# هقع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%82%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%82%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%82%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هقع

الهقعة: دائرة تكون بعرض زور الفرس، وتكره، قاله الجوهري أو في وسطه، وهي دائرة الحزم، تستحب، أو هي دائرة تكون بحيث تصيب رجل الفارس في مركله، قال الليث يتشاءم بها وتكره، أو لمعة بياض في جنبه الأيسر، نقله ابن دريد.
 والهقعة: ثلاث كواكب نيرة، قريب بعضها من بعض فوق منكبي الجوزاء، كأنها لأثافي، وهي من منازل القمر إذا طلعت مع الفجر اشتد حر الصيف، قال ساجع العرب: إذا طلعت الهقعة، تقوض الناس للقلعة، ورجعوا إلى النجعة، وأورست الفقعة، وأردفتها الهنعة، وهي رأس الجوزاء، شبهت بهقعة الفرس، وفي حديث ابن عباس: طلق ألفا يكفيك منها هقعة الجوزاء أي: يكفيك من التطليق ثلاث تطليقات، والهقعة غزيرة النوء.
 وقال الفراء: هقعه بين أذنيه هقعا: كواه.
 وقال ابن دريد: الهقاع، كغراب: الغفلة تصيب الإنسان من هم أو مرض.
 وقال غيره: الهقعة، كهمزة: المكثر من الاتكاء والاضطجاع بين القوم، وحكى ذلك الأموي فيما حكاه، ونقله الجوهري وأنكره شمر، وصححه الأزهري، واستدل له من كلام العرب مما جاء بالقاف والكاف، بما هو مذكور في التهذيب.
 والهيقعة، كهينمة: حكاية رفع السيف، نقله الجوهري زاد غيره في معركة القتال، وقيل: هو حكاية لصوت الضرب والوقع مطلقا.
 وهو ضربك الشيء اليابس على اليابس نحو الحديد، لتسمع صوته، قاله ابن دريد.
 أو أن تضرب بالحديد، هكذا هو في العباب، و الذي في الصحاح عن أبي عبيدة: أن تضرب بالحد من فوق ومثله في اللسان، وأنشد الجوهري للهذلي وهو عبد مناف بن ربع:
  فالطعن شغشغة والضرب هيقعةضرب المعول تحت الديمة العضدا والهقع، ككتف: الحريص عن ابن عباد.
 وقال أبو عبيد: هقعت الناقة، كفرح هقعا، فهي هقعة، وهي التي إذا أرادت الفحل وقعت من شدة الضبعة، وكذلك هكعت، فهي هكعة، كتهقعت: إذا بركت للفحل.
 وحكى الأزهري عن بعض الأعراب أنه قال: يقال: اهتقعه عرق سوء، واهتكعه، واهتنعه، واختضعه، وارتكسه: إذا تعقله، وأقعده عن بلوغ الشرف والخير.
 وقال ابن عباد: اهتقع فلانا: إذا صده ومنعه.
 وقال غيره: اهتقع الفحل الناقة: إذا أبركها وتسداها هكذا في النسخ: ومثله في العباب، وفي اللسان: أبركها ثم تسدلها وعلاها.
 والاهتقاع: مسانة الفحل الناقة التي لم تضبع، يقال: سان الفحل الناقة حتى اهتقعها، يتقوعها ثم يعيسها، وتهقعت هي: بركت.
 واهتقعت الحمى فلانا: تركته يوما فعاودته وأثخنته، وكل ما عاودك فقد اهتقعك.

