# هش (ه-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والشين
هش
هشّ : قال الليث : الهَشُّ من كل شيء فيه رخاوة ، يقول : هَشَّ الشيء يَهَش هَشَاشَةً ، فهو هَشٌّ هَشِيشٌ . وفي حديث عمر أنه قال : هَشِشْتُ يوماً فَقَبَّلْتُ وأنا صائم ، فسألتُ عنه النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال شمر : هَشِشْتُ ؛ أي : فَرِحْتُ واشتهيتُ ؛ وقال الأعشى :
أضحى ابنُ ذِي فائشٍ سَلاَمَةُ ذو ال
تَفْضَالِ هَشّاً فُؤَادُه جَذِلاَ
قال الأصمعي : هَشّاً فؤادُه ، أي : خفيفاً إلى الخير . قال : ورجل هَشٌّ إلى إخوانه .
والهُشاشُ والأشاش ، واحد . قال : والهَشُّ : جَذْبُك الغُصْنَ من الشجر إليك . أبو عمرو عن الأصمعي : هَشِشْتُ للمعروف أَهَشُّ هَشّاً وهَشَاشَةً : إذا اشتهاه . وهَشَشْتُ أَهِشُّ هُشُوشةً : إذا صرت خَوَّاراً ضعيفاً ، وإنه لهش المكْسَرِ والمكْسِرِ : إذا كان سهلَ الشأن في طلب الحاجة . وقد هشَشْتُ أَهُشَّ هَشّاً : إذا خبط الشَّجَرَ فألقاه لِغَنَمِه . وقال الفرَّاء في قوله جلَّ وعزَّ : ( وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِى ) ( طاه : 18 ) أي : أَضْرِبُ بها الشجر اليابِس ليسقُطَ ورقُها فترعاه غنمه . قلت : والقول ما قاله الأصمعي والفرّاء في هشّ الشجر بالعصا ، لا ما قاله الليث أنه جذبُ الغصْن من الشجر إليك . وقال ابن الأعرابّي : هَشّ العُودُ هُشُوشاً : إذا تكسّر ، وهشّ للشَّيءِ يَهَشُّ : إذا سُرَّ به وفرِح . وفَرَسٌ هَشُّ العِنان : خفيفُ العِنان . وقال شمر : هَاشَ بمعنى هَشَّ ؛ وقال الراعي :
فَكَبَّر للرُّؤيا وهاشَ فُؤادُه
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
قال : هاشَ : طرب ؛ أنشد أبو الهيثم في صفة قِدْر :
وحَاطِبَانِ يَهُشَّانِ الهَشِيمَ لها
وحَاطِبُ اللَّيلِ يَلْقَى دُونهَا عَنَنَا
يَهُشّان الهشيم : يكسرانه للقدر . وقِرْبَة هشّاشة : يسيل ماؤها لرقّتها ، وهي ضد الوكيعة ؛ وأنشد أبو عمرو لطلْق بن عدي :
كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنَانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
الضهل : الماء القليل ، والحور : الأديم . وفَرَسٌ هشٌّ : كثير العَرق ، واستهشَّني أمرُ كذا فهشِشْتُ له ؛ أي : استخفّني فخففت له . وقال أبو عمرو : الهشيش : الرجل الذي يفرح إذا سألته ، يقال : هو هاشٌّ عند السؤال ، وهشيش ورائح ومرتاح وأرْيحيّ . قال أبو عمر : الخيل تُعلف عند عَوَز العَلَفِ ، هشيشَ السمك . قال : والهشيش لخيول أهلِ الأسيافِ خاصةً قال : وقال النمر بن تَوْلَب :
والخَيْلُ في إطْعَامِها اللَّحْمَ ضَرَرْ
نُطعِمُها اللحمَ إذا عَزَّ الشَّجَرْ

