# هطع (ه-ط-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B7%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Etea’”dan dönüşmüştür

- Harfler: ه - ط - ع
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُهْطِعِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8F%D9%87%D9%92%D8%B7%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Kafasını uzatanlar | 3 | 3 | [14:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/ayet/14:43.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Havaya kaldıranlar
2. [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dilin ucu demektir
3. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zorluk
4. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
5. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Baş demektir
6. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hufre, çukur demektir
7. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların hevesleri
8. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
9. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
10. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
11. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Yemm” durgun akan su demektir
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هطع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عصى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bakışını dikerek boynunu eğmek, dehşet veya boyun eğişle bir hedefe doğru hızla yönelmek |
| Çekirdek Özet 2 | Mahşer günü çağrıcının sesine karşı iradesiz, dehşet içinde ve boyun eğmiş olarak süratle yöneliş |
| Çekirdek Özet 3 | Karşı konulamaz mutlak otorite karşısında bilincin donması ve bedensel kaçınılmaz teslimiyet |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca aceleyle koşmak veya sadece başını kaldırmak şeklinde daraltıp dehşet, boyun eğiş ve dikilmiş bakış bütünlüğünü yitirmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هط | Sürekli, hızlı ve durmaksızın birbiri ardınca inme veya akma hareketi; [هطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D9%84.md) (yağmurun kesintisiz yağması), [هطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B1.md) (sopayla art arda vurma) | ع | Gırtlak harfi olan ع sesinin eklenmesiyle, kesintisiz ve zorlayıcı akış hareketi bilinçli bir varlığın bakışını dikerek boyun eğmesine, dehşet içinde çağrıcıya yönelmesine ve mutlak inkıyada dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dehşet, hayret, teslimiyet ve dikkatin bütünüyle açığa çıkması |
| ط | Sepet, çark, kuşatma | Hareketi sınırlandıran, iradeyi çevreleyen ve dışına çıkılamayan kuşatıcı çekim |
| ع | Göz, görme kaynağı | Bakışın tek bir yöne kilitlenmesi, odaklanma ve gözün hedeften ayrılamaması |
| هطع | Kuşatıcı bir dehşet karşısında gözünü hedefe dikerek teslimiyetle yönelme | Kollarını kaldıran insanın dehşeti ile gözün tek bir çağrıya odaklanarak boyun eğip sürüklenişinin birleşimi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin boynunu ileriye ve aşağıya doğru uzatarak uysalca ve hızla yürütülmesi; yaratılıştan boynu öne doğru eğik ve itaatkâr olan deve (بعير مُهْطِعٌ: في عُنُقِه تصويبٌ خِلْقة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Nemr b. Sa‘d hakkında okunan şu beyitte kök, mutlak boyun eğiş ve zillet anlamında kullanılmıştır: تَعَبَّدَني نِمْر بنُ سَعْدٍ وقـد أرى / ونِمْرُ بنُ سعدِ لي مُطيعٌ ومُهْطِعُ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şiirinde musikiye ve sese doğru büyülenmişçesine yönelen toplulukları anlatmak için kullanılmıştır: بِدَجْلةَ أَهلُها، ولقدْ أَراهُمْ، / بدَجْلةَ، مُهْطِعِينَ إِلى السَّماعِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde هطع kökü, güney Sami ve Arapça sahasında belirginleşen, bedensel bir postür (boyun bükme, bakışı sabitleme) ile süratli yönelişi birleştiren özgün bir morfolojik yapıya sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) kökün doğrudan üçlü biçimi yaygın bir fiil kökü olarak görülmez; ancak zayıf harfli ve hırıltılı gırtlak formlarıyla bağlantılı yönelme, eğilme ve hızlanma bildiren köklerle anlamsal temasta olduğu düşünülmektedir. Arapçada kök, boynun öne uzatılması (tasvîb), gözün hedefe kilitlenip kırpılmaması (tahmîc) ve dehşet içinde çağrıcıya doğru sürüklenircesine koşulması matrisiyle yüksek derecede uzmanlaşmıştır. Excel notunda geçen meyvenin olgunlaşması yönündeki açıklama klasik lügat kayıtlarında teyit edilmemekte, kökün Arapça içindeki asıl çekirdeğini itaat, boyun eğiş ve odaklanmış sürat oluşturmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boynu uzatarak hızla yönelme | Devenin yürüyüş biçiminden ve boyun postüründen insani dehşet ve itaat haline aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami morfolojik özelleşmesi | Arapçada itaat ve bakışı dikme anlamında kristalleşmiş, diğer Sami kollarında sınırlı kalmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış doğrudan eşdeğer tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هطع | Anlamlı | Boyun eğerek hızla yönelmek | Bakışı ayırmaksızın bir hedefe doğru başı uzatarak itaatle koşmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هعط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| طهع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| طعه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| عهط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| عطه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هطع | Merkez | Boyun eğerek hızla yönelme | Bakışın kilitlenmesi, başın uzatılması ve kaçınılmaz bir çağrıya dehşetle sürükleniş | Üç unsuru (sürat, bakış, teslimiyet) bir arada içerir |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Hızlı hareket etme | Salt hareket hızını bildirir; korku, zillet veya bakışın kilitlenmesini içermez | Hızın genel ifadesidir |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Boyun eğme ve alçalma | Gücün kırılması ve boyun eğmeyi anlatır; zorunlu bir fiziksel koşu ve bakış yönelimi şart değildir | Zillet ve tevazu hali |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Başı ve bedeni eğme | Bedensel olarak başı ve boynu öne eğmeyi anlatır; bir hedefe doğru koşma zorunluluğu taşımaz | Pasif teslimiyet ve itaat |
| [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Yönelme | Bir hedefe doğru yüzünü dönmektir; dehşet veya boyun eğiş tonu zorunlu değildir | Genel yöneliş hareketi |
| [عصى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) | Zıt | İtaatsizlik ve direnme | Çağrıyı reddetme, boyun eğmeme ve emre karşı direnç gösterme | هطع kökünün içerdiği mutlak inkıyadın tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هطع | Bakışı dikerek boyun eğip hızla yönelmek | Fiziksel boyun uzatışı, bakış kilitlenmesi ve iradesiz sürati tek gövdede birleştirir | Kesin |
| Latince | Praecipitare, obsequi | Hızla atılmak, itaatle boyun eğmek | Praecipitare kontrolsüz yönelişi verirken obsequi itaat yönünü karşılar; ikisi aynı anda tek kelimede yoktur | Güçlü |
| İngilizce | Rushing with outstretched necks, transfixed in terror | Boynunu uzatarak dehşetle koşmak | Rushing hız ve yönelişi, transfixed ise bakışın kilitlenip kalmasını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Herbeieilen mit starrem Blick, unterwürfiges Zustürmen | Donuk bakışla boyun eğerek koşmak | Herbeieilen çağrıya koşmayı, unterwürfig boyun eğiş teslimiyetini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Accourir le cou tendu, subjugué | Boynunu uzatarak dehşetle koşmak | Accourir yönelmeyi, le cou tendu fiziksel baş uzatışını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ | Dehşetten gözleri donmuş, başları dikilmiş ve iradesizce çağrıcıya koşanlar | Kıyamet günü zalimlerin azapla yüzleştikleri andaki dehşet ve şaşkınlık hali; İbrâhîm [14:43](https://lisan.digital/tr/ayet/14:43.md) |
| مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ | Çağrıcının sesine karşı hiçbir direnç gösteremeden boyun eğip süratle gidenler | Kabirlerden çıkan inkârcıların ilahi çağrıcıya karşı kaçınılmaz teslimiyetle yönelişi; Kamer [54:8](https://lisan.digital/tr/ayet/54:8.md) |
| مُهْطِعِينَ (فَمَالِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ) | Boyunlarını uzatarak, alay ve hayretle peygambere doğru üşüşenler | Müşriklerin dünyada Peygamber'in etrafında toplanıp boyunlarını uzatarak bakışlarını ona dikmeleri; Meâric [70:36](https://lisan.digital/tr/ayet/70:36.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa ve haşir bahsi | Mahşer günü insanın iradesinin (cebr-i ızdırârî) durumu; kâfirlerin dahi ilahi çağrıya karşı direnç gösteremeyip zorunlu inkıyad sergilemesi | Karşı konulamaz ilahi kudret karşısında kulun mutlak acziyeti |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Terimsel fıkhi bir hükme medar olmamış, kıyamet tasvirlerinde lafzen kalmıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıyamet ve ceza tasvirleri | Âyetteki مُهْطِعِينَ lafzının boyun uzatmak mı, gözü kırpmadan bakmak mı yoksa süratle koşmak mı olduğu tartışılmış; ekseriyet bu üçünün tek bir dehşet anında birleştiğini belirtmiştir | Donuk bakış ve hızlı boyun eğiş birlikteliği |
| Hadis | Haşir ve diriliş tasvirleri | İnsanların kabirlerinden kalkıp hesap meydanına sevk edilişlerindeki sürat ve zillet halleri nakledilirken kullanılmıştır | Çağrıcıya doğru kaçınılmaz ve zillet dolu akış |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahşer ve hesap | Mutlak teslimiyet | Direnç imkânını sıfırlama | Kulun hiçbir kaçış veya itiraz payı kalmaksızın ilahi hükme boyun eğmesi | Kesin |
| İlmi | Çekim alanı mekaniği | Zorunlu yörünge akışı | Çekim merkezine kilitlenme | Parçacığın güçlü bir çekim kuvveti karşısında başka hiçbir yöne sapamadan merkeze yönelmesi | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve yargı | İradesiz yargılanma | Kaçınılmaz boyun eğiş | Meşru ve mutlak yargı otoritesi karşısında sanığın direncinin bütünüyle kırılması | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şokları ve iflas | Kaçınılmaz tasfiye | İflas sürecine zorunlu yöneliş | Çöküş yaşayan bir aktörün piyasa kuralları karşısında direncini kaybederek haciz ve tasfiyeye sürüklenmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Güçlü çekim alanında tek yönlü ivmelenme (Vektörel çekim) | Bir cismin, karşı konulamaz bir kütleçekim veya elektromanyetik alan içinde serbest hareketini yitirerek doğrudan kaynağa doğru hızlanması ve eksenini o noktaya kilitlemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panik durumunda donakalma ve sürüye katılma (Tonik hareketsizlik ve zorunlu itaat) | Aşırı tehdit algısı altında bireyin bilişsel karar mekanizmasının felce uğraması, gözlerini tehlike odağına dikerek iradesizce otoritenin yönlendirdiği hatta sürüklenmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir koşma veya sadece boyun uzatma olarak çevirip kelimenin özündeki dehşet, bakış kilitlenmesi ve irade yitimi bileşenlerini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, dışarıdan gelen ezici ve karşı konulamaz bir çağrı karşısında bedenin bütün uzuvlarıyla (göz, boyun, adımlar) o çağrıya teslim olup sürüklenmesini ifade eden bütüncül bir psikofiziksel durumdur |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetteki mahşer psikolojisinin hafifletilmesi, inkârcıların kabirden çıkışındaki dehşetli teslimiyetin basit bir fiziksel yürüyüş gibi algılanarak hesap gününün ürpertici azametinin zedelenmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dünyada kibir ve istikbar içinde boyun eğmeyenlerin, ahirette nasıl kaçınılmaz bir boyun eğiş, donuk bakış ve iradesiz süratle ilahi huzura sevk edileceklerini bedensel bir tasvirle somutlaştırdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer sahnelerini, diriliş ve toplanma anını, zalimlerin hesap günündeki bedensel ve zihinsel felç anlarını tasvir eden eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârcıların ahirette bir savunma veya kaçış imkânı bulabilecekleri zannını çürütür; çağrıcının sesine karşı teslimiyetin isteğe bağlı değil, kaçınılmaz bir ontolojik mecburiyet olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin boynunu ileri uzatarak, gözünü yoldan ayırmaksızın süratle ve itaatle yürümesi.
- Soyut anlam: Karşı konulamaz bir çağrı veya dehşet karşısında iradenin felce uğraması, bakışın donması ve merkeze doğru kaçınılmaz çekiliş.
- Sistematik karşılık: Mutlak çekim kaynağı karşısında sıfırlanan direnç ve tek yönlü zorunlu yöneliş vektörü.
- LaTeX modeli: $$\vec{F}_c \gg R_i \implies \lim_{R_i \to 0} \vec{v}_o = \frac{\vec{F}_c}{\|\vec{F}_c\|} v_{max}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{F}_c$ ilahi çağrıcının mutlak çekim ve sevk kuvvetini, $R_i$ bireyin içsel direncini ve itiraz potansiyelini temsil eder. İçsel direnç sıfıra yaklaştığında ($\lim_{R_i \to 0}$), yönelen öznenin hız vektörü ($\vec{v}_o$), çağrı kuvvetinin doğrultusuna bütünüyle kilitlenir ve maksimum kaçınılmaz süratle ($v_{max}$) hedefe doğru tek yönlü olarak akar. Bu durum, gözün dikilmesi ve boynun eğilerek çağrıcıya sürüklenişinin matematiksel izomorfizmidir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D8%B7%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [İbrahim 14:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/ayet/14:43.md) — مُهْطِعِينَ

مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ

Meal (IK): O gün; başları kalkmış, gözleri kendilerine dönmeyecek şekilde sabit kalmış, gönülleri bomboş olarak koşup duracaklardır.

### [Kamer 54:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/ayet/54:8.md) — مُهْطِعِينَ

مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ

Meal (IK): O çağırana koşarak kafirler: Bu, zorlu bir gündür, derler.

### [Mearic 70:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/ayet/70:36.md) — مُهْطِعِينَ

فَمَا لِلَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ

Meal (IK): O küfredenlere ne oluyor ki; gözlerini sana doğru dikip bakmaktadırlar.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Etea’”dan dönüşmüştür. Olgunlaşmış meyve demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الهاء والطاء
)ه ط ع مستعمل فقط( هطع: المُهْطِعُ: المُقْبِلُ ببصره على الشَّيء لا يرفَعُهُ عنه، قال اللهُ -عَزَّ وجَلَّ- : "مُهْطِعِين مُقَنِّعي رُؤوسهم" وفي قول الخليل: هَطَعَ هُطُوعا، قال:
تَعَبَّدَني نِمْر بنُ سَعْـدٍ وقـد أرى		ونِمْرُ بنُ سعدِ لي مُطيعٌ ومُهْطِعُ
يقول: كان ذليلا لي فصار فَوْقي.
قال عرَّام: أهْطَعَ في العَدْوِ إذا أسرَعَ. وبعير مُهْطِعٌ: في عُنُقه تصويبٌ خِلْقَةً.

