# هضب (ه-ض-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B6%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ض - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والضاد والباء معهما
هض ب، ض ه ب، مستعملان
هضب:
الهَضْبةُ: المَطْرةُ الدّائمةُ. العظيمةُ القطْر وجمعُها: هِضَب. يقال: أصابتْهُمُ الهُضوبةُ من المَطَر، ويُجْمَعُ: أهاضيب. وهَضَبْتُهُم السّماء، أي: بلَّتْهُم بلاًّ شدِيداً.
والهَضَبةُ: كلّ جَبَلٍ من صَخْرةٍ واحدةٍ. وكلّ صَخْرةٍ راسيةٍ ضَخْمةٍ تُسَمَّى: هَضَبةً. والجميعُ الهِضاب. والهِضَبُّ: الشّديدُ الصُّلب.
ضهب:
كلُّ قُفٍّ أو حَزْن أو موضع من الجبل تَحْمَى عليه الشَّمس حتّى يَنْشَوِيَ اللّحم عليه. فهو: الضيَّهْبَ، قال:
وَغْرٌ تَجيشُ قُدورُهُ بضَياهِبِ
وضَهَّبْتُ اللَّحْم فهو مُضَهَّبٌ، أي: شَوَيْته على حَجَر مُحْمَى.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الضاد** ve **الباء** onlarla birlikte
**هض ب**، **ض ه ب**، ikisi de kullanımdadır

**هضب**:
**الهَضْبةُ**: sürekli yağmur. çapı büyük olan; çoğulu: **هِضَب**. Denir ki: yağmurdan **الهُضوبةُ** onlara isabet etti; ve çoğul yapılır: **أهاضيب**. Ve “**هَضَبْتُهُم** gök”, yani: onları şiddetli bir ıslatmayla ıslattı.
Ve **الهَضَبةُ**: tek bir kayadan olan her dağ. Ve yerleşik, iri her kaya “**هَضَبةً**” diye adlandırılır. Hepsi **الهِضاب**dır. Ve **الهِضَبُّ**: şiddetli, katı olandır.

**ضهب**:
Her **قُفٍّ** veya **حَزْن** yahut dağdan bir yer ki güneş onun üzerinde ısınır, ta ki et onun üzerinde kızarıncaya kadar. O da: **الضيَّهْبَ**dır. Dedi ki:
وَغْرٌ تَجيشُ قُدورُهُ بضَياهِبِ
Ve “**ضَهَّبْتُ** eti”, o da **مُضَهَّبٌ**dur; yani: onu ısıtılmış bir taş üzerinde kızarttım.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَضْبَةُ: المطرَةُ. يقال: هَضَبَتْهُمُ السماء، أي مَطَرتهم. والجمع هِضَبٌ. وقال أبو زيد: الأهاضيب واحدها هضابٌ. وواحد الهِضب هَضْبٌ، وهي حَلَبات القَطرِ بعد القطر. وهَضَبَ القومُ في الحديث واهتضبوا، أي أفاضوا فيه وارتفعت أصواتهم. يقال: أهْضِبوا يا قومُ، أي تكلَّموا. والهَضْبَةُ: الجبل المنبسط على وجه الأرض، والجمع هَضْبٌ وهِضَبٌ وهِضابٌ. والهِضَبُّ: الفرس الكثير العرق.

##### Türkçe

**الهَضْبَةُ**: yağmur. Denir ki: **هَضَبَتْهُمُ السماء**, yani onları yağmur yağdırdı. Çoğulu **هِضَبٌ**’dur. Ebû Zeyd dedi ki: **الأهاضيب**; onun teki **هضابٌ**’dır. **الهِضب**’ün teki **هَضْبٌ**’dur; o, damladan sonra damlanın (peş peşe) damla halkalarıdır. Ve **هَضَبَ القومُ في الحديث** ve **اهتضبوا**, yani onda taşkınlık ettiler ve sesleri yükseldi. Denir ki: **أهْضِبوا يا قومُ**, yani konuşun. Ve **الهَضْبَةُ**: yeryüzü yüzü üzerinde yayvan (düz) olan dağ; çoğulu **هَضْبٌ** ve **هِضَبٌ** ve **هِضابٌ**’dır. Ve **الهِضَبُّ**: teri çok olan at.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ض ب
هضب ، ضهب ، بهض : مستعملان .
هضب : قال الليث : الهَضْبة : المَطْرة الدائمة ، وجمعُها هِضَب . قال : وتقول : إصابتْهم الهُضوبة من المطَرِ ، والجميعُ أهاضِيبِ ، وهضَبتْهم السماءُ : إذا بَلَّتهم بَلاً شديداً . قال : والهَضَبة : كلُّ جَبَل خُلِق من صَخْرة واحدة ، وكلُّ صَخْرة راسيةٍ ضَخْمة تُسَمَّى هَضَبة ، والجميع الهِضَاب ، والهِضَبُّ : الشديد الصُّلْب .
ضهب : وكل قُفَ أو حَزْن أو مَوْضع من الجَبَل تَحمَى عليه الشمسُ حتى يَنشوِيَ اللحمُ عليه فهو الضَّيْهَب ، وأنشد :
وَغْرتَجِيشُ قُدورُه بضَياهِبِ
هكذا أنشده الليث بالضاد والصّواب بصَياهب بالصاد ، جمع الصَّيْهب : وهو اليومُ الشديد الحرّ .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : إذا أدخلتَ اللحمَ في النّار ولم تُبالِغ في نُضْجِه . قلت : صَهَّبْتُه تَضهيباً فهو مُضهَّب ، إذا ألقيتَه على الجَمْر .
وقال الليث : المضهَّب : اللحمُ الذي قد شُوِيَ على حَجَر مُحْمَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الضَّهْباء من القسيِّ : التي عملتْ فيها النارُ . قال : والضَّبْحاء مثلُها .
وقال أبو عبيد : الهِضَبّ : الشديد الصُّلْب وكلُّ قُفّ أو حَزْن أو موضع من الجَبَل يَحْمَى فيه فهو ضَيْهب .
وقال أبو عبيد : الهِضَبّ من الخَيْل : الكثيرُ العَرَق ، وقال طَرَفة :
وهِضَبّاتٍ إذا ابتلّ العُذُرْ
أبو الهيثم : الهَضْبة : دَفعة واحدة من مَطَر ، ثم تَسْتَنّ ، وكذلك جَرْيَة واحدة ، وأنشد للكميت يصف فرساً :
مُخَيَّفٌ بعضُه وَرْدٌ وسائِرُه
جَوْنٌ أفانينُ إجِريّاهُ لا هَضَبُ
يريد إجريّاه أفانين لا هَضَب وإجرياه : جريه ، أفانين أي فنون ، لا هضب أي لا فن واحد .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : الهَضْبة : الجَبَل يَنبسِط على الأرض ، وجمعُها هِضاب .
وهَضَبت السماءُ : إذا دامَ مَطرُها .
وهَضَب فلان في الحديث : إذا اندفَع فيه فأكثَر ، وقال الشاعر :
لا أُكثِر القَوْلَ فيما يَهضِبُون به
من الكلامِ قليلٌ منه يَكْفِيني
وقال النضر : يقال : رجل هَضَبَة : أي كثيرُ الكلام .
وفي الحديث أنَّ أصحابَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) كانوا معه في سَفَر فَعرَّسوا ولم يَنْتَبِهوا حتى طَلَعت الشمسُ والنبيُّ نائم ، فقالوا : اهضِبُوا معنى اهضبوا أي تكلموا وأفيِضوا في الحديث ، لكي يَنتبِه رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) بكلامهم . يقال : هَضَب وأَهْضَب واهْتَضَب : إذا فَعَل ذلك ، وقال الكُميت يصف قوساً :
في كفِّه نَبْعةُ مُوَتَّرةٌ
يَهْزِجِ إنْبَاضُها وَيَهْتَضِبُ
أي يرنّ فيُسمَع لرنينه صوت .
عمرو عن أبيه : هَضَب وأَهضَب وضبَّ وأَضَبَّ ، كلُّه : كلام فيه جَهارة .
وفي ( النوادر ) : هَضَب القومُ وضَهَبوا وهَلَبوا وأَلَبوا وحَطبوا ، كلّه : الإكثار والإسراع .
بهض : قال أبو تراب : سمعت أعرابياً من أشجَعَ يقول : بهضني هذا الأمر وبَهَظَنِي أي فَدَحَنِي . قال : ولم يتابعه على ذلك أحد والله أعلم .

##### Türkçe

ه ض ب
**هضب** ، **ضهب** ، **بهض** : kullanımdadırlar.

