُ بنُ اسْمَاعِيلَ الدِّمَشْقَيُّ العَطَّارُ ، وابْنُ اسْحَاق المَدَنِيُّ ، وابْنُ بَهْرَامَ المَدَائِنيُّ ، وابْنُ حَجَر المَكِيُّ ، وابْنُ حَسَّانَ الأزدي مولاهم الحافظ وابن خالد الأَزْرَقُ الدِّمَشْقِيُّ وابْنُ زِيَادٍ ، أَبُو المِقْدَامِ ، وابْنُ زَيْدِ بنُ أَنَسِ ، وَابْنُ سَعْدٍ ، وابْنُ سَعِيدٍ البَزَّارُ ، وابْنُ سُلَيْمَانَ المَخْزُومِيُّ ، وابْنُ عَابدٍ الأَسَدِ ]ُّ ، أَبُو كُلَيْبٍ ، وَابْنُ أَبِي عَبْدِ اللهِ ، أَبُو بَكْرٍ ، الدَّسْتَوَائِيُّ ، وابْنُ عَبْد المَلِكِ الحِمْصِيُّ ، وابْنُ عَبْدِ المَلِكِ الطَّيَالِسِيُّ ، الحَافِظُ ، وابْنُ عُرْوَةَ ، أَبُو المُنْدِرِ ، وابْنُ عِمَادٍ السُّلَمِيُّ ، الدِّمَشْقِيُّ ، الحَافِظُ ، وابْنُ عَمْرٍ و الفَزَارِيُّ ، وابْنُ الغَاز الجُرَشِيُّ ، وابْنُ أَبِي الوَلِيدِ ، وابْنُ يَحْيَى بنُ أَبِي العَاصِ ، وابنُ يُوسُفَ ، قَاضِي صَنْعَاءَ ، وابْنُ يُونُسَ النَّهْشَلِيُّ ، وَغَيْرُ هؤُلاَءِ . | ( وهَشَيْمُ بنُ بَشِيرٍ ) أَبْو مُعَاوِيَةَ السُّلَمِيُّ ، الوَاسِطِيُّ ( كَزُبَيْرٍ ) ، هُوَ ( مُحَدِّثٌ ) حَافِظُ بَغْدَادَ ، عَنْ عَمْرِو بنِ دِينَارٍ ، وَابْن الزُّبَيْرِ ، وَعَنْهُ : أَحْمَدُ وابْنُ مَعِين ، وَهَنَِّادٌ ، إَمَامٌ ، ثَقَةٌ ، مُدَلِّسٌ ، عَاشَ ثَمَانِينَ سَنَةً ، تُوُفِّيَ سَنَةَ ثَلاَثٍ وَثَمَانِينَ وَمِائَةٍ ، قَالَ يَحْيَى القَطَّانُ : أَحْفَظُ مَنْ رَأَيْتُ : سُفْيَانُ ، ثُمَّ شُعْبَةُ ، ثُمَّ هُشَيْمٌ . | ( وَنَاقَةٌ مِهْشَامٌ : سَرِيعَةُ الهَزَالِ ) ، وَمِشْيَاطٌ : سَرِيعَةُ السِّمَنِ . | ( والهَشْمَةُ : نَفْسُ مُشَاشِ الجَبَلِ ،

الكَذَّانَةِ ، و ) الهَشَمَةُ ، ( بِالتَّحْرِيكِ : الأُرْوِيَّةُ ، ج : هَشْمَاتٌ ) ، بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ . | ( واهْتَشَمْتُ نَفْسِي لَهُ ) ، و ( اهْتَضَمْتُهَا لَهُ ) : إذَا رَضِيِتَ مِنْهُ بِدُونِ النَّصَفَةِ . | ( و ) هَيْشَمٌ ، ومُهَشِّمٌ ( كَحَيْدَرٍ ، ومُحَدِّثٍ : اسْمَانِ ) ، ومِن الأَخِيرِ : أبُو حُذَيْفَةَ المَخْزُومِيُّ ، اسْمُهُ : مُهَشِّمٌ ، صَحَابِيٌّ . | ( والهَاشِمِيَّةُ : د ، بِالكُوفَةِ ، للسَّفَّاحِ ) ، حِذَاءَ قَصْرِ ابنِ هُبَيْرَةَ ، وَاتَّخَذَهُ مَنْزِلاً لَهُ وَلِجُنُودِهِ ، ثُمَّ نَزَلَ مَدِينَةَ الأَنْبَارِ ، وبَنَاهَا ، وَبِهَا تُوُفِّيَ ودُفِنَ ، واسْتَخْلَفَ المَنْصُورَ ، فَنَزَلَهَا وَاسْتَتَمَّ بِنَاءَهَا ، ثُمَّ تَحَوَّلَ عَنْهَا وَنَزَلَ بَغْدَادَ ، وَسَمَّاهَا مَدِينَةَ السَّلاَمِ . | ( و ) أَيْضًا : ( د ، بِالرَّيِّ ) بِالقُرْبِ مِنْهَا . | ( و ) أَيْضًا : ( مَاءَةٌ شَرْقِيَّ الخُزَيْمِيَّةِ ) في طَرِيقِ مَكَّةَ ، لِبَنِي الحَارِثِ بنِ ثَعْلَبَةَ ، مِنْ بَنِي أَسَدٍ ، عَلَى مِقْدَارِ أَرْبَعَةِ أَمْيَالٍ ، وَإِلَى جَانِبِهَا مَاءٌ ، يُقَالَ لَهُ : أُرَاطَى . | ( ومُهَشَّمَةٌ ، كَمُعَظَّمَةٍ ) هكَذا ضَبَطَه الحُفْصِيُّ ، وقالَ غَيْرُهُ : كَمُحَدِّثٍ : ( ة بِاليَمَامَةِ ) لِبَنِي عَبْدِ اللهِ بنِ الدُّوليِّ ، فِيهَا نَخْلٌ ، ومَحَارِثُ ، وأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ : % ( يا رُبَّ بَيْضَاءَ عَلَى مُهَشَّمَهْ % ) % % ( أَعْجَبَهَا أْكْلُ البَعِيرِ اليَنَمَهْ % ) % | أعْجَبَهَا أَيْ : حَمَلَهَا على التَّعَجُّبِ . | ( والهَشَمْشمَةُ : الأَسَدُ ) | [ ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | هَشَّمَهُ تَهْشِيمًا : كَسَّرَهُ . | والهَشِيمَةُ : الشَّجَرَةُ البَالِيَةُ ، يَأْخُذُهَا الحَاطِبُ كَيْفَ يَشَاءُ ، نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . | وأَرْضُ مُتَهَشِّمّةٌ : بَالِيَةٌ مُتَكَسِّرَةٌ ، إِذَا وَطِئْتَ عَلَيْهَا نَفْسَها ، لا شَجَرِهَا ، عَنْ ابنِ شُمَيْلٍ ، قالَ الأزْهَرِيُّ : وَإنَّمَا تنمشم

الأَرْضَ إِذَا طَالَ عَهْدُهِا بِالمَطَرِ ، فَإِذَا مُطِرَتْ ذَهَبَ تَهَشُّمُهَا ، وَأَنْشَدَ شَمِرٌ لابْنِ سَمَاعَة الذُّهْلِيِّ : % ( وَأَخْلَفَ أَنْوَاءٌ فَفِي وَجْهِ أرْضِهَا % قُشَعْريرَةٌ في جِلْدِهَا وَتَهَشُّمُ ) % | وقَالَ اللِّحْيِانِيُّ : يُقَالُ لِلنَّبْتِ الَّذِي بِقِيَ مِنْ عَامِ أَوَّلُ : هذا نُبْتٌ عَامِيٌّ ، وَهَشِيمٌ وحَطِيمٌ . | وكَلاٌّ هَيْشُومٌ : هَشٌّ لَيِّنٌ . | وَهَشَمَ النَّاقَةَ هَشْماً ، حَلَبَهَا . | وَقَالَ ابْنُ شُمَيْلٍ : الهَشُومُ مِنَ الأَرْضِ : المَكَانُ المُتَنقَّرُ مِنْهَا المُتَصَوِّبُ مِنْ غِيطَانِهَا ، فِي لِينِ الأَرضِ وبُطُوِنهَا ، وكُلُّ غَائِطٍ يِكُونُ وَطِيئاً ، فَهُوَ هَشْمٌ . | وَقَالَ أَبُو عَمْرٍ و : الهَشْمُ : الأَرْضُ المُجْدِبَةُ . | وِيُقَالُ لِلرَّجُلِ الهَرِمِ : إِنَّهُ لَهَشْمُ أَهْشَامٍ . | وَسَمَّوْا : هَيْشُمَانَ ، كَرَيْهُقَان . | والهِشَامِيَّةُ : ثَلاَثُ فِرَقٍ ، ضَوَالُّ . إَحْدَاهَا : أَصْحَابُ هِشَامِ بنِ الحَكَمِ . والثَّانِيَةُ : أَصْحَابُ هِشَامِ بنِ سَالِمٍ الجَوَالِيقِيِّ ، القَائِلُ كُلُّ مِنْهُمَا باِلتَّجْسِيمِ . والثَّالِثَةُ : أَصْحَابُ هِشَامِ بنِ عَمْرٍ و ، القُوطِيِّ ، وَكَانَ يُحَرِّمُ عَلَى النَّاسِ قَوْلَهُمْ : عَبْدُ اللهِ ، ونِعْمَ الوَكِيلُ ، ظَانّاً أَنَّ الوَكِيلَ يَقْتَضِي مُوَكٍّ لاً .