##### Türkçe

باب العين و الهاء والطاء
(**ه ط ع** sadece kullanılmıştır) **هطع**: **المُهْطِعُ**: bakışıyla bir şeye yönelen, onu ondan kaldırmayan (kimse). Allah -azze ve celle- dedi ki: "مُهْطِعِين مُقَنِّعي رُؤوسهم". Halîl’in sözü içinde: **هَطَعَ** **هُطُوعا**; dedi ki:
تَعَبَّدَني نِمْر بنُ سَعْـدٍ وقـد أرى		ونِمْرُ بنُ سعدِ لي مُطيعٌ ومُهْطِعُ
Der ki: bana karşı zelil idi, sonra benim üstüme çıktı.
Arrâm dedi: koşuda **أهْطَعَ**; süratlenince (denir). Ve **بعير مُهْطِعٌ**: boynunda yaratılıştan bir aşağı eğme vardır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَطَعَ الرجل، إذا أقبل ببصره على الشيء لا يُقلِع عنه، يَهْطَعُ هُطوعاً. وأهْطَعَ، إذا مدَّ عنقه وصوَّب رأسه. وبعيرٌ مُهْطِعٌ: في عنقه تصويبٌ خِلْقَةً. وأهْطَعَ في عدوه، أي أسرع.

##### Türkçe

**هَطَعَ** adam; bir şeye bakışıyla yönelip ondan vazgeçmediği zaman; **يَهْطَعُ** **هُطوعاً**. Ve **أهْطَعَ**; boynunu uzatıp başını aşağı eğdiği zaman. Ve **مُهْطِعٌ** deve: boynunda yaratılıştan bir aşağı eğiklik vardır. Ve **أهْطَعَ** koşusunda; yani hızlandı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والهاء مع الطاء
هطع
استعمل من وجوهه : هطع
وأهمل باقي وجوهه .
هطع : قال الله عزّ وجلّ ) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ ) ( إبراهيم : 43 ) . سمِعتُ أبا الفضل المنذريّ يقول : المهطِع : الذي ينظر في ذلَ وخشوع . والمُقْنِعُ : الذي يرفع رأسه وينظر في ذلّ . وقال إبراهيم بن السريّ في قوله ) مُهْطِعِينَ ) ( إبراهيم : 43 ) : مسرٍ عين . وأنشد :
بدجلة أهلُها ولقد أراهم
بدجلةَ مُهطِعين إلى السماعِ
أي مُسرِعين وهو قول أبي عبيدة .
ويقال : أهطعَ البعير في سيره واستهطع إذا أسرع . وقال بعض المفسّرين في قوله ) مُهْطِعِينَ ) ( إبراهيم : 43 ) قال : محمِّجين . والتحميج : إدامةُ النظر مع فتح العينين . وإلى هذا ذهب أبو العباس .
وقال الليث : بعير مهطِع : في عنقه تصويب . ويقال للرجل إذا قرّ وذلّ : قد أربخَ وأهطَع . وأنشد الليث :
تَعَبّدني نِمْر بن سعد وقد أُرى
ونمر بن سَعدٍ لي مطِيعٌ ومُهطِعُ
قال : وهطَع يهطَع ، إذا أقبل على الشيء ببصره .
وقال شمِر : لم أسمع ( هاطع ) إلاّ لطُفيل ، وهو الناكس . وقال أبو عبيدة : أهطع وهَطَع ، إذا أسرعَ مقبلاً خائفاً ، لا يكون إلا مع خوف .
وقال ابن دريد : الهَطِيع : الطريق الواسع .
قلت : ولم أسمع الهَطِيع بمعنى الطريق لغيره ، وهو من مناكيره التي يتفرد بها .

##### Türkçe

باب العين والهاء مع الطاء
هطع

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **هطع**
Ve geri kalan vecihleri ihmâl edilmiştir.

**هطع**: Allah عزّ وجلّ şöyle dedi: (**مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ**) (İbrâhîm: 43). Ebü’l-Fazl el-Münzirî’nin şöyle dediğini işittim: **المهطِع**: zillet ve huşû içinde bakan kimsedir. Ve **المُقْنِعُ**: başını kaldıran ve zillet içinde bakan kimsedir. Ve İbrâhîm b. es-Serî, (**مُهْطِعِينَ**) (İbrâhîm: 43) kavli hakkında dedi ki: göz(ü) süratli olan. Ve inşâd etti:

بدجلة أهلُها ولقد أراهم
بدجلةَ مُهطِعين إلى السماعِ

Yani: süratlenenler; ve bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür.

Ve denilir: deve yürüyüşünde **أهطعَ** ve süratlendiği zaman **استهطع**. Ve bazı müfessirler (**مُهْطِعِينَ**) (İbrâhîm: 43) kavli hakkında dedi ki: **محمِّجين**. Ve **التحميج**: iki gözü açmakla beraber bakışı sürdürmektir. Ve Ebü’l-Abbâs buna gitmiştir.

Ve el-Leys dedi: **بعير مهطِع**: boynunda aşağıya eğme vardır. Ve bir adama, sakinleşip zelil olduğu zaman, denilir: **قد أربخَ وأهطَع**. Ve el-Leys inşâd etti:

تَعَبّدني نِمْر بن سعد وقد أُرى
ونمر بن سَعدٍ لي مطِيعٌ ومُهطِعُ

Dedi ki: **وهطَع يهطَع**; bir şeye gözüyle yöneldiği zaman.

Ve Şemir dedi: ( **هاطع** )ı ancak Tufeyl için işittim; o da başını aşağı eğendir. Ve Ebû Ubeyde dedi: **أهطع** ve **هَطَع**; korkmuş olarak süratle yönelip geldiği zaman; ancak korku ile birlikte olur.

Ve İbn Düreyd dedi: **الهَطِيع**: geniş yoldur.

