# هضض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B6%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هضض

الهَضُّ والهَضَضُ: كسْر دُونَ الهَدِّ وفوق الرَّضِّ، وقيل: هو الكَسْرُ عامّةً، هَضَّه يَهُضُّه هَضّاً أَي كسَره ودقَّه فانْهَضَّ، وهو مَهْضُوض وهَضِيضٌ ومُنْهَضٌّ. والهَضْهَضةُ كذلك إِلا أَنه في عَجَلةٍ والهَضّ في مُهْلةٍ، جعلوا ذلك كالمَدّ والترْجِيع في الأَصْوات. واهْتَضَّه: كسَره؛ قال العجاج:
وكان ما اهْتَضَّ الجِحافُ بَهْرَجا،
تَرُدُّ عنها رأْسَها مُشَجَّجا
واهْتَضَضْتُ نفسي لفلان إِذا اسْتَزَدْتَها له. والهَضْهَضَةُ: الفَحْل الذي يَهُضُّ أَعْناقَ الفُحول. تقول: هو يُهَضْهِضُ الأَعْناقَ. وفَحْل هَضّاضٌ: يَهُضُّ أَعناقَ الفُحول، وقيل: هو الذي يَصْرَع الرّجل والبعير ثم يُنْحِي عليه بكَلْكَلِه، وقيل: هَضْهَضَها. والهَضَضُ: التكسر. أَبو زيد: هَضَضْتُ الحجرَ وغيره هَضّاً إِذا كسرْته ودقَقْتَه. وجاءت الإِبل تَهُضُّ السيْرَ هَضّاً إِذا أسرَعت، يقال: لشَدَّ ما هَضَّتْ؛ وقال رَكّاضٌ الدُّبَيْري:
جاءت تَهُضُّ المَشْيَ أَيَّ هَضِّ،
يَدْفَعُ عنها بعضُها عن بَعْضِ
قال ابن الأَعرابي: يقول هي إِبل غَزِيراتٌ فتدْفع أَلبانُها عنها قطعَ رُؤوسِها كقوله:
حتى فَدَى أَعْناقَهُنّ المَخْضُ
وهَضَّضَ إِذا دَقّ الأَرض برجليه دقّاً شديداً.
والهَضَّاء: الجماعةُ من الناس والخيل، وهي أَيضاً الكَتِيبةُ لأَنها تهُضُّ الأَشياء أَي تكسرها. الأَصمعي: الهَضَّاء، بتشديد الضاد، الجماعة من الناس؛ قال الطرمّاحُ:
قد تجَاوَزْتُها بهَضّاء كالجِنّـ
ـة، يُخْفُون بعضَ قَرْعِ الوِفاضِ
وهو فَعْلاء مثل الصحْراء؛ حكاه ثعلب؛ وأَنشد:
إِليه تَلْجَأُ الهَضّاءُ طُرّاً،
فليسَ بقائِلٍ هُجْراً لجارِ
قال ابن بري: البيت لأَبي دُواد يَرْثي أَبا بِجاد وصوابه: هُجْراً لجادِي، بالدال؛ وأَول القصيد:
مصِيفُ الهَمِّ يَمْنَعُني رُقادي،
إِليَّ فقد تَجافى بي وِسادِي
لفَقْدِ الأَرْيَحِيِّ أَبي بِجادِ،
أَبي الأَضْيافِ في السَّنة الجَمادِ
ابن الفَرج: جاء يَهُزُّ المَشْيَ ويَهُضُّه إِذا مشى مَشْياً حسناً في تَدافُعٍ؛ أَنشد ابن الأَعرابي فيما رواه ثعلب عنه:
تَرَوَّحَتْ عن حُرُضٍ وحَمْضِ،
جاءتْ تَهُضُّ الأَرضَ أَيَّ هَضِّ
يَدْفَعُ عنها بعضُها عن بَعْضِ،
مَشْيَ العَذارى شِمْنَ عَيْنَ المُغْضي
قال: تهُضُّ تدُقّ؛ يقول: راحَتْ عن حُرُض فجاءت تهُضُّ المشْيَ مَشْيَ العَذارى، يقول: العَذارى يَنْظُرْن إِلى المُغْضِي الذي ليس بصاحب رِيبة ويَتَوَقَّيْنَ صاحبَ الرِّيبة، فشبَّه نظر الإِبل بأَعين العذارى تَغُضُّ عمن لا خيرَ عنده، وشِمْنَ: نظَرْن.
وهَضْهاضٌ وهُضاضٌ وهِضاضٌ، جميعاً: وادٍ؛ قال مالك بن الحرث الهذلي: إِذا خَلَّفْتُ باطِنَتَيْ سَرارٍ،
وبَطْنَ هُِضاضَ، حيثُ غَدا صُباحُ
أَنت على إِرادة البُقْعة. وهَضّاضٌ ومِهَضٌّ: اسْمانِ.

