# هضض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B6%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هضض

هضه يهضه هضا: كسره ودقه، فهو هضيض، ومهضوض. أو هضه: كسره كسرا دون الهد وفوق الرض، وهو قول الليث، كاهتضه وهضهضه، فيهما، شاهد اهتضه قول العجاج:
  وكان ما اهتض الجحاف بهرجا
  نرد عنها رأسها مشججا وفرق بعضهم بين الهضهضة والهض، فقال: الهضهضة: الكسر إلا أنه في عجلة، والهض في مهلة، جعلوا ذلك كالمد والترجيع في الأصوات. وجاءت الإبل تهض السير هضا، أي أسرعت، يقال: لشد ما هضت السير وقال ركاض الدبيري:
  جاءت تهض المشي أي هض
  يدفع عنها بعضها عن بعض قال ابن الأعرابي: هي إبل غزيرات فتدفع عنها ألبانها قطع رؤوسها، كقوله:
  حتى فدى أعناقهن المخض وقال ابن الفرج: جاء فلان يهز المشي ويهضه، إذا مشى مشيا حسنا في تدافع. وقال ابن عباد: هض وحض بمعنى واحد. وسموا هضاضا، مشددة، ومهضا، بالكسر. والهضاء: الجماعة من الناس، وهو فعلاء، مثل الصحراء، حكاه ثعلب. وأنشد الجوهري:
  إليه تلجأ الهضاء طـرا                      فليس بقائل هجرا لجار هكذا أنشده الجوهري، قال ابن بري: البيت لأبي دواد جارية ابن الحجاج الإيادي يرثي أبا بجاد، وصوابه: هجرا لجادي بالدال، وأول القصيدة:
  مصيف الهم يمنعنـي رقـادي                      إلي فقد تجافى بـي وسـادي
  لفقد الأريحـي أبـي بـجـاد                      أبي الأضباف في السنة الجماد ثم قال:
  إذا ما اغبرت الآفـاق يومـا                      وحارد رسل ما الخور الجلاد إليه تلجأ إلخ. وقال الطرماح، يصف أشجارا ملتفة:
  قد تجاوزتها بهضاء كالـجـن                      ة يخفون بعض قرع الوفاض قلت: وما ذكره الجوهري عن ثعلب هو قول الأصمعي أيضا، ويقال: الهضاء: الجماعة من الخيل أيضا. يقال: أقبل الهضاء، وهي أيضا: الكتيبة؛ لأنها تهض الأشياء، أي تكسرها. وفحل هضاض، كما في الصحاح، وكذلك هضهاض: يهض، أي يدق أعناق الفحول، وتقول: هو يهضهض الأعناق. وقال ابن دريد: فحل هضاض: يصرع الرجل والبعير ثم ينحي عليه بكلكله. والهضاضة، كسحابة: ما يهتض من أحد، نقله الصاغاني. وانهض: انكسر، وهو مطاوع هضه واهتضه، نقله الجوهري. واهتضضت نفسي لفلان، إذا استزدتها له. والمهضهضة: المرأة المؤذية لجاراتها، نقله الصاغاني، وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: هضض، إذا دق الأرض برجليه دقا شديدا. وهضهاض وهضاض، جميعا: واد، قال مالك بن الحارث الهذلي:
  إذا خلفت بـاطـنـتـي سـرار                      وبطن هضاض حيث غدا صباح أنث على إرادة البقعة، كما في اللسان. قلت: ويروى: خاصرتي سرار. وبطن هضاض: واد، ورواه الباهلي هضاض بالكسر، وصباح: قوم، كذا في شرح الديوان.

### Türkçe

**هضه** onu **يهضه** **هضا**: onu kırdı ve inceltti; o hâlde o **هضيض** ve **مهضوض**dur. Yahut **هضه**: onu, **الهد**’den aşağı ve **الرض**’dan yukarı bir kırışla kırdı; bu, **الليث**’in sözüdür; **كاهتضه** ve **هضهضه** gibi; ikisinde de. **اهتضه**’ye şahit, **العجاج**’ın sözü:
  Ve **الجحاف**’ın onunla kırdığı şey, **بهرجا** idi
  Ondan onun başını, yarılmış olarak geri çeviririz