##### Türkçe

| **الهَشْمُ**: kuru şeyin kırılmasıdır; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; yahut içi boş olanın; yahut kemiklerin kırılmasıdır; ve başın özellikle, bedenin diğer kısımlarının arasından; (veya) o, yüzün kırılmasıdır; (veya) burnun kırılmasıdır; bu, **اللِّحْيانِيِّ**’nin sözüdür; (veya) **الهَشْمُ** (her şeyde)dir; **اللِّحْيَانِيِّ**’den yine. Ve muhakkak (onu **هَشَمَهُ يَهْشِمُهُ**) **هَشْمًا**: onu kırdığı zaman; (artık o **مَهْشُومٌ**dur, ve **هَشِيمٌ**dir; ve muhakkak **انْهَشَمَ**, ve **تَهَشَّمَ**). | (**وَتَهشَّمَهُ**): onu (kırdığı) zaman. | (Ve) mecazdandır: **تَهَشَّمَ** (falancayı): (ona ikram ettiği ve onu yücelttiği) zaman; **كَهَشَّمَهُ** **تَهْشِيمًا**. | (Ve) **تَهَشَّمَ** (dişi deveyi: sütünü sağdı; yahut o, bütün avuçla sağmadır; **كَاهْتَشَمَهَا**). Ve **الصِّحَاح**’ta: **اهْتَشَمَ** dişi devenin memesindeki şeyi: onu sağdığı zaman. | (Ve) **تَهَشَّمَتِ** (rüzgâr kuru otu): onu (parçaladığı) zaman. | (**وَهَاشمُ**) b. Abd Menâf: (**أَبُو عَبْدِ المُطَّلِبِ**)’in babasıdır; ve Ebû Nadle diye künyelenirdi; efendimiz Allah’ın Resûlü’nün üçüncü dedesidir; (ve adı: **عَمْرُوا**) el-ʿulâ’dır; **هَاشِمًا** diye adlandırıldı; (çünkü o, kıtlıkta ve katı yıl(lar)da, kavmi için tiridi ilk parçalayan kimseydi; ve onu) **هَشَمَهُ**. Bunun hakkında İbn ez-Zebʿarî şöyle der: % (Amr el-ʿulâ kavmi için tiridi parçaladı % Mekke’nin adamları kıtlık çeken zayıflar iken) % | İbn Berrî bir başkası için okudu: % (Kusayy’ın ihsanı onlara yağı genişletti %) % % (ve saf sütü ve parçalanmış ekmeği %) % | (**والهاشِمَةُ**: kemiği parçalayan bir yaradır; veya) (kemiği parçalayan, fakat onun yarık(ları) ayrışmayan; veya) (onu parçalayan, böylece **نُفِشَ**) yani: dallanıp yayıldı (ve çıkarıldı ve onun yarık(ları) ayrıştı). Bazı nüshalarda: **نَقَشَ**, **القاف** ile; **نقش العظم**’dan: içindekini çıkardığı zaman. | (**والهَشيمُ**: kuru, kırılıp dökülen bir bitkidir) ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ! 2 \< فأصبح هشيما تذروه الرياح > 2 !. (Veya her otun kurusu)dur; ancak **البُهْمى**’nın kurusu müstesna; çünkü o **عَرِبٌ**’dir, **هشيمٌ** değildir. | (Ve) denildi: **الهشيمُ**: (her şeyin) kurusudur; bazı nüshalarda: her ağacın. Ve Yüce Allah’ın sözü: ! 2 \< فكانوا كهشيم المحتظر > 2 ! yani: kurulukta son sınıra ulaşmıştır; hatta yakmak için toplanacak dereceye varmıştır. Ve **اللحياني** dedi: **الهَشيمُ**: çitlerden kuruyan şeydir; böylece ufalanıp kırılır; anlam: onlar yok olup helâk oldular; böylece ağaç kurusu gibi oldular, parçalandığı zaman. **ح ظ ر** maddesinde bunun bir kısmı geçmiştir. | (Ve) mecazdandır: **الهَشيمُ**: (bedeni zayıf olan)dır; onu Cevherî nakletti. | (Ve) **الهَشِيمَةُ**, (هاء ile: ağaçları kurumuş olan yer)dir; ayakta olsun yahut parçalanmış olsun; İbn Şümeyl’den. Başkası dedi: kararana kadar; ancak o, kuruluğu üzere ayaktadır. | (Ve) mecazdandır: (o, ancak **هَشيمَةُ كَرَمٍ**’dır; yani: cömerttir). Ve **الصِّحَاح**’ta: semih olduğu zaman. Ve **الأساس**’ta: hiçbir şeyi esirgemediği zaman. Ve aslı, ağaçtan **الهَشِيمَة**’dendir; oduncu onu dilediği gibi alır. | (**وَتَهَشَّمَهُ**: ona acıma duygusu uyandırdı)dır; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve okudu: % (Huyları tatlı, ikram sahibi; onu ardıl bıraktım % onu bağış için **تَهَشَّمْتَهُ** ettiğinde salınarak yürüdü) % | Ebû Amr b. el-ʿAlâ’ dedi: **تَهَشَّمْتُهُ**’yu iyilik için, ve **تَهَضَّمْتُهُ**’yu: onu yanında istediğim zaman (kullanırım). Ebû Zeyd dedi: **تَهَشَّمْتُ** falancayı: onu razı ettiğim zaman. Ve okudu: % (Sizi kızdırırsam, beni **تَهَشَّمُوني** edin % ve beni tehditle özür dilemeye zorlamayın) % | yani: beni razı edersiniz; ve o mecazdır. | (Ve) falanca, onun (üzerine) **تَهَشَّمَ** etti: (şefkat gösterdi); Cevherî onu nakletti; ve o da mecazdır; ve (lâzım, müteaddî)dir. | (Ve) **تَهَشَّمَتِ** (develer: çöktü, zayıfladı; **كانْهَشَمَتْ** gibi)dir; Ebû Hanîfe’den. | (**الهُشُمُ**, iki ötre ile: yumuşak dağlar)dır; İbnü’l-Aʿrâbî’den. (Ve) ayrıca: (süt için sağanlar) mahir olanlardır; onların teki: **هَاشِمٌ**. | (Ve) **الهَشِيمُ**, ( **كَكَتِفٍ** gibi: cömert)tir; eli açık. | (Ve) **الهِشَامُ**, ( **كَكِتَابٍ** gibi: cömertlik)tir. | (Ve) **هِشَامٌ**, lamsız: (on beş sahâbî)dir; ve onlar: Hişâm b. Hubeyş es-Sülemî; ve İbn Ebî Huzeyfe el-Mahzûmî—Vâkıdî onu **هَاشِمًا** diye adlandırdı—; ve İbn Hakîm b. Hizâm el-Esedî; ve İbn Subâbe el-Kaysî, Mikyâs’ın kardeşi; ve İbn el-ʿÂs es-Sehmî, Amr b. el-ʿÂs el-Mahzûmî’nin kardeşi; ve İbn ʿÂmir b. Umeyye el-Ensârî; ve İbn ʿUtbe b.

رَبِيعَةَ, أَبُو حُذَيْفَةَ ve denilir ki: onun adı: **مُهَشِّمٌ**; ve رَبِيعَةَ’nın oğlu عَمْرِو’nun oğlu; kalpleri ısındırılanlardan; ve **ابْنُ قَتَادَةَ الرُّهَاوِيُّ**, | ve **ابْنُ المُغِرَةِ**’nin oğlu **العَاص**, ve **ابْنُ الوَلِيدِ**’in oğlu **المُغِيرةَ الَمْخْزومِيُّ**, خَالِد’in kardeşi; ve **هِشاَمٌ** Resûlullah’ın (Allah ona salât ve selâm etsin) mevlası; ve başka bir adam; onun adı **شِهَاباً** idi de onu **هِشَاماً** diye adlandırdı. | Ve **هِشَامٌ**: (otuz muhaddis); onlardan: **هِشَامُ بنُ اسْمَاعِيلَ الدِّمَشْقَيُّ العَطَّارُ**, ve **ابْنُ اسْحَاق** el-Medenî, ve **ابْنُ بَهْرَامَ** el-Medâinî, ve **ابْنُ حَجَر** el-Mekkî, ve **ابْنُ حَسَّانَ** el-Ezdî, onların mevlası, hâfız; ve **ابن خالد الأَزْرَقُ الدِّمَشْقِيُّ**; ve **ابْنُ زِيَادٍ**, **أَبُو المِقْدَامِ**; ve **ابْنُ زَيْدِ** b. **أَنَسِ**; ve **ابْنُ سَعْدٍ**; ve **ابْنُ سَعِيدٍ** el-Bezzâr; ve **ابْنُ سُلَيْمَانَ** el-Mahzûmî; ve **ابْنُ عَابدٍ الأَسَدِ ]ُّ**, **أَبُو كُلَيْبٍ**; ve **ابْنُ أَبِي عَبْدِ اللهِ**, **أَبُو بَكْرٍ**, ed-Destevâî; ve **ابْنُ عَبْد المَلِكِ** el-Hımsî; ve **ابْنُ عَبْدِ المَلِكِ** et-Tayâlisî, hâfız; ve **ابْنُ عُرْوَةَ**, **أَبُو المُنْدِرِ**; ve **ابْنُ عِمَادٍ** es-Sülemî, ed-Dımaşkî, hâfız; ve **ابْنُ عَمْرٍ و** el-Fezârî; ve **ابْنُ الغَاز** el-Cüreşî; ve **ابْنُ أَبِي الوَلِيدِ**; ve **ابْنُ يَحْيَى** b. **أَبِي العَاصِ**; ve **ابنُ يُوسُفَ**, San‘â kadısı; ve **ابْنُ يُونُسَ** en-Nehşelî; ve bunlardan başkaları. | Ve (**هَشَيْمُ بنُ بَشِيرٍ**) **أَبْو مُعَاوِيَةَ** es-Sülemî, el-Vâsıtî (Zübeyr gibi); o, (muhaddis) Bağdat’ın hâfızı; **عَمْرِو بنِ دِينَارٍ**’dan ve **ابْن الزُّبَيْرِ**’den; ondan da: **أَحْمَدُ** ve **ابْنُ مَعِين** ve **هَنَِّادٌ**; imam, sika, müdellis; seksen yıl yaşadı; yüz seksen üçüncü yılında vefat etti; **يَحْيَى القَطَّانُ** dedi ki: “Gördüklerimin en hâfızı: **سُفْيَانُ**, sonra **شُعْبَةُ**, sonra **هُشَيْمٌ**.” | Ve **نَاقَةٌ مِهْشَامٌ**: zayıflaması hızlı olan; ve **مِشْيَاطٌ**: semirmesi hızlı olan. | Ve **الهَشْمَةُ**: dağın **مُشَاشِ**’ının bizzat kendisi; **الكَذَّانَةِ**; ve **الهَشَمَةُ**, (harekeli olarak: **الأُرْوِيَّةُ**, çoğulu: **هَشْمَاتٌ**), fetha sonra sükûn ile. | Ve **اهْتَشَمْتُ نَفْسِي لَهُ**, ve **اهْتَضَمْتُهَا لَهُ**: ondan, insafın yarısı olmaksızın razı olduğun zaman. | Ve **هَيْشَمٌ**, ve **مُهَشِّمٌ** (Haydar gibi ve Muhaddis gibi: iki isimdir); sonuncusundan: **أبُو حُذَيْفَةَ** el-Mahzûmî; onun adı: **مُهَشِّمٌ**; sahâbîdir. | Ve **الهَاشِمِيَّةُ**: (Kûfe’de bir yer), es-Seffâh’a ait; İbn Hubeyre’nin sarayının karşısında; onu kendisi ve askerleri için konak edindi; sonra **مَدِينَةَ الأَنْبَارِ**’a indi ve onu bina etti; orada vefat etti ve defnedildi; **المَنْصُورَ**’u halef bıraktı; o da oraya indi ve onun inşasını tamamladı; sonra ondan ayrıldı ve Bağdat’a indi ve ona **مَدِينَةَ السَّلاَمِ** adını verdi. | Ve ayrıca: (Reyy’de bir yer), ona yakın. | Ve ayrıca: (**مَاءَةٌ** Huzeymiyye’nin doğusunda) Mekke yolu üzerinde; Benî Esed’den Benî Hâris b. Sa‘lebe’ye ait; dört mil miktarınca; ve onun yanında bir su vardır; ona **أُرَاطَى** denilir. | Ve **مُهَشَّمَةٌ**, Muazzama gibi: el-Hufsî onu böyle ضبط etti; başkası dedi ki: Muhaddis gibi: (Yemâme’de bir yer), Benî Abdillâh b. ed-Dûlî’ye ait; onda hurmalık ve ekinlikler vardır; ve Sa‘leb inşâd etti:
% ( يا رُبَّ بَيْضَاءَ عَلَى مُهَشَّمَهْ % ) %
% ( أَعْجَبَهَا أْكْلُ البَعِيرِ اليَنَمَهْ % ) % |
**أعْجَبَهَا** yani: onu hayrete sevk etti. | Ve **الهَشَمْشمَةُ**: aslan. | [Üzerine istidrâk olunanlardandır: | **هَشَّمَهُ تَهْشِيمًا**: onu parçaladı/kırdı. | Ve **الهَشِيمَةُ**: eskimiş ağaç; oduncu onu dilediği gibi alır; el-Cevherî nakletti. | Ve **أَرْضُ مُتَهَشِّمّةٌ**: eskimiş, kırık dökük; üzerine bastığında, onun kendisi (toprağı), ağacı değil; İbn Şümeyl’den; el-Ezherî dedi ki: ancak, yağmurdan uzun süre geçince yer parçalanır; yağmur yağınca onun parçalanması gider; ve Şemir, İbn Semâ‘a ez-Zühlî için inşâd etti:
% ( وَأَخْلَفَ أَنْوَاءٌ فَفِي وَجْهِ أرْضِهَا % قُشَعْريرَةٌ في جِلْدِهَا وَتَهَشُّمُ ) % |
Ve el-Lihyânî dedi ki: önceki yıldan kalan bitkiye şöyle denir: bu, **نُبْتٌ عَامِيٌّ**, ve **هَشِيمٌ** ve **حَطِيمٌ**. | Ve her ikisi de **هَيْشُومٌ**: gevşek, yumuşak. | Ve **هَشَمَ النَّاقَةَ هَشْماً**: onu sağdı. | Ve İbn Şümeyl dedi ki: yerden **الهَشُومُ**: ondan çukurlaşmış, onun çukurlarından aşağı doğru eğimli yer; yerin yumuşaklığında ve çukurlarında; ve her çukur yumuşak/ayak basılır olursa, o **هَشْمٌ**’dür. | Ve **أَبُو عَمْرٍ و** dedi ki: **الهَشْمُ**: kıraç yer. | Ve ihtiyar adama denilir ki: o, elbette **هَشْمُ أَهْشَامٍ**’dır. | Ve adlandırdılar: **هَيْشُمَانَ**, Reyheqân gibi. | Ve **الهِشَامِيَّةُ**: üç fırkadır; sapkınlar. Birincisi: **هِشَامِ بنِ الحَكَمِ**’in ashabı. İkincisi: **هِشَامِ بنِ سَالِمٍ الجَوَالِيقِيِّ**’nin ashabı; ikisinin de teşbih/cisimlendirme görüşünü söyleyen. Üçüncüsü: **هِشَامِ بنِ عَمْرٍ و** el-Kûtî’nin ashabı; insanlara şu sözlerini haram kılardı: “**عَبْدُ اللهِ**” ve “**نِعْمَ الوَكِيلُ**”; vekîlin, bir müvekkil gerektirdiğini zannederek. ]