باب الهاء والشين
هش
هرشم : قال أبو زيد : يقال للجَبل اللّين المَحْفِر هِرْشَمّ ، وأنشد :
هِرْشَمَّةٌ في جبلٍ هِرْشَمِّ
ويقال للناقة الخَوَّارة : هِرْشَمَّةٌ أيضاً .
أبو عبيد ، عن الفرّاء : الهِرْشمّ : الرِّخْوُ النَّخِرُ من الجبال .
همرش : وقال الليث : عجُوزٌ هَمَّرشٌ ، في اضطراب خَلْقِها وتَشَنُّجِ جِلدها .
أبو عبيد : عن الأصمعيّ ، عجوزٌ هَمَّرِاشٌ كبيرة ، وأنشد شمر :
إِنَّ الجِرَاءَ تختَرِشْ
في بَطْن أمِّ الهَمَّرِشْ
فيهنَّ جرْوٌ بَخْوَرِشْ
هرشف : قال أبو عبيد : وعجوزٌ هِرْشَفَّةٌ : كبيرة ، وأنشد :
كلُّ عجوزٍ رأسُها كالكِفَّه
تَحْمِلُ جُفّاً معها هِرْشَفَّهْ
قال أبو عبيد : والهِرَشَفَّة أيضاً يقال : إنها خِرقةٌ يُحْمَلُ بها الماء ، أو قطعةُ كِساء أو نحوه يُنَشَّفُ بها الماءُ من الأرض ثم يُعصَر في الْجُفِّ ، وذلك في قلّة الماء .
شمر عن ابن الأعرابيّ : يقال للناقة الهَرِمة : هِرْشَفَّةٌ ، وهِرْدَشَّة ، وهِرْهِر .
وقال الليث : عجوزٌ هِرْشَفّة : بالية ودَلْوٌ هِرشَفّة : مُتَشَنجة بالية . ويقال لصُوفة الدَّواة إذا يبِسَتْ هِرشَفَّة . وقد هَرْشَفَت واهرَشَّفَت
شهرب : عَمرو عن أبيه قال : الشَّهْرَبةُ : الحُوَيضُ الذي يكون أسفلَ النخلة .
هرشب : وقال : عجوزٌ هِرْشَفَّةٌ وهِرْشبّةٌ ، بالفاء والباء .
شهنز : وقال ابن شميل : سمعتُ أبا الدُّقَيش يقول للشُّونِيز : الشِّهنيز .
شهبر : وقال الليث : عجوزٌ شَهْبَرة وشَهْرَبةٌ ، ولا يقال للرّجل ، شَهبَر ولا شَهرَب ، وأنشد :
رُبَّ عجوزٍ مِن لُكَيْزٍ شَهبَرهْ
علَّمتُها الإنقاضَ بعد القَرْقَرهْ
أراد أنها كانت ذاتَ إبل فأغَرْتُ عليها ولم أترُك لها غيرَ شُوَيهاتٍ تُنْقِضُ بها .
نهشل : وقال الليث : نَهْشَل : اسمُ الذّئب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ نَهْشَل الرجل : إذا عَضَّ إنساناً تجميشاً . ونَهْشَلَ الرجل : إذا أكلَ أكلَ الجائع .
دهفش : قال : ودَهْفَشَ الرجلُ المرأةَ ، إذا جَمَّشَها .
هرشم : وجبَلٌ هِرشَمٌّ : دقيقٌ كثير الماء .
همرش : وقال ابن دريد : الهمْرَشَة الحَركة .
دهفش : سَلَمة عن ابن الأعرابيّ : الدَّهفَشةُ التَّجْمِيش .
هرشف : أبو خَيْرَة التَّهَرْشُفُ : التَّحسِّي قليلاً قليلاً ، وكان الأصل الترشُّف فزيدت الهاءُ . وكذلك الشَّهْرَبة الحُوَيْض حَول أسفل النخلة ، الأصلُ فيه الشّرْبة فزِيدَت الهاءُ .
وأُهمِلَت الهاء مع الضَّاد في الرّباعي .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الشين**
**هش**
**هشّ**: Leys dedi: Her şeyden **الهَشُّ**, içinde yumuşaklık olan şeydir; der ki: **هَشَّ** şey **يَهَش** **هَشَاشَةً**, o da **هَشٌّ هَشِيشٌ** olur. Ömer’in hadisinde, dediği rivayet edilmiştir: “Bir gün **هَشِشْتُ** de ben oruçlu iken öptüm; bunun hakkında Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) sordum.” Şemmer dedi: **هَشِشْتُ**; yani: sevindim ve iştahlandım; A‘şâ dedi ki:
أضحى ابنُ ذِي فائشٍ سَلاَمَةُ ذو ال
تَفْضَالِ هَشّاً فُؤَادُه جَذِلاَ
Asma‘î dedi: **هَشّاً فؤادُه**, yani: hayra doğru hafif. Dedi: Ve adam, kardeşlerine karşı **هَشٌّ**dur.
Ve **الهُشاشُ** ile **الأشاش**, birdir. Dedi: Ve **الهَشُّ**: senin ağacın dalını kendine doğru çekmendir. Ebû Amr, Asma‘î’den: **هَشِشْتُ** iyiliğe, **أَهَشُّ هَشّاً وهَشَاشَةً**: onu iştah ettiğim zaman. Ve **هَشَشْتُ أَهِشُّ هُشُوشةً**: böğürür, zayıf olur hâle geldiğim zaman. Ve o, **لهش المكْسَرِ والمكْسِرِ**dir: ihtiyaç istemede işi kolay olduğu zaman. Ve **هشَشْتُ أَهُشَّ هَشّاً**: ağacı silkeleyip onu koyunları için düşürdüğüm zaman. Ferrâ, yüce ve aziz olanın sözü hakkında dedi: ( **وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِى** ) ( طاه : 18 ) yani: onunla kuru ağaca vururum ki yaprakları düşsün de koyunları onu otlasın. Dedim: Söz, Asma‘î ve Ferrâ’nın, ağacı değnekle **هشّ** etme hususunda söyledikleridir; Leys’in, “ağacın dalını kendine doğru çekmendir” dediği değildir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **هَشّ العُودُ هُشُوشاً**: kırıldığı zaman. Ve **هشّ للشَّيءِ يَهَشُّ**: onunla sevindiği ve ferahladığı zaman. Ve **فَرَسٌ هَشُّ العِنان**: dizgini hafif. Şemmer dedi: **هَاشَ** , **هَشَّ** manasındadır; Râ‘î dedi ki:
فَكَبَّر للرُّؤيا وهاشَ فُؤادُه
وبَشَّرَ نَفْساً كان قَبْلُ يَلُومُها
Dedi: **هاشَ**: coştu. Ebû’l-Heysem, bir kazanın sıfatında şöyle okuttu:
وحَاطِبَانِ يَهُشَّانِ الهَشِيمَ لها
وحَاطِبُ اللَّيلِ يَلْقَى دُونهَا عَنَنَا
**يَهُشّان الهشيم**: onu kazan için kırarlar. Ve **قِرْبَة هشّاشة**: inceliğinden suyu akar; o, **الوكيعة**’nin zıddıdır. Ebû Amr, Talḳ b. ‘Adî için şöyle okuttu:
كأَنَّ ماءَ عِطْفِه الجَيَّاشِ
ضَهْلُ شِنَانِ الحَوَرِ الهَشَّاشِ
**الضهل**: az su; **الحور**: deri. Ve **فَرَسٌ هشٌّ**: teri çok. Ve **استهشَّني** şu iş, ben de ona **هشِشْتُ**; yani: beni hafifletti de ben de ona hafifledim. Ebû Amr dedi: **الهشيش**: ona sorduğun zaman sevinen adamdır; denir ki: o, soru esnasında **هاشٌّ**tır; ve **هشيش** ve **رائح** ve **مرتاح** ve **أرْيحيّ**. Ebû Ömer dedi: Atlar, yem kıtlığında, balık **هشيش**i ile yemlenir. Dedi: Ve **الهشيش** özellikle kılıç ehlinin atları içindir. Dedi: Ve Nemer b. Tevleb dedi ki:
والخَيْلُ في إطْعَامِها اللَّحْمَ ضَرَرْ
نُطعِمُها اللحمَ إذا عَزَّ الشَّجَرْ