### Türkçe

**الهَضُّ** ve **الهَضَضُ**: **الهَدِّ**’den aşağı ve **الرَّضِّ**’den yukarı bir kırma; ve denildi ki: o, kırmanın geneli(=her türlüsü)dir. **هَضَّه يَهُضُّه هَضّاً** yani onu kırdı ve onu ufaladı; böylece **فانْهَضَّ**. Ve o, **مَهْضُوض** ve **هَضِيضٌ** ve **مُنْهَضٌّ**’dur. Ve **الهَضْهَضةُ** da böyledir; ancak o, bir acele içinde, **الهَضّ** ise bir mühlet içindedir; bunu, seslerdeki uzatma ve geri döndürme gibi kıldılar.

Ve **اهْتَضَّه**: onu kırdı; el-‘Accâc dedi:
وكان ما اهْتَضَّ الجِحافُ بَهْرَجا،
تَرُدُّ عنها رأْسَها مُشَجَّجا

Ve **اهْتَضَضْتُ نفسي لفلان**: eğer onu onun için artırdıysan(=çoğalttıysan). Ve **الهَضْهَضَةُ**: erkek devedir ki erkek develerin boyunlarını **يَهُضُّ**. Dersin ki: o, boyunları **يُهَضْهِضُ**. Ve **فَحْل هَضّاضٌ**: erkek develerin boyunlarını **يَهُضُّ**; ve denildi ki: o, adamı ve deveyi deviren, sonra göğsüyle onun üzerine eğilen kimsedir; ve denildi ki: **هَضْهَضَها**. Ve **الهَضَضُ**: parçalanma/kırılıp ufalanma.

Ebû Zeyd: **هَضَضْتُ الحجرَ** ve başkasını **هَضّاً**: eğer onu kırdıysan ve onu ufaladıysan. Ve develer, eğer hızlandılarsa, yürüyüşü **تَهُضُّ** **هَضّاً** olarak geldi; denilir ki: ne şiddetli **هَضَّتْ**; ve Rekkâd ed-Dübeyrî dedi:
جاءت تَهُضُّ المَشْيَ أَيَّ هَضِّ،
يَدْفَعُ عنها بعضُها عن بَعْضِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: “O, sütleri bol develerdir; böylece sütleri, şu sözü gibi, başlarının kesilmesini onlardan iter:
حتى فَدَى أَعْناقَهُنّ المَخْضُ”

Ve **هَضَّضَ**: eğer ayaklarıyla yeri şiddetli bir dövüşle dövdüyse.

Ve **الهَضَّاء**: insanlardan ve atlardan topluluktur; ve o, ayrıca taburdur; çünkü o, şeyleri **تهُضُّ** yani onları kırar. el-Asma‘î: **الهَضَّاء**—**الضاد**’ın şeddeli olmasıyla—insanlardan topluluktur; et-Tırimmâh dedi:
قد تجَاوَزْتُها بهَضّاء كالجِنّـ
ـة، يُخْفُون بعضَ قَرْعِ الوِفاضِ

Ve o, **فَعْلاء**dır; **الصحْراء** gibi; bunu Sa‘leb nakletti; ve şu beyti okudu:
إِليه تَلْجَأُ الهَضّاءُ طُرّاً،
فليسَ بقائِلٍ هُجْراً لجارِ

İbn Berrî dedi: Beyit, Ebû Duvâd’ındır; Ebû Bicâd’ı mersiye söyler; ve doğrusu: **هُجْراً لجادِي**’dir, **الدال** ile; ve kasidenin başı:
مصِيفُ الهَمِّ يَمْنَعُني رُقادي،
إِليَّ فقد تَجافى بي وِسادِي
لفَقْدِ الأَرْيَحِيِّ أَبي بِجادِ،
أَبي الأَضْيافِ في السَّنة الجَمادِ

İbnü’l-Ferec: **جاء يَهُزُّ المَشْيَ ويَهُضُّه**: eğer itişip kakışma içinde güzel bir yürüyüşle yürüdüyse. İbnü’l-A‘râbî, Sa‘leb’in ondan rivayet ettiği şeyde şu beyti okudu:
تَرَوَّحَتْ عن حُرُضٍ وحَمْضِ،
جاءتْ تَهُضُّ الأَرضَ أَيَّ هَضِّ
يَدْفَعُ عنها بعضُها عن بَعْضِ،
مَشْيَ العَذارى شِمْنَ عَيْنَ المُغْضي

Dedi: **تهُضُّ**: döver/ufalar; der ki: **حُرُض**’dan ayrılıp gitti de, bakirelerin yürüyüşü gibi yürüyüşü **تهُضُّ** ederek geldi; der ki: bakireler, kuşku sahibi olmayan **المُغْضي**’ye bakarlar ve kuşku sahibinden sakınırlar; böylece develerin bakışını, bakirelerin gözlerine benzetti: kendisinde hayır olmayan kimseden **تَغُضُّ** eder; ve **شِمْنَ**: baktılar.

Ve **هَضْهاضٌ** ve **هُضاضٌ** ve **هِضاضٌ**, hepsi: bir vadidir; Mâlik b. el-Hâris el-Hüzelî dedi:
إِذا خَلَّفْتُ باطِنَتَيْ سَرارٍ،
وبَطْنَ هُِضاضَ، حيثُ غَدا صُباحُ

Sen, yer parçasını kastetme üzeresin. Ve **هَضّاضٌ** ve **مِهَضٌّ**: iki isimdir.