**هضب** : Leys dedi: **الهَضْبة**: devamlı yağmur; çoğulu **هِضَب**’dır. Dedi: Ve dersin: Yağmurdan **الهُضوبة** onlara isabet etti; hepsi **أهاضِيبِ**’dir. Ve **هضَبتْهم السماءُ**: onları şiddetli bir ıslatmayla ıslattığı zaman. Dedi: Ve **الهَضَبة**: tek bir kayadan yaratılmış her dağdır; ve yerleşik, iri her kaya **هَضَبة** diye adlandırılır; hepsi **الهِضَاب**’dır. Ve **الهِضَبُّ**: şiddetli sert olandır.

**ضهب** : Ve güneşin üzerinde et kuruyuncaya kadar ısıttığı her **قُفَ** yahut **حَزْن** yahut dağdan bir yer, işte o **الضَّيْهَب**’dir. Şiir okudu:
وَغْرتَجِيشُ قُدورُه بضَياهِبِ

Leys bunu **الضاد** ile böyle okuttu; doğrusu **الصاد** ile **بصَياهب**’dir; **الصَّيْهب**’in çoğuludur; o da şiddetli sıcak gün’dür.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: Eti ateşe soktuğun ve pişirmesinde aşırıya gitmediğin zaman. Dedim: Onu közün üzerine attığın zaman: **صَهَّبْتُه** onu **تَضهيباً** (tazhib ederek); o da **مُضهَّب** olur.

Leys dedi: **المضهَّب**: kızdırılmış bir taş üzerinde pişirilmiş et’tir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Yaylardan **الضَّهْباء**: ateşin işlendiği (ateşle yapılmış) olandır. Dedi: **والضَّبْحاء** onun gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: **الهِضَبّ**: şiddetli sert olandır; ve içinde ısınan her **قُفّ** yahut **حَزْن** yahut dağdan bir yer, o **ضَيْهب**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: Atlardan **الهِضَبّ**: çok terli olandır. Tarafe dedi:
وهِضَبّاتٍ إذا ابتلّ العُذُرْ

Ebû’l-Heysem: **الهَضْبة**: yağmurdan tek bir defa (bir sağanak)tır, sonra durulur; aynı şekilde tek bir akış (koşu) da. Kümeyt’ten, bir atı vasfederken, şiir okudu:
مُخَيَّفٌ بعضُه وَرْدٌ وسائِرُه
جَوْنٌ أفانينُ إجِريّاهُ لا هَضَبُ

İster: **إجريّاه**’ı çeşit çeşit, **لا هَضَب** (tek bir çeşit değil). **إجرياه**: onun koşusu; **أفانين** yani çeşitler; **لا هضب** yani tek bir çeşit değil.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَضْبة**: yere doğru yayılıp genişleyen dağdır; çoğulu **هِضاب**’dır.

Ve **هَضَبت السماءُ**: yağmuru devam ettiği zaman.

Ve **هَضَب** falan kimse hadiste: içine dalıp çokça yaptığı zaman. Şair dedi:
لا أُكثِر القَوْلَ فيما يَهضِبُون به
من الكلامِ قليلٌ منه يَكْفِيني

Nadr dedi: Denir ki: adam **هَضَبَة**: yani çok sözlü.

Hadiste: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı onunla bir seferde idi; konakladılar ve güneş doğuncaya kadar uyanmadılar; peygamber uyuyordu. Dediler: **اهضِبُوا**; **اهضبوا**’nun manası: konuşun ve hadise dalın; ta ki Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) onların konuşmasıyla uyansın. Denir: **هَضَب** ve **أَهْضَب** ve **اهْتَضَب**: bunu yaptığı zaman. Kümeyt bir yayı vasfederken dedi:
في كفِّه نَبْعةُ مُوَتَّرةٌ
يَهْزِجِ إنْبَاضُها وَيَهْتَضِبُ

Yani çınlar; çınlamasından bir ses işitilir.

Amr, babasından: **هَضَب** ve **أَهضَب** ve **ضبَّ** ve **أَضَبَّ**; hepsi: içinde açıklık (yüksek ses) bulunan söz’dür.

( **النوادر** )’de: **هَضَب** kavim ve **ضَهَبوا** ve **هَلَبوا** ve **أَلَبوا** ve **حَطبوا**; hepsi: çoğaltma ve hızlandırma’dır.

**بهض** : Ebû Turâb dedi: Eşca‘dan bir bedevîyi işittim, diyordu: **بهضني** bu iş beni ve **بَهَظَنِي** yani beni ağırlaştırdı. Dedi: Buna hiç kimse onu takip etmedi; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والضاد وما يثلثهما)
(هضل) الهاء والضاد واللام ليس فيه إلا الهَيضَلة، وهي الجماعة المتسلِّحة ذاتُ الجَلَبة. وربَّما قالوا للناقة العظيمة: هَيضَلة.‏
(هضم) الهاء والضاد والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسرٍ وضَغطٍ وتداخُل. وهضَمت الشّيءَ هضماً: كسرتُه. ومِزمارٌ مُهَضَّم، لأنَّه فيما يزعمون أكسارٌ يضمُّ بعضُها إلى بعض. والهاضوم: الذي يَهضِم الطَّعام، وأُراه مولَّداً. وكشحٌ مُهضَّم. وامرأةٌ هضيمة الكَشْحَين: لطيفَتُهما، كأنَّهما ضُغِطا. والهَضَم: انضمامُ أعْلَى البطن، وهو في الخيل عَيب. قال الأصمعيّ: "لم يسبِق الحَلْبةَ فرسٌ أهضَمُ قَطّ(1)". والطّلْع الهضِيم: الدَّاخلُ بعضُه في بعض وهَضَمتُ لك مِن حقِّي طائفةً: تركتُه. والمتهضِّم: الظالم. والأهضام: بُطونٌ من الأودية، سمِّيت بذلك لغموضها، الواحد هِضْمٌ. فأمَّا الأهضام من الطِّيب....(2)‏
(هضب) الهاء والضاد والباء يدلُّ على اتِّساعٍ وكَثرةٍ وفيض. منه الهَضْبة: المَطْرة العظيمةُ القَطْر. والهِضَبُّ: الفَرسُ الكثير العَرَق. وهَضَباتٌ طُوَالات. [والهَضْبَة(3)]: الأكَمَة* الملساء. والله أعلم بالصواب.‏
--------------ــ
(1) انظر الحيوان (1: 104).‏
(2) كذا وردت العبارة مبتورة في الأصل وفي المجمل: "والأهضام: البخور، واحدتها هضمة. قال الأعشى:‏
إذا ما الدخان شبه في الآ *** نف يوماً بشقوة أهضاما".‏
(3) التكملة من المجمل.‏

ـ

##### Türkçe

(هاء ile **الضاد** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**هضل**) **الهاء** ve **الضاد** ve **اللام**: onda ancak **الهَيضَلة** vardır; o, gürültü sahibi silahlanmış topluluktur. Ve bazen büyük deveye: **هَيضَلة** derler.

(**هضم**) **الهاء** ve **الضاد** ve **الميم**: kırmaya ve sıkıştırmaya ve iç içe girmeye delâlet eden sahih bir asıldır. **هضَمتُ** şeyi **هضماً**: onu kırdım. Ve **مِزمارٌ مُهَضَّم**; çünkü onların iddia ettiklerine göre o, parçalar olup bazısı bazısına bitiştirilir. Ve **الهاضوم**: yemeği hazmeden; ve onu türetilmiş görüyorum. Ve **كشحٌ مُهضَّم**. Ve **امرأةٌ هضيمة الكَشْحَين**: ikisi ince; sanki ikisi sıkıştırılmıştır. Ve **الهَضَم**: karnın üst tarafının toplanmasıdır; ve o, atlarda bir ayıptır. **الأصمعيّ** dedi: “**الحَلْبةَ**’yi hiçbir zaman daha **أهضَمُ** bir at geçmemiştir(1).” Ve **الطّلْع الهضِيم**: bazısı bazısının içine girmiş olan. Ve **هَضَمتُ** sana hakkımdan bir taife: onu terk ettim. Ve **المتهضِّم**: zalim. Ve **الأهضام**: vadilerden karınlar; kapalılıklarından dolayı bununla adlandırıldı; teki **هِضْمٌ**. Amma güzel kokudan **الأهضام** ise....(2)

(**هضب**) **الهاء** ve **الضاد** ve **الباء**: genişliğe ve çokluğa ve taşmaya delâlet eder. Ondan **الهَضْبة**: damlası büyük olan büyük yağmur. Ve **الهِضَبُّ**: teri çok olan at. Ve **هَضَباتٌ طُوَالات**. [Ve **الهَضْبَة(3)**]: düz pürüzsüz tepe. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