Dedim: **الهَطِيع**i yol mânâsında ondan başkası için işitmedim; ve o, kendisinin tek başına rivayet ettiği münkerlerindendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والطاء وما يثلثهما)
(هطع) الهاء والطاء والعين: أُصَيلٌ يدلُّ على إقبالٍ على الشّيء وانقياد. يقال: هَطَعَ الرّجلُ على الشَّيء ببصره: أقبَلَ. وأهطعَ البعيرُ: صَوَّبَ عنقَه منقاداً. وأهْطَعَ: أسْرَعَ.‏
(هطل) الهاء والطاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على تتابُع في قَطْر وغيره. وهَطَلَ المطرُ هَطلاناً: تتابَعَ، وكذلك الدَّمعُ. وديمةٌ هطْلاء. وإبلُ هَطْلَى: تجيءُ رويداً متتابِعة. وكذلك يقولون للمُعْيِي(1) منها: هَطِل.‏
(هطر) الهاء والطاء والراء. يقولون الهَطْر: الضَّرب بالخشب(‏
2). وهطره يَهْطِرُه هَطْراً. والله أعلم.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "للمعنى"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) في الأصل: "من الخشب"، صوابه في المجمل. وفي اللسان: "هطر الكلب يهطره هطراً: قتله بالخشب".‏

ـ

##### Türkçe

(هâ ve طâ ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(هطع) **الهاء** ve **الطاء** ve **العين**: bir asıl olup bir şeye yönelme ve boyun eğmeye delâlet eder. Denir ki: adam bir şeye gözüyle **هَطَعَ**: yöneldi. Ve deve **أهطعَ**: boyun eğerek boynunu aşağı eğdi. Ve **أهْطَعَ**: hızlandı.‏
(هطل) **الهاء** ve **الطاء** ve **اللام**: damlamada ve başkasında ardı ardına gelmeye delâlet eden bir kelimedir. Ve yağmur **هَطَلَ** **هَطلاناً**: ardı ardına geldi; gözyaşı da böyledir. Ve **ديمةٌ هطْلاء**. Ve **إبلُ هَطْلَى**: yavaşça ardı ardına gelerek gelir. Ve onlardan **المُعْيِي** olana da derler: **هَطِل**.‏
(هطر) **الهاء** ve **الطاء** ve **الراء**. Derler ki **الهَطْر**: odunla vurmadır(‏
2). Ve onu **هطره**; onu **يَهْطِرُه** **هَطْراً**. Ve Allah daha iyi bilir.‏
--------------ــ
(1) Asılda: "للمعنى"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’da böyledir.‏
(2) Asılda: "من الخشب"; doğrusu **المجمل**’dedir. Ve **اللسان**’da: "**هطر** **الكلب** **يهطره** **هطراً**: onu odunla öldürdü".‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هطع الرجل ببصره: إذا صوبه، وبعير مهطع: إذا صوب عنقه. قال تعالى: ﴿مهطعين مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم﴾ [إبراهيم/43]، ﴿مهطعين إلى الداع﴾ [القمر/8].

##### Türkçe

- **هطع** adam bakışıyla: onu aşağı çevirdiği zaman; ve **بعير مهطع**: boynunu aşağı çevirdiği zaman. Yüce Allah dedi ki: ﴿**مهطعين** **مقنعي** **رءوسهم** **لا يرتد إليهم طرفهم**﴾ [İbrahim/43], ﴿**مهطعين** **إلى الداع**﴾ [Kamer/8].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ط ع
بعير مهطع‏:‏ في عنقه تصويب وقيل‏:‏ هو المسرع وقد أهطع في سيره واستهطع ‏"‏ مهطعين إلى الدّاع ‏"‏‏.‏
وقال‏:‏ تعبّدني نمر بن سعد وقد أرى ونمر بن سعد لي مطيع ومهطع وقال آخر يصف ثوراً‏:‏ بمستهطع رسلٍ كأن زمامه بقيدوم رعنٍ من رضامٍ ممتّع طويل من الماتع‏.‏

##### Türkçe

ه ط ع
**بعير مهطع**: Boynunda aşağı doğru eğme vardır; ve denildi ki: o, hızlı olandır. Ve yürüyüşünde **أهطع** etti; ve **استهطع** (etti): “**مهطعين إلى الدّاع**”.
Ve dedi: Nemer b. Sa‘d beni kulluk ettirdi; hâlbuki ben görürüm; ve Nemer b. Sa‘d benim için itaatkâr ve **مهطع**dır. Ve bir başkası bir boğayı vasfederek dedi:
**بمستهطع رسلٍ** sanki onun yuları, faydalı **رضام**dan bir çıkıntının **قيدوم**u ile (bağlı) bir kayıttadır; **طويل** (olan), **الماتع**dan, **الممتّع**dan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هَطَعَ يَهْطَعُ هُطُوعاً وأَهْطَعَ: أَقْبَلَ على الشيء ببصره فلم يرفعه عنه. وفي التنزيل: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رؤوسهم؛ وقيل: المُهْطِعُ الذي يَنْظُرُ في ذُلٍّ وخُشوعٍ، والمُقْنِعُ الذي يَرْفَع رأْسَه ينظر في ذلٍّ. وهَطَعَ وأَهْطَعَ: أَقبل مُسْرِعاً خائفاً لا يكون إِلا مع خوف، وقيل: نظرَ بخُضُوعٍ؛ عن ثعلب، وقيل: مَدَّ عنقه وصَوَّبَ رأْسه، وقال بعض المفسرين في قوله مُهْطِعِين: مُحَمِّجِين، والتَّحْمِيجُ إِدامةُ النظر مع فتح العيْنَيْنِ، وإِلى هذا مال أَبو العباس: وقال الليث: بعير مُهْطِعٌ في عُنُقِه تصوِيبٌ خِلْقة. يقال للرجل إِذا أَقَرَّ وذَلَّ: أَرْيَخَ وأَهْطَعَ؛ وأَنشد:
تَعَبَّدَنِي نِمْرُ بن سَعْدٍ، وقد أُرَى
ونِمْرُ بن سَعْدٍ لي مُطِيعٌ ومُهْطِعُ
وقوله مُهْطِعِين إِلى الداعِ فسر بالوجهين جميعاً؛ وأَنشد: بِدَجْلةَ أَهلُها، ولقدْ أَراهُمْ،
بدَجْلةَ، مُهْطِعِينَ إِلى السَّماعِ
أَي مُسْرِعِين. وفي حديث علي، عليه السلام: سِراعاً إِلى أَمره مُهْطِعِين إِلى مَعادِه؛ الإِهْطاعُ: الإِسْراعُ في العَدْوِ. وأَهْطَعَ البعيرُ في سيْرِه واسْتَهْطَعَ إِذا أَسْرَعَ. وناقة هَطْعَى: سريعةٌ. والهَيْطَعُ: الطريق الواسع. وطريقٌ هَيْطَعٌ: واسِعٌ.
وهَطْعَى وهَوْطَعٌ: اسمان، وقال شمر: لم أَسمع هاطِعاً إِلا لطُفَيْلٍ وهو الناكِسُ، وقيل: المُهْطِعُ الساكِتُ المنطلق إِلى الهُتافِ إِذا هَتَفَ هاتِفٌ، والإِقْناعُ رَفْعُ الرأْسِ في اعْوِجاجٍ في جانِبٍ مِثْلِ الجانِفِ، والجانِفُ الذي يَعْدِلُ في مَشْيَتِه، فأَما رَفْعُه في استِقامةٍ فليس عندهم بإِقْناعٍ.

