# هلا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هلا

هَلا: زجر للخيل، وقد يستعار للإِنسان؛ قالت ليلى الأَخيلية: وعَيَّرْتَني داءً بأُمِّكَ مثلُه،
وأَيُّ حَصانٍ لا يقالُ لها هَلَى؟
قال ابن سيده: وإِنما قضينا على أَن لام هلى ياء لأَن اللام ياء أَكثر منها واواً، وهذه الترجمة ذكرها الجوهري في باب الأَلف اللينة، وقال: إِنه باب مبني على أَلفات غير منقلبات من شيء، وقد قال ابن سيده كما ترى إِنه قضي عليها أَنَّ لامها ياء، والله أَعلم؛ قال أَبو الحسن المدائني لما قال الجعدي لليلى الأَخيلية:
أَلا حَيِّيا لَـيْلى وقُولا لها :هَلا
فقد رَكِبَتْ أَمْراً أَغْرَّ مُحَجَّلا
قالت له:
تُعَيِّرُنا داءً بأُمِّكَ مِثْلُه،
وأَيُّ حَصانٍ لا يقالُ لها هَلا؟
فغلبته: قال وهَلا زجر يُزْجَر به الفرس الأَنثى إذا أُنزِي عليها الفحل لتَقِرَّ وتَسْكُن. في حديث ابن مسعود: إذا ذكر الصالحون فَحَيَّهَلاً بعُمر أَي أَقْبِل وأَسْرِعْ أَي فأَقْبِل بعمر وأَسْرِعْ، قال: وهي كلمتان جعلتا واحدة. فَحيَّ بمعنى أَقبِل، وهَلاَ بمعنى أَسْرِعْ، وقيل: بمعنى اسكُتْ عند ذكره حتى تَنْقَضيَ فضائله. وفيها لغات، وقد تقدم الحديث على ذلك . أَبو عبيد: يقال للخيل هي أَي أَقْبِلي
(*قوله «يقال للخيل هي
أَي أقبلي» كذا بالأصل.) ، وهَلاَ أَي قِرِّي، وأَرْحِي أَي توَسَّعِي وتَنَحَّيْ. الجوهري: هَلا زَجْرٌ للخيل أي تَوسَّعي وتَنَحَّيْ، وللناقة أَيضاً؛ وقال:
حتى حَدَوْناها بِهَيْدٍ وهَلا،
حتى يُرى أَسْفَلُها صارَ عَلا
وهما زجران للناقة، ويُسكَّن بها الإِناث عند دُنُوّ الفحل منها. وأَما هَلاَّ، بالتشديد، فأَصلها لا، بنيت مع هَلْ فصار فيها معنى التحضيض، كما بنوا لولا وأَلاَّ جعلوا كل واحدة مع لا بمنزلة حرف واحد وأَخلصوهن للفعل حيث دخل فيهن معنى التحضيض. وفي حديث جابر: هلاَّ بكراً تُلاعِبُها وتُلاعِبُكَ؛ قال: هلاَّ، بالتشديد، حرف معناه الحَثُّ والتَّحْضيض. وذهب بذي هِلِّيانٍَ وبذِي بِلِّيانٍَ وقد يصرف أَي حيث لا يُدْرَى أَين هو.
والهِلْيَوْنُ:نبت عربي معروف، واحدته هِلْيَوْنةٌ.

هَلا: زجر للخيل أَي تَوَسَّعى وتَنحِّيْ، وقد ذكر في المعتل لأَن هذا باب مبني على أَلِفات غير مُنْقَلِبات من شيء. وقال ابن سيده: هَلا لامُه ياء فذكرناه في المعتل.