--------------ــ
(1) Hayvan’a bak (1: 104).
(2) İbare asılda ve el-Mücmel’de böyle eksik olarak gelmiştir: “Ve **الأهضام**: buhur; bir tanesi **هضمة**. **الأعشى** dedi:
إذا ما الدخان شبه في الآ *** نف يوماً بشقوة أهضاما”.
(3) Tekmile el-Mücmel’dendir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ض ب
علوت هضبةً وهضاباً‏.‏
واستهضب‏:‏ صار هضبة‏.‏
قال رؤبة‏:‏ تمنّعت أركانه واستهضبا وفي مثل ‏"‏ ثهلان ذو الهضبات ما يتحلحل ‏"‏‏.‏
وأصابتهم هضبةٌ وأهضوبة‏:‏ مطرة وهضبٌ وأهاضيب‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ فبات يشئزه ثأد ويسهره تذؤّب الريح والوسواس والهضب ولا زال يجري السيل في عرصتيكما إذا جفّ مدّته أهاضيب هيدب وهضبتهم السماء‏.‏
وروضة مهضوبة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هضبوا في الحديث‏:‏ أفاضوا فيه‏.‏
وهو يهضب بالشعر وبالخطب‏:‏ يسحّ سحاً‏.‏
وحادٍ مهضبٌ‏.‏
قال‏:‏ إذا سمعن صوت حادٍ مهضب أدلجن تحت الدامس المغلولب وفرس مهضبٌ‏:‏ كثير العرق‏.‏

##### Türkçe

ه ض ب
Bir **هضبةً** ve **هضاباً** olarak yükseldim.
Ve **استهضب**: **هضبة** oldu.
Rü’be dedi: “Köşeleri sağlamlaştı ve **استهضبا** oldu” ve “**ثهلان ذو الهضبات ما يتحلحل**” gibi.
Onlara bir **هضبةٌ** ve **أهضوبة** isabet etti: bir yağmur; ve **هضبٌ** ve **أهاضيب**.
Zü’r-Rumme dedi: “Derken bir meme onu rahatsız eder ve onu uykusuz bırakır; rüzgârın uluması, vesvese ve **الهضب**; ve siz ikinizin avlusunda sel akıp durdu; onun uzantısı kuruduğu vakit, onu **أهاضيب** **هيدب** (yeniden) uzattı; ve gök onları **هضبتهم**.”
Ve **مهضوبة** bir **روضة**.
Mecazdan: Hadiste **هضبوا**: onda (sözü) taşırdılar.
Ve o, şiirle ve hutbelerle **يهضب**: şarıl şarıl akıtır.
Ve **مهضبٌ** bir hâdî.
Dedi: “**مهضب** bir hâdînin sesini işittikleri vakit, kapkara, koyu karanlığın altına gece yürüyüşüne çıktılar.”
Ve **مهضبٌ** bir at: teri çok olan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الـهَضْبَةُ: كلُّ جَبَلٍ خُلِقَ من صخرةٍ واحدةٍ؛ وقيل: كلُّ صخرةٍ راسيةٍ، صُلْبةٍ، ضَخْمةٍ: هَضْبةٌ؛ وقيل: الـهَضْبةُ والـهَضْبُ الجَبَل المنْبَسِطُ، يَنْبَسِطُ على الأَرض؛ وفي التهذيب الـهَضْبَةُ؛ وقيل: هو الجبلُ الطويلُ، الـمُمْتَنِـع، الـمُنْفَرِدُ، ولا تكون إِلا في حُمْرِ الجبال، والجمع هِضابٌ، والجمع هَضْبٌ، وهِضَبٌ، وهِضابٌ؛ وفي حديث قُسٍّ: ماذا لنا بهَضْبةٍ؟ الـهَضْبةُ: الرَّابِـيَةُ. وفي حديث ذِي المِشْعارِ: وأَهلُ جِنابِ الـهَضْبِ؛ الجِنابُ، بالكسر: اسم موضع. والأُهْضُوبةُ: كالـهَضْبِ، وإِيَّاها كَسَّرَ عَبِـيدٌ في قوله: نَحْنُ قُدْنا من أَهاضِـيبِ الـمَلا الْــ *  ـخَيْلَ في الأَرْسانِ، أَمْثالَ السَّعالي \<ص:785>
وقول الـهُذَليِّ:
لَعَمْرُ أَبي عَمْرو، لقد ساقَه الـمُنى *  إِلى جَدَثٍ، يُورَى له بالأَهاضِبِ أَراد: الأَهاضِـيبَ، فحَذَفَ اضْطراراً.
والـهَضْبة: الـمَطْرَةُ الدائمة، العظيمةُ القَطْرِ؛ وقيل: الدُّفْعةُ منه، والجمع هِضَبٌ، مثل بَدْرَةٍ وبِدَرٍ، نادرٌ؛ قال ذو الرمة: فباتَ يُشْئِزهُ فَـأْدٌ، ويُسْهِرُه *  تَذَؤُّبُ الرِّيحِ، والوَسْواسُ، والـهِضَبُ ويروى: والـهَضَبُ، وهو جمع هاضِبٍ، مثل تابعٍ وتَبَعٍ، وباعدٍ وبَعَدٍ، وهي الأُهْضُوبةُ. الجوهري: والأَهاضِـيبُ واحدُها هِضابٌ، وواحدُ الـهِضابِ هَضْبٌ، وهي جَلَباتُ القَطْرِ، بَعْدَ القَطْرِ؛ وتقول: أَصابتهم أُهْضوبةٌ من المطر، والجمع الأَهاضِـيبُ. وهَضَبَتْهم السماءُ أَي مَطَرَتْهم. وفي حديث لَقِـيطٍ: فأَرْسِل السماء بهَضْبٍ أَي مَطَرٍ، ويُجْمَع على أَهْضابٍ ثم أَهاضِـيبَ، كقَوْلٍ وأَقْوالٍ وأَقاويلَ؛ ومنه حديث عليّ، عليه السلام: تَمْريهِ الجَنُوبُ دِرَرَ أَهاضِـيبِه؛ وفي وصف بني تميم: هَضْبةٌ حَمْراءُ؛ قال ابن الأَثير: قيل أَراد بالـهَضْبَة الـمَطْرةَ الكثيرة القَطر؛ وقيل: أَراد به الرابيةَ. وهَضَبَتِ السماءُ: دامَ مَطَرُها أَياماً لا يُقْلِـعُ. وهَضَبَتْهُم: بلَّتْهم بَلَلاً شديداً. وقال أَبو الهيثم: الـهَضْبَةُ دَفْعةٌ واحدة من مطر، ثم تَسْكُن، وكذلك جَرْية واحدةٌ؛ وأَنشد للكُمَيْت يصف فَرَساً: مُخَيَّفٌ، بعضُه وَرْدٌ، وسائِرُهُ *  جَوْنٌ، أَفانِـينُ إِجْرِيَّاه، لا هَضَبُ وإِجْرِيَّاه: جَرْيُه، وعادَةُ جَرْيِهِ. أَفانينُ أَي فُنُونٌ وأَلْوانٌ. لا هَضَبُ: لا لَوْنٌ واحِدٌ. وهَضَبَ فلانٌ في الحديث إِذا انْدَفَعَ فيه، فأَكثر؛ قال الشاعر: لا أُكْثِرُ القَوْلَ فيما يَهْضِـبُونَ به، *  من الكلامِ، قليلٌ منه يَكْفينِـي وهَضَبَ القومُ واهْتَضَبوا في الحديث: خاضُوا فيه دُفْعةً بعد دُفْعةٍ، وارْتَفَعَتْ أَصواتُهم؛ يقال: أَهْضِـبُوا يا قَوْم أَي تَكَلَّموا. وفي الحديث: أَنَّ أَصحابَ رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، كانوا معه في سَفَر، فعَرَّسوا ولم يَنْتبِهوا حتى طَلَعَتِ الشمسُ، والنبـيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، نائم، فقالوا: أَهْضِـبُوا؛ معنى أَهْضِـبُوا: تَكَلَّمُوا، وأَفِـيضُوا في الحديث لكي يَنْتَبِهَ رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، بكلامهم؛ يقال: هَضَبَ في الحديث وأَهْضَبَ إِذا انْدَفَعَ فيه؛ كَرِهُوا أَن يُوقِظُوه، فأَرادوا أَن يَسْتَيْقِظَ بكلامهم. ويقال اهْتَضَبَ إِذا فَعَلَ ذلك؛ وقال الكُمَيْتُ يصف قَوْساً: في كَفِّه نَبْعةٌ مُوَتَّرَةٌ، *  يَهْزِجُ إِنباضُها، ويَهْتَضِبُ أَي يُرِنُّ فيُسْمَعُ لرَنِـينِه صَوْتٌ.
أَبو عمرو: هَضَبَ وأَهْضَبَ، وضَبَّ وأَضَبَّ: كلُّه كلامٌ فيه جَهارةٌ. وفي النوادر: هَضَبَ القومُ، وضَهَبُوا، وهَلَبُوا، وأَلَبُوا، وحَطَبوا: كلُّه الإِكْثارُ، والإِسراعُ؛ وقولُ أَبي صخر الهذلي: تَصابَيْتُ حتى الليلِ، مِنهنَّ رَغْبَتي، *  رَوانيَ في يَوْمٍ، من اللَّهْوِ، هاضِبِ معناه: كانوا قد هَضَبُوا في اللَّهْوِ؛ قال: وهذا لا يكون إِلا على النَّسَب أَي ذي هَضْبٍ.ورجلٌ هَضْبةٌ أَي كثير الكلام. والـهَضْبُ: الضَّخْمُ من الضِّبابِ وغيرها. وسُرِقَ لأَعْرابيةٍ ضَبٌّ، فحُكِمَ \<ص:786>
لها بضَبٍّ مثله، فقالت: ليس كَضَبِّـي، ضَبِّـي ضَبٌّ هِضَبٌّ؛ والـهِضَبُّ: الشديدُ الصُّلْبُ مثلُ الـهِجَفِّ. والـهِضَبُّ من الخَيْل: الكثيرُ العَرَق؛ قال طرفة: منْ عَناجِـيجَ ذُكُورٍ وُقُحٍ، *  وهِضَبَّاتٍ، إِذا ابْتَلَّ العُذَرْ والوُقُح: جمع وَقاحٍ، للحافر الصُّلْب. والعَناجِـيجُ: الجِـيادُ من الخيل، واحدُها عُنْجُوجٌ.