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَشَمَهُ
1 هَشَمَهُ ذ He crushed it.

هَشَّمَهُ
2 هَشَّمَهُ ذ , inf. n. تَهْشِيمٌ, He broke it [much, or so crushed it]; (TA;) namely, a dry thing, and anything hollow, such as the head, and the like. (TA in art. شدخ.)

تَهَشَّمَ
5 تَهَشَّمَ ذ It (a plant, or herbage,) became هَشِيم, i. e. dry, and broken in pieces.

هَشِيمٌ
هَشِيمٌ ذ A plant that is dry, and breaks, or is broken, in pieces. (S, Msb, K.)

هَاشِمَةٌ
هَاشِمَةٌ ذ A wound in the head which breaks the bone: see شَجَّةٌ.

الكُرُّ الهَاشِمِىُّ
الكُرُّ الهَاشِمِىُّ ذ : see كُرٌّ.

##### Türkçe

**هَشَمَهُ**
1 **هَشَمَهُ** ذ Onu ezdi.

**هَشَّمَهُ**
2 **هَشَّمَهُ** ذ, mastar ismi **تَهْشِيمٌ**, Onu (çokça) kırdı [yahut onu öyle ezdi]; (TA;) yani, kuru bir şeyi ve içi boş olan her şeyi, baş gibi ve benzeri. (TA, **شدخ** maddesinde.)

**تَهَشَّمَ**
5 **تَهَشَّمَ** ذ O (bir bitki yahut ot) **هَشِيم** oldu; yani kuru oldu ve parça parça kırıldı.

**هَشِيمٌ**
**هَشِيمٌ** ذ Kuru olan ve parça parça kırılan yahut parça parça kırılan bir bitki. (S, Msb, K.)

**هَاشِمَةٌ**
**هَاشِمَةٌ** ذ Başta kemiği kıran bir yara: **شَجَّةٌ**’ye bak.

**الكُرُّ الهَاشِمِىُّ**
**الكُرُّ الهَاشِمِىُّ** ذ : **كُرٌّ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَشَمَ
هَشَمَ I ( n. ac. هَشْم 1 ),
a.  Broke; injured.

هَشَّمَ
هَشَّمَ II ,
a.  see I .

b.  Honoured.

تَهَشَّمَ
تَهَشَّمَ V ,
a.  Was broken & c.

b.  Was languid.

c.  Conciliated.

d.  Milked.

e.  Broke.

f.  [ 'Ala ], Was kind to.

g.  see II (b) .

اِنْهَشَمَ
اِنْهَشَمَ VII ,
a.  see V (b) .

اِهْتَشَمَ
اِهْتَشَمَ VIII ,
a.  see V (a) , ( d ).

هَشَمَة
هَشَمَة 4t ,
a.  Mountain-goat.

هَشِم
هَشِم 5 ,
a.  Liberal, beneficent.

هَاْشِم
هَاْشِم 21 ,
a.  Breaking, crushing.

هَاْشِمَة
هَاْشِمَة 21t ,
a.  Blow; wound; fracture.

هِشَاْم
هِشَاْم 23 ,
a.  Liberality.

هَشِيْم
هَشِيْم 25 ,
a.  Broken & c.

b.  Stubble.

c.  Weak.

d.  Fragments.

هَشِيْمَة
هَشِيْمَة 25t ,
a.  Withered tree.

b.  Arid tract.

c.  Generous.

##### Türkçe

**هَشَمَ**
**هَشَمَ** I (mastar: **هَشْم** 1),
a. Kırdı; yaraladı.

**هَشَّمَ**
**هَشَّمَ** II,
a. I’e bak.

b. Şereflendirdi.

**تَهَشَّمَ**
**تَهَشَّمَ** V,
a. Kırılmış oldu vb.

b. Bitkin oldu.

c. Gönlünü aldı.

d. Sağdı.

e. Kırdı.

f. [ **'Ala** ], -e karşı nazik oldu.

g. II (b)’ye bak.

**اِنْهَشَمَ**
**اِنْهَشَمَ** VII,
a. V (b)’ye bak.

**اِهْتَشَمَ**
**اِهْتَشَمَ** VIII,
a. V (a), (d)’ye bak.

**هَشَمَة**
**هَشَمَة** 4t,
a. Dağ keçisi.

**هَشِم**
**هَشِم** 5,
a. Cömert, iyiliksever.

**هَاْشِم**
**هَاْشِم** 21,
a. Kıran, ezen.

**هَاْشِمَة**
**هَاْشِمَة** 21t,
a. Darbe; yara; kırık.

**هِشَاْم**
**هِشَاْم** 23,
a. Cömertlik.

**هَشِيْم**
**هَشِيْم** 25,
a. Kırılmış vb.

b. Anız.

c. Zayıf.

d. Parçalar.

**هَشِيْمَة**
**هَشِيْمَة** 25t,
a. Kurumuş ağaç.

b. Kurak arazi parçası.

