# هلج (ه-ل-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - ل - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم واللام معهما
هج ل، ه ل ج، ج ه ل، ل ه ج، ج ل ه مستعملات
هجل:
الهَجْلُ: كالغائط مطمئنّ مَوْطِئُهُ صُلْب، منفرجٌ بين الجبال. قال:
يَدَعُ الرِّمالَ دكادِكاً وهِجالا
والهَوْجَلُ: المفازة البعيدة، وقول الشاعر:
الهَوْجَلُ المتعسِّفُ
من جَعَلَ المُتَعسِّف فاعلاً فهو الدّليلُ، ومن جعلَهُ مفعولاً فهو المَفازةُ.
هلج:
الهَلِيلَج: من الأَدْوِية، الواحدة بالهاء.
جهل:
الجهلُ: نقيض العِلْم. تقول: جَهِلَ فلانٌ حقّه، وجَهِلَ عليّ، وجهل بهذا الأمر.
والجَهالةُ: أن تفعلَ فِعلاً بغير عِلْمٍ.
والجاهلّيةُ الجَهْلاء: زمانُ الفترةِ قبلَ الإسلام.
لهج:
لَهجَ فلانٌ بكذا وكذا: أي: أُولِعَ به.
ولَهِجَ الفصيلُ بأمّه يلهج، إذا تناول ضرعَها يمتصُّ، وهو فصيلٌ لاهج. وألهجتُ الفصيلَ إذا جعلت في فيه خلالاً كي لا يصل إلى الرضاع. قال أبو النجم:
يضرب لحيَ لاهجٍ مُخَلَّل
وقال:
يَرَى بِسَفَا البُهْمَى أخلّةَ مُلْهجِ
واللّهجة: طَرَفْ اللّسان، ويُقالُ: جَرْس الكلام، ويُقال: فصيح اللَّهْجَة واللَّهَجة. وهي لغته التي جُبِلَ عليها فاعتادها، ونشأ عليها ورجلٌ مُلْهجٌ بكذا، أي: مُولَعٌ به، قال العجاج:
رأساً بتَهْضاضِ الرُّؤوسِ مُلْهِجا
ولَهْوَجت اللَّحْمَ، إذا لم تُنْعِمْ شَيَّهُ، قال:
ولحمٍ بلا نارٍ أكلتُ مُلَهْوَجا
جله:
الجَلَهُ: أشدّ من الجَلَحِ، وهو ذَهابُ الشَّعرِ من الجَبينِ. قال:
بَرَّاقَ أصلادِ الجَبيِنِ الأَجْلَهِ
والجَلْهتانِ: جانبا الوادي إذا كان فيه صلابة. قال:
بالجَلْهَتَيْنِ ظِباؤُها ونَعامُها

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**اللام** معهما
**هج ل**، **ه ل ج**، **ج ه ل**، **ل ه ج**، **ج ل ه** kullanımdadırlar.

**هجل**:
**الهَجْلُ**: dışkı gibi; çökük, basılan yeri sert; dağlar arasında genişçe açıklık. Dedi ki:
يَدَعُ الرِّمالَ دكادِكاً وهِجالا
**والهَوْجَلُ**: uzak çöl; ve şairin sözü:
الهَوْجَلُ المتعسِّفُ
**المتعسِّف**’i fail yapan kimseye göre o, kılavuzdur; onu mef‘ûl yapan kimseye göre ise o, çöldür.

**هلج**:
**الهَلِيلَج**: ilaçlardandır; tekili **الهاء** ile.

**جهل**:
**الجهلُ**: **العِلْم**’in zıddı. Dersin ki: Falan, hakkını bilmedi; bana karşı bilmedi (cahil davrandı); ve bu iş hakkında bilmedi.
**والجَهالةُ**: ilimsiz olarak bir fiil yapmandır.
**والجاهلّيةُ الجَهْلاء**: İslâm’dan önceki fetret zamanı.