##### Türkçe

**الـهَضْبَةُ**: tek bir kayadan yaratılmış her bir dağ; ve denildi: her bir yerleşik, sert, iri kaya: **هَضْبةٌ**; ve denildi: **الـهَضْبةُ** ve **الـهَضْبُ** yere doğru yayılan, yer üzerinde yayılan düz dağdır; ve **التهذيب**’de: **الـهَضْبَةُ**; ve denildi: o, uzun dağdır; ulaşılması güç, tek başına olan; ve ancak dağların kızıllarında olur; çoğulu **هِضابٌ**’dur; ve çoğul **هَضْبٌ**, ve **هِضَبٌ**, ve **هِضابٌ**’dur; ve **قُسٍّ** hadîsinde: “Bize **هَضْبةٍ** ile ne var?”; **الـهَضْبةُ**: tepeciktir. Ve **ذِي المِشْعارِ** hadîsinde: “ve **الـهَضْبِ**’in **جِنابِ**’ının halkı”; **الجِنابُ**, kesre ile: bir yer adıdır. Ve **الأُهْضُوبةُ**: **الـهَضْبِ** gibidir; ve onu **عَبِـيدٌ** şu sözünde çoğul kırdı:
نَحْنُ قُدْنا من **أَهاضِـيبِ الـمَلا** الْــ *  ـخَيْلَ في الأَرْسانِ، أَمْثالَ السَّعالي

\<ص:785>
Ve **الـهُذَليِّ**’nin sözü:
لَعَمْرُ أَبي عَمْرو، لقد ساقَه الـمُنى *  إِلى جَدَثٍ، يُورَى له ب**الأَهاضِبِ**
İstedi: **الأَهاضِـيبَ**; zarureten (şiir zorunluluğuyla) hazfetti.

Ve **الـهَضْبة**: sürekli, damlası büyük olan yağmurdur; ve denildi: ondan bir defalık boşanmadır; çoğulu **هِضَبٌ**’dır; **بَدْرَةٍ** ve **بِدَرٍ** gibi; nadirdir; **ذو الرمة** dedi:
فباتَ يُشْئِزهُ فَـأْدٌ، ويُسْهِرُه *  تَذَؤُّبُ الرِّيحِ، والوَسْواسُ، و**الـهِضَبُ**

Ve rivayet olunur: **والـهَضَبُ**; o, **هاضِبٍ**’in çoğuludur; **تابعٍ** ve **تَبَعٍ**, ve **باعدٍ** ve **بَعَدٍ** gibi; ve o, **الأُهْضُوبةُ**’dur. **الجوهري**: ve **الأَهاضِـيبُ**’in teki **هِضابٌ**’dur; ve **الـهِضابِ**’ın teki **هَضْبٌ**’dur; ve o, damladan sonra damlanın kabarcıklarıdır; ve dersin: onlara yağmurdan bir **أُهْضوبةٌ** isabet etti; çoğulu **الأَهاضِـيبُ**’dir. Ve **هَضَبَتْهم السماءُ** yani onları yağmurla ıslattı. Ve **لَقِـيطٍ** hadîsinde: “göğü **بهَضْبٍ** ile gönder”; yani yağmur ile; ve **أَهْضابٍ** üzerine, sonra **أَهاضِـيبَ** üzerine toplanır; **قَوْلٍ** ve **أَقْوالٍ** ve **أَقاويلَ** gibi; ve ondan **عليّ** hadîsi, عليه السلام: “**الجَنُوبُ** onun **أَهاضِـيبِه**’inin memelerini sağar”; ve Benî Temîm’in vasfında: **هَضْبةٌ حَمْراءُ**; **ابن الأَثير** dedi: denildi, **الـهَضْبَة** ile damlası çok olan yağmuru istedi; ve denildi: tepeciği istedi. Ve **هَضَبَتِ السماءُ**: yağmuru günlerce, kesilmeden sürdü. Ve **هَضَبَتْهُم**: onları şiddetli bir ıslaklıkla ıslattı. Ve **أَبو الهيثم** dedi: **الـهَضْبَةُ**, yağmurdan tek bir boşanmadır, sonra durulur; ve aynı şekilde tek bir akıştır; ve **الكُمَيْت**’ten, bir atı vasfederken, okudu:
مُخَيَّفٌ، بعضُه وَرْدٌ، وسائِرُهُ *  جَوْنٌ، أَفانِـينُ **إِجْرِيَّاه**، لا **هَضَبُ**

Ve **إِجْرِيَّاه**: onun koşusu ve koşusunun âdetidir. **أَفانينُ** yani türler ve renkler. **لا هَضَبُ**: tek bir renk yoktur. Ve **هَضَبَ** falan, hadiste, içine atılıp onda çoğalttığı zaman; şair dedi:
لا أُكْثِرُ القَوْلَ فيما يَهْضِـبُونَ به، *  من الكلامِ، قليلٌ منه يَكْفينِـي

Ve **هَضَبَ** kavim ve **اهْتَضَبوا** hadiste: onda defa defa daldılar, ve sesleri yükseldi; denir: “**أَهْضِـبُوا** ey kavim” yani konuşun. Ve hadiste: Allah’ın Resulünün, صلى اللّه عليه وسلم, ashabı onunla bir seferde idi; konakladılar ve güneş doğuncaya kadar uyanmadılar; peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, uyuyan idi; dediler: “**أَهْضِـبُوا**”; **أَهْضِـبُوا**’nun manası: konuşun; ve hadiste taşkınlık edin ki Allah’ın Resulü, صلى اللّه عليه وسلم, onların konuşmasıyla uyansın; denir: hadiste **هَضَبَ** ve **أَهْضَبَ**, içine atıldığı zaman; onu uyandırmaktan hoşlanmadılar; onun konuşmalarıyla uyanmasını istediler. Ve denir: **اهْتَضَبَ** o işi yaptığı zaman; ve **الكُمَيْت** bir yayı vasfederken dedi:
في كَفِّه نَبْعةٌ مُوَتَّرَةٌ، *  يَهْزِجُ إِنباضُها، ويَهْتَضِبُ
Yani ses verir de, onun çınlamasından bir ses işitilir.