##### Türkçe

**هَطَعَ** **يَهْطَعُ** **هُطُوعاً** ve **أَهْطَعَ**: Bir şeye bakışıyla yöneldi de onu ondan kaldırmadı. Tenzilde: **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رؤوسهم**; denildi ki: **المُهْطِعُ** zillet ve huşû içinde bakan kimsedir; **المُقْنِعُ** ise başını kaldırıp zillet içinde bakan kimsedir. Ve **هَطَعَ** ve **أَهْطَعَ**: Korkmuş olarak hızlıca yöneldi; ancak korku ile olur. Denildi ki: Boyun eğişle baktı; Sa‘leb’den. Denildi ki: Boynunu uzattı ve başını aşağı eğdi. Bazı müfessirler **مُهْطِعِين** sözü hakkında: **مُحَمِّجِين** (dediler); **التَّحْمِيجُ** iki gözü açarak bakışı sürdürmektir. Buna Ebû’l-‘Abbâs meyletti. Leys dedi ki: Boynunda yaratılıştan bir aşağı eğiklik bulunan deve **مُهْطِعٌ** (dır). Erkeğe, ikrar edip zelil olduğunda, **أَرْيَخَ** ve **أَهْطَعَ** denir. Şu beyit okundu:

تَعَبَّدَنِي نِمْرُ بن سَعْدٍ، وقد أُرَى
ونِمْرُ بن سَعْدٍ لي مُطِيعٌ ومُهْطِعُ

Ve **مُهْطِعِين إِلى الداعِ** sözü her iki vecihle birlikte tefsir edildi. Şu beyit okundu:

بِدَجْلةَ أَهلُها، ولقدْ أَراهُمْ،
بدَجْلةَ، مُهْطِعِينَ إِلى السَّماعِ

Yani: hızlı gidenler. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: “Onun emrine doğru hızlıca, dönüşüne doğru **مُهْطِعِين**.” **الإِهْطاعُ**: koşuda hızlanmadır. Deve yürüyüşünde **أَهْطَعَ** ve **اسْتَهْطَعَ**: hızlandığında. Ve **هَطْعَى** dişi deve: hızlı (olan).

**والهَيْطَعُ**: geniş yol. **وطريقٌ هَيْطَعٌ**: geniş (tir).

**وهَطْعَى** ve **هَوْطَعٌ**: iki isimdir. Şemmer dedi ki: **هاطِعاً**’ı ancak **طُفَيْلٍ** için işittim; o da başı eğik olandır. Denildi ki: **المُهْطِعُ** susan, bir çağıran çağırdığında bağırışa doğru atılan kimsedir. **الإِقْناعُ**: başı, **الجانِفِ** gibi, bir yanda eğrilikle kaldırmaktır. **الجانِفُ** yürüyüşünde meyleden kimsedir. Ama onu doğrultu içinde kaldırmak, onların yanında **بإِقْناعٍ** değildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ط ع * * أَهْطَعَ * الرجل إذا مد عنقه وصوَّبَ رأسه وأَهْطَعَ في عدوه أسرع

##### Türkçe

* ه ط ع * * **أَهْطَعَ** * adam, boynunu uzatıp başını aşağı eğdiği zaman; ve koşusunda **أَهْطَعَ**: hızlandı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هطع، كمنع، هطعا، وهطوعا: أسرع مقبلا خائفا، لا يكون إلا مع خوف، قاله ابن دريد، أو أقبل ببصره على الشيء لا يقلع عنه، كأهطع فيهما.
 والهطيع، كأمير: الطريق الواسع، نقله ابن دريد، وأنكره الأزهري، قلت: طريق هيطع، كحيدر.
 وأهطع البعير في سيره: مد عنقه، وصوب رأسه، كاستهطع.
 والمهطع، كمحسن: من ينظر في ذل وخضوع، لا يقلع بصره، وبه فسر قوله تعالى مهطعين مقنعي رؤوسهم. وقال ثعلب: أهطع نظر بخضوع، وقال بعض المفسرين: مهطعين، أي: محممجين، والتحميج: إدامة النظر مع فتح العينين، وإلى هذا مال أبو العباس، وقال الزجاج: مهطعين، أي: مسرعين، وأنشد لابن مفرغ:
  بدجلة أهلها، ولقد أراهـم                      بدجلة مهطعين إلى السماع أو المهطع: الساكت المنطلق إلى من هتف به، وبه فسرت الآية أيضا.
 وبعير مهطع: في عنقه تصويب خلقة، نقله الجوهري ومما يستدرك عليه: أهطع في عدوه: أسرع.
 وناقة هطعى: سريعة.
 وأهطع: أقبل مسرعا خائفا.
 ويقال للرجل إذا أقر وذل: أربخ وأهطع، وأنشد الجوهري:
  تعبدني نمر بن سعـد وقـد أرى                      ونمر بن سعد لي مطيع ومهطع والهاطع: الناكس، قال شمر: ولم أسمعه إلا لطفيل.
 أأأااوهطعى، وهوطع: اسمان.

##### Türkçe

**هطع**; **منع** gibi, **هطعا** ve **هطوعا**: korkmuş olarak yönelip hızlandı; ancak korku ile olur; bunu İbn Düreyd söyledi; yahut bakışını şeye yöneltti, ondan vazgeçmez; ikisinde de **أهطع** gibi.

Ve **الهطيع**, **أمير** gibi: geniş yol; bunu İbn Düreyd nakletti; Ezherî onu inkâr etti; dedim ki: **هيطع** yol, **حيدر** gibi.

Ve deve yürüyüşünde **أهطع**: boynunu uzattı ve başını aşağı eğdi; **استهطع** gibi.

Ve **المهطع**, **محسن** gibi: zillet ve boyun eğiş içinde bakan; bakışını kesmez; bununla Yüce Allah’ın sözü **مهطعين مقنعي رؤوسهم** tefsir edildi. Sa‘leb dedi: **أهطع**; boyun eğişle baktı. Bazı müfessirler dedi: **مهطعين**, yani: **محممجين**; ve **التحميج**: gözleri açmakla birlikte bakışı sürdürmektir; buna Ebü’l-Abbâs meyletti. Zeccâc dedi: **مهطعين**, yani: hızlananlar; ve İbn Müferrığ için şu beyti okudu:
  Dicle’de onun ehli; ve gerçekten ben onları görürüm                      Dicle’de işitmeye doğru **مهطعين**
Yahut **المهطع**: kendisine seslenen kimseye doğru atılan suskun; bununla da âyet tefsir edildi.

Ve **مهطع** deve: boynunda yaratılıştan bir aşağı eğiş vardır; bunu Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: koşusunda **أهطع**: hızlandı.

Ve **هطعى** dişi deve: hızlı.

Ve **أهطع**: korkmuş olarak hızla yöneldi.

Ve kişi ikrar edip zelil olunca ona denir: **أربخ** ve **أهطع**; Cevherî şu beyti okudu:
  Beni Nemer b. Sa‘d kulluk ettirir; hâlbuki ben görürüm                      ve Nemer b. Sa‘d bana itaatkâr ve **مهطع**dır
Ve **الهاطع**: başını aşağı eğen; Şemmer dedi: Onu ancak Tufeyl’den işittim.

**أأأااوهطعى**, ve **هوطع**: iki isimdir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَطَعَ
هَطَعَ A ( n. ac. هَطْع 1 ,  هُطُوْع 27 ),
a.  Retreated in fear.

أَهْطَعَ
أَهْطَعَ IV
a.  [ Fī ], Stretched out the neck.

b.  [ Fī ], Rushed against.

اِسْتَهْطَعَ
اِسْتَهْطَعَ X ,
a.  see IV (a) .

هَطِيْع
هَطِيْع 25 ,
a.  Broad road.