**لهج**:
Falan **بكذا وكذا** ile **لَهجَ**: yani ona tutuldu.
Ve deve yavrusu annesine **لَهِجَ** eder, **يلهج**; onun memesini alıp emer ise; o, **فصيلٌ لاهج**’dir. Ve deve yavrusunu **ألهجتُ**: ağzına çöp parçaları koydum; ta ki emmeye ulaşmasın. Ebû’n-Necm dedi ki:
يضرب لحيَ لاهجٍ مُخَلَّل
Ve dedi ki:
يَرَى بِسَفَا البُهْمَى أخلّةَ مُلْهجِ
**واللّهجة**: dilin ucu; ve denilir: sözün tınısı. Ve denilir: **فصيح اللَّهْجَة** ve **اللَّهَجة**. O, üzerine yaratıldığı, alıştığı ve üzerinde yetiştiği dilidir. Ve bir adam **مُلْهجٌ** şu şeye: yani ona tutkun. el-Accec dedi ki:
رأساً بتَهْضاضِ الرُّؤوسِ مُلْهِجا
Ve eti **لَهْوَجتُ**: pişirmesini iyice yapmadığın zaman. Dedi ki:
ولحمٍ بلا نارٍ أكلتُ مُلَهْوَجا

**جله**:
**الجَلَهُ**: **الجَلَحِ**’tan daha şiddetlidir; o, alnın ön kısmından saçın gitmesidir. Dedi ki:
بَرَّاقَ أصلادِ الجَبيِنِ الأَجْلَهِ
**والجَلْهتانِ**: içinde sertlik bulunduğu zaman vadinin iki yanı. Dedi ki:
بالجَلْهَتَيْنِ ظِباؤُها ونَعامُها