c. Cömert.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هشم
هَشَمَ - يَهْشِمُ - هَشِيْم
هَشَمَ - يَهْشِمُ + كائن أو شيء + شيئاً: يحطمه ويكسره فيجعله قطعاً صغيرة متجمعة على بعضها
هَشِيْم: على وزن " فعيل" اسم فعل بمعنى مفعول من " هَشَمَ - يَهْشِمُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التكسير والتهشيم "، وهي
قَصَفَ - يَقْصِفُ، قََصَمَ - يَقْصِمُ، هَشَمَ - يَهْشِمُ، قَضَّ - يَقٌُضُّ، هَارَ - يَهُوْرُ، رَفَتَ - يَرْفِتُ (رَفَتَ - يَرْفُتُ)
هشيم
	﴿واضرب لهم مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض فأصبح هشيما تذروه الرياح وكان الله على كل شيء مقتدرا (45)﴾ الكهف ﴿إنا أرسلنا عليهم صيحة واحدة فكانوا كهشيم المحتظر(31)﴾ القمر
مختار الصحاح
● [هشم] ه ش م: الهَشْمُ كسر الشيء اليابس يقال هَشَمَ الثريد أي ثرده وبابه ضرب ومنه سمي هَاشِمُ بن عبد مناف واسمه عمرو و الهَشِيمُ من النبات اليابس المتكسر والشجرة البالية يأخذها الحاطب كيف يشاء
الراغب
هشم
- الهشم: كسر الشي الرخو كالنبات. قال تعالى: }فأصبح هشيما تذروه الرياح﴿[الكهف/45]،﴾فكانوا كهشيم المحتظر{ [القمر/31] يقال: هشم عظمه، ومنه: هشمت الخبز، قال الشاعر:
- 468 - عمرو العلا هشم الثريد لقومه * ورجال مكة مسنتون عجاف
(البيت لابنة هاشم بن عبد مناف، وقيل: للمطرود الخزاعي. وهو في اللسان (هشم) ؛ وتهذيب اللغة 6/95)
والهاشمة: الشجة تهشم عظم الرأس، واهتشم كل ما في ضرع الناقة: إذا احتلبه ويقال: تهشم فلان على فلان: تعطف.
ملخص اللسان
1.     الهَشْمُ: كَسْرُك الشيء الأَجْوَف واليابس، وقيل: هو كسْرُ العظام والرأْس من بين سائر الجسد، وقيل: هو كسْر الوجه، وقيل: هو كسر الأَنف؛ : هَشَمْتُ أَنفَه إذا كسرت القَصَبة، وقيل: هوكسْر القَيْض،: الهَشْم في كل شيء، هَشَمه يَهْشِمُه هَشْماً، فهو مَهْشوم وهَشيم، وهَشَّمه وقد انهَشَم وتهشَّم.
2.     والهاشِمة: شَجَّةٌ  تَهشِم العَظم، وقيل: الهاشِمة من الشِّجاج التي هَشَمتِ العَظم ولم يَتبايَنْ فَراشُه، وقيل: هي التي هَشَمت العظمَ فنُقِش وأُخْرِج فَراشُه   فتَباينَ فَراشُِ
3.     والريحُ تَهْشِم اليَبيسَ من الشجر: تَكْسِرُه. يقال: هَشَمَتْه
4.     والهَشيم: النبت اليابس المُتكسِّر، والشجرةُ البالية يأْخذها الحاطب كيف يشاء. وفي التنزيل العزيز: فأَصبَح هَشيماً؛ وقيل: هو يابس كلِّ كَلإٍ ، والهَشِيم: الذي بَقي من عامِ أَوَّل ، وتَهَشَّم الشجرُ  تَهَشُّماً إذا تكسَّر من يُبْسِه
5.  والهَشِيمةُ: الأرضُ التي يَبِسَ شجرُها حتى اسوَدَّ غير أَنها قائمةٌ على يُبْسها. وصارت الأَرض هشيماً أَي صار ما عليها من النبات والشجر قد يَبِس وتكسَّر
6.  كهَشِيم المُحْتَظِر؛ قال: الهَشِيم ما يَبِس من الوَرَقِ وتكسر وتحطَّم، فكانوا كالهَشِيم الذي يَجمَعُه صاحبُ الحَظِيرة أَي قد بلغ الغايةَ في اليُبس حتى بلَغ أَن يُجْمَع ، كهَشِيم المحتظِر الذي يَحْظُر على هَشيمه، أَراد أَنه حَظَر حِظاراً رَطباً على حِظارٍ قديمٍ قد يَبِسَ..
7.     ورجل هَشِيمٌ: ضعيف البدن.
8.     وتهشَّم عليه فلان إذا تعطَّف.وهَشَمَ الرجلَ: أكْرَمه وعظَّمه.
9.     تَهشَّمْتُه للمعروف وتهضَّمْتُه إذا طلَبْتَه عنده.
10.                        اهْتَشَمْتُ نفسي لفلانٍ واهْتَضَمْتُها له إذا رَضِيتَ منه بودن النَّصفَة.
لسان العرب
● - هشم: الهَشْمُ: كَسْرُك الشيء الأَجْوَف واليابس، وقيل: هو كسْرُ العظام       والرأْس من بين سائر الجسد، وقيل: هو كسْر الوجه، وقيل: هو كسر الأَنف؛       هذه عن اللحياني، تقول: هَشَمْتُ أَنفَه إذا كسرت القَصَبة، وقيل: هو       كسْر القَيْض، وقال اللحياني مرة: الهَشْم في كل شيء، هَشَمه يَهْشِمُه       هَشْماً، فهو مَهْشوم وهَشيم، وهَشَّمه وقد انهَشَم وتهشَّم. وفي حديث أُحُد:       جُرِحَ وجهُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وهُشِمَت البيضةُ على       رأْسه؛ الهَشْم: الكسْرُ، والبَيضةُ: الخَوْذةُ. وهَشَم الثرِيدَ؛ ومنه هاشِمُ       بن عبد مَناف أَبو عبد المطلب جدّ النبي، صلى الله عليه وسلم، كان       يُسمَّى عَمْراً وهو أَول من ثرَد الثَّريدَ وهَشَمه فسُمّي هاشِماً؛ فقالت       فيه ابنتُه       (* قوله « فقالت فيه ابنته » كذا بالأصل والمحكم، وفي التهذيب       ما نصه: وفيه يقول مطرود الخزاعي.)       عَمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لِقَومه،       ورِجالُ مكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجاف       وقال ابن بري: الشعر لابن الزِّبَعْري؛ وأَنشد لآخر:       أَوْسَعَهُم رَفْدُ قُصَيٍّ شَحْما،       ولَبَناً مَحْضاً وخُبزاً هَشْما       وقول أَبي خِراش الهذلي:       فلا وأَبي، لا تَأْكُلُ الطيرُ مِثْلَه،       طَويل النِّجاد، غير هارٍ ولا هَشْمِ       أَراد مَهْشومٍ، وقد يكون غيرَ ذي هَشْم. والهاشِمة: شَجَّةٌ       تَهشِم العَظم، وقيل: الهاشِمة من الشِّجاج التي هَشَمتِ العَظم ولم       يَتبايَنْ فَراشُه، وقيل: هي التي هَشَمت العظمَ فنُقِش وأُخْرِج فَراشُه       فتَباينَ فَراشُِ والريحُ تَهْشِم اليَبيسَ من الشجر: تَكْسِرُه. يقال:       هَشَمَتْه.       والهَشيم: النبت اليابس المُتكسِّر، والشجرةُ البالية يأْخذها الحاطب       كيف يشاء. وفي التنزيل العزيز: فأَصبَح هَشيماً؛ وقيل: هو يابس كلِّ كَلإٍ       إلاَّ يابسَ البُهْمى فإنه عَرِبٌ لا هَشيم، وقيل: هو اليابس من كل شيء.       والهَشيمةُ: الشجرة اليابسة البالية، والجمع هَشيمٌ. وما فلانٌ إلاَّ       هَشيمةُ كَرْمٍ أَي لا يَمْنع شيئاً، وهو مثَلٌ       بذلك، وأَصله من الهَشيمة من الشجر يأْخذها الحاطب كيف يشاء. ويقال       للرجل الجَواد السَّمْح: ما فلانٌ إلا هَشيمةُ كَرْمٍ والهَشِيمةُ: الأرضُ       التي يَبِسَ شجرُها حتى اسوَدَّ غير أَنها قائمةٌ       على يُبْسها. والهَشِيم: الذي بَقي من عامِ أَوَّل. ابن شميل: أَرض       هَشيمةٌ، وهي التي يَبِس شجرُها، قائماً كان أَو مُتَهَشِّماً. وإن الأَرض       البالية تَهَشَّمُ أَي تكسَّرُ إذا وَطِئْتَ عليها نَفْسِها لا شَجرِها،       وشجرُها أَيضاً إذا يَبِسَ يَتَهشَّم أَي يتكسَّر. وكلأٌ هَيْشومٌ: هَشٌّ       لَيِّنٌ. وفي التنزيل العزيز: فكانوا كهَشِيم المُحْتَظِر؛ قال: الهَشِيم       ما يَبِس من الوَرَقِ وتكسر وتحطَّم، فكانوا كالهَشِيم الذي يَجمَعُه       صاحبُ الحَظِيرة أَي قد بلغ الغايةَ في اليُبس حتى بلَغ أَن يُجْمَع. أَبو       قتيبة: اللحياني يقال للنبت الذي بقي من عام أَوّلَ هذا نَبْتٌ عاميٌّ       وهَشِيمٌ       وحَطِيمٌ، وقال في ترجمة حظر: الهَشِيم ما يَبِس من الحَظِرات فارْفَتّ   وتكسَّر، المعنى أَنهم بادُوا وهلَكوا فصاروا كيبيس الشجر إذا تحطّم.       وقال العراقي: معنى قوله كهَشِيم المحتظِر الذي يَحْظُر على هَشيمه، أَراد       أَنه حَظَر حِظاراً رَطباً على حِظارٍ قديمٍ قد يَبِسَ. وتَهَشَّم الشجرُ       تَهَشُّماً إذا تكسَّر من يُبْسِه. وصارت الأَرض هشيماً أَي صار ما عليها       من النبات والشجر قد يَبِس وتكسَّر. وقال أَبو حنيفة: انهَشَمت الإبلُ       فتهشَّمَت خارتْ وضعُفت. وتَهشَّم الرجلَ: استعطفه؛ عن ابن الأَعرابي؛   وأَنشد:حُلْوَ الشَّمائل مِكْراماً خَليقَتُه،       إذا تهَشَّمْته للنائل اخْتالا       (* قوله «اختالا» كذا بالأصل والتهذيب والتكملة، وفي المحكم: احتالا،       بالمهملة بدل المعجمة).       ورجل هَشِيمٌ: ضعيف البدن. وتهشَّم عليه فلان إذا تعطَّف. أَبو عمرو بن       العلاء: تَهشَّمْتُه للمعروف وتهضَّمْتُه إذا طلَبْتَه عنده. أَبو زيد:       تهَشَّمتُ فلاناً أَي ترَضَّيْتُه؛ وأَنشد:       إذا أَغْضَبْتُكمْ فتهَشَّمُوني،       ولا تَسْتَعْتِبوني بالوَعيد       أَي تَرَضَّوْني. وتقول: اهْتَشَمْتُ نفسي لفلانٍ واهْتَضَمْتُها له إذا       رَضِيتَ منه بودن النَّصفَة.       وهَشَمَ الرجلَ: أكْرَمه وعظَّمه. وهَشَمَ الناقةَ هَشْماً: حلَبها؛       وقال ابن الأَعرابي: هو الحَلْب بالكف كلها. ويقال: هَشَمْتُ ما في ضَرْع       الناقة واهْتَشَمْت أَي احتلبْت.
مقاييس اللغة:
(هشم) الهاء والشين والميم أصلٌ يدلُّ على كسْر الشَّيء الأجوفِ وغيرِ الأجوف وهشَمْتُهُ هَشْماً. والهاشِمَة: الشَّجَّة تَهْشِمُ عظمَ الرّأْس. ومُجْمَعٌ على أن هاشماً سمِّي به لأنَّه هَشَمَ الثرِيد، واسمه عَمرو. والهشيم من النَّبات: اليابس‏