باب **الهاء** و**الشين**
**هش**
**هرشم**: Ebû Zeyd dedi: yumuşak, kazılması kolay dağa **هِرْشَمّ** denir; ve şu beyiti okuttu:
هِرْشَمَّةٌ في جبلٍ هِرْشَمِّ
Ve böğüren deveye de: **هِرْشَمَّةٌ** denir.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الهِرْشمّ**: dağlardan yumuşak, çürük olan şeydir.
**همرش**: Leys dedi: **عجُوزٌ هَمَّرشٌ**, yaratılışının çalkantısında ve derisinin kasılıp büzüşmesinde.
Ebû Ubeyd: Asma‘î’den: **عجوزٌ هَمَّرِاشٌ** büyük (yaşlı)dır; Şemmer şu beyiti okuttu:
إِنَّ الجِرَاءَ تختَرِشْ
في بَطْن أمِّ الهَمَّرِشْ
فيهنَّ جرْوٌ بَخْوَرِشْ
**هرشف**: Ebû Ubeyd dedi: ve **عجوزٌ هِرْشَفَّةٌ**: büyük (yaşlı); ve şu beyiti okuttu:
كلُّ عجوزٍ رأسُها كالكِفَّه
تَحْمِلُ جُفّاً معها هِرْشَفَّهْ
Ebû Ubeyd dedi: ve **الهِرَشَفَّة** için de denir ki: o, suyun taşındığı bir bez parçasıdır; yahut bir elbise parçası veya benzeri; onunla yerden su kurulanır, sonra **الْجُفِّ** içine sıkılır; bu, suyun azlığında olur.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: yaşlı deveye **هِرْشَفَّةٌ** denir; ve **هِرْدَشَّة**, ve **هِرْهِر**.
Leys dedi: **عجوزٌ هِرْشَفّة**: eskimiş; ve **دَلْوٌ هِرشَفّة**: kasılıp büzüşmüş, eskimiş. Ve hokka yününün kuruduğu zaman ona **هِرشَفَّة** denir. Ve **هَرْشَفَت** ve **اهرَشَّفَت**.
**شهرب**: Amr, babasından dedi: **الشَّهْرَبةُ**: hurma ağacının alt tarafında bulunan küçük havuzdur.
**هرشب**: Ve dedi: **عجوزٌ هِرْشَفَّةٌ** ve **هِرْشبّةٌ**, **الفاء** ve **الباء** ile.
**شهنز**: İbn Şümeyl dedi: Ebû’d-Duḳayş’i **الشُّونِيز** için **الشِّهنيز** derken işittim.
**شهبر**: Leys dedi: **عجوزٌ شَهْبَرة** ve **شَهْرَبةٌ**; erkeğe **شَهبَر** ve **شَهرَب** denmez. Ve şu beyiti okuttu:
رُبَّ عجوزٍ مِن لُكَيْزٍ شَهبَرهْ
علَّمتُها الإنقاضَ بعد القَرْقَرهْ
Onunla, onun deve sahibi olduğunu, ben de ona baskın yaptığımı ve ona, onunla **تُنْقِضُ** ettiği küçük koyuncuklardan başka bir şey bırakmadığımı kastetti.
**نهشل**: Leys dedi: **نَهْشَل**: kurdun adıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **نَهْشَل** adam: bir insanı **تجميشاً** ısırdığı zaman. Ve **نَهْشَلَ** adam: açın yemesi gibi yediği zaman.
**دهفش**: Dedi: ve adam, kadını **دَهْفَشَ**: onu **جَمَّشَها** ettiği zaman.
**هرشم**: ve **جبَلٌ هِرشَمٌّ**: ince, suyu çok.
**همرش**: İbn Düreyd dedi: **الهمْرَشَة**: hareket.
**دهفش**: Seleme, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّهفَشةُ**: **التَّجْمِيش**.
**هرشف**: Ebû Hayra: **التَّهَرْشُفُ**: az az içmek; aslı **الترشُّف** idi de **الهاء** artırıldı. Yine bunun gibi, **الشَّهْرَبة** hurma ağacının altı çevresindeki küçük havuzdur; aslı onda **الشّرْبة** idi de **الهاء** artırıldı.
Ve dörtlüde **الهاء** ile **الضَّاد** ihmal edildi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta([1]))
 (**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş bir **هاء**’dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da şöyle der: **هُوَّ**([3]). Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar şöyle derler: **ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو**. Manası: o hangi insanlardandır. Bu, bizim katımızda bilgisi eskimiş şeylerdendir. Yine onların şu sözü de böyledir: "**لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه**", ve **الهَِيْء**: yiyecektir. **الجَِيْء**: içecektir; iki lafız da bu tefsire delâlet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ بالإبل**; yani onları otlağa çağırdığında. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**: bu harf; ve **ها**: bir uyarma (tenbih)dir. Onların âdetindendir: bir şeyi yüceltmek istediklerinde onda uyarma ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿**هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ**﴾[Âl-i İmrân 66], sonra şair([7]) dedi ki:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin hakkında derler: **لا هَا اللهِ**. Ve derler: **هاءَ** bir karşılık verme (telbiye)([9]) olur. Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ**: adam **يهُوءُ** **هَوْءاً**. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: **يا هَيْءَ مالِي**; bir eseflenmedir.
(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, sarsılma ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delâlet eder.
Birincisi: **هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً**. Ve **هَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً**. Ve **مِن أين هببتَ يا فلان**; sanki dedi ki: nereden geldin, bize nereden uyandın. **يونُس**’tan hikâye edildi: **غابَ فلانٌ ثم هبّ**. Ve derler: **هبَّ يفعلُ كذا**; nasıl ki **طَفِق يفعل** denir. Ve kılıcı salladım da bir sallanışla **هبّ**. Ve **هَبَّته**: onu sallamam ve darbesinde ilerleyişidir. Ve **سيفٌ ذو هَبَّة**. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı; **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ**: **هَبِيباً**; ve **اهتبَّ**; o, **مِهْبابٌ**dur. Ve **هَبْهَبْتُ به**: onu sıçrasın diye çağırdım. Ve denir: **الهَبهَبِيُّ**: çoban; hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**dir. Ve derler: **عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر**; yani bize esen bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: **تهبَّبَ الثوبُ**: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve **هَبْهَبَ السَّرابُ**: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar yakındır. Ve manası bana müşkil gelen şeylerdendir onların şu sözü: **هَبْهُ فعلَ كذا** ve **هَبْني فَعَلْته**; ve ben bunun **وهب** babından olduğunu zannettim; çünkü lafız buna delâlet eder; fakat bu, yine de müşkildir. Ve ata derler: **هَبِي**; yani gel([12]). Bu, bir ses taklididir.
(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir ses taklidine delâlet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ البَكْرُ في صوته**: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ الكلمة**. Ve **الهَتِيت**: ardı ardına gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ هَتّاً وهتيتاً**. Ve derler: **رجلٌ مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolaşması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtmaktır. Ve **الهَتُّ**: kırmadır. Ve derler: devenin ayaklarının yere vurduğunda **هَتَّ**ini işittim. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeselerdi, onu zikretmeye bir vech görmezdim.
(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekinin yakınıdır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve **هَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها**: onu süratle saldı. Ve **هَثْهَثَ الوالي**: zulmetti. Dedi ki:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delâlet eder; ondan, ses taklidine delâlet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ عينُه**([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlere yol bulamayan ahmak; sanki ona karşı körleştirilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: **ركِب فلانٌ هَجَاجِ**; **فَعالِ** üzere; yani karanlık körlüğe bindiğinde. Ve şu beyti okudu:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab: onların sözü: **هَجْهَجْتُ بالسَّبع**: ona bağırdım. Ve aygır böğürmesinde **هَجْهَجَ**. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ النَّار**: onun **أجِيج**idir. Ama onların **ماء هُجَهِجٌ** sözü; ne tatlı ne tuzlu; bu, بدل’dendir; **الهاء** ve **الزّاء**’da zikredilmiştir.