**أَبو عمرو**: **هَضَبَ** ve **أَهْضَبَ**, ve **ضَبَّ** ve **أَضَبَّ**: hepsi, içinde açıklık (yüksek seslilik) bulunan sözdür. Ve **النوادر**’de: **هَضَبَ** kavim, ve **ضَهَبُوا**, ve **هَلَبُوا**, ve **أَلَبُوا**, ve **حَطَبوا**: hepsi çoğaltma ve hızlanmadır; ve **أَبي صخر الهذلي**’nin sözü:
تَصابَيْتُ حتى الليلِ، مِنهنَّ رَغْبَتي، *  رَوانيَ في يَوْمٍ، من اللَّهْوِ، **هاضِبِ**
Manası: onlar eğlencede **هَضَبُوا** idi; dedi: ve bu ancak neseb üzere olur; yani **ذي هَضْبٍ**. Ve bir adam **هَضْبةٌ**: yani çok konuşan. Ve **الـهَضْبُ**: kelerlerden ve başkalarından iri olan. Ve bir bedevî kadının bir **ضَبٌّ**’ı çalındı; ona onun benzeri bir **ضَبٍّ** ile hükmedildi; dedi: “Benim **ضَبِّـي** gibi değil; benim **ضَبِّـي** **ضَبٌّ هِضَبٌّ**’dır”; ve **الـهِضَبُّ**: **الـهِجَفِّ** gibi, şiddetli sert olandır. Ve atlardan **الـهِضَبُّ**: teri çok olandır; **طرفة** dedi:
منْ عَناجِـيجَ ذُكُورٍ وُقُحٍ، *  و**هِضَبَّاتٍ**، إِذا ابْتَلَّ العُذَرْ
Ve **الوُقُح**: sert tırnaklı için **وَقاحٍ**’ın çoğuludur. Ve **العَناجِـيجُ**: atlardan seçkin olanlardır; onun teki **عُنْجُوجٌ**’dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هضبت السماء، تهضب بالكسر: مطرت. أو: دام مطرها أياما، لا يقلع. وهضبتهم: بلتهم بلا شديدا. وروضة مهضوبة. هضب الرجل: مشى مشى البليد من الدواب، نقله الصاغاني من المجاز. هضب في الحديث، أي أفاض واندفع فيه فأكثر؛ وهضب القوم في الحديث: خاضوا فيه دفعة بعد دفعة، وارتفعت أصواتهم: يقال: أهضبوا با قوم، أي تكلموا. وفي الحديث  أن أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم، كانوا معه في سفر فعرسوا، ولم ينتبهوا حتى طلعت الشمس، والنبي، صلى الله عليه وسلم نائم، فقال عمر: أهضبوا  معنى أهضبوا أي: تكلموا، وأفيضوا في الحديث لكي؛ لكي ينتبه رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بكلامهم.يقال هضب في الحديث، كاهتضب إذا اندفع فيه. كرهوا أن يوقظوه، فأراد أن يستيقظ كلامهم.
 والهضبة، بفتح فسكون، ومثله في التهذيب والصحاح، زاد في لسان العرب: والهضب: الجبل المنبسط وفي أخرى: المتبسط ينبسط على وجه الأرض، أو كل جبل خلق من صخرة واحدة. وقيل: كل صخرة راسية، صلبة، ضخمة: هضبة. أو هو الطويل من الجبال الممتنع، المنفرد، ولا يكون إلا في حمر الجبال، تقول: علوت هضبة وهضابا. الهضبة: المطرة الدائمة العظيمة القطر. ويل: الدفعة منه. وفي حديث لقيط:  فأرسل السماء بهضب  أي: بمطر. وفي وصف بني تميم:  هضبة حمراء  قال ابن الأثير: قيل: أراد بالهضبة، المطرة الكثيرة القطر. وقيل: أراد به الرابية. وقال أبو الهيثم: الهضبة: دفعة واحدة من مطر ثم تسكن، وكذلك جرية واحدة. ج: هضب، مثل بدرة وبدر، نادر، وهو جمع هضبة المطر والجبل، وهضاب، ككتاب: جمع هضبة الجبل، ويصلح أن يكون جمعا لهضب بمعنى المطر، كما يؤخذ من كلام الجوهري. وجج: أي جمع الجمع: أهاضيب. في الصحاح عن أبي زيد: الأهاضيب: واحدها هضاب، وواحد الهضاب: هضب، وهي حلبات الطر بعد القطر هذا هو الصحيح، ولم يسمع فيه أنه جمع أهضب على ما هو مشهور في صيغ منتهى الجموع، كما زعمه شيخنا.
 والأهاضب في قول الهذلي:
  لعمر أبي عمرو لقد ساقه المنى                      إلى جدث يوزى له بالأهاضب أراد الأهاضيب، فحذف اضطرارا. وزاد الجوهري وابن منظور في جمع هضبة المطر والرابية،  هضب  ، بفتح فسكون. قال شيخنا: المراد به الجمع اللغوي، فإنه اسم جنس جمعي. وزيد: هضب، محركة، في قول ذي الرمة:
  فبـات يشـئزه ثـأد ويسـهـره                      تذاؤب الريح والوسواس والهضب في الصحاح: هو جمع هاضب، مثل: تابع وتبع، وباعد وبعد، عن أبي عمرو. ويروى: الهضب، كعنب، وقد تقدم.
 والهضب، كهجف: الفرس الكثير العرق، وهو مجاز. قال طرفة:
  من عناجيج ذكور وقـح                      وهضبات إذا ابتل العذر

  العناجيج: الجياد من الخيل، ويروي يعابيب. الهضب: الصلب الشديد. والهضب: الضخم من الضباب، وغيرها. وسرق لأعرابية ضب، فحكم لها بضب مثله، فقالت: ليس كضبي: ضبي ضب هضب. وغنم هضيب، كأمير: قليلة اللبن، كأنه مأخوذ من الهضب، وهو حلبة القطر. واستهضب: صار هضبا، وفي الأساس: هضبة. ويقال: أصابتهم أهضوبة، بالضم، من المطر، وهي الأهضوبة والجمع أهاضيب. وفي حديث علي رضي الله عنه:  تمريه الجنوب درر أهاضيبه  . وفي اللسان: الأهضوبة، كالهضب، وإياها كسر عبيد في قوله:
  نحن قدنا من أهاضيب الملا ال                      خيل في الأرسان أمثال السعالي والهضب: يجمع على أهضاب، ثم أهاضيب، كقول وأقوال، وأقاويل. وأنشد أبو الهيثم للكميت، يصف فرسا:
  مخيف بعضه ورد وسـائره                      جون أفانين إجرياه لا هضب وإجرياه: جريه، وعادة جريه. أفانين: أي فنون وألوان. لا هضب أي لا لون واحد. كذا في لسان العرب. وقال يصف قوسا.

  في كفه نبعة مـوتـرة                      يهزج إنباضها ويهتضب أي: يرن فيسمع لرنينه صوت. وعن أبي عمرو: هضب، وأهضب، وضب، وأضب: كله كلام فيه جهارة.
 وفي النوادر: هضب القوم، وضهبوا، وهلبوا وألبوا، وحطبوا: كله الإكثار، والإسراع. وقول أبي صخر الهذلي:
  تصاببت حتى الليل منهن رغبتي                      رواني في يوم من اللهو هاضب معناه: كانوا قد هضبوا في اللهو، قال: وهذا لا يكون إلا على النسب، أي: ذي هضب.
 ومن المجاز: وهو يهضب بالشعر وبالخطب: يسح سحا. كذا في الأساس. وفي حديث ذي المشعار:  وأهل جناب الهضب  ، الجناب، بالكسر: اسم موضع. وهضب، غير مضاف، جاء في شعر زهير:
  فهضب فرقد فالطوي فثادق                      فوادي القنان حزمه فمداخله وهضاب: موضع في قول الأخطل:
  طهرت خيلنا الـجـزيرة مـنـهـم                      وعسى أن تنـال أهـل هـضـاب
  وهضب الجثوم، وهضاب شروري،
  وهضب حرس، وهضب الدخـول،
  وهضب الصراد، وهضب الصفـا،
  وهضب غول، وهضب القـلـيب،
  وهضب لبنى، وهضب مـداخـل،
  وهضب المعا، وهضب وشجـى: مواضع، وسيأتي ذكرها في مواضعها.

##### Türkçe

**هضبت السماء**، **تهضب** kesre ile: yağmur yağdı. Veya: onun yağmuru günlerce devam etti; kesilmez. Ve **هضبتهم**: onları şiddetli olmaksızın ıslattı. Ve **روضة مهضوبة**. **هضب الرجل**: binek hayvanlarından ahmağın yürüyüşü gibi yürüdü; onu Sâgânî mecazdan nakletti. **هضب في الحديث**, yani onda taşkınca genişçe konuştu ve içine atıldı da çoğalttı; ve **هضب القوم في الحديث**: onda defa defa daldılar ve sesleri yükseldi: denir: **أهضبوا** ey kavim, yani konuşun. Ve hadiste: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabı onunla bir seferde idiler de gece konakladılar; güneş doğuncaya kadar uyanmadılar; ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, uyuyordu; Ömer dedi ki: **أهضبوا**; **أهضبوا**’nun manası: konuşun ve hadiste taşkınca genişçe konuşun; tâ ki Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onların sözleriyle uyansın. Denir: **هضب في الحديث**; **كاهتضب** gibi, onda içine atıldığı zaman. Onu uyandırmayı kerih gördüler; böylece onun, onların konuşmasıyla uyanmasını istedi.