المتكسِّر. ورجلٌ هشِيمٌ: ضعيف البَدَن. وربما قالوا: تهشَّمَ فُلانٌ على فلان، أي تعطَّفَ. وهو من الباب. واهتَشَمَ ما في ضَرع النّاقة: احتَلَبَه(1)، وهو القياس.‏
القاموس المحيط:
الهَشْمُ كسرُ الشيءِ اليابِسِ أو الأَجْوَفِ، أو كَسْرُ العِظامِ والرأسِ خاصَّةً، أو الوجهِ أو الأَنْفِ، أو كلِّ شيءٍ، هَشَمَهُ يَهْشِمُه، فهو مَهْشُومٌ وهَشِيمٌ، وقد انْهَشَمَ وتَهَشَّمَ. وتَهَشَّمَه كسَرَه،
و فلاناً: أكْرَمه، وعظَّمَه، كهَشَّمَه، و الناقَةَ: حَلَبَها، أو هو الحَلَبُ بالكَفِّ كُلِّها، كاهْتَشَمَها، و الريحُ اليَبِيسَ: كسَرَتْه. وهاشِمٌ: أبو عبدِ المُطَّلبِ، واسْمُه عَمْرٌو، لأَنه أوَّلُ مَنْ ثَرَدَ الثَّرِيدَ وهَشَمَهُ. والهاشِمةُ: شَجَّةٌ تَهْشِمُ العَظْمَ، أو هَشَمَت العَظْمَ ولم يَتبايَنْ فَراشُه، أو هَشَمَتْه فَنُفِشَ، وأُخْرِجَ وتَبايَنَ فَراشُه. والهشيمُ: نَبْتٌ يابسٌ مُتَكَسِّرٌ، أو يابسُ كلِّ كَلأٍ وكلِّ شجرٍ، والضعيفُ البَدَنِ، وبهاءٍ: الأرضُ التي يَبِسَ شجرُها. وما هو إلاَّ هَشيمةُ كَرَمٍ، أي: جَوادٌ.
وتَهَشَّمَه: اسْتَعْطَفَهُ، و عليه: تَعَطَّفَ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ، و الإِبِلُ: خارَتْ، وضَعُفَتْ، كانْهَشَمَتْ. والهُشُمُ، بضمتينِ: الجِبالُ الرِّخْوَةُ، والحَلاَّبونَ لِلَّبَنِ، وككَتِفٍ: السَّخِيُّ. وككِتابٍ: الجُودُ، وخمسةَ عَشَرَ صَحابيًّا، وثلاثونَ مُحدِّثاً. وهُشَيْمُ بنُ بشيرٍ، كزُبيرٍ: محدِّثٌ.
وناقةٌ مِهْشامٌ: سريعةُ الهُزالِ. والهَشْمَةُ: نفسُ مُشاشِ الجبلِ الكَذَّابَةِ، وبالتحريكِ: الأرْوِيَّةُ ج: هَشَماتٌ. واهْتَشَمْتُ نَفْسِي له: اهْتَضَمْتُها له، وكحَيْدَرٍ ومحدِّثٍ: اسمانِ.
والهاشِميَّةُ: د بالكوفة للسَّفَّاحِ، و د بالرَّيِّ، وماءَةٌ شَرْقِيَّ الخُزَيْمِيَّةِ. ومُهَشَّمَة، كمُعَظَّمَةٍ: ة باليمامِة. والهَشَمْشَمَةُ: الأَسَدُ.
تاج العروس:
( الهشم كسر الشئ اليابس ) كما في الصحاح ( أو الاجوف أو كسر العظام والرأس خاصة ) من بين سائر الجسد ( أو ) هو كسر ( الوجه أو ) كسر ( الانف ) وهذا قول اللحيانى ( أو ) الهشم في ( كل شئ ) عن اللحيانى أيضا وقد ( هشمه يهشمه ) هشما إذا كسره ( فهو مهشوم وهشيم وقد انهشم وتهشم وتهشمه ) إذا ( كسره و ) من المجاز تهشم ( فلانا ) إذا ( أكرمه وعظمه كهشمه ) تهشيما ( و ) تهشيم ( الناقة حلبها أو هو الحلب بالكف كلها كاهتشمها ) وفى الصحاح اهتشم ما في ضرع الناقة إذا احتلبه ( و ) تهشمت ( الريح اليبيس ) إذا ( كسرته وهاشم ) بن عبد مناف ( أبو عبد المطلب ) وكان يكنى أبا نضلة ثالث جد لسيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم ( واسمه عمرو ) العلاسمى هاشما ( لانه أول من ثرد الثريد وهشمه ) في الجدب والعام الجماد وفيه يقول ابن الزبعرى عمرو العلاهشم الثريد لقومه * ورجال مكة مسنتون عجاف وأنشد ابن برى لآخر أو سعهم رفد قصى شحما * ولبنا محضا و خبزا هشما ( والهاشمة شجة تهشم العظم أو ) التى ( هشمت العظم ولم يتباين فراشه أو ) التى ( هشمته فنفش ) أي تشعب وانتشر ( وأخرج وتباين فراشه ) وفى بعض النسخ نقش بالقاف من نقش العظم إذا استخرج ما فيه ( والهشيم نبت يابس متكسر ) ومنه قوله تعالى فاصبح هشيما تذروه الرياح ( أو يابس كل كلا ) الا يابس البهمى فانه عرب لاهشيم ( و ) قيل الهشيم اليابس من ( كل شئ ) وفى بعض النسخ كل شجر وقوله تعالى فكانوا كهشيم المحتظر أي قد بلغ الغاية في اليبس حتى بلغ ان يجمع ليوقد به وقال اللحيانى الهشيم ما يبس من الحظرات فارفت وتكسر المعنى انهم بادوا وهلكوا فصاروا كيبيس الشجر إذا تحطم وقد مرفى ح ظ ر شئ من ذلك ( و ) من المجاز الهشيم ( الضعيف البدن ) نقله الجوهرى ( و ) الهشيمة ( بهاء الارض التى يبس شجرها ) قائما كان أو متهشما عن ابن شميل وقال غيره
حتى اسود غير انها قائمة على يبسها ( و ) من المجاز ( ما هو الاهشيمة كرم أي جواد ) وفى الصحاح إذا كان سمحا وفى الاساس إذا لم يمنع شيا وأصله من الهشيمة من الشجر ياخذها الحاطب كيف شاء ( وتهشمه استعطفه ) عن ابن الاعرابي وأنشد حلوا لشمائل مكراما خليقته * إذا تهشمته للنائل اختالا وقال أبو عمر وبن العلاء تهشمته للمعروف وتهضمته إذا طلبته عنده وقال أبو زيد تهشمت فلانا إذا ترضيته وأنشد إذا أغضبتكم فتهشموني * ولا تستعتبونى بالوعيد أي ترضوني وهو مجاز ( و ) تهشم ( عليه ) فلان ( تعطف ) نقله الجوهرى وهو مجاز أيضا و ( لازم متعد و ) تهشمت ( الابل خارت وضعفت كانهشمت ) عن أبى حنيفة ( والهشم بضمتين الجبال الرخوة ) عن ابن الاعرابي ( و ) أيضا ( الحلابون للبن ) الحذاق واحدهم هاشم ( و ) الهشم ( ككتف السخى ) الجواد ( و ) الهشام ( ككتاب الجودو ) هشام بلالام ( خمسة عشر صحابيا ) وهم هشام بن خنيس السلمى وابن أبى حذيفة المخزومى وسماه الواقدي هاشما وابن حكيم بن حزام الاسدي وابن صبابة القيسي أخو مقيس وابن العاص السهمى أخو عمرو بن العاص المخزومى وابن عامر بن أمية الانصاري وابن عتبة بن ربيعة أبو حذيفة ويقال اسمه مهشم وابن عمرو بن ربيعة من المؤلفه قلوبهم وابن قتادة الرهاوى وابن المغيرة بن العاص وابن الوليد بن المغيرة المخزومى أخو خالد وهشام مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم ورجل آخر كان اسمه شهابا فسماه هشاما ( و ) هشام ( ثلاثون محدثا ) منهم هشام بن اسمعيل الدمشقي العطار وابن اسحق المدنى وابن بهرام المدايني وابن حجر المكى وابن حسان الازدي مولاهم الحافظ وابن خالد الازرق الدمشقي وابن زياد أبو المقدام وابن زيد بن أنس وابن سعد وابن سعيد البزار وابن سليمن المخزومى وابن عابد الاسدي أبو كليب وابن أبى عبد الله أبو بكر الدستوائى وابن عبد الملك الحمصى وابن عبد الملك الطيالسي الحافظ وابن
عروة أبو المنذر وابن عماد السلمى الدمشقي الحافظ وابن عمرو الفزارى وابن الغار الجرشى وابن أبى الوليد وابن يحيى بن أبى العاص وابن يوسف قاضى صنعاء وابن يونس النهشلي وغير هؤلاء ( وهشيم بن بشير ) أبو معاوية السلمى الواسطي ( كزبير ) هو ( محدث ) حافظ بغداد عن عمرو بن دينار وابن الزبير وعنه أحمد وابن معين وهناد امام ثقة مدلس عاش ثمانين سنة توفى سنة ثلاث وثمانين ومائة قال يحيى القطان أحفظ من رأيت سفيان ثم شعبة ثم هشيم ( وناقة مهشام سريعة الهزال ) ومشياط سريعة السمن ( والهشمة نفس مشاش الجبل الكذانة و ) الهشمة ( بالتحريك الاروية ج هشمات ) بفتح فسكون ( واهثشمت نفسي له ) و ( اهتضمتها له ) إذا رضيت منه بدون النصفة ( و ) هيشم ومهشم ( كحيدر ومحدث اسمان ) ومن الاخير أبو حذيفة المخزومى اسمه مهشم صحابي ( والهاشمية د بالكوفة للسفاح ) حذاء قصر ابن هبيرة واتخذه منزلا له ولجنوده ثم نزل مدينة الانبار وبناها وبها توفى ودفن واستخلف المنصور فنزلها واستتم بناءها ثم تحول عنها ونزل بغداد وسماها مدينة السلام ( و ) أيضا ( دبالرى ) بالقرب منها ( و ) أيضا ( ماءة شرقي الخزيمية ) في طريق مكة لبنى الحرث بن ثعلبة من بنى أسد على مقدار أربعة أميال والى جانبها ماء يقال له اراطى ( ومهشمة كمعظمة ) هكذا ضبطه الحفصى وقال غيره كمحدث ( ة باليمامة ) لبنى عبد الله بن الدولي فيها نخل ومحارث وأنشد ثعلب يا رب بيضا على مهشمه * أعجبها أكل البعير اليمنه أعجبها أي حملها على التعجب ( والهشمشة الاسد ) * ومما يستدرك عليه هشمه تهشيما كسره والهشيمة الشجرة البالية ياخذها الحاطب كيف يشاء نقله الجوهرى وأرض متهشمة بالية متكسرة إذا وطئت عليها نفسها لا شجرها عن ابن شميل قال الازهرى وانما تتهشم الارض إذا طال عهدها بالمطر فإذا مطرت ذهب تهشمها وأنشد شمر لابن سماعة الذهلى وأخلف أنواء ففى وجه أرضها * قشعريرة في جلدها وتهشم وقال اللحيانى يقال للنبت الذى بقى من عام أول هذا نبت عامى وهشيم وحطيم وكلا هيشوم هش لين وهشم الناقة هشما حلبها وقال ابن شميل الهشوم من الارض المكان المتنقر منها المتصوب من غيطانها في لين الارض وبطونها وكل غائط يكون وطيئا فهو هشم وقال أبو عمر والهشم الارض المجدبة ويقال للرجل الهرم انه لهشم اهشام وسموا هيشمان كريهقان والهشامية ثلاث فرق ضوال أحدها أصحاب هشام بن الحكم والثانية أصحاب هشام بن سالم الجواليقى القائل كل منهما بالتجسيم والثالثة أصحاب هشام بن عمرو القوطى وكان يحرم على الناس قولهم حسبنا الله ونعم الوكيل ظانا ان الوكيل يقتضى موكلا