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ل
هجل ، هلج ، جهل ، جله ، لهج : مستعملة .
هجل : قال الليث : الهَجْل كالغائط يكون مُنفرجاً بين الجبال مطمئناً موطئه صُلْب .
وقال أبو عبيد : الهَجْلُ : المطْئن من الأرض .
شمر عن ابن الأعرابي : الهَجْلُ : ما اتسع من الأرض وغَمض .
وقال أبو النَّجم :
والخَيْلَ يَرْدِينَ بهَجْلٍ هاجِل
فَوارطاً قُدَّامَ زَحْفٍ رافلِ
وماءٌ مُهْجَل ومُسْجَل : إذا كان مُضَيَّعاً مُخَلّى .
وقال غيرُه : الهَجْل والهَبْر مُطمئنٌّ يُنْبِت وما حوْله أشدّ ارتفاعاً ، وجمعهُ هُجول وهُبور . وأَهْجَل القومُ فهم مُهجِلون .
وقال الليث : الهَوْجَل : المَفازة البعيدةُ .
ورَوَى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الهَوْجَل : أَنجرُ السفينة ، والهَوْجَل : بقايا النعاس ، والهَوْجل : الدَّليل الحاذِق ، والهَوْجل : الأحمَق .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهَوْجل : الأرضُ التي لا مَعالِمَ بها .
وقال شمر : قال يحيى بنُ نُجيم : الهَوْجل : الطّريقُ الذي لا عَلَم به ، وأنشد قولَ الفرزدق :
إليكَ أمِيرَ المؤمنين رَمَتْ بِنا
هُمومُ المُنى والهَوْجَلُ المتعسِّفُ
يقال : فَلاةٌ هَوْجَل : إذا لمْ يهتَدوا بها . والهَوْجل : الثّقيل الوَخِم ، وناقةٌ هَوْجل : وهي السريعةُ الوَساع .
وقال أبو عمرو : الهَوْجل : الأرضُ التي لا نَبْتَ فيها .
وقال ابنُ مُقْبِل :
وجَرْداءُ خَوْقاءُ المسارحِ هَوْجَلٌ
بها لاسْتِداءِ الشَّعْشَعاناتِ مَسْبَحُ
أبو بكر ، سمِعتُ شمراً يقول : قال ابن الأعرابيّ : الهَوْجل : المَفازة الذاهبةُ في سَيْرِها ، والهَوْجل : الرّجل الذاهِبُ في حُمْقه ، والهَوْجل : النّاقةُ السَّريعةُ الذاهبة في سيرها . قال : وهو كلّه واحد ، ولكن لا يُحسِنون .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الهاجِل : النائم ، والهاجل : الكثير السَّفَر .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : هَجَّلْتُ بالرّجل تَهجيلاً ، وسَمَّعْتُ به تَسْمِيعاً : إذا أسْمَعه القبيحَ وشَتَمه .
وقال ابنُ بُزْرُج : لا تَهْجَلَنَّ في أَعراض الناس : أي لا تَقَعَنَّ فيهم والهَجُول : البَغِيُّ من النِّساء .
وقال أبو عمرو : الهَجول : الفاجرة ، وامرأةٌ مُهْجَلة : وهي التي أُفْضِيَ قُبُلُها ودُبُرُها .
وقال الشاعر :
ما كان أَهْلاً أَن يُكَذِّب مَنطقِي
سعدُ بن مُهْجَلة العِجان فَلِيقِ
وجاء في الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أخَذَ قَصَبَةً فَهَجَل بها : أي رَمى به .
قلت : لا أعرف هَجَل بمعنى رمى ، ولكن يقال : نجل وزجل بالشيء : رمى به .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَوْجَل الرجلُ : إذا نامَ نَوْمةً خفيفة .
وأنشد :
إلا بَقايا هَوجَلِ النُّعاسِ
قال : وهَجَلَت المرأةُ بعينِها ورَمَشَتْ وغَيَّقَتْ ورَأْرَأَتْ : إذا أَدراتْها بغَمْز الرَّجُل .
هلج : قال الليث : الهَلِيلَج : معروفٌ من الأدوية .
ورَوى أبو عبيد عن الأحمر : هي الأهْلِيلَجَة ، ولا نقل هَلِيلَجَة ، وكذلك قال الفرّاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الهالِج : الكثير الأحلام بلا تَحْصيل .
وقال أبو زيد : هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً ، إذا أَخَبَرَ بما لا يُؤْمَن به ، والهَلْجُ في النَّوْم أيضاً : الأضْغاث .