  واهتقع لونه، مجهولا، أي: تغير من خوف أو فزع، لا يجيء إلا بصيغة ما لم يسم فاعله.
 وتهقع الرجل: تسفه.
 ويقال: تهقع فلان علينا، وتترع، وتطيخ بمعنى واحد، أي: تكبر قال رؤبة:
  إذا امرؤ ذو سوءة تهقعا
  أو قال أقوالا تقود الخنعا وقيل: تهقع: جاء بأمر قبيح.
 ويقال: تهقع القوم وردا: إذا وردوا كلهم.
 وقال ابن عباد: تهقع، مجهولا: نكس.
 قال: وانهقع، أي: جاع وخمص.
 ومما يستدرك عليه: هقع الفرس، كعني: فهو مهقوع، قال الجوهري: ويقال: إن المهقوع لا يسبق أبدا، وأنشد الليث:
  إذا عرق المهقوع بالمرء أنغطت                      حليلته، وازداد حرا عجانـهـا وأنشده في تركيب نعظ وابتل منها عجانها فلما سمعوا هذا البيت، ولم يروا قائله كرهوا ركوب المهقوع، فأجابه مجيب:
  وقد يركب المهقوع من لست مثله
  وقد يركب المهقوع زوج حصان وتهقعت الضأن: استحرمت كلها.
 وفرس هقع، ككتف: مهقوع، نقله الزمخشري.
 وهقعت الناقة، مثل تهقعت، كما في التكملة.

### Türkçe

**الهقعة**: atın göğsünün genişliği kadar olan bir dairedir; uğursuz sayılır ve mekruh görülür; bunu el-Cevherî söylemiştir; yahut onun ortasında; ve o, azim dairesidir; müstehap görülür; yahut o, öyle bir dairedir ki binicinin ayağına, üzengisinde isabet eder; el-Leys dedi: onunla uğursuzluk çıkarılır ve mekruh görülür; yahut sol yan tarafında bir beyazlık parıltısıdır; bunu İbn Düreyd nakletmiştir.
Ve **الهقعة**: birbirine yakın, **الجوزاء**’ın iki omzunun üstünde üç parlak yıldızdır; sanki onlar bir üçayak taşlarıdır; ve o, ayın menzillerindendir; fecr ile birlikte doğduğunda yaz sıcağı şiddetlenir; Arapların seci yapanı dedi: “Ne vakit **الهقعة** doğarsa, insanlar kaleye doğru toplanır, ve otlağa geri dönerler, ve **الفقعة** mantarı çıkar, ve onu **الهنعة** izler.” Ve o, **الجوزاء**’ın başıdır; atın **هقعة**’sine benzetilmiştir; ve İbn Abbas hadîsinde: “Bin talâk ver; ondan sana **هقعة الجوزاء** yeter” yani: boşamadan sana üç boşama yeter; ve **الهقعة** bol **النوء**’dur.
Ve el-Ferrâ dedi: “Onun iki kulağı arasında onu **هقعا** yaptı”: onu dağladı.
Ve İbn Düreyd dedi: **الهقاع**, **غراب** gibi: gamdan yahut hastalıktan insana isabet eden gaflettir.
Ve başkası dedi: **الهقعة**, **همزة** gibi: kavim arasında çokça yaslanıp uzanan kimsedir; bunu el-Ümevî, naklettiği şeyde hikâye etti; el-Cevherî onu nakletti ve Şemmer onu inkâr etti; el-Ezherî onu sahih gördü; ve bunun için, **التهذيب**’de zikredilmiş olan, **القاف** ve **الكاف** ile gelen şeylerden Arapların sözünden delil getirdi.
Ve **الهيقعة**, **هينمة** gibi: kılıcı kaldırmanın taklididir; el-Cevherî nakletti; başkası artırdı: savaş muharebesinde; ve denildi ki: o, vurmanın ve düşmenin sesinin taklididir, mutlak olarak.
Ve o, kuru şeyi kuru şey üzerine, demir gibi, onun sesini işitmen için vurmaktır; bunu İbn Düreyd söylemiştir.
Yahut demirle vurmandır; **العباب**’da böyledir; ve **الصحاح**’ta Ebû Ubeyde’den olan: üstten keskin tarafla vurmandır; ve onun benzeri **اللسان**’dadır; ve el-Cevherî, Hüzeylî için—o, Rebî‘ b. ‘Abd Menâf’tır—şu beyti okudu:
“Delme **شغشغة**’dir, vurma **هيقعة**’dir;
Kazmanın vuruşu, ince yağmur altında pazuyu (vurur).”
Ve **الهقع**, **كتف** gibi: hırslı (kimse); İbn Abbâd’dan.
Ve Ebû Ubeyd dedi: “Dişi deve **هقعت**”, **فرح** gibi, **هقعا**; o hâlde o **هقعة**’dır; ve o, erkek deveyi istediğinde, şiddetli kızgınlıktan düşen (deve)dir; ve aynı şekilde **هكعت**; o hâlde o **هكعة**’dır; **تهقعت** gibi: erkek deve için çöktüğünde.
Ve el-Ezherî, bazı bedevîlerden nakletti ki o dedi: “Denilir: kötü bir damar onu **اهتقعه** etti, ve onu **اهتكعه** etti, ve onu **اهتنعه** etti, ve onu **اختضعه** etti, ve onu **ارتكسه** etti”: onu bağladığında ve onu şeref ve hayra ulaşmaktan alıkoyduğunda.
Ve İbn Abbâd dedi: “Birini **اهتقع** etti”: onu geri çevirdiğinde ve men ettiğinde.
Ve başkası dedi: “Erkek deve dişi deveyi **اهتقع** etti”: onu çöktürdüğünde ve onu örttüğünde; nüshalarda böyledir; ve onun benzeri **العباب**’dadır; ve **اللسان**’da: onu çöktürdü, sonra onu örttü ve üzerine çıktı.
Ve **الاهتقاع**: kızgınlaşmamış dişi deveye erkek devenin musânesi (yaklaşması)dır; denilir: erkek deve dişi deveyi, onu **اهتقعها** edinceye kadar musâne etti; onu **يتقوعها** eder, sonra onu **يعيسها** eder; ve o (dişi) **تهقعت**: çöktü.
Ve “Sıtma birini **اهتقعت** etti”: onu bir gün bıraktı da ona geri döndü ve onu ağırlaştırdı; ve sana geri dönen her şey seni **اهتقعك** etmiştir.