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ هَدَّاً**: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. O hâlde **الهَدُّ** erkeklerden: zayıftır; sanki yıkılmıştır. Ve **رجال هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**’ye muhalefet edilmiştir([19]); bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان**, **ثعلبٍ**’den, **ابن الأعرابي**’den; ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan, babasından haber verdi; ikisi([20]) dedi: erkeklerden **الهَدُّ**: cömert kerimdir; korkak ise kesre ile **هِدٌّ**dür([21]). Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**dür; yani yıkılmış; tıpkı kesilmiş için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerimdir.
Sesler yolunda yürüyenlerdendir **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesi. Ve **الهُدْهُد** mâlumdur. Ve güvercin **هَدْهَدَ**: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu salladı.
Babdan şâz olup kıyasını bilmediğim şeylerdendir onların sözü: **مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل**; onların **حسبُك من رجلٍ** demesi gibi. Bu, şöyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: kesmeye delâlet eden bir asıldır. **هَذَّه**: onu kesti. Ve **سكِّينٌ هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** **الهَذِّ**’den: kesmenin sürati; sanki diyor: işi sağlam yap ve kesip bitir.
(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: seslerden bir sese delâlet eden sahih bir asıldır; ona kıyas edilir. Derler: **الهِرُّ**: koyunu çağırmadır. Bu, onların "**لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ**" sözüdür. Ve **البِرُّ**: koyunu sürmektir. Ve **الهِرَّة**: kedidir; sanki **هَرَّت** ettiğinde sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve **هَرَّ الشَّوْك**; yani kuruluğu şiddetlendiğinde([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**’i] ve bir **زَجَل**i vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi ki: ve **الهُرْهُور**: çok sudur; aktığında onun **هَرْهَرَة**sini işitirsin. Ve derler: **هَرَّ فلانٌ**([26]) kadehi: onu kerih gördü. Belki de bu, ona içirene karşı yüzünü ekşitip **يَهِرُّ** ettiği için söylenmiştir.
Babdan olmayanlardandır **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalık; **ناقة مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.
(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir şeyde çalkantıya ve harekete delâlet eden bir asıldır. **هَزَزْت** mızrağı da o **اهتزَّتْ**. Ve bitki **اهتَزَّ**; rüzgâr onu salladı. Ve **الحادي** develeri **حُدائِهِ** ile salladı; onlar da yürüyüşlerinde sallandılar. Ve **هَزيزُ الرِّيح**: onun hareketi ve sesidir.
Babdandır **الهَزَاهِزُ**([27]): fitneler; insanlar onların içinde sallanır. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: saf, sallanışı güzel. Ve **ماء هُزَهِزٌ**: akışında sallandı. Ve yıldız düşüşünde sallanır. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adamdır; bütün bunlarda kıyas birdir.
(**هس**) **الهاء** ve **السين**: **الهَسِيس** gibi seslere ve karışmaya delâlet eden bir asıldır. Ve cinlerin **هَسَاهِسُ**’i, onların **هَثَاهِث**’leri gibidir. Ve onların **راعٍ هَسْهاسٌ** sözü, بدل babındandır; **قَسْقاس** gibi; koyunu bütün gece otlattığında.
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: gevşekliğe ve yumuşaklığa delâlet eden sahih bir asıldır. Yumuşak gevşek olana **هَشٌّ** denir. Ondandır: **رجل هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]); ve **ذُو هَشَاش**([29]). Ve atın **الهَشُّ**’u: çok terleyen. Ve **شَاةٌ هَشُوشٌ**: bol sütlü([30]).
Babdandır: **هَشَشْتُ الورقَ هشّاً**: onu bir değnekle çırptım.
(**هص**) **الهاء** ve **الصاد** bir kelimedir; bir şeyi dürtmeye delâlet eder. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) şeyi: onu dürttüm. Ve derler, nasıl olduğunu bilmiyorum: **الهاصَّةَ**([33]) filin gözüdür; bu, benim katımda işitilenlerdendir.
(**هض**) **الهاء** ve **الضاد** bir kelimedir; ezmeye yahut ondan daha fazlasına delâlet eder. **هَضَضْتُ الشَّيءَ** ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: boyunları ezen aygırdır. Ve **الهَضَّاء**’ın: insanlardan bir topluluk olması, bundan olabilir.
(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delâlet eden sahih bir asıldır. O hâlde **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
Ondandır **الرِّيحُ الهَفَّافة**: hafif esiş. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: sakin. Ondandır **قميصٌ هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu döküp buluttan hafifleyendir. Ve **الهَفَّاف**: parlayandır. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, az ballı baldır; hafifliğinden dolayı adlandırıldı; yine ekinden **الهِفُّ**: hasadı geciktirilip de tanesi dökülen([36]). Ondandır **المرأة المهَفْهَفة**: ince, beli dar. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden ahmak; ve denir: o korkaktır.
(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: bir şeyde açılmaya yahut yarılmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: **انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً**: doğumda açıldı. Ve derler: **هكَّه بالسَّيف**: onu vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmurdur; çünkü yeri **يَهُكُّ** eder([37]). Ve **انهكَّت البِئرُ**: çöktü.
(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: ses yükseltmeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra onda genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarının bazısıyla ad verilir; sonra bu adlandırılana başkası benzetilir de onunla adlandırılır.
Asıl, onların **أهَلَّ بالحجِّ** sözü: telbiye ile sesini yükseltti. Ve **استهلَّ الصَّبيُّ صارخاً**([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** ihramda ses yükseltme hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: **انهلَّ المطرُ** şiddetli sağanağında ve sesinde **انهلالاً**.
Buna yakınlık ve komşuluk sebebiyle taşınan ise gökteki **الهِلال**’dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk geceye, ikinciye ve üçüncüye **هلالاً** denir; sonra bundan sonra o aydır. Denir: **أهَلَّ الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra teşbih manası üzere denildi: **تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه**: parladı; sanki şimşek hilale benzetildi.
Teşbihe taşınanlardandır da **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucu. Ve **الهلالُ**: kuyunun dibindeki az su. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir tür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini soyması. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığında ucu. Ve derler: **ثوبٌ هَلْهَلٌ**: dokuması gevşek; sanki inceliğinde hilalin ışığıdır. Ve **شِعْرٌ هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة**’ye **مُهلهِلاً** adı verildi; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle **مُهلهِلاً** adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve denir: **الهُلاهِل**: çok su; bu, akışında bir ses olduğu içindir; o, asılda **هُراهِر**’dir. Ve **الهلال**: eyerin iki kıvrımı arasında toplayandır; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: **حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل**; yani geri durduğunda. Ama söyleyenin şu sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