Ve bazısı **الهضهضة** ile **الهض** arasında ayırım yaptı; dedi ki: **الهضهضة**: kırmadır; ancak o, acelede olur; **الهض** ise mühlette olur; bunu, seslerdeki **المد** ve **الترجيع** gibi kıldılar. Ve develer, yürüyüşü **تهض** **هضا** olarak geldi; yani hızlandılar; denir ki: yürüyüşü ne şiddetle **هضت**. Ve **ركاض الدبيري** dedi:
  Geldi, yürüyüşü **تهض**; yani **هض**
  Bir kısmı bir kısmından onu iter

**ابن الأعرابي** dedi: O, sütleri bol develerdir; başlarının uçlarını kesmekle sütlerini ondan iter; onun sözü gibi:
  Nihayet **المخض** onların boyunlarını fidye verdi

Ve **ابن الفرج** dedi: Falan kimse, yürüyüşü **يهز** ve onu **يهضه** olarak geldi; birbirini itiş içinde güzel bir yürüyüşle yürüdüğü zaman. Ve **ابن عباد** dedi: **هض** ve **حض** bir mânâdadır. Ve **هضاضا** diye adlandırdılar; şeddeli; ve **مهضا** diye; kesre ile. Ve **الهضاء**: insanlardan topluluktur; o, **فعلاء**dır; **الصحراء** gibi; onu **ثعلب** hikâye etti. Ve **الجوهري** inşad etti:
  Bütünüyle **الهضاء** ona sığınır                      O, komşu için **هجرا** söyleyen değildir

**الجوهري** onu böyle inşad etti. **ابن بري** dedi: Beyit, **أبي دواد**’ındır; **ابن الحجاج الإيادي**’nin câriyesidir; **أبا بجاد**’ı mersiye eder; ve onun doğrusu: **هجرا لجادي** **بالدال** iledir. Ve kasidenin başı:
  Gamın yazlığı uykumu benden men eder                      Bana karşı yastığım uzaklaştı; ona doğru
  Cömert **أبي بجاد**’ın yokluğundan                      Donuk yılda **أبي الأضباف**

Sonra dedi:
  Bir gün ufuklar tozlandığı zaman                      Ve **رسل** azgınlaştı; **الخور الجلاد** nedir?
  Ona sığınır… ilh.

Ve **الطرماح** dedi; birbirine dolanmış ağaçları vasfeder:
  Onu, **بهضاء** ile, cennet gibi, aşmıştır                      **الوفاض**’ın bazı **قرع**ını gizlerler

Dedim: **الجوهري**’nin **ثعلب**’den zikrettiği şey, **الأصمعي**’nin sözü de odur. Ve denir ki: **الهضاء**: atlardan topluluk da. Denir ki: **الهضاء** geldi. Ve o ayrıca: taburdur; çünkü o, şeyleri **تهض** eder; yani onları kırar. Ve **فحل هضاض**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve yine **هضهاض**: **يهض** eder; yani aygırların boyunlarını inceltir; ve dersin ki: o, boyunları **يهضهض** eder. Ve **ابن دريد** dedi: **فحل هضاض**: adamı ve deveyi yere serer; sonra göğsüyle onun üzerine çöker. Ve **الهضاضة**; **كسحابة**: birinden **يهتض** olunan şey; onu **الصاغاني** nakletti. Ve **انهض**: kırıldı; o, **هضه** ve **اهتضه**’nin mutâviidir; onu **الجوهري** nakletti. Ve **اهتضضت نفسي لفلان**: onun için ona artırmasını istediğim zaman. Ve **المهضهضة**: komşularına eziyet eden kadın; onu **الصاغاني** nakletti; ve o, mecazdır. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **هضض**; ayaklarıyla yeri şiddetli bir dövüşle dövdüğü zaman. Ve **هضهاض** ve **هضاض**; ikisi birlikte: vadi. **مالك بن الحارث الهذلي** dedi:
  İç tarafımı **سرار** bıraktığım zaman                      Ve **هضاض**’ın karnı; sabahleyin gittiği yer

Mekânı kastetme üzere müennes kıldı; **اللسان**’da olduğu gibi. Dedim: Ve rivayet olunur: **خاصرتي سرار**. Ve **بطن هضاض**: vadidir. Ve onu **الباهلي** kesre ile **هضاض** olarak rivayet etti. Ve **صباح**: kavimdir; **شرح الديوان**’da böyle.