Ve **الهضبة**, fetha sonra sükûn ile; ve Tehzîb ve Sıhâh’ta da böyledir; Lisânü’l-ʿArab’da artırdı: ve **الهضب**: yayvan dağdır; ve başka birinde: yeryüzünün yüzü üzerine yayılıp düzleşen; yahut tek bir kayadan yaratılmış her dağ. Ve denildi: yerleşik, sert, iri her kaya: **هضبة**. Veya o, dağlardan uzun, aşılmaz, tek başına olandır; ve ancak dağların kızıllarında olur; dersin: **علوت هضبة وهضابا**. **الهضبة**: sürekli, iri damlalı yağmurdur. **ويل**: ondan bir defadır. Ve **لقيط** hadîsinde: “**فأرسل السماء بهضب**” yani: bir yağmur ile. Ve Benî Temîm’in vasfında: “**هضبة حمراء**”. İbnü’l-Esîr dedi: denildi ki **الهضبة** ile iri damlalı çok yağmuru murad etti. Ve denildi: onunla tepeyi murad etti. Ebû’l-Heysem dedi: **الهضبة**: yağmurdan bir tek defadır, sonra sakinleşir; ve aynı şekilde bir tek akıştır. Çoğulu: **هضب**, **بدرة** ve **بدر** gibi; nadirdir; ve o, yağmurun ve dağın **هضبة**sinin cemidir; ve **هضاب**, **كتاب** gibi: dağın **هضبة**sinin cemidir; ve Cevherî’nin sözünden alındığı üzere, yağmur manasında **هضب**’un cemi olması da uygun olur. Ve çoğulun çoğulu: **أهاضيب**. Sıhâh’ta Ebû Zeyd’den: **الأهاضيب**: onun teki **هضاب**dır; ve **الهضاب**ın teki: **هضب**dır; ve o, damladan sonra yağmurun sağanaklarıdır; doğru olan budur; ve onda, meşhur “cemilerin sonu” kalıplarında olduğu üzere **أهضب**’un cemi olduğu işitilmemiştir; şeyhimiz iddia ettiği gibi.

Ve Hüzellî’nin sözü içinde **الأهاضب**:

  لعمر أبي عمرو لقد ساقه المنى                      إلى جدث يوزى له بالأهاضب

**الأهاضيب**’i murad etti; zaruret sebebiyle hazf etti. Ve Cevherî ile İbn Manzûr, yağmurun **هضبة**si ve tepenin ceminde artırdı: **هضب**; fetha sonra sükûn ile. Şeyhimiz dedi: bununla lugavî cem muraddır; çünkü o, cemî isim olan bir cins ismidir. Ve Zeyd: **هضب**, harekeli, Zü’r-Rumme’nin sözünde:

  فبـات يشـئزه ثـأد ويسـهـره                      تذاؤب الريح والوسواس والهضب

Sıhâh’ta: o, **هاضب**’ın cemidir; **تابع** ve **تبع**, ve **باعد** ve **بعد** gibi; Ebû ʿAmr’dan. Ve rivayet olunur: **الهضب**, **عنب** gibi; ve daha önce geçti.

Ve **الهضب**, **كهجف** gibi: çok terleyen attır; ve o mecazdır. Tarafe dedi:

  من عناجيج ذكور وقـح                      وهضبات إذا ابتل العذر

**العناجيج**: atlardan seçkinlerdir; ve **يعابيب** diye de rivayet olunur. **الهضب**: sert, şiddetli olandır. Ve **الهضب**: kelerlerden irisi ve başkasıdır. Ve bir bedevî kadının keleri çalındı; ona onun benzeri bir kelerle hükmedildi; o dedi ki: “Benim kelerim gibi değildir: benim kelerim **ضب هضب** keleridir.” Ve **غنم هضيب**, **كأمير** gibi: sütü azdır; sanki **الهضب**’dan alınmıştır; o da damlanın sağanağıdır. Ve **استهضب**: **هضب** oldu; ve Esâs’ta: **هضبة**. Ve denir: onlara yağmurdan **أهضوبة** isabet etti; damme ile; ve o **الأهضوبة**dur; ve cem’i **أهاضيب**dir. Ve Ali, radıyallahu anh, hadîsinde: “**تمريه الجنوب درر أهاضيبه**”. Ve Lisân’da: **الأهضوبة**, **كالهضب** gibidir; ve onu Ubeyd, şu sözünde kesreledi:

  نحن قدنا من أهاضيب الملا ال                      خيل في الأرسان أمثال السعالي

Ve **الهضب**: **أهضاب** üzerine cem olunur; sonra **أهاضيب**; **قول** ve **أقوال**, ve **أقاويل** sözü gibi. Ebû’l-Heysem, Kumeyt’ten inşad etti; bir atı vasfeder:

  مخيف بعضه ورد وسـائره                      جون أفانين إجرياه لا هضب

Ve **إجرياه**: onun koşusu ve koşusunun âdetidir. **أفانين**: yani çeşitler ve renkler. **لا هضب** yani tek renk yoktur. Lisânü’l-ʿArab’da böyledir. Ve bir yayı vasfederek dedi:

  في كفه نبعة مـوتـرة                      يهزج إنباضها ويهتضب

Yani: çınlar da çınlamasından bir ses işitilir. Ebû ʿAmr’dan: **هضب** ve **أهضب**, ve **ضب** ve **أضب**: hepsi, içinde açıklık (cehâre) bulunan sözdür.

Ve Nevâdir’de: **هضب القوم** ve **ضهبوا**, ve **هلبوا** ve **ألبوا**, ve **حطبوا**: hepsi çoğaltmadır ve sürat etmektir. Ve Ebû Sahr el-Hüzellî’nin sözü:

  تصاببت حتى الليل منهن رغبتي                      رواني في يوم من اللهو هاضب

Manası: onlar eğlencede **هضبوا** etmişlerdi; dedi ki: bu ancak neseb üzere olur; yani: **ذي هضب**.

Ve mecazdan: o, şiir ile ve hutbeler ile **يهضب** eder: şarıl şarıl akar. Esâs’ta böyledir. Ve Zî’l-Mişʿâr hadîsinde: “**وأهل جناب الهضب**”; **الجناب**, kesre ile: bir yer adıdır. Ve **هضب**, muzaf olmaksızın, Züheyr’in şiirinde geldi:

  فهضب فرقد فالطوي فثادق                      فوادي القنان حزمه فمداخله

Ve **هضاب**: Ahtal’ın sözünde bir yerdir:

  طهرت خيلنا الـجـزيرة مـنـهـم                      وعسى أن تنـال أهـل هـضـاب

Ve **هضب الجثوم**, ve **هضاب شروري**,
ve **هضب حرس**, ve **هضب الدخـول**,
ve **هضب الصراد**, ve **هضب الصفـا**,
ve **هضب غول**, ve **هضب القـلـيب**,
ve **هضب لبنى**, ve **هضب مـداخـل**,
ve **هضب المعا**, ve **هضب وشجـى**: yerlerdir; ve kendi yerlerinde onların zikri gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَضَبَتِ السَّمَاءُ
1 هَضَبَتِ السَّمَاءُ ذ , aor. هَضِبَ , The sky rained: (K:) or rained for some days incessently. (TA.) See هَضْبَةٌ. ― -b2- هَضَبَتْهُمُ السَّمَاءُ The sky rained upon them: (S:) it wetted them much. (TA.) ― -b3- يَهْضِبُ بِالشِّعْرِ وَبِالخُطَبِ (tropical:) He pours forth verses, and discourses in rhyming prose, or the like. (A.) ― -b4- هَضَبَ فِى الحَدِيثِ and ↓ اهتضب, (S, K,) and ↓ اهضب (K, but omitted in the TA,) (assumed tropical:) He launched into discourse, (S, K,) and talked much, or launched into discourse time after time, (TA,) and raised his voice. (S, TA.) ― -b5- اِهْضِبُوا يَا قَوْم Talk, or speak, O people. (S.) ― -b6- هَضَبَ and ↓ اهضب He talked loud. (AA.) -A2- هَضَبَ He (a man) walked in the manner of a stupid, dull, unexcitable person. (K.) -A3- هَضَبَ القَوْمُ: see ضَهَبَ, and هَاضِبٌ.

4 أَهْضَبَ see 1.