Ve ata denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); ona seslenilen bir sestir.
(**هم**) **الهاء** ve **الميم**: erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ona kıyas edilir. Ondandır Arapların sözü: **همَّني الشَّيءُ**: beni eritti. Ve **انْهَمَّ الشَّحمُ**: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı olan yağdır. Ve **السَّحاب الهامُوم**: çok sağanaklıdır. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
Ve **الهَميمة**: hafif yağmur. Ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: yumuşak esiş. Ve **الهَوَامّ**: yer böcekleri; **هميم**lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldı. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
Ve **همَّم** başında: parmaklarını saçının aralarına soktu; onları getirip götürür, uyumak için; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdandır **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
Ama hüzün olan **الهَمُّ** ise, bizim katımızda bu kıyastandır; çünkü şiddetinden sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**’den türetilir: **الهُمام**: himmeti büyük büyük hükümdar. Ve **مُهِمُّ الأمرِ**: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
O, der ki: bununla ilgilenmem ve onu yapmam. Biz **الهِمّة**’nin manasını açıklamıştık.
(**هن**) **الهاء** ve **النون**: bir et cinsine delâlet eden sahih bir asıldır; onda, âlimlerimiz onda konuşmuş olsalar da, müşkile nispet ettiğimiz bir şeyden söz vardır.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48])’dir; denir ki o, gözün iç tarafının içyağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: içyağıdır. Ve denir: **ما بهذا البعير هانَّة**; nasıl ki **ما بهِ طِرْقٌ** denir.
Diğer söz ise, **الفراء** dedi: **اجلس ها هُنا قَريباً** ve **تنحَّ ها هَنَّا**; yani uzaklaş. Ama **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, **جُبيرة** zannettiğin yerde değildir; onu ondan ümitsiz kılıyor. Yine **الرَّاعي**’nin sözü de böyledir:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, iş senin gittiğin yerde değildir. Ve diğerinin([52]) sözü:
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
Der ki: bu, inleme yeri değildir. Ve onun sözü:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
**هاهنا**’yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت** onun şu sözü hakkında:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
Dedi: ağladı. Denir: **هَنَّ**; ağladığında. Biz bu tür müşkillerde, durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu özetlediğini yahut ondan sonra onu tefsir ettiğini sanmıyorum.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَشَّ
1 هَشَّ ذ , aor. يَهِشُّ; (JK, TA;) or هَشَّ, secpers. هَشِشْتَ, aor. يَهَشُّ; (Msb;) inf. n. هَشَاشَةٌ (JK, A, Msb, TA) [and هُشُوشَةٌ and هُشُوشٌ and هَشٌّ, as appears from what follows]; It, (a thing) was, or became, soft, yielding, flaccid, flabby, lax, slack, uncompact, crummy, fragile, frangible, brittle, friable, easily or quickly broken; (JK, A, Msb, TA;) syn. كَانَ فِيهِ رَخَاوَةٌ, (JK,) or كَانَ رِخْوًا لَيِّنًا, (A, * TA,) or لَانَ وَاسْتَرْخَى. (Msb.) You say, هَشَّ الخُبْزُ, aor. هَشِ٣َ , (S, K,) inf. n. هُشُوشَةٌ (K) and هَشٌّ, (TA,) meaning, صار هَشًّا; (S, K;) i. e., The bread became [soft, &c., or] easy to break. (TA.) And هَشَّ العُودُ, (IAar, Msb,) aor. [ هَشِ٣َ , or] هَشَ٣َ , (Msb,) inf. n. هُشُوشٌ, (IAar, Msb,) The wood, or stick, broke in pieces: (IAar:) or became easily or quickly broken. (Msb.) And هَشَّتِ الشَّجَرَةُ, inf. n. هَشٌّ, The tree dropped its leaves, one after another. (Msb [in which it seems to be indicated that the aor. of the verb in this sense is هَشُ٣َ ; but this is contr. to rule in an intrans. verb of this class; and I think it improbable.]) ― -b2- هَشَّ, inf. n. هُشُوشَةٌ, (assumed tropical:) He (a man) became weak; unable to endure difficulty or distress. (TA.) And هَشَّ, aor. هَشِ٣َ , (assumed tropical:) He affected languor, or languidness; syn. تَكَسَّرَ: and he became old, or aged. (TA.) -A2- هَشَّ, (Msb, K,) first pers. هَشِشْتُ, (S, Msb, K,) aor. يَهَشُّ; (Msb, K,) and هَشَّ, first pers. هَشَشْتُ, aor. يَهِشُّ; (Msb, K;) inf. n. هَشَاشَةٌ (S, Msb, K) and هَشَاشٌ; (A, K;) (tropical:) He was, or became, cheerful, brisk, lively, or sprightly: (S, K:) or he smiled, and was, or became cheerful, brisk, lively, or sprightly. (Msb.) You say, هَشِشْتُ بِفُلَانٍ, (S, TA,) and هَشَشْتُ بِهِ, (TA,) (tropical:) I was, or became, cheerful, &c. in behaviour towards such a one: (S:) or I was, or became cheerful in countenance, or joyful, or pleased, at meeting with such a one. (TA.) And هُوَ يَهَشُّ اِلَى اِخْوَانِهِ, (tropical:) He is cheerful, &c., towards his brethren]. (A.) And بِى ↓ دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَاهْتَشَّ (tropical:) [I went in to him, and he was cheerful, &c., in his behaviour towards me]; like اِهْتَزَّ لى. (A, * TA.) And هَشِشْتُ لِلْمَعْرُوفِ, (JK, TA, *) and هَشَشْتُ, (TA,) inf. n. هَشَاشَةٌ (S) and هَشَاشٌ, (A,) (tropical:) I was, or became, cheerful, brisk, &c., to do what was kind, or beneficent: (S, * TA:) or I desired to do it: (JK:) and ↓ اِهْتَشَشْتُ للمعروف I was, or became, cheerful, &c., and desirous, to do what was kind, or beneficent. (TA.) And هُوَ ذُو هَشَاشٍ اِلَى الخَيْرِ (tropical:) [He possesses cheerfulness, briskness, liveliness, or sprightliness, of disposition to do good]. (A.) Accord. to Sh, هَشِشْتُ signifies (assumed tropical:) He rejoiced, and desired; or was, or became, joyful, and desirous. (TA.) And the phrase هَشِشْتُ اِلَى امْرَأَتِى, if correct, means either (assumed tropical:) I inclined towards my wife, or I was, or became, brisk, or sprightly, in disposition towards her. (Mgh.) And accord to ISd, هَشَاشُ القَوْمِ [so in the TA, but accord. to the JK هَشَاهِشُ,] (assumed tropical:) The people's being in a state of commotion, or agitation. (TA.) -A3- هَشَّ الوَرَقَ, aor. هَشُ٣َ , (S, A, K,) and هَشِ٣َ , (Sgh, K,) inf. n. هَشٌّ, (S,) He beat the leaves with a staff, or stick, in order that they might fall; (S, A, K;) as also ↓ هَشْهَشَهُ. (Z, TA.) It is said in the Kur, [xx. 19,] (S,) وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِى [And I beat the leaves with it in order that they may fall upon my sheep, or goats]: (S, A:) or, accord. to Fr, and I beat the dry trees with it in order that their leaves may fall so that my sheep, or goats, may feed upon them; and so says As: (TA:) Lth says, that الهَشُّ signifies thy drawing towards thee a branch of a tree: and also, thy scattering its leaves towards thee with a staff, or stick: (JK, * TA:) but Az says, that the correct ex- planation is that given by Fr and As; not the former of the two explanations given by Lth. (TA.) [The verb also seems to have a similar application in a more extended sense; for it is said that] هَشَّ, aor. هَشُ٣َ , inf. n. هَشٌّ, signifies He (a man) assaulted (صَالَ) with his staff, or stick. (Msb.) You say also, هَشَّ الهَشِيمَ He broke in pieces the dry herbage or the like. (TA.)