##### Türkçe

هَطَعَ
**هَطَعَ** A (n. ac. **هَطْع** 1, **هُطُوْع** 27),
a. Korkudan geri çekildi.

أَهْطَعَ
**أَهْطَعَ** IV
a. [ **فِي** ], boynu uzattı.

b. [ **فِي** ], üzerine doğru atıldı.

اِسْتَهْطَعَ
**اِسْتَهْطَعَ** X,
a. IV (a)’ya bak.

هَطِيْع
**هَطِيْع** 25,
a. Geniş yol.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B7%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هطع
هَطَعَ - يَهْطَعُ - أَهْطَعَ - يُهْطِعُ - مُهْطِع - مُهْطِعِيْن
هَطَعَ - يَهْطَعُ + الكائن + إلى كائن أو شيء: يمد رأسه مستفهماً مستكشفاً مطلعاً جهة الشيء
أَهْطَعَ - يُهْطِعُ : على وزن " أفعلَ " من " هَطَعَ - يَهْطَعُ ": جعله " يَهْطَعُ ": جعل رأسه " يَهْطَعُ ": يجعل رأسه يمتد مستفهماً مستكشفاً مطلعاً
مُهْطِع: اسم فاعل من " أَهْطَعَ - يُهْطِعُ ": من يجعل رأسه يمتد مستفهماً مستكشفاً مطلعاً
مُهْطِعِيْن: جمع " مُهْطِع "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التفتيش والبحث والتحري للتعرف على الأثر" وهي:
قَصَّ - يَقُصُّ، فَقَد - يَفْقِدُ، جَاسَ - يَجوْسُ، ألا - يَأْلِي، هَطَعَ - يَهْطَعُ، أَيِيَ - يَأْيى
مهطعين
 	﴿مهطعين مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم وأفئدتهم هواء(43)﴾ إبراهيم ﴿مهطعين إلى الداعي يقول الكافرون هذا يوم عسر(8)﴾ القمر
 	﴿فمال الذين كفروا قبلك مهطعين(36)﴾ المعارج
جاء في التفسير: مهطعين: مسرعين - مسرعين مادي أعناقهم
مختار الصحاح
● [هطع] ه ط ع: أَهْطَعَ الرجل إذا مد عنقه وصوَّبَ رأسه وأَهْطَعَ في عدوه أسرع
الراغب
هطع
- هطع الرجل ببصره: إذا صوبه، وبعير مهطع: إذا صوب عنقه. قال تعالى: }مهطعين مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم﴿[إبراهيم/43]،﴾مهطعين إلى الداع{ [القمر/8].
ملخص اللسان
1.     هَطَعَ يَهْطَعُ هُطُوعاً وأَهْطَعَ: أَقْبَلَ على الشيء ببصره فلم يرفعه عنه. وفي التنزيل: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رؤوسهم؛
2.     وقيل: المُهْطِعُ الذي يَنْظُرُ في ذُلٍّ وخُشوعٍ، والمُقْنِعُ الذي يَرْفَع رأْسَه ينظر في ذلٍّ.
3.     وهَطَعَ وأَهْطَعَ: أَقبل مُسْرِعاً خائفاً لا يكون إِلا مع خوف، الإِهْطاعُ: الإِسْراعُ في العَدْوِ. وأَهْطَعَ البعيرُ في سيْرِه واسْتَهْطَعَ إِذا أَسْرَعَ. وناقة هَطْعَى: سريعةٌ.
4.    وقيل: نظرَ بخُضُوعٍ؛يقال للرجل إِذا أَقَرَّ وذَلَّ: أَرْيَخَ وأَهْطَعَ؛
5.    وقيل: مَدَّ عنقه وصَوَّبَ رأْسه،
6.     والهَيْطَعُ: الطريق الواسع.
7.    وقيل: المُهْطِعُ الساكِتُ المنطلق إِلى الهُتافِ إِذا هَتَفَ هاتِفٌ،
لسان العرب
● - هطع: هَطَعَ يَهْطَعُ هُطُوعاً وأَهْطَعَ: أَقْبَلَ على الشيء ببصره فلم   يرفعه عنه. وفي التنزيل: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رؤوسهم؛ وقيل:   المُهْطِعُ الذي يَنْظُرُ في ذُلٍّ وخُشوعٍ، والمُقْنِعُ الذي يَرْفَع رأْسَه ينظر   في ذلٍّ. وهَطَعَ وأَهْطَعَ: أَقبل مُسْرِعاً خائفاً لا يكون إِلا مع   خوف، وقيل: نظرَ بخُضُوعٍ؛ عن ثعلب، وقيل: مَدَّ عنقه وصَوَّبَ رأْسه، وقال   بعض المفسرين في قوله مُهْطِعِين: مُحَمِّجِين، والتَّحْمِيجُ إِدامةُ   النظر مع فتح العيْنَيْنِ، وإِلى هذا مال أَبو العباس: وقال الليث: بعير   مُهْطِعٌ في عُنُقِه تصوِيبٌ خِلْقة. يقال للرجل إِذا أَقَرَّ وذَلَّ:   أَرْيَخَ وأَهْطَعَ؛ وأَنشد:   تَعَبَّدَنِي نِمْرُ بن سَعْدٍ، وقد أُرَى   ونِمْرُ بن سَعْدٍ لي مُطِيعٌ ومُهْطِعُ   وقوله مُهْطِعِين إِلى الداعِ فسر بالوجهين جميعاً؛ وأَنشد:   بِدَجْلةَ أَهلُها، ولقدْ أَراهُمْ،   بدَجْلةَ، مُهْطِعِينَ إِلى السَّماعِ   أَي مُسْرِعِين. وفي حديث علي، عليه السلام: سِراعاً إِلى أَمره   مُهْطِعِين إِلى مَعادِه؛ الإِهْطاعُ: الإِسْراعُ في العَدْوِ. وأَهْطَعَ البعيرُ   في سيْرِه واسْتَهْطَعَ إِذا أَسْرَعَ. وناقة هَطْعَى: سريعةٌ.   والهَيْطَعُ: الطريق الواسع. وطريقٌ هَيْطَعٌ: واسِعٌ.   وهَطْعَى وهَوْطَعٌ: اسمان، وقال شمر: لم أَسمع هاطِعاً إِلا لطُفَيْلٍ   وهو الناكِسُ، وقيل: المُهْطِعُ الساكِتُ المنطلق إِلى الهُتافِ إِذا   هَتَفَ هاتِفٌ، والإِقْناعُ رَفْعُ الرأْسِ في اعْوِجاجٍ في جانِبٍ مِثْلِ   الجانِفِ، والجانِفُ الذي يَعْدِلُ في مَشْيَتِه، فأَما رَفْعُه في   استِقامةٍ فليس عندهم بإِقْناعٍ.
مقاييس اللغة:
(هطع) الهاء والطاء والعين: أُصَيلٌ يدلُّ على إقبالٍ على الشّيء وانقياد. يقال: هَطَعَ الرّجلُ على الشَّيء ببصره: أقبَلَ. وأهطعَ البعيرُ: صَوَّبَ عنقَه منقاداً. وأهْطَعَ: أسْرَعَ.‏
القاموس المحيط:
هَطَعَ، كمنَع، هَطْعاً وهُطوعاً أسْرَعَ مُقْبِلاً خائفاً، أو أقْبَلَ ببَصَرِه على الشيءِ لا يُقْلِعُ عنه. وكأميرٍ الطريقُ الواسعُ. وأهْطَعَ مَدَّ عُنُقَه، وصَوَّبَ رأسَهُ، كاسْتَهْطَعَ. وكمُحْسِنٍ مَن يَنْظُرُ في ذُلٍّ وخُضُوعٍ لا يُقْلِعُ بَصَرَه، أو الساكِتُ المُنْطَلِقُ إلى مَن هَتَفَ به.
وبعيرٌ مُهْطِعٌ: في عُنُقِه تَصْويبٌ خِلْقَةً.
تاج العروس:
هطع
هَطَع كمَنَعَ هَطْعاً وهُطُوعاً : أسْرَعَ مُقْبِلاً خائِفاً لا يَكُونُ إلا معَ خَوْفِ قالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ أو أقْبَلَ ببَصْرِه على الشَّيءِ لا يُقْلِعُ عَنْهُ كأهْطَعَ فِيهِمَا
والهَطِيعُ كأمِيرٍ : الطَّرِيقُ الواسِعُ نَقَلَه ابنُ دُرَيدٍ وأنْكَرَهُ الأزْهَرِيُّ قُلتُ : طَريقٌ هَيْطَعٌ كحَيْدَرٍ
وأهْطَعَ البَعِيرُ في سَيْرِه : مَدَّ عُنُقَه وصَوَّبَ رَأْسَهُ كاسْتَهْطَعَ
والمُهْطِعُ كمُحْسِنٍ : مَن يَنْظُرُ في ذُلٍّ وخُضُوعٍ لا يُقْلِعُ بصَرَهُ وبهِ فُسِّرَ قَوْلُه تعالى مُهْطِعِينَ مُقْنِعِيُ رُؤُوسهِمْ . وقالَ ثَعْلَبٌ : أهْطَعَ نَظَرَ بخُضُوعٍ وقالَ بعضُ المُفَسِّرِينَ : مُهْطِعِينَ أي : مُحَمِّمجِينَ والتَّحْمِيجُ : إدامَةُ النَّظَرِ معَ فَتْحِ العَيْنَيْنِ وإلى هذا مالَ أبو العَبّاسِ وقالَ الزجاجُ : مُهْطِعِينَ أي : مُسْرِعينَ وأنْشَدَ لابْنِ مُفَرِّغٍ :
بَدِجْلَةَ أهْلُهَا ولَقَدْ أُرَاهُمْ ... بدِجْلَةَ مُهْطِعِينَ إلى السَّمَاعِ أو المُهْطِعُ : السّاكِتُ المُنْطَلِقُ إلى منْ هَتَفَ بهِ وبه فُسِّرَتِ الآيَةُ أيْضاً
وبَعِيرٌ مُهْطِعٌ : في عُنُقِه تَصْوِيبٌ خِلْقَةً نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وممّا يُستدْرَكُ عليهِ : أهْطَعَ في عَدْوهِ : أسْرَعَ
وناقَةٌ هَطْعَى : سَرِيعَةٌ
وأهْطَعَ : أقْبَلَ مُسْرِعاً خائِفاً
ويُقَالُ للرَّجُلِ إذا أقَرَّ وذَلَّ : أرْبَخَ وأهْطَعَ وأنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ :
تَعَبَّدَنِي نَمْرُ بنُ سَعْدٍ وقدْ أُرَى ... ونِمْرُ بنُ سَعْدٍ لي مُطِيعٌ ومُهْطِعُ والهاطِعُ : النّاكِسُ قالَ شَمِرٌ : ولم أسْمَعْه إلا لِطُفَيْلٍ
أأأااوهَطْعَى وهَوْطَعٌ : اسْمَانِ