لهج : قال الليث : لَهِجَ فلانٌ بكذا وكذا : إذا أُولع به ، ولَهِجَ الفصيلُ بِأُمِّه يَلهج : إذا اعتادَ رضاعها ، وهو فَصِيلٌ لاهِجٌ .
أبو الهَيْثم : فَصيل داغِل ولاهِج . بأُمِّه .
وقال الليث : أَلْهجْتُ الفصِيلَ : إذا جعلْتَ في فِيه خِلالاً فشَددتَه لئلاَّ يَصِل إلى الرّضاع .
وأنشد :
يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
قلت : المُلهج هاهنا : الرّاعي الذي هاجَت فِصَالُ إبِلِه بأمهاتها فاحتاج إلى تفليكها وإجْرارِها : يقال : أَلْهجَ الرّاعي وصاحِبُ الإبِل فهو مُلهج : إذا لَهِجَت فصالُه ، والتَّفليك : أن يَجعل الراعي من الهُلْب مِثلَ فَلْكة المِغْزَل ، ثم يَثقُب لسانَ الفصِيل فيَجعله فيه لئلاّ يَرضَع ، والإجْرار : أن يشُقَّ لسانَ الفصيل لئلاَّ يرضَع ، وهو البَذْج أيضاً .
وأمَّا الخَلّ ، فهو أَنْ يأخذَ خِلاَلاً فيُلزقَه بأَنْفِ الفصِيل طُولاً ، فإذا ذهب يرضع خِلْفَ أمِّه أَوْجَعَها طرَف الخِلاَل فزَبَنَتْهُ عن ضرْعِها . ولا يقال : أَلْهجْتُ الفصِيلَ ، إنما يقال : ألهج الرّاعي : إذا لهِجَتْ فصالُه ، وبيتُ الشمّاخ حُجَّةٌ لِما وَصَفناه ، وهو قوله :
رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
هكذا أَنشدنِيه المنذريّ ، وذَكرَ أنّهُ عَرَضَه على أبي الهيثم قال : والمُلهج : الذي لَهجَتْ فصالُه بالرّضاع . يقول الشمّاخ : رَعَى هذا العَيْرَ بأَرْض الوَسْمِيّ ، أوَّلَ ما نَبَت إلى أنْ يبِسَ سَفَا ذلك البارِض ، فكرهه ليُبْسه ، وشبَّه شوكَ السَّفا عند يُبْسِه بالأخِلَّة التي تُلْزَق بأنوف الفِصال . وفسّر الأصمعي لي رواية الباهليّ البيتَ على ما وَصفْتُه وبَيَّنَته .
وقال الليث : اللَّهْجَة يقال : طرَف اللّسان ، ويقال : جَرْس الكلام ، يقال : فلانٌ فَصِيحُ اللَّهْجة واللَّهَجَة ، وهي لُغَتُه التي جُبِل عليها فاعتادها ونَشَأَ عليها ، ويقال : فلانٌ مُلهِجٌ بهذا الأمر ، أي مُولَع به .
ومنه قول العجاج :
رأساً بتَهْضَاضِ الرؤوس مُلهِجَا
قال : ولَهْوَجْتُ اللَّحْمَ : إذا لم تُنْعِم شَيَّه ، وأمْرٌ مُلَهْوَج : إذا لمْ تُحكِمْه .
ومنه قولُ العجاج :
والأمْرُ ما رامَقْتَه مُلَهْوَجاً
يُضويكَ مالمْ تُحْيِي منه مُنْضَجا
ابن السكيت : طعامٌ مُلَهْوَج ومُلَغْوَس . وهو الذي لم يَنْضَج . وأنشد :
خيرُ الشِّوَاء الطيِّبُ المُلَهْوَجُ
قد هَمَّ بالنُّضْج ولمّا يَنضَج
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا خَثُر اللّبن حتى يختلط بعضُه ببعض ، ولم تَتمّ خُثُورَتُه ، فهو مُلْهاجُّ ، وكذلك كلُّ مختلِط بعضُه ببعض ولم تتم خُثورَته فهو مُلْهاجٌّ ، وكذلك كلُّ مختلِط يقال : رأيتُ أمرَ بني فلانٍ مُلْهاجّاً ، وأيقَظَني حين الهاجَّتْ عَيْني : أي حينَ اختَلَط بها النُّعاس .
أبو عبيد عن الأمويّ : لَهَجْتُ القومَ : إذا علّلتَهم قبلَ الغَداء بِلُهْنَة يتعلّلون بها ، وهي اللُّهْجة والسُّلْفة والمَجَّة ، وقد قاله أبو عمرو أيضاً . قال : وتقول العربُ سَلِّفوا ضيفَكم ولَمِّجُوه ولَهِّجوه ولمِّكُوه وغَسِّلوه وشَمِّجوه وغَبِّروه وسَفِّكوه ونَشِّلوه وسَوِّدوه ، بمعنًى واحد .
جهل : قال الليث : الجهل : نقيضُ العِلْم : تقول : جَهِل فلانٌ حَقَّ فلان ، وجَهِل فلانٌ عليَّ وجَهل بهذا الأمر ، قال : والجَهالة : أن يَفعل فعلاً بغير علم ، وقال ابن أحمر يصف قدوراً تغلي :
ودُهْمٍ تُصادِيها الولائِدُ جِلّةٍ