هشّشهُ
2 هشّشهُ ذ , (JK, K,) inf. n. تَهْشِيشٌ, (TA,) (assumed tropical:) He deemed him, or reckoned him, weak, or feeble, (JK, K, *) and soft, or gentle. (TA.) -A2- (tropical:) He, or it, rendered him brisk, lively, or sprightly; and joyful, glad, or happy: (K:) and ↓ استهشّهُ (tropical:) it (a thing, JK, TA) incited him, or excited him, to briskness, liveliness or sprightliness; syn. اِسْتَخَفَّهُ. (JK, K, TA.) You say, ↓ فُلَانٌ مَا يَسْتَهِشُّهُ النَّعِيمُ (tropical:) [Such a one, weal, or welfare, does not excite him to briskness, &c.] (A, TA.)

اهتشّ
8 اهتشّ ذ He was, or became, cheerful, &c.: see 1, in two places.

10 اِسْتَهْشَ٣َ see 2, in two places.

هَشْهَشَهُ
R. Q. 1 هَشْهَشَهُ ذ : see 1, latter part. ― -b2- He moved, or put in motion, or into a state of commotion, him, or it. (IDrd, K.)

هَشٌّ
هَشٌّ ذ A thing, (S, Msb,) or anything, (JK,) soft, yielding, flaccid, flabby, lax, slack, uncompact, crummy, fragile, frangible, brittle, friable, easily or quickly broken; (JK, * S, * A, * Msb, K, * TA;) syn. رِخْوٌ لَيِّنٌ; (S, A, K;) as also ↓ هَشِيشٌ. (JK, S, K.) You say, خُبْزٌ هَشٌّ, (S, K,) and ↓ هَشَاشٌ, (K,) Bread that is [soft, &c., or] easy to break. (TA.) And خُبْزَةٌ هَشَّةٌ A lump of dough, baked in a fire in the ground, that is dry, or hard: asserted by IKtt to have two contr. significations. (TA.) [But to this assertion it may be replied, that dry bread is easy to break.] And in like manner, أُتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ A citron easy to break: or dry, or hard. (TA.) And عُودٌ هَشٌّ Wood, or a stick, that is easily, or quickly broken. (Msb.) ― -b2- [Hence,] هُوَ هَشٌّ المَكْسِرِ, (JK, S, A, K,) or المَكْسَرِ, (TA, [but this is contr. to all the other authorities that I know,]) and المُكَسَّرِ, (TA,) (tropical:) He is easy, or compliant, when asked: (A:) or he is of easy nature, or disposition, (JK, S, K,) with respect to what is sought, or demanded, of him, of things needed: (S:) said in praise of a man (S, TA) when it means [lit.] that he is not one whose wood gives only a sound when one endeavours to produce fire from it; but said in dispraise of a man when it means [lit.] that he is one whose wood is weak. (TA.) [And in like manner] ↓ هَشِيشٌ (K) and ↓ هَاشٌّ (TA) signify (tropical:) One who rejoices, or is glad, when asked. (K, TA.) You say, ↓ هُوَ هَاشٌ عِنْدَ السُّؤَالِ, and ↓ هَشِيشٌ, (tropical:) He is one who rejoices, or is glad, at being asked. (TA.) ― -b3- [Hence also,] رَجُلٌ هَشٌّ, (TA,) or رَجُلٌ هَشٌّ اِلَى اِخْوَانِهِ, and ↓ هَاشٌّ, (JK,) (tropical:) A man who is cheerful, brisk, lively, or sprightly, in his behaviour towards his brethren. (JK, TA.) And رَجُلٌ هَشٌّ بَشٌّ (tropical:) A man who is cheerful, brisk, lively, or sprightly: (S:) or cheerful in countenance; pleasant [therein]. (S, TA in art. بش.) And أَنَا بِهِ هَشٌّ بَشٌّ (tropical:) I am cheerful, brisk, lively, or sprightly, in behaviour towards him; (K;) joyful; happy. (TA.) And رَجُلٌ هَشٌّ فُؤَادُهُ (tropical:) A man quick, or prompt, to do good. (As.) And فَرَشٌ هَشُّ العِنَانِ (assumed tropical:) [A horse that is brisk, lively, or sprightly; lit.,] light of rein. (TA.) And فَرَسٌ هَشٌّ (tropical:) A horse that sweats much; (JK, IF, K;) contr. of صَلُودٌ; (S;) or not صلود. (A.)

هَشُاشٌ
هَشُاشٌ ذ : see هَشٌّ, second sentence.

هَشُوشٌ
هَشُوشٌ ذ (assumed tropical:) A ewe, or she-goat, abounding with milk. (S, K.)

هَشِيشٌ
هَشِيشٌ ذ Dry herbage, syn. هَشِيمٌ, (K, TA,) for the horses of the people of الأَسْيَاف [app. meaning the shores of 'Omلn] in particular. (TA.) -A2- See also هَشٌّ, in three places. ― -b2- Also, (assumed tropical:) A man who is niggardly towards his family, or others, with respect to food; syn. مُحْتِرٌ. (TA.) [Thus it bears two contr. significations.]

هَشِيشَةٌ
هَشِيشَةٌ ذ is thought by ISd to signify Leaves [app. beaten from a tree]. (TA.)

قِرْبَةٌ هَشَّاشَةٌ
قِرْبَةٌ هَشَّاشَةٌ ذ A water-skin from which the water flows by reason of its thinness. (K.)

هَشْهَشَةٌ
هَشْهَشَةٌ ذ (assumed tropical:) Motion; or commotion. (JK.) [هَشَاهِشُ is app. its pl.: see 1, next before هَشَّ الوَرَقَ.]

هَشْهَاشٌ
هَشْهَاشٌ ذ (tropical:) Good in disposition; liberal, or bountiful. (IAar, K.)

هَاشٌّ
هَاشٌّ ذ : see هَشٌّ, in three places.

مُهَشْهِشَةٌ
مُهَشْهِشَةٌ ذ , in the copies of the K erroneously written مُتَهَشْهِشَة, (TA,) (assumed tropical:) A woman who manifests love to her husband, and rejoices in him. (K, * TA.)