##### Türkçe

هطع
**هَطَعَ** - **يَهْطَعُ** - **أَهْطَعَ** - **يُهْطِعُ** - **مُهْطِع** - **مُهْطِعِيْن**

**هَطَعَ - يَهْطَعُ** + varlık + bir varlığa veya şeye: başını, şeyin yönüne doğru, sorarcasına, araştırırcasına, bilgi edinircesine uzatır.

**أَهْطَعَ - يُهْطِعُ**: “**أفعلَ**” vezninde, “**هَطَعَ - يَهْطَعُ**”tan: onu “**يَهْطَعُ**” kıldı: başını “**يَهْطَعُ**” kıldı: başını, sorarcasına, araştırırcasına, bilgi edinircesine uzatır kılar.

**مُهْطِع**: “**أَهْطَعَ - يُهْطِعُ**”tan ism-i fâil: başını sorarcasına, araştırırcasına, bilgi edinircesine uzatan kimse.

**مُهْطِعِيْن**: “**مُهْطِع**”in çoğulu.

Ve lafız, “izin tanınması için teftiş, arama ve taharri” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَصَّ - يَقُصُّ**، **فَقَد - يَفْقِدُ**، **جَاسَ - يَجوْسُ**، **ألا - يَأْلِي**، **هَطَعَ - يَهْطَعُ**، **أَيِيَ - يَأْيى**

مهطعين
	﴿**مهطعين** مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم وأفئدتهم هواء(43)﴾ İbrahim
	﴿**مهطعين** إلى الداعي يقول الكافرون هذا يوم عسر(8)﴾ el-Kamer
	﴿فمال الذين كفروا قبلك **مهطعين**(36)﴾ el-Meâric

Tefsirde geldi: **مهطعين**: acele edenler – boyunlarını uzatmış olarak acele edenler.

مختار الصحاح
● [**هطع**] ه ط ع: **أَهْطَعَ** adam, boynunu uzattığı ve başını aşağı eğdiği zaman; ve **أَهْطَعَ** koşusunda: hızlandı.

الراغب
هطع
- **هطع** adam bakışıyla: onu aşağı çevirdiği zaman; ve **مهطع** deve: boynunu aşağı çevirdiği zaman. Yüce Allah dedi: }**مهطعين** مقنعي رءوسهم لا يرتد إليهم طرفهم﴿[İbrahim/43]،﴾**مهطعين** إلى الداع{ [el-Kamer/8].

ملخص اللسان
1. **هَطَعَ يَهْطَعُ** **هُطُوعاً** ve **أَهْطَعَ**: bir şeye bakışıyla yöneldi de onu üzerinden kaldırmadı. Ve tenzilde: **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي** رؤوسهم؛
2. Ve denildi: **المُهْطِعُ** zillet ve huşû içinde bakan kimsedir; **المُقْنِعُ** ise başını kaldırıp zillet içinde bakan kimsedir.
3. Ve **هَطَعَ** ve **أَهْطَعَ**: korkmuş olarak hızlıca yöneldi; ancak korku ile olur. **الإِهْطاعُ**: koşuda hızlanmadır. Deve yürüyüşünde **أَهْطَعَ** ve **اسْتَهْطَعَ**: hızlandığı zaman. Ve **هَطْعَى** dişi deve: hızlıdır.
4. Ve denildi: huşû ile baktı; adama, ikrar edip zelil olduğu zaman denilir: **أَرْيَخَ** ve **أَهْطَعَ**؛
5. Ve denildi: boynunu uzattı ve başını aşağı eğdi,
6. Ve **الهَيْطَعُ**: geniş yol.
7. Ve denildi: **المُهْطِعُ**; bir çağıran çağırdığı zaman, çağrıya doğru atılan suskun kimsedir.