##### Türkçe

هشم
**هَشَمَ - يَهْشِمُ - هَشِيْم**
**هَشَمَ - يَهْشِمُ** + bir varlık veya şey + bir şeyi: onu parçalar ve kırar; böylece onu, birbirinin üstünde toplanmış küçük parçalara çevirir.
**هَشِيْم**: “فعيل” vezninde, “**هَشَمَ - يَهْشِمُ**”den, mef‘ûl mânasında ism-i fiildir.
Ve lafız, “**التكسير والتهشيم**” lafızlar grubuna mensuptur; o da:
**قَصَفَ - يَقْصِفُ**، **قََصَمَ - يَقْصِمُ**، **هَشَمَ - يَهْشِمُ**، **قَضَّ - يَقٌُضُّ**، **هَارَ - يَهُوْرُ**، **رَفَتَ - يَرْفِتُ** (**رَفَتَ - يَرْفُتُ**)

هشيم
	﴿Ve onlara dünya hayatının misalini vur: gökten indirdiğimiz bir su gibidir; onunla yerin bitkisi karıştı; derken rüzgârların savurduğu bir **هشيما** oldu; Allah her şeye güç yetirendir (45)﴾ Kehf ﴿Şüphesiz onların üzerine tek bir çığlık gönderdik; derken onlar çit yapanın **هشيم**i gibi oldular (31)﴾ Kamer

مختار الصحاح
● [**هشم**] ه ش م: **الهَشْمُ** kuru şeyi kırmaktır; denir ki: **هَشَمَ** **الثريد** yani onu ufaladı; kapısı **ضرب**’dır. Ondan dolayı **هَاشِمُ** b. Abd Menâf adlandırıldı; adı **عمرو**dur. Ve **الهَشِيمُ**: kırılıp parçalanmış kuru bitkiden ve eskimiş ağaçtan (ibarettir); oduncu onu dilediği gibi alır.

الراغب
هشم
- **الهشم**: bitki gibi yumuşak şeyi kırmaktır. Yüce Allah dedi ki: ﴿derken rüzgârların savurduğu bir **هشيما** oldu﴾ [Kehf/45], ﴿derken onlar çit yapanın **هشيم**i gibi oldular﴾ [Kamer/31]. Denir ki: **هشم** kemiğini; ve ondan: **هشمت** ekmeği. Şair dedi ki:
- 468 - **عمرو العلا هشم الثريد لقومه * ورجال مكة مسنتون عجاف**
(beyit, Hâşim b. Abd Menâf’ın kızınındır; ve denildi ki: el-Matrûd el-Huzâ‘î’nindir. Ve o, Lisân’da (**هشم**) ve Tehzîbü’l-luğa 6/95’tedir.)
Ve **الهاشمة**: baş kemiğini parçalayan yaradır. Ve devenin memesindeki her şeyi **اهتشم** etti: onu sağdıysa. Ve denir ki: **تهشم** falan, falana karşı: şefkat gösterdi.

ملخص اللسان
1.     **الهَشْمُ**: senin içi boş ve kuru şeyi kırmandır; ve denildi ki: o, bedenin diğer kısımlarından ayrı olarak kemikleri ve başı kırmaktır; ve denildi ki: o, yüzü kırmaktır; ve denildi ki: o, burnu kırmaktır;: **هَشَمْتُ** burnunu, kamışı kırdığında; ve denildi ki: o, yumurta kabuğunu kırmaktır;: **الهَشْم** her şeydedir. **هَشَمه** **يَهْشِمُه** **هَشْماً**; o hâlde o **مَهْشوم** ve **هَشيم**dir. Ve **هَشَّمه**; ve gerçekten **انهَشَم** ve **تهشَّم** oldu.
2.     Ve **الهاشِمة**: kemiği parçalayan bir yaradır; ve denildi ki: **الهاشِمة**, kemiği parçalayıp da onun zarı ayrışmayan yaralardandır; ve denildi ki: o, kemiği parçalayıp oyulduğu ve zarı çıkarıldığı için zarı ayrışan yaradır.
3.     Ve rüzgâr, ağaçtan kuru olanı **تَهْشِم** eder: onu kırar. Denir ki: **هَشَمَتْه**
4.     Ve **الهَشيم**: kırılıp parçalanan kuru bitkidir; ve eskimiş ağaçtır; oduncu onu dilediği gibi alır. Ve aziz tenzilde: “derken **هَشيماً** oldu”; ve denildi ki: o, her otun kurusudur; ve **الهَشِيم**: önceki yıldan kalan şeydir. Ve ağaç **تَهَشَّم** eder **تَهَشُّماً**: kuruluğundan kırılıp parçalandığında.
5.  Ve **الهَشِيمةُ**: ağacı kuruyup kararana kadar (kuruyan) topraktır; ancak o, kuruluğu üzerinde ayaktadır. Ve yer **هشيماً** oldu, yani onun üzerindeki bitki ve ağaçtan olan şey kurudu ve kırılıp parçalandı.
6.  **كهَشِيم المُحْتَظِر**; dedi ki: **الهَشِيم**, yapraktan kuruyup kırılan ve parçalanıp dağılan şeydir; derken onlar, çit sahibinin topladığı **الهَشِيم** gibi oldular; yani kurulukta nihayete ulaştı, hatta toplanacak dereceye ulaştı; **كهَشِيم المحتظِر** ki kendi **هَشيم**i üzerine çit çeker; muradı, eski bir çitin üzerine kurumuş bir çit çekmiş olmasıdır..
7.     Ve adam **هَشِيمٌ**: beden bakımından zayıftır.
8.     Ve falan, falanın üzerine **تهشَّم** etti: şefkat gösterdi. Ve **هَشَمَ** adamı: ona ikram etti ve onu yüceltti.
9.     İyilik için onu **تَهشَّمْتُ** ve onu **تهضَّمْتُ**: onu onun yanında talep ettiğimde.
10.                        Kendimi falan için **اهْتَشَمْتُ** ve onun için onu **اهْتَضَمْتُ**: ondan, hakkın yarısından aşağısına razı olduğumda.