##### Türkçe

**هَشَّ**
1 **هَشَّ** ذ , muzâri‘ **يَهِشُّ**; (JK, TA;) yahut **هَشَّ**, ikinci şahıs **هَشِشْتَ**, muzâri‘ **يَهَشُّ**; (Msb;) mastar ismi **هَشَاشَةٌ** (JK, A, Msb, TA) [ve **هُشُوشَةٌ** ve **هُشُوشٌ** ve **هَشٌّ**, aşağıda gelenlerden anlaşıldığı üzere]; O, (bir şey) yumuşak oldu yahut yumuşaklaştı; boyun eğen, gevşek, sarkık, lâçka, salık, sıkı olmayan, ufalanır, kırılgan, parçalanır, gevrek, ufalanır, kolayca yahut çabucak kırılan; (JK, A, Msb, TA;) eş anlamlısı **كَانَ فِيهِ رَخَاوَةٌ**, (JK,) yahut **كَانَ رِخْوًا لَيِّنًا**, (A, TA,) yahut **لَانَ وَاسْتَرْخَى**. (Msb.) Şöyle dersin: **هَشَّ الخُبْزُ**, muzâri‘ **هَشِ٣َ**, (S, K,) mastar ismi **هُشُوشَةٌ** (K) ve **هَشٌّ**, (TA,) mânâsı **صار هَشًّا**; (S, K;) yani: Ekmek [yumuşak vb. oldu yahut] kırılması kolay oldu. (TA.) Ve **هَشَّ العُودُ**, (IAar, Msb,) muzâri‘ [**هَشِ٣َ**, yahut] **هَشَ٣َ**, (Msb,) mastar ismi **هُشُوشٌ**, (IAar, Msb,) Odun yahut değnek parça parça kırıldı: (IAar:) yahut kolayca yahut çabucak kırılır oldu. (Msb.) Ve **هَشَّتِ الشَّجَرَةُ**, mastar ismi **هَشٌّ**, Ağaç yapraklarını birbiri ardınca döktü. (Msb [onda, bu mânâda fiilin muzâri‘inin **هَشُ٣َ** olduğu işaret ediliyor görünür; fakat bu, bu sınıftan lâzım bir fiilde kaideye aykırıdır; ve ben bunu uzak görürüm.]) ― -b2- **هَشَّ**, mastar ismi **هُشُوشَةٌ**, (mecaz kabul edilerek:) O (bir adam) zayıf oldu; güçlüğe yahut sıkıntıya dayanamaz oldu. (TA.) Ve **هَشَّ**, muzâri‘ **هَشِ٣َ**, (mecaz kabul edilerek:) O, gevşeklik yahut bitkinlik gösterdi; eş anlamlısı **تَكَسَّرَ**: ve yaşlandı yahut ihtiyarladı. (TA.) -A2- **هَشَّ**, (Msb, K,) birinci şahıs **هَشِشْتُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **يَهَشُّ**; (Msb, K,) ve **هَشَّ**, birinci şahıs **هَشَشْتُ**, muzâri‘ **يَهِشُّ**; (Msb, K;) mastar ismi **هَشَاشَةٌ** (S, Msb, K) ve **هَشَاشٌ**; (A, K;) (mecaz:) O neşeli, çevik, canlı yahut şen idi yahut oldu: (S, K:) yahut gülümsedi, ve neşeli, çevik, canlı yahut şen idi yahut oldu. (Msb.) Şöyle dersin: **هَشِشْتُ بِفُلَانٍ**, (S, TA,) ve **هَشَشْتُ بِهِ**, (TA,) (mecaz:) Ben, falana karşı davranışta neşeli vb. oldum: (S:) yahut ben, falanla karşılaşmada yüz ifadesinde neşeli oldum, yahut sevindim, yahut memnun oldum. (TA.) Ve **هُوَ يَهَشُّ اِلَى اِخْوَانِهِ**, (mecaz:) O, kardeşlerine karşı neşelidir vb.]. (A.) Ve **بِى ↓ دَخَلْتُ عَلَيْهِ فَاهْتَشَّ** (mecaz:) [Ben onun yanına girdim de o, bana karşı davranışında neşeli vb. oldu]; **اِهْتَزَّ لى** gibidir. (A, TA.) Ve **هَشِشْتُ لِلْمَعْرُوفِ**, (JK, TA,) ve **هَشَشْتُ**, (TA,) mastar ismi **هَشَاشَةٌ** (S) ve **هَشَاشٌ**, (A,) (mecaz:) Ben, iyilik yahut ihsanda bulunmak için neşeli, çevik vb. oldum: (S, TA:) yahut onu yapmayı istedim: (JK:) ve **اِهْتَشَشْتُ للمعروف** Ben, iyilik yahut ihsanda bulunmak için neşeli vb. oldum ve istekli oldum. (TA.) Ve **هُوَ ذُو هَشَاشٍ اِلَى الخَيْرِ** (mecaz:) [O, hayır yapmaya yönelik tabiatta neşe, çeviklik, canlılık yahut şenlik sahibidir]. (A.) Sh’ye göre, **هَشِشْتُ** (mecaz kabul edilerek:) “O sevindi ve istedi; yahut sevinçli oldu yahut oldu, ve istekli oldu yahut oldu” mânâsına gelir. (TA.) Ve **هَشِشْتُ اِلَى امْرَأَتِى** ibaresi, eğer sahih ise, ya (mecaz kabul edilerek:) “Karımıma meylettim” yahut “Ona karşı tabiatta çevik yahut şen oldum yahut oldum” mânâsına gelir. (Mgh.) Ve ISd’ye göre, **هَشَاشُ القَوْمِ** [TA’da böyle; fakat JK’ye göre **هَشَاهِشُ**,] (mecaz kabul edilerek:) Halkın çalkantı yahut hareketlilik hâlinde olması. (TA.) -A3- **هَشَّ الوَرَقَ**, muzâri‘ **هَشُ٣َ**, (S, A, K,) ve **هَشِ٣َ**, (Sgh, K,) mastar ismi **هَشٌّ**, (S,) O, yaprakları, düşsünler diye, bir değnek yahut sopayla dövdü; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **هَشْهَشَهُ**. (Z, TA.) Kur’ân’da [xx. 19] (S,) şöyle denilmiştir: **وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِى** [Ve onunla yaprakları döverim ki koyunlarımın yahut keçilerimin üzerine düşsün]: (S, A:) yahut Fr’ye göre: ve onunla kuru ağaçları döverim ki yaprakları düşsün de koyunlarım yahut keçilerim onlarla beslensin; As da böyle der: (TA:) Lth der ki: **الهَشُّ**, senin bir ağacın dalını kendine doğru çekmendir: ve ayrıca, onun yapraklarını bir değnek yahut sopayla kendine doğru saçmandır: (JK, TA:) fakat Az der ki: doğru açıklama Fr ve As’ın verdiğidir; Lth’nin verdiği iki açıklamadan birincisi değildir. (TA.) [Fiilin daha geniş bir mânâda benzer bir kullanımı da var görünür; zira denilmiştir ki] **هَشَّ**, muzâri‘ **هَشُ٣َ**, mastar ismi **هَشٌّ**, O (bir adam) değneği yahut sopasıyla saldırdı (**صَالَ**). (Msb.) Yine şöyle dersin: **هَشَّ الهَشِيمَ** O, kuru otları yahut benzerini parça parça kırdı. (TA.)

**هشّشهُ**
2 **هشّشهُ** ذ , (JK, K,) mastar ismi **تَهْشِيشٌ**, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) O, onu zayıf yahut güçsüz, (JK, K,) ve yumuşak yahut nazik saydı yahut öyle değerlendirdi. (TA.) -A2- (mecaz:) O, onu çevik, canlı yahut şen; ve sevinçli, memnun yahut mutlu kıldı: (K:) ve ↓ **استهشّهُ** (mecaz:) o (bir şey, JK, TA) onu çevikliğe, canlılığa yahut şenliğe sevk etti yahut kışkırttı; eş anlamlısı **اِسْتَخَفَّهُ**. (JK, K, TA.) Şöyle dersin: ↓ **فُلَانٌ مَا يَسْتَهِشُّهُ النَّعِيمُ** (mecaz:) [Falanı, refah yahut esenlik, çevikliğe vb. sevk etmez]. (A, TA.)