8 اِهْتَضَبَ see 1. -A2- اهتضب It (the vibrating of a bow-string) produced a twanging. (TA.)

استهضب
10 استهضب ذ It became what is termed هَضْب, (K,) or هَضْبَة; (A;) i. e. a mountain of the kind so termed. (A.)

هَضْبٌ
هَضْبٌ ذ A kind, mode, or way. A. Heyth quotes the following verse of El-Kumeyt, describing a horse:
مُخَيَّفٌ بَعْضُهُ وَرْدٌ وَسَائِرُهُ
جَوْنٌ أَفَانِينُ اِجْرِيَّاهُ لَا هَضْبُ
The poet means, that his running, or usual running, was of different, or various, kinds; not of one هضب, or kind. (L.) -A2- See هَضْبَةٌ.

هَضَبٌ
هَضَبٌ ذ : see هَضْبَةٌ.

هَضْبَةٌ
هَضْبَةٌ ذ A rain: (S, K:) or a rain consisting of many drops: (IAth:) or a lasting rain, consisting of great drops: or a single fall thereof: (TA:) or hard rain: (Msb:) pl. هِضَبٌ, (S, K,) like بِدَرٌ pl. of بَدْرَةٌ, (S,) extr. [with respect to rule], (TA,) and هِضَابٌ, (K,) or this is pl. of هَضْبٌ accord. to the S; (TA;) and pl. pl. أَهَاضِيبُ; (K;) or this is pl. of هِضَابٌ, which is pl. of ↓ هَضْبٌ, signifying fine showers of rain after other rain; syn. حَلَبَاتُ قَطْرٍ بَعْدَ قَطْرٍ; (AZ, S;) and this is what is correct: (TA:) or ↓ هَضْبٌ signifies a fine rain; or a fine shower of rain; syn. حَلْبَةُ قَطْرٍ: it is also said, in the L, that ↓ أُهْضُوبَةٌ is syn. with هَضْبٌ, [either in one of the last two senses, or as a coll. gen. n. of which هَضْبَةٌ is the n. un., which it is said to be below,] and that اهاضيب is its pl.: ↓ هُضُوبَةٌ also is the same as اهضوبة: so in the phrase أَصَابَتْهُمُ الهضوبةُ مِنَ المَطَرِ [The fine shower, or showers, of rain (or the shower of rain, or of copious rain, or of lasting rain consisting of large drops, or hard rain,) fell upon them]; mentioned in the K: it is also said in the L, that هَضْبٌ forms in the pl. أَهْضَابٌ, and then أَهَاضِيبُ; like as قَوْلٌ forms أَقْوَالٌ, and then أَقَاوِيلُ. (TA.) ↓ هَضْبٌ is also said to be a pl. of هَضْبَةٌ; but it is rather a coll. gen. n., [of which هَضْبَةٌ is the n. un.]: and هَضَبٌ is also added to the list of the pls. of the same word; but this, accord. to the S, on the authority of AA, is pl. [or rather a quasi-pl. n.] of هَاضِبٌ, [act. part. n. of 1,] like as تَبَعٌ is of تَابِعٌ, and بَعَدٌ of بَاعِدٌ. (TA.) -A2- هَضْبَةٌ A hill; (IAth:) or a mountain spreading over the surface of the ground: (S, Msb, K:) or a mountain composed of one mass of rock: (K:) or any firm, hard, large mass of rock: (TA:) or a long inaccessible mountain, separate from others; but only of red mountains: (K:) or a hill, such as is termed أَكَمَة, with few plants, or little herbage: (Msb:) pl. هِضَبٌ and هِضَابٌ; (S, K;) and pl. pl. أَهَاضِيبُ. (K, TA.) أَهَاضِبُ is used, by poetical licence, for اهاضيب, in a poem of one of the Hudhalees: (TA:) [or it is pl. of أَهْضُبٌ, which is pl. of pauc. of هَضْبٌ]. هَضْبٌ is also said, in the S, and L, to be a pl. of هَضْبَةٌ; but it is rather a coll. gen. n. (TA.) ― -b2- An elevated, or overlooking, tract of sand. (TA, art. طود.) -A3- (assumed tropical:) A run; a single run. (AHeyth.)

هِضَبٌّ
هِضَبٌّ ذ (tropical:) A horse sweating much; or that sweats much. (S, K.) ― -b2- Hard, or firm, and strong, or robust. (K.) ― -b3- Large, or bulky; as an epithet applied to the kind of lizard called ضَبّ, and to other things. (TA.)

غَنَمٌ هَضِيبٌ
غَنَمٌ هَضِيبٌ ذ Sheep or goats having little milk: (K:) app. form الهَضْبُ, signifying حَلْبَةُ القَطْرِ. (TA.)

هُضُوبَةٌ
هُضُوبَةٌ ذ : see هَضْبَةٌ.

هَاضِبٌ
هَاضِبٌ ذ , used after the manner of a rel. n., signifying ذُو هَضْبٍ: so in the following expression in a verse of Aboo-Sakhr El-Hudhalee; فِى يَوْمٍ مِنَ اللَّهْوِ هَاضِبٍِ; which means In a day when the people had played much, and quickly: explained by the words كَانُوا قَدْ هَضَبُوا فِى اللَّهْوِ. (TA.)

أُهْضُوبَةٌ
أُهْضُوبَةٌ ذ : see هَضْبَةٌ.

رَوْضَةٌ مَهْضُوبَةٌ
رَوْضَةٌ مَهْضُوبَةٌ ذ [A meadow, or the like, rained upon: or much wetted by rain]. (TA.)

##### Türkçe

هَضَبَتِ السَّمَاءُ
1 **هَضَبَتِ السَّمَاءُ** ذ, muzârîsi **هَضِبَ**, Gök yağmur yağdı: (K:) yahut bazı günler aralıksız yağmur yağdı. (TA.) **هَضْبَةٌ**’ye bak. ― -b2- **هَضَبَتْهُمُ السَّمَاءُ** Gök onların üzerine yağmur yağdı: (S:) onları çok ıslattı. (TA.) ― -b3- **يَهْضِبُ بِالشِّعْرِ وَبِالخُطَبِ** (mecaz:) Şiirler ve secili hutbeler yahut benzeri şeyler döküp saçar. (A.) ― -b4- **هَضَبَ فِى الحَدِيثِ** ve ↓ **اهتضب**, (S, K,) ve ↓ **اهضب** (K, fakat TA’da düşürülmüştür,) (mecaz olduğu varsayılan:) Söze daldı, (S, K,) ve çok konuştu, yahut defalarca söze daldı, (TA,) ve sesini yükseltti. (S, TA.) ― -b5- **اِهْضِبُوا يَا قَوْم** Konuşun, yahut söyleyin, ey kavim. (S.) ― -b6- **هَضَبَ** ve ↓ **اهضب** Yüksek sesle konuştu. (AA.) -A2- **هَضَبَ** O (bir adam) aptal, ağır, heyecansız bir kimsenin yürüyüş tarzıyla yürüdü. (K.) -A3- **هَضَبَ القَوْمُ**: **ضَهَبَ**’a ve **هَاضِبٌ**’e bak.

4 **أَهْضَبَ** 1’e bak.

8 **اِهْتَضَبَ** 1’e bak. -A2- **اهتضب** O (yay kirişinin titreyişi) bir tıngırtı çıkardı. (TA.)

استهضب
10 **استهضب** ذ **هَضْب** diye adlandırılan şey oldu, (K,) yahut **هَضْبَة**; (A;) yani o adla adlandırılan türden bir dağ. (A.)

هَضْبٌ
**هَضْبٌ** ذ Bir tür, tarz yahut yol. A. Heyth, El-Kumeyt’in bir atı vasfeden şu beytini nakleder:
مُخَيَّفٌ بَعْضُهُ وَرْدٌ وَسَائِرُهُ
جَوْنٌ أَفَانِينُ اِجْرِيَّاهُ لَا هَضْبُ
Şairin muradı: onun koşuşunun, yahut alışılmış koşuşunun, farklı yahut çeşitli türlerden olduğudur; tek bir **هضب**dan, yahut türden değildir. (L.) -A2- **هَضْبَةٌ**’ye bak.

هَضَبٌ
**هَضَبٌ** ذ : **هَضْبَةٌ**’ye bak.