Ve “Rengi **اهتقع** oldu”, meçhul: yani korkudan yahut dehşetten değişti; ancak faili anılmayanın sigasıyla gelir.
Ve adam **تهقع** etti: sefihlik etti.
Ve denilir: “Falan bize karşı **تهقع** etti, ve **تترع** etti, ve **تطيخ** etti” bir mânâdadır; yani: kibirlendi; Ru’be dedi:
“Bir ayıp sahibi kişi **تهقعا** ederse,
Yahut alçaklığı sevk eden sözler söylerse.”
Ve denildi ki: **تهقع**: çirkin bir iş getirdi.
Ve denilir: “Kavim suya varma olarak **تهقع** etti”: hepsi birden suya vardıklarında.
Ve İbn Abbâd dedi: **تهقع**, meçhul: ters çevrildi.
Dedi: ve **انهقع**: yani acıktı ve karnı içine çekildi.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “At **هقع** etti”, **عني** gibi; o hâlde o **مهقوع**’dur; el-Cevherî dedi: ve denilir: “**المهقوع** asla geçmez”; ve el-Leys şu beyti okudu:
“Ne vakit **المهقوع**’un teri kişiye (bulaşırsa) onun eşi ürperir,
Ve onun kasığı daha da hararetlenir.”
Ve onu **نعظ** terkibinde okudu: “ve onun kasığı ondan ıslandı.” Bu beyti işittiklerinde ve söyleyenini görmediklerinde **المهقوع**’a binmeyi kerih gördüler; bunun üzerine bir cevap veren ona cevap verdi:
“Ve bazen **المهقوع**’a, onun benzeri olmadığın kimse biner,
Ve bazen **المهقوع**’a bir kısrak kocası biner.”
Ve koyunlar **تهقعت**: hepsi kızgınlaştı.
Ve **هقع** bir at, **كتف** gibi: **مهقوع**; ez-Zemahşerî nakletti.
Ve dişi deve **هقعت**: **تهقعت** gibi; **التكملة**’de olduğu üzere.