**اهتشّ**
8 **اهتشّ** ذ O, neşeli vb. oldu yahut oldu: 1’e bak, iki yerde.

10 **اِسْتَهْشَ٣َ** 2’ye bak, iki yerde.

**هَشْهَشَهُ**
R. Q. 1 **هَشْهَشَهُ** ذ : 1’e bak, son kısmı. ― -b2- O, onu yahut onu hareket ettirdi, yahut harekete koydu, yahut çalkantı hâline soktu. (IDrd, K.)

**هَشٌّ**
**هَشٌّ** ذ Bir şey, (S, Msb,) yahut herhangi bir şey, (JK,) yumuşak, boyun eğen, gevşek, sarkık, lâçka, salık, sıkı olmayan, ufalanır, kırılgan, parçalanır, gevrek, ufalanır, kolayca yahut çabucak kırılan; (JK, S, A, Msb, K, TA;) eş anlamlısı **رِخْوٌ لَيِّنٌ**; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **هَشِيشٌ**. (JK, S, K.) Şöyle dersin: **خُبْزٌ هَشٌّ**, (S, K,) ve ↓ **هَشَاشٌ**, (K,) [yumuşak vb. olan yahut] kırılması kolay ekmek. (TA.) Ve **خُبْزَةٌ هَشَّةٌ** Yerdeki bir çukurda ateşte pişirilmiş, kuru yahut sert bir hamur parçası: IKtt tarafından iki zıt mânâ taşıdığı ileri sürülmüştür. (TA.) [Fakat bu ileri sürüşe şöyle cevap verilebilir: kuru ekmek kırılması kolaydır.] Ve aynı şekilde, **أُتْرُجَّةٌ هَشَّةٌ** Kırılması kolay bir turunç: yahut kuru yahut sert. (TA.) Ve **عُودٌ هَشٌّ** Kolayca yahut çabucak kırılan odun yahut değnek. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **هُوَ هَشٌّ المَكْسِرِ**, (JK, S, A, K,) yahut **المَكْسَرِ**, (TA, [fakat bu, bildiğim diğer bütün kaynaklara aykırıdır,]) ve **المُكَسَّرِ**, (TA,) (mecaz:) O, istenildiğinde kolaydır yahut uyumludur: (A:) yahut o, kendisinden ihtiyaç olan şeylerden istenen yahut talep edilen şeye dair tabiatça yahut huyca kolaydır, (JK, S, K,): (S:) bir adam hakkında övgü olarak söylenir (S, TA) — [lafzen] ateş çıkarılmak istendiğinde odunu yalnızca ses veren kimse olmadığı mânâsında; fakat bir adam hakkında yergi olarak söylenir, [lafzen] odunu zayıf olan kimse olduğu mânâsında. (TA.) [Ve aynı şekilde] ↓ **هَشِيشٌ** (K) ve ↓ **هَاشٌّ** (TA) (mecaz:) İstenildiğinde sevinen yahut memnun olan kimse mânâsına gelir. (K, TA.) Şöyle dersin: ↓ **هُوَ هَاشٌ عِنْدَ السُّؤَالِ**, ve ↓ **هَشِيشٌ**, (mecaz:) O, istenildiğinde sevinen yahut memnun olan kimsedir. (TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **رَجُلٌ هَشٌّ**, (TA,) yahut **رَجُلٌ هَشٌّ اِلَى اِخْوَانِهِ**, ve ↓ **هَاشٌّ**, (JK,) (mecaz:) Kardeşlerine karşı davranışında neşeli, çevik, canlı yahut şen bir adam. (JK, TA.) Ve **رَجُلٌ هَشٌّ بَشٌّ** (mecaz:) Neşeli, çevik, canlı yahut şen bir adam: (S:) yahut yüz ifadesinde neşeli; [onda] hoş. (S, TA, بش maddesinde.) Ve **أَنَا بِهِ هَشٌّ بَشٌّ** (mecaz:) Ben, ona karşı davranışta neşeli, çevik, canlı yahut şenim; (K;) sevinçli; mutlu. (TA.) Ve **رَجُلٌ هَشٌّ فُؤَادُهُ** (mecaz:) Hayır yapmaya çabuk yahut atik bir adam. (As.) Ve **فَرَشٌ هَشُّ العِنَانِ** (mecaz kabul edilerek:) [Çevik, canlı yahut şen bir at; lafzen] dizgini hafif. (TA.) Ve **فَرَسٌ هَشٌّ** (mecaz:) Çok terleyen bir at; (JK, IF, K;) **صَلُودٌ**’un zıddı; (S;) yahut **صلود** olmayan. (A.)

**هَشُاشٌ**
**هَشُاشٌ** ذ : **هَشٌّ**’e bak, ikinci cümle.

**هَشُوشٌ**
**هَشُوشٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Sütü bol bir koyun yahut keçi. (S, K.)

**هَشِيشٌ**
**هَشِيشٌ** ذ Kuru ot; eş anlamlısı **هَشِيمٌ**, (K, TA,) özellikle **الأَسْيَاف** halkının atları için [görünüşe göre ‘Umân kıyıları kastediliyor]. (TA.) -A2- Ayrıca **هَشٌّ**’e bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca, (mecaz kabul edilerek:) Ailesine yahut başkalarına yiyecek hususunda cimri olan bir adam; eş anlamlısı **مُحْتِرٌ**. (TA.) [Böylece iki zıt mânâ taşır.]

**هَشِيشَةٌ**
**هَشِيشَةٌ** ذ ISd tarafından Yapraklar [görünüşe göre ağaçtan dövülerek düşürülmüş] mânâsına geldiği düşünülür. (TA.)

**قِرْبَةٌ هَشَّاشَةٌ**
**قِرْبَةٌ هَشَّاشَةٌ** ذ İnceliği sebebiyle suyunun aktığı bir su tulumu. (K.)

**هَشْهَشَةٌ**
**هَشْهَشَةٌ** ذ (mecaz kabul edilerek:) Hareket; yahut çalkantı. (JK.) [**هَشَاهِشُ** görünüşe göre bunun çoğuludur: 1’e bak, **هَشَّ الوَرَقَ**’tan hemen önce.]

**هَشْهَاشٌ**
**هَشْهَاشٌ** ذ (mecaz:) Tabiatta iyi; cömert yahut eli açık. (IAar, K.)

**هَاشٌّ**
**هَاشٌّ** ذ : **هَشٌّ**’e bak, üç yerde.

**مُهَشْهِشَةٌ**
**مُهَشْهِشَةٌ** ذ , K nüshalarında yanlışlıkla **مُتَهَشْهِشَة** yazılmıştır, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) Kocasına sevgi gösteren ve onunla sevinen bir kadın. (K, TA.)