هَضْبَةٌ
**هَضْبَةٌ** ذ Bir yağmur: (S, K:) yahut birçok damladan oluşan bir yağmur: (IAth:) yahut iri damlalardan oluşan, devamlı bir yağmur: yahut onun tek bir yağışı: (TA:) yahut şiddetli yağmur: (Msb:) çoğulu **هِضَبٌ**, (S, K,) **بِدَرٌ**’in **بَدْرَةٌ**’nin çoğulu olması gibi, (S,) kural bakımından dış [istisna], (TA,) ve **هِضَابٌ**, (K,) yahut bu, S’ye göre **هَضْبٌ**’ün çoğuludur; (TA;) ve çoğulun çoğulu **أَهَاضِيبُ**; (K;) yahut bu, **هِضَابٌ**’un çoğuludur; o da ↓ **هَضْبٌ**’ün çoğuludur; (↓ **هَضْبٌ**) başka bir yağmurdan sonra gelen ince yağmur sağanaklarını ifade eder; eş anlamlısı **حَلَبَاتُ قَطْرٍ بَعْدَ قَطْرٍ**; (AZ, S;) ve doğru olan budur: (TA:) yahut ↓ **هَضْبٌ** ince bir yağmur; yahut ince bir yağmur sağanağı demektir; eş anlamlısı **حَلْبَةُ قَطْرٍ**: L’de ayrıca, ↓ **أُهْضُوبَةٌ**’nın **هَضْبٌ** ile eş anlamlı olduğu, [ya son iki mânadan birinde, yahut **هَضْبَةٌ**’nın onun tekil isim olduğu bir cins topluluk ismi olarak; aşağıda onun böyle olduğu söylenir,] ve **اهاضيب**’in onun çoğulu olduğu söylenmiştir: ↓ **هُضُوبَةٌ** da **اهضوبة** ile aynıdır: K’da zikredilen **أَصَابَتْهُمُ الهضوبةُ مِنَ المَطَرِ** ibaresinde olduğu gibi [İnce yağmur sağanağı yahut sağanakları (yahut yağmur sağanağı, yahut bol yağmur, yahut iri damlalardan oluşan devamlı yağmur, yahut şiddetli yağmur) onların üzerine düştü]; L’de ayrıca, **هَضْبٌ**’ün çoğulda **أَهْضَابٌ**, sonra da **أَهَاضِيبُ** yaptığı söylenmiştir; tıpkı **قَوْلٌ**’ün **أَقْوَالٌ**, sonra **أَقَاوِيلُ** yapması gibi. (TA.) ↓ **هَضْبٌ**’ün **هَضْبَةٌ**’nın bir çoğulu olduğu da söylenmiştir; fakat o daha ziyade bir cins topluluk ismidir, [**هَضْبَةٌ** onun tekil ismidir]: ve **هَضَبٌ** da aynı kelimenin çoğulları listesine eklenmiştir; fakat bu, S’ye göre, AA rivayetiyle, **هَاضِبٌ**’in [1’in ism-i fâili] çoğuludur [yahut daha doğrusu yarı-çoğul isimdir]; tıpkı **تَبَعٌ**’ın **تَابِعٌ**’in, ve **بَعَدٌ**’ın **بَاعِدٌ**’in olması gibi. (TA.) -A2- **هَضْبَةٌ** Bir tepe; (IAth:) yahut yer yüzüne yayılan bir dağ: (S, Msb, K:) yahut tek bir kaya kütlesinden oluşan bir dağ: (K:) yahut her sağlam, sert, büyük kaya kütlesi: (TA:) yahut uzun, erişilmez, başkalarından ayrı bir dağ; fakat yalnız kırmızı dağlar için: (K:) yahut az bitkili, yahut az otlu, **أَكَمَة** denilen türden bir tepe: (Msb:) çoğulu **هِضَبٌ** ve **هِضَابٌ**; (S, K;) ve çoğulun çoğulu **أَهَاضِيبُ**. (K, TA.) **أَهَاضِبُ**, şiirî ruhsatla, Hudhalîlerden birinin bir şiirinde **اهاضيب** yerine kullanılır: (TA:) [yahut o, **أَهْضُبٌ**’ün çoğuludur; o da **هَضْبٌ**’ün azlık çoğuludur]. **هَضْبٌ**’ün, S’de ve L’de, **هَضْبَةٌ**’nın bir çoğulu olduğu da söylenmiştir; fakat o daha ziyade bir cins topluluk ismidir. (TA.) ― -b2- Yüksek, yahut hâkim, bir kumluk saha. (TA, md. **طود**.) -A3- (mecaz olduğu varsayılan:) Bir koşu; tek bir koşu. (AHeyth.)

هِضَبٌّ
**هِضَبٌّ** ذ (mecaz:) Çok terleyen bir at; yahut çok terleyen. (S, K.) ― -b2- Sert, yahut sağlam, ve güçlü, yahut kuvvetli. (K.) ― -b3- Büyük, yahut iri; **ضَبّ** denilen kertenkele türüne ve başka şeylere sıfat olarak. (TA.)

غَنَمٌ هَضِيبٌ
**غَنَمٌ هَضِيبٌ** ذ Sütü az olan koyunlar yahut keçiler: (K:) görünüşe göre **الهَضْبُ** lafzından; **حَلْبَةُ القَطْرِ** mânasına gelir. (TA.)

هُضُوبَةٌ
**هُضُوبَةٌ** ذ : **هَضْبَةٌ**’ye bak.

هَاضِبٌ
**هَاضِبٌ** ذ, nisbet ismi tarzında kullanılır; **ذُو هَضْبٍ** mânasına gelir: Aboo-Sakhr El-Hudhalee’nin bir beytindeki şu ifadede olduğu gibi; **فِى يَوْمٍ مِنَ اللَّهْوِ هَاضِبٍِ**; bunun mânası: halkın çok ve çabuk eğlendiği bir günde. **كَانُوا قَدْ هَضَبُوا فِى اللَّهْوِ** sözleriyle açıklanmıştır. (TA.)

أُهْضُوبَةٌ
**أُهْضُوبَةٌ** ذ : **هَضْبَةٌ**’ye bak.

رَوْضَةٌ مَهْضُوبَةٌ
**رَوْضَةٌ مَهْضُوبَةٌ** ذ [Üzerine yağmur yağmış bir çayır yahut benzeri; yahut yağmurla çok ıslanmış]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَضَبَ
هَضَبَ I ( n. ac. هَضْب 1 ),
a.  Rained.

b.  [ Fī ], Launched out into, talked.

c.  Slouched along.

أَهْضَبَ
أَهْضَبَ IV ,
a.  see I (b) .

اِهْتَضَبَ
اِهْتَضَبَ VIII ,
a.  see I (b) .

b.  Twanged

هَضْب
هَضْب 1 ,
a.  Kind; mode.

b.  Shower.

هَضْبَة
هَضْبَة 1t , ( pl. هِضَب 7 ,  هِضَاْب 23 ,  أَهَاْضِيْبُ 69 ),
a.  Rain; downpour.

b.  Hill; mountain.

c.  Sandy tract.

d.  Run.

هِضَبّ
هِضَبّ 12 ,
a.  Strong.

b.  Sweating ( horse ).

هَضِيْب
هَضِيْب 25 ,
a.  Dry ( sheep ).

هُضُوْبَة
هُضُوْبَة 27t ,
a.  see 1 (b) .

أُهْضُوْبَة
أُهْضُوْبَة ( pl. أَهَاْضِيْبُ 69 ),
a.  see 1 (b) .

هَاضِبًا
هَاضِبًا
a.  Much.

##### Türkçe

**هَضَبَ**
**هَضَبَ** I (mastar: **هَضْب** 1),
a. Yağmur yağdı.

b. [**فِي**], İçine açıldı, konuştu.

c. Sürüyerek yürüdü.

**أَهْضَبَ**
**أَهْضَبَ** IV,
a. I (b)’ye bak.

**اِهْتَضَبَ**
**اِهْتَضَبَ** VIII,
a. I (b)’ye bak.

b. Tınladı.

**هَضْب**
**هَضْب** 1,
a. Tür; tarz.

b. Sağanak.

**هَضْبَة**
**هَضْبَة** 1t, (çoğulu: **هِضَب** 7, **هِضَاْب** 23, **أَهَاْضِيْبُ** 69),
a. Yağmur; sağanak.

b. Tepe; dağ.

c. Kumlu saha.

d. Koşu.

**هِضَبّ**
**هِضَبّ** 12,
a. Güçlü.

b. Terleyen (at).

**هَضِيْب**
**هَضِيْب** 25,
a. Kuru (koyun).

**هُضُوْبَة**
**هُضُوْبَة** 27t,
a. 1 (b)’ye bak.

**أُهْضُوْبَة**
**أُهْضُوْبَة** (çoğulu: **أَهَاْضِيْبُ** 69),
a. 1 (b)’ye bak.

**هَاضِبًا**
**هَاضِبًا**
a. Çok.