لسان العرب
● - **هشم**: **الهَشْمُ**: senin içi boş ve kuru şeyi kırmandır; ve denildi ki: o, bedenin diğer kısımlarından ayrı olarak kemikleri ve başı kırmaktır; ve denildi ki: o, yüzü kırmaktır; ve denildi ki: o, burnu kırmaktır; bu, el-Lihyânî’dendir. Sen dersin ki: **هَشَمْتُ** burnunu, kamışı kırdığında. Ve denildi ki: o, yumurta kabuğunu kırmaktır. El-Lihyânî bir defa dedi ki: **الهَشْم** her şeydedir. **هَشَمه** **يَهْشِمُه** **هَشْماً**; o hâlde o **مَهْشوم** ve **هَشيم**dir. Ve **هَشَّمه**; ve gerçekten **انهَشَم** ve **تهشَّم** oldu. Uhud hadîsinde: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, yüzü yaralandı ve başı üzerindeki **البيضة** parçalandı; **الهَشْم**: kırmadır; ve **البَيضة**: miğferdir. Ve **هَشَم** **الثرِيد**’i; ve ondan **هاشِمُ** b. Abd Menâf, Abdülmuttalib’in babası, Peygamber’in, sallallahu aleyhi ve sellem, dedesi adlandırıldı; **عَمْراً** diye adlandırılırdı; ve **الثَّريد**i ilk ufalayıp onu **هَشَمَ** eden oydu; böylece **هاشِماً** diye adlandırıldı. Bunun hakkında kızı dedi ki:
       (* “bunun hakkında kızı dedi ki” sözü: asılda ve el-Muhkem’de böyledir; Tehzîb’de metni şöyledir: Ve bunun hakkında Matrûd el-Huzâ‘î söyler.)
       **عَمرو العُلا هَشَمَ الثَّريدَ لِقَومه،**
       **ورِجالُ مكَّةَ مُسْنِتُونَ عِجاف**
Ve İbn Berrî dedi ki: şiir İbn ez-Zib‘arî’nindir. Ve bir başkasından rivayet etti:
       **أَوْسَعَهُم رَفْدُ قُصَيٍّ شَحْما،**
       **ولَبَناً مَحْضاً وخُبزاً هَشْما**
Ve Ebû Hirâş el-Huzelî’nin sözü:
       **فلا وأَبي، لا تَأْكُلُ الطيرُ مِثْلَه،**
       **طَويل النِّجاد، غير هارٍ ولا هَشْمِ**
Muradı **مَهْشومٍ**dur; ve “**غيرَ ذي هَشْم**” da olabilir. Ve **الهاشِمة**: kemiği parçalayan bir yaradır; ve denildi ki: **الهاشِمة**, kemiği parçalayıp da onun zarı ayrışmayan yaralardandır; ve denildi ki: o, kemiği parçalayıp oyulduğu ve zarı çıkarıldığı için zarı ayrışan yaradır. Ve rüzgâr, ağaçtan kuru olanı **تَهْشِم** eder: onu kırar. Denir ki: **هَشَمَتْه**.
Ve **الهَشيم**: kırılıp parçalanan kuru bitkidir; ve eskimiş ağaçtır; oduncu onu dilediği gibi alır. Ve aziz tenzilde: “derken **هَشيماً** oldu”; ve denildi ki: o, **البُهْمى**’nın kurusu hariç her otun kurusudur; çünkü o, **عَرِبٌ**dur, **هَشيم** değildir. Ve denildi ki: o, her şeyin kurusudur. Ve **الهَشيمةُ**: kuru, eskimiş ağaçtır; çoğulu **هَشيمٌ**dur. Ve falan, ancak bir **هَشيمةُ كَرْمٍ**dür; yani hiçbir şeyi engellemez; ve o, bununla bir meseldir; aslı, ağaçtan olan **الهَشيمة**dendir; oduncu onu dilediği gibi alır. Ve cömert, eli açık adama denir: falan, ancak bir **هَشيمةُ كَرْمٍ**dür. Ve **الهَشِيمةُ**: ağacı kuruyup kararana kadar (kuruyan) topraktır; ancak o, kuruluğu üzerinde ayaktadır. Ve **الهَشِيم**: önceki yıldan kalan şeydir. İbn Şümeyl: **أَرض هَشيمةٌ**; o, ağacı kuruyan yerdir; ayakta da olsa **مُتَهَشِّماً** da olsa. Ve eskimiş yer **تَهَشَّمُ** eder; yani sen onun üzerine bastığında, ağacı değil bizzat kendisi kırılıp parçalanır; ve ağacı da kuruduğunda **يَتَهشَّم** eder; yani kırılıp parçalanır. Ve **كلأٌ هَيْشومٌ**: yumuşak, gevşek, lâyin olandır. Ve aziz tenzilde: “derken onlar **كهَشِيم المُحْتَظِر** gibi oldular”; dedi ki: **الهَشِيم**, yapraktan kuruyup kırılan ve parçalanıp dağılan şeydir; derken onlar, çit sahibinin topladığı **الهَشِيم** gibi oldular; yani kurulukta nihayete ulaştı, hatta toplanacak dereceye ulaştı. Ebû Kuteybe: el-Lihyânî, önceki yıldan kalan bitkiye “bu **نَبْتٌ عاميٌّ** ve **هَشِيمٌ** ve **حَطِيمٌ**” denir dedi. Ve **حظر** tercümesinde dedi ki: **الهَشِيم**, çitlerden kuruyup da gevşeyip kırılan şeydir; mânâ: onlar yok olup helâk oldular; böylece ağaç kurusu parçalanıp dağıldığında olduğu gibi oldular. El-Irâkî dedi ki: “**كهَشِيم المحتظِر الذي يَحْظُر على هَشيمه**” sözünün mânâsı: muradı, eski bir çitin üzerine kurumuş bir çit çekmiş olmasıdır. Ve ağaç **تَهَشَّم** eder **تَهَشُّماً**: kuruluğundan kırılıp parçalandığında. Ve yer **هشيماً** oldu; yani onun üzerindeki bitki ve ağaçtan olan şey kurudu ve kırılıp parçalandı. Ebû Hanîfe dedi ki: develer **انهَشَمت** oldu; derken **تهشَّمَت**: çöktüler ve zayıfladılar. Ve **تَهشَّم** adamı: ondan şefkat istedi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyiti rivayet etti:
       **حُلْوَ الشَّمائل مِكْراماً خَليقَتُه،**
       **إذا تهَشَّمْته للنائل اخْتالا**
       (* “**اختالا**” sözü: asılda, Tehzîb’de ve Tekmile’de böyledir; el-Muhkem’de: **احتالا**; yani **المهملة** ile, **المعجمة** yerine.)
Ve adam **هَشِيمٌ**: beden bakımından zayıftır. Ve falan, falanın üzerine **تهشَّم** etti: şefkat gösterdi. Ebû Amr b. el-Alâ: iyilik için onu **تَهشَّمْتُ** ve onu **تهضَّمْتُ**: onu onun yanında talep ettiğimde. Ebû Zeyd: **تهَشَّمتُ** falanı; yani onu razı ettim. Ve şu beyiti rivayet etti:
       **إذا أَغْضَبْتُكمْ فتهَشَّمُوني،**
       **ولا تَسْتَعْتِبوني بالوَعيد**
Yani: beni razı edin. Ve dersin ki: kendimi falan için **اهْتَشَمْتُ** ve onun için onu **اهْتَضَمْتُ**: ondan, hakkın yarısından aşağısına razı olduğumda.
Ve **هَشَمَ** adamı: ona ikram etti ve onu yüceltti. Ve **هَشَمَ** deveyi **هَشْماً**: onu sağdı. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, bütün avuçla sağmadır. Ve denir ki: devenin memesindeki şeyi **هَشَمْتُ** ve **اهْتَشَمْتُ**; yani sağdım.

مقاييس اللغة:
(**هشم**) **الهاء** ve **الشين** ve **الميم**, içi boş olan ve içi boş olmayan şeyi kırmaya delâlet eden bir asıldır. Ve onu **هَشْماً** ile **هشَمْتُهُ**. Ve **الهاشِمَة**: baş kemiğini parçalayan yaradır. Ve üzerinde ittifak edilmiştir ki **هاشماً** bununla adlandırıldı; çünkü o **الثرِيد**’i **هَشَمَ** etti; adı **عَمرو**dur. Ve bitkiden **الهشيم**: kırılıp parçalanan kurudur. Ve adam **هشِيمٌ**: beden bakımından zayıftır. Ve bazen derler: falan, falanın üzerine **تهشَّمَ** etti; yani şefkat gösterdi. Ve o, babdandır. Ve devenin memesindeki şeyi **اهتَشَمَ** etti: onu sağdı(1); ve o, kıyastır.

القاموس المحيط:
**الهَشْمُ** kuru şeyi veya içi boş şeyi kırmaktır; yahut özellikle kemikleri ve başı kırmaktır; yahut yüzü veya burnu (kırmaktır); yahut her şeyi (kırmaktır). Onu **هَشَمَهُ يَهْشِمُه**; o hâlde o **مَهْشُومٌ** ve **هَشِيمٌ**dir; ve gerçekten **انْهَشَمَ** ve **تَهَشَّمَ** oldu. Ve onu **تَهَشَّمَه**: onu kırdı.
Ve falanı: ona ikram etti ve onu yüceltti; **كهَشَّمَه**. Ve deveyi: onu sağdı; yahut o, bütün avuçla sağmadır; **كاهْتَشَمَها**. Ve rüzgâr, kuru olanı: onu kırdı. Ve **هاشِمٌ**: Abdülmuttalib’in babasıdır; adı **عَمْرٌو**dur; çünkü **الثَّرِيد**’i ilk ufalayıp onu **هَشَمَهُ** eden odur. Ve **الهاشِمةُ**: kemiği parçalayan bir yaradır; yahut kemiği parçaladı da onun zarı ayrışmadı; yahut onu parçaladı da o kabartıldı, çıkarıldı ve zarı ayrıştı. Ve **الهشيمُ**: kırılıp parçalanan kuru bitkidir; yahut her otun ve her ağacın kurusudur; ve beden bakımından zayıf olandır; ve **بهاءٍ** ile: ağacı kuruyan topraktır. Ve o, ancak bir **هَشيمةُ كَرَمٍ**dür; yani: cömerttir.
Ve onu **تَهَشَّمَه**: ondan şefkat istedi. Ve onun üzerine: şefkat gösterdi; lâzım ve müteaddîdir. Ve develer: çöktüler ve zayıfladılar; **كانْهَشَمَتْ** gibi. Ve **الهُشُمُ**, iki ötre ile: yumuşak dağlardır; ve süt sağanlar (sağımcılar)dır. Ve **ككَتِفٍ** gibi: cömerttir. Ve **ككِتابٍ** gibi: cömertliktir; ve on beş sahâbî; ve otuz muhaddis. Ve **هُشَيْمُ بنُ بشيرٍ**, **كزُبيرٍ** gibi: muhaddistir.
Ve **وناقةٌ مِهْشامٌ**: hızlı zayıflayan (deve)dir. Ve **الهَشْمَةُ**: yalancı dağın süngerimsi kısmının bizzat kendisidir. Ve hareke ile: dağ keçisidir; çoğulu: **هَشَماتٌ**. Ve kendimi onun için **اهْتَشَمْتُ**: onun için onu **اهْتَضَمْتُ**; ve **كحَيْدَرٍ** ve muhaddis olarak: iki isimdir.
Ve **الهاشِميَّةُ**: Kûfe’de es-Seffâh’a ait bir beldedir; ve Rey’de bir beldedir; ve **الخُزَيْمِيَّة**’nin doğusunda bir sudur. Ve **مُهَشَّمَة**، **كمُعَظَّمَةٍ** gibi: Yemâme’de bir beldedir. Ve **الهَشَمْشَمَةُ**: aslandır.