لسان العرب
● - **هطع**: **هَطَعَ يَهْطَعُ** **هُطُوعاً** ve **أَهْطَعَ**: bir şeye bakışıyla yöneldi de onu üzerinden kaldırmadı. Ve tenzilde: **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي** رؤوسهم؛ ve denildi: **المُهْطِعُ** zillet ve huşû içinde bakan kimsedir; **المُقْنِعُ** ise başını kaldırıp zillet içinde bakan kimsedir. Ve **هَطَعَ** ve **أَهْطَعَ**: korkmuş olarak hızlıca yöneldi; ancak korku ile olur; ve denildi: huşû ile baktı; Sa‘leb’den; ve denildi: boynunu uzattı ve başını aşağı eğdi. Ve bazı müfessirler, **مُهْطِعِين** sözünde dedi ki: **مُحَمِّجِين**; ve **التَّحْمِيجُ**: iki gözü açmakla birlikte bakışı sürdürmektir. Ve buna Ebû’l-‘Abbâs meyletti. Ve Leys dedi: boynunda yaratılıştan bir aşağı eğme bulunan deve **مُهْطِعٌ**dur. Adama, ikrar edip zelil olduğu zaman denilir: **أَرْيَخَ** ve **أَهْطَعَ**؛ ve şu beyit okundu:
تَعَبَّدَنِي نِمْرُ بن سَعْدٍ، وقد أُرَى
ونِمْرُ بن سَعْدٍ لي مُطِيعٌ ومُهْطِعُ
Ve **مُهْطِعِين** إِلى الداعِ sözü iki vecihle birlikte tefsir edildi; ve şu beyit okundu:
بِدَجْلةَ أَهلُها، ولقدْ أَراهُمْ،
بدَجْلةَ، مُهْطِعِينَ إِلى السَّماعِ
yani: acele edenler. Ve Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: “Onun emrine doğru süratle, dönüşüne doğru **مُهْطِعِين**.” **الإِهْطاعُ**: koşuda hızlanmadır. Deve yürüyüşünde **أَهْطَعَ** ve **اسْتَهْطَعَ**: hızlandığı zaman. Ve **هَطْعَى** dişi deve: hızlıdır. Ve **الهَيْطَعُ**: geniş yol. Ve **هَيْطَعٌ** yol: geniştir. Ve **هَطْعَى** ve **هَوْطَعٌ**: iki isimdir. Ve Şemir dedi: **هاطِعاً**ı yalnız Tufeyl için işittim; o ise başı eğik olandır. Ve denildi: **المُهْطِعُ**; bir çağıran çağırdığı zaman, çağrıya doğru atılan suskun kimsedir. Ve **الإِقْناعُ**: başı, **الجانِف** gibi, bir yanda eğrilikle kaldırmaktır; ve **الجانِفُ** yürüyüşünde meyleden kimsedir. Ama onu doğrultuda kaldırmak, onların yanında **إِقْناعٍ** değildir.

مقاييس اللغة:
(**هطع**) **الهاء** ve **الطاء** ve **العين**: bir asıl olup bir şeye yönelişe ve boyun eğişe delâlet eder. Denilir: adam, bir şeye bakışıyla **هَطَعَ**: yöneldi. Ve deve **أهطعَ**: boynunu, boyun eğerek aşağı eğdi. Ve **أهْطَعَ**: hızlandı.

القاموس المحيط:
**هَطَعَ**، “**منَع**” gibi, **هَطْعاً** ve **هُطوعاً**: korkmuş olarak yönelerek hızlandı; yahut bakışıyla şeye yöneldi, ondan vazgeçmez. Ve “**أمير**” gibi: geniş yol. Ve **أهْطَعَ**: boynunu uzattı ve başını aşağı eğdi; **كاسْتَهْطَعَ** gibi. Ve “**مُحْسِن**” gibi: zillet ve huşû içinde bakan, bakışını kesmeyen; yahut kendisine seslenen kimseye doğru atılan suskun.
Ve **مُهْطِعٌ** deve: boynunda yaratılıştan bir aşağı eğme vardır.

تاج العروس:
هطع
**هَطَع** “**منَع**” gibi, **هَطْعاً** ve **هُطُوعاً**: korkmuş olarak yönelerek hızlandı; ancak korku ile olur; bunu İbn Düreyd söyledi. Yahut bir şeye bakışıyla yöneldi, ondan vazgeçmez; ikisinde de **كأهْطَعَ** gibi.
Ve **الهَطِيعُ** “**أمِير**” gibi: geniş yol; bunu İbn Düreyd nakletti, Ezherî ise inkâr etti. Dedim ki: “**هَيْطَعٌ**” yol, “**حَيْدَر**” gibi.
Ve deve yürüyüşünde **أهْطَعَ**: boynunu uzattı ve başını aşağı eğdi; **كاسْتَهْطَعَ** gibi.
Ve **المُهْطِعُ** “**مُحْسِن**” gibi: zillet ve huşû içinde bakan, bakışını kesmeyen kimsedir; bununla, Yüce Allah’ın **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِيُ رُؤُوسهِمْ** sözü tefsir edildi. Sa‘leb dedi: **أهْطَعَ**: huşû ile baktı. Ve bazı müfessirler dedi ki: **مُهْطِعِينَ** yani **مُحَمِّمجِينَ**; ve **التَّحْمِيجُ**: iki gözü açmakla birlikte bakışı sürdürmektir. Ve buna Ebû’l-‘Abbâs meyletti. Zecâc dedi: **مُهْطِعِينَ** yani: acele edenler. Ve İbn Müferriğ’e ait şu beyit okundu:
بَدِجْلَةَ أهْلُهَا ولَقَدْ أُرَاهُمْ ... بدِجْلَةَ مُهْطِعِينَ إلى السَّمَاعِ
yahut **المُهْطِعُ**: kendisine seslenen kimseye doğru atılan suskun kimsedir; bununla âyet de tefsir edildi.
Ve **مُهْطِعٌ** deve: boynunda yaratılıştan bir aşağı eğme vardır; bunu Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: koşusunda **أهْطَعَ**: hızlandı.
Ve **هَطْعَى** dişi deve: hızlıdır.
Ve **أهْطَعَ**: korkmuş olarak hızlıca yöneldi.
Ve adama, ikrar edip zelil olduğu zaman denilir: **أرْبَخَ** ve **أهْطَعَ**. Cevherî şu beyiti okudu:
تَعَبَّدَنِي نَمْرُ بنُ سَعْدٍ وقدْ أُرَى ... ونِمْرُ بنُ سَعْدٍ لي مُطِيعٌ ومُهْطِعُ
Ve **الهاطِعُ**: başı eğik olandır. Şemir dedi: onu yalnız Tufeyl için işittim.
**هَطْعَى** ve **هَوْطَعٌ**: iki isimdir.