### Türkçe

هَلا: **هَلا** atlar için bir azarlamadır; insana da ödünçlenebilir; Leylâ el-Ahîliyye dedi ki:
Ve beni, ananda onun benzeri olan bir hastalıkla ayıpladın,
Ve hangi kısrak vardır ki ona **هَلَى** denilmesin?
İbn Sîde dedi ki: Biz ancak **هَلَى**’nın lâmının yâ olduğuna hükmettik; çünkü lâmın yâ olması, vâv olmasından daha çoktur; bu tercümeyi Cevherî “yumuşak elif” bâbında zikretti ve dedi ki: “O, bir şeyden dönmüş olmayan elifler üzerine kurulmuş bir bâbdır”; İbn Sîde de, gördüğün gibi, onun lâmının yâ olduğuna hükmedildiğini söyledi; Allah daha iyi bilir; Ebû’l-Hasen el-Medâinî dedi ki, Ca‘dî Leylâ el-Ahîliyye’ye dediğinde:
Dikkat edin, Leylâ’ya selâm verin ve ona deyin: **هَلا**
Çünkü o, parlak, ak ayaklı bir işe binmiştir
O ona dedi ki:
Bizi, ananda onun benzeri olan bir hastalıkla ayıplıyorsun,
Ve hangi kısrak vardır ki ona **هَلا** denilmesin?
Böylece onu yendi: dedi ki: **هَلا** dişi ata, aygır üzerine sıçratıldığında, yerleşip sakinleşsin diye onunla azarlanılan bir azarlamadır. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Sâlihler anıldığında, Ömer ile **فَحَيَّهَلاً** (de)” yani “yönel ve acele et” yani “Ömer ile yönel ve acele et”; dedi ki: O, iki kelimedir; bir tek yapılmıştır. Şu hâlde **فَحيَّ** “yönel” mânâsınadır, **هَلاَ** “acele et” mânâsınadır; ve denildi ki: Onun anılması sırasında sus; tâ ki faziletleri sona ersin. Onda lehçeler vardır; hadîs bunun üzerine daha önce geçti. Ebû Ubeyd: Atlar için **هي** denilir, yani “yönelin”
(*“Atlar için **هي** denilir yani yönelin” sözü, asılda böyledir.) , ve **هَلاَ** yani “yerleşin/sakinleşin”, ve **أَرْحِي** yani “genişleyin ve çekilin/uzaklaşın”. Cevherî: **هَلا** atlar için bir azarlamadır, yani “genişleyin ve çekilin/uzaklaşın”; deve için de; ve dedi ki:
Biz onu **بِهَيْدٍ** ve **هَلا** ile sürdük,
Tâ ki altı görülürken üst oldu
Ve ikisi de deve için iki azarlamadır; dişiler, erkek onlara yaklaştığında onunla sakinleştirilir. Ama **هَلاَّ**, şeddeli olarak, aslı **لا**’dır; **هَلْ** ile birlikte bina edildi; böylece onda teşvik mânâsı oldu; tıpkı **لولا** ve **أَلاَّ**’yı bina ettikleri gibi; her birini **لا** ile birlikte tek bir harf menzilesinde kıldılar ve onları fiile tahsis ettiler; çünkü onlarda teşvik mânâsı içeri girdi. Câbir hadîsinde: “**هلاَّ** bir bakire (alsaydın da) onunla oynaşsaydın ve o da seninle oynaşsaydı”; dedi ki: **هلاَّ**, şeddeli olarak, mânâsı sevk ve teşvik olan bir harftir. Ve **بِذِي هِلِّيانٍَ** ile ve **بِذِي بِلِّيانٍَ** ile gitti; ve bazen sarf olunur; yani nerede olduğu bilinmediği yerde.
Ve **الهِلْيَوْنُ**: bilinen Arapça bir bitkidir; tekili **هِلْيَوْنةٌ**’dir.

هَلا: Atlar için bir azarlamadır; yani “genişle ve çekil/uzaklaş”; ve “mu‘tel”de zikredilmiştir; çünkü bu, bir şeyden dönmüş olmayan elifler üzerine kurulmuş bir bâbdır. İbn Sîde dedi ki: **هَلا**’nın lâmı yâdır; böylece onu “mu‘tel”de zikrettik.