تاج العروس:
(**الهشم** kuru şeyi kırmaktır) صحاح’ta olduğu gibi. (Veya içi boş olanı; veya özellikle kemikleri ve başı kırmaktır) bedenin diğer kısımlarından ayrı olarak. (Veya) o, (yüzü veya) (burnu) kırmaktır; bu, el-Lihyânî’nin sözüdür. (Veya) **الهشم** (her şeydedir); el-Lihyânî’den yine. Ve gerçekten (onu **هشمه يهشمه**) **هشما** ile, onu kırdığında; (o hâlde o **مهشوم** ve **هشيم**dir; ve gerçekten **انهشم** ve **تهشم** ve **تهشمه** oldu) onu (kırdığında). Ve mecazdan: **تهشم** (falana) ettiğinde: (ona ikram etti ve onu yüceltti; **كهشمه**) **تهشيما** ile. Ve (deveyi **تهشيم**: onu sağmaktır; yahut o, bütün avuçla sağmadır; **كاهتشمها**). Ve صحاح’ta: devenin memesindeki şeyi **اهتشم** etti: onu sağdı. Ve (rüzgâr, kuru olanı **تهشمت** ettiğinde): (onu kırdı). Ve **هاشم** b. Abd Menâf (Abdülmuttalib’in babası) idi; ve “Ebû Nadle” künyesiyle künyelenirdi; Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, üçüncü dedesidir. (Ve adı **عمرو** idi). **العلا** olan **عمرو**, **هاشما** diye adlandırıldı; (çünkü kıtlıkta ve kurak yılda **الثريد**’i ilk ufalayıp onu **هشمه** eden oydu). Bunun hakkında İbn ez-Zib‘arî şöyle der: **عمرو العلا هشم الثريد لقومه * ورجال مكة مسنتون عجاف**. Ve İbn Berrî bir başkasından rivayet etti: **أو سعهم رفد قصى شحما * ولبنا محضا و خبزا هشما**. (Ve **الهاشمة**: kemiği parçalayan bir yaradır; veya) o, (kemiği parçaladı da onun zarı ayrışmadı; veya) o, (onu parçaladı da **نفش** etti) yani dallanıp yayıldı; (ve çıkarıldı ve zarı ayrıştı). Bazı nüshalarda **نقش** (ق ile) vardır; “kemiği **نقش** etti” yani içindekini çıkardı. (Ve **الهشيم**: kırılıp parçalanan kuru bitkidir). Ondan Yüce Allah’ın sözü: “derken rüzgârların savurduğu bir **هشيما** oldu”. (Veya her otun kurusudur) **البهمى**’nın kurusu hariç; çünkü o, **عرب**dır; **لا هشيم**dir. (Ve) denildi ki: **الهشيم**, (her şeyin) kurusudur. Bazı nüshalarda: her ağacın. Ve Yüce Allah’ın sözü: “derken onlar **كهشيم المحتظر** gibi oldular”; yani kurulukta nihayete ulaştı, hatta yakmak için toplanacak dereceye ulaştı. El-Lihyânî dedi ki: **الهشيم**, çitlerden kuruyup da gevşeyip kırılan şeydir; mânâ: onlar yok olup helâk oldular; böylece ağaç kurusu parçalanıp dağıldığında olduğu gibi oldular. Bunun bir kısmı **ح ظ ر**’da geçti. (Ve) mecazdan **الهشيم**: (beden bakımından zayıf olan)dır; el-Cevherî nakletti. (Ve) **الهشيمة** (بهاء ile: ağacı kuruyan topraktır); ayakta da olsa **متهشما** da olsa; İbn Şümeyl’den. Başkası dedi ki: kararana kadar; ancak o, kuruluğu üzerinde ayaktadır. (Ve) mecazdan: (o, ancak bir **هشيمة كرم**dir; yani cömerttir). صحاح’ta: eli açık olduğunda. Esâs’ta: bir şeyi engellemediğinde. Aslı, ağaçtan olan **الهشيمة**dendir; oduncu onu dilediği gibi alır. (Ve **تهشمه**: ondan şefkat istedi). İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyiti rivayet etti: **حلوا لشمائل مكراما خليقته * إذا تهشمته للنائل اختالا**. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: iyilik için onu **تهشمته** ve onu **تهضمته**: onu onun yanında talep ettiğimde. Ebû Zeyd dedi ki: **تهشمت** falanı: onu razı ettiğimde. Ve şu beyiti rivayet etti: **إذا أغضبتكم فتهشموني * ولا تستعتبونى بالوعيد**; yani beni razı edin; ve o mecazdır. (Ve) falan, onun üzerine **تهشم** etti: (şefkat gösterdi); el-Cevherî nakletti; ve o da mecazdır. (Ve lâzım, müteaddîdir). Ve develer **تهشمت**: çöktüler ve zayıfladılar; **كانهشمت** gibi; Ebû Hanîfe’den. (Ve **الهشم** iki ötre ile: yumuşak dağlardır); İbnü’l-A‘râbî’den. (Ve) ayrıca (süt için sağımcılar)dır; mahir olanlar; tekili **هاشم**dir. (Ve **الهشم** **ككتف** gibi: cömert) eli açık. (Ve **الهشام** **ككتاب** gibi: cömertliktir). Ve **هشام** (لام ile): (on beş sahâbî). Onlar: **هشام بن خنيس السلمى** ve **ابن أبى حذيفة المخزومى**; el-Vâkıdî onu **هاشما** diye adlandırdı; ve **ابن حكيم بن حزام الاسدي** ve **ابن صبابة القيسي** (Mekîs’in kardeşi) ve **ابن العاص السهمى** (Amr b. el-Âs’ın kardeşi) ve **المخزومى** ve **ابن عامر بن أمية الانصاري** ve **ابن عتبة بن ربيعة أبو حذيفة**; ve denilir ki adı **مهشم**dir; ve **ابن عمرو بن ربيعة** (kalpleri ısındırılanlardandır) ve **ابن قتادة الرهاوى** ve **ابن المغيرة بن العاص** ve **ابن الوليد بن المغيرة المخزومى** (Hâlid’in kardeşi) ve Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, mevlâsı **هشام**; ve adı **شهابا** olan başka bir adam; onu **هشاما** diye adlandırdı. (Ve) **هشام** (otuz muhaddis). Onlardan: **هشام بن اسمعيل الدمشقي العطار** ve **ابن اسحق المدنى** ve **ابن بهرام المدايني** ve **ابن حجر المكى** ve onların mevlâsı hâfız **ابن حسان الازدي** ve **ابن خالد الازرق الدمشقي** ve **ابن زياد أبو المقدام** ve **ابن زيد بن أنس** ve **ابن سعد** ve **ابن سعيد البزار** ve **ابن سليمن المخزومى** ve **ابن عابد الاسدي أبو كليب** ve **ابن أبى عبد الله أبو بكر الدستوائى** ve **ابن عبد الملك الحمصى** ve hâfız **ابن عبد الملك الطيالسي** ve **ابن عروة أبو المنذر** ve Şamlı hâfız **ابن عماد السلمى** ve **ابن عمرو الفزارى** ve **ابن الغار الجرشى** ve **ابن أبى الوليد** ve **ابن يحيى بن أبى العاص** ve San‘â kadısı **ابن يوسف** ve **ابن يونس النهشلي** ve bunlardan başkaları. (Ve **هشيم بن بشير**) Ebû Muâviye es-Sülemî el-Vâsıtî (**كزبير** gibi) odur; (muhaddistir); Bağdat hâfızıdır; Amr b. Dînâr’dan ve İbn ez-Zübeyr’den; ondan da Ahmed, İbn Ma‘în ve Henâd (rivayet etti). İmam, sika, müdellis; seksen yıl yaşadı; yüz seksen üç yılında vefat etti. Yahyâ el-Kattân dedi ki: gördüklerimin en hâfızı: Süfyân, sonra Şu‘be, sonra **هشيم**.
(Ve **ناقة مهشام**: hızlı zayıflayan (deve)dir). Ve **مشياط**: hızlı semiren. (Ve **الهشمة**: yalancı dağın süngerimsi kısmının bizzat kendisidir; ve) **الهشمة** (hareke ile: dağ keçisidir; çoğulu **هشمات**). (Ve kendimi onun için **اهثشمت** ettim) ve (onun için onu **اهتضمتها** ettim): ondan, hakkın yarısından aşağısına razı olduğumda. (Ve) **هيشم** ve **مهشم** (**كحيدر** ve **محدث** gibi: iki isimdir). İkincisinden: **أبو حذيفة المخزومى**; adı **مهشم**dir; sahâbîdir. (Ve **الهاشمية**: Kûfe’de es-Seffâh’a ait bir beldedir); İbn Hubeyre sarayının hizasında; onu kendisine ve askerlerine konak edindi; sonra Enbâr şehrine indi ve onu inşa etti; orada vefat etti ve defnedildi; ve el-Mansûr’u halife bıraktı; o da oraya indi ve inşasını tamamladı; sonra oradan ayrılıp Bağdat’a indi ve ona **مدينة السلام** adını verdi. (Ve) ayrıca (Rey’de bir beldedir), onun yakınında. (Ve) ayrıca (**الخزيمية**’nin doğusunda bir su), Mekke yolunda, Benî’l-Hâris b. Sa‘lebe’den, Benî Esed’den; dört mil miktarınca; ve yanında **اراطى** denilen bir su vardır. (Ve **مهشمة كمعظمة**): el-Hafsî onu böyle ضبط etti; başkası dedi ki: **كمحدث** gibi. (Yemâme’de bir beldedir): Benî Abdillah b. ed-Düvelî’nindir; onda hurmalıklar ve ekinlikler vardır. Ve Sa‘leb rivayet etti:
**يا رب بيضا على مهشمه * أعجبها أكل البعير اليمنه**
**أعجبها**: yani onu hayrete sevk etti. (Ve **الهشمشة**: aslandır).
* Ve buna ek olarak: onu **هشمه** **تهشيما** ile: onu kırdı. Ve **الهشيمة**: eskimiş ağaçtır; oduncu onu dilediği gibi alır; el-Cevherî nakletti. Ve **أرض متهشمة**: eskimiş, kırılıp parçalanmış; sen onun üzerine bastığında, ağacı değil bizzat kendisi (parçalanır); İbn Şümeyl’den. El-Ezherî dedi ki: yer ancak yağmurla uzun zaman geçirdiğinde **تتهشم** eder; yağmur yağdığında onun **تهشم**i gider. Ve Şemmer, İbn Semâ‘a ez-Zühelî’den rivayet etti:
**وأخلف أنواء ففى وجه أرضها * قشعريرة في جلدها وتهشم**
Ve el-Lihyânî dedi ki: önceki yıldan kalan bitkiye “bu **نبت عامى** ve **هشيم** ve **حطيم**” denir. Ve **كلا هيشوم**: yumuşak, gevşek, lâyindir. Ve deveyi **هشما** ile **هشم** etti: onu sağdı. İbn Şümeyl dedi ki: **الهشوم** yerden, onun oyuklu yeridir; vadilerinden aşağı doğru akan, yerin yumuşaklığında ve çukurlarında olan yerdir; ve her çukur yer yumuşak olduğunda o **هشم**dir. Ebû Amr dedi ki: **الهشم** çorak topraktır. Ve yaşlı adama denir ki: onda **هشم اهشام** vardır. Ve **هيشمان** diye adlandırdılar: **كريهقان**. Ve **الهشامية**: sapkın üç fırkadır: birincisi **هشام بن الحكم**’ün ashabı; ikincisi, her ikisi de teşbih (cisimlendirme) söyleyen **هشام بن سالم الجواليقى**’nin ashabı; üçüncüsü, **هشام بن عمرو القوطى**’nin ashabı idi; insanlara “**حسبنا الله ونعم الوكيل**” sözünü haram kılardı; **الوكيل**’in, bir vekil edeni gerektirdiğini zannederek.