إذا جَهِلَتْ أجوافُها لم تَحَلَّم
يقول : إذا فارت لم تَسْكُن . والجاهليّة الجَهْلاء : زمانُ الفَتْرة ولا إسلام .
وقال غيره : أرضٌ مجهولة لا أعلام بها ، وكذلك المَجهَل من الأرض ، وجمعُه المَجاهِل .
شمر عن ابن شميل : الأرضُ المجهولة : التي لا يُهتَدى بها : لا أعلامَ بها ولا جبال ، وإذا كانت بها معارفُ أعلام فليست بمجهولة ، يقال : علوْنا أرضاً مَجهولةً ومَجْهَلا ، سواء ، وأنشدنا :
قلتُ لصحراءَ خلاءِ مَجْهَلِ
تَغَوَّلي ما شئتِ أن تَغَوَّلي
قال : ويقال : مجهولةٌ ومجهولاتٌ ومجَاهِيلُ .
وقال غيره : ناقةٌ مجهولة : لم تُحلَب قطّ ، وناقةٌ مجهولة ، إذا كانت غَفْلاً لاسِمة عليها .
ابن شميل : إنَّ فلاناً لجاهل مِن فلان : أي جاهل به .
رُوِيَ عن ابن عباس أنه قال : من استجهل مؤمناً فعليه إثمه .
قال شمر : قال ابن المبارَك : يريدُ بقوله : من استَجهل مؤمناً ، أي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغضِبه ، قال : وجَهْلُه أرجو أن يكون موضوعاً عنه ، ويكون على من استجهَله .
قال شمر : والمعروف في كلام العَرَب جهلتُ الشيءَ ، إذا لم تَعرفه . تقول : مِثلي
لا يَجهَل مِثلَك . قال : وجهَّلتُه : نسبتُه إلى الجَهْل ، واستجهَلْتُه : وجدتُه جاهلاً ، وأجهلْتُه : جعلتُه جاهلاً ، قال : وأمّا الاستجهال بمعنى الحَمْل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب : نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ ) ( البَقَرَة : 273 ) ، لم يرد الجهل الّذي هو ضدّ العقل ، وإنما أراد الجهلَ الذي هو ضدّ الخبْرة . أراد يَحْسَبُهم مَن لم يَخْبُر أمْرَهُم ، وقال الطّرمّاح :
مُخْلِفُ الطُّرَّاق مجهولةٌ
محدِثٌ بعدَ طِراقٍ لُؤام
أي لم تقبل ماء الطَّرْقِ ، ثمّ أَحْدَثَتْ لقاحاً بعد طِراق لؤام .
جله : قال الليث : الجَلَه : أشدُّ من الجَلَح .
وقال أبو عبيد : الأنْزَعُ : الذي انحَسَر الشَّعر عن جانِبي جَبْهته ، فإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بلغ النِّصف ونحوَه فهو أجْلَى ، ثم هو أَجْلَه ، وأنشد :
لمّا رأَتْني خَلَق المُمَوَّهِ
بَرّاق أَصْلادِ الجَبِين الأجْلَهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الجَلْهَة : ما استقبلك من حَرْفَي الوادِي ، وجمعُها جِلاه ، قال لبيد :
فَعَلا فُروعَ الأَيْهَقَانِ وأَطْفَلتْ
بالجَلْهَتَين ظِباؤُها ونَعامُها
وقال ابن السكيت : الجَلِيهَة : الموضع تَجْلَهُ حَصاه : أي تُنحِّيه ، يقال : جَلَهْت عن هذا المكان الحَصَا .
وقال الليث : الجَلْهتان : جَنْبَتا الوادي إذا كان فيهما صلابة .
وقال شمر : قال أبو عمرو وابن الأعرابيّ : الجَلْهتان : جانِبَا الوادي .
وقال ابن شميل : الجَلْهَة : نَجَواتٌ من بَطْن الوادي أَشرفن على المَسِيل ، فإذا مَدَّ الوادي لَم يَعْلُها الماء .

##### Türkçe

ه ج ل
**هجل** ، **هلج** ، **جهل** ، **جله** ، **لهج** : kullanımdadır.

**هجل** : Leys dedi: **الهَجْل**; dağlar arasında açık (yarık) bulunan, tabanı alçak, basılan yeri sert olan, dışkı gibi (bir yer)dir.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَجْلُ** : yerden alçak olan (kısım)dır.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَجْلُ** : yerden genişleyip alçalan (kısım)dır.
Ebû’n-Necm dedi:
Ve atlar, **هَجْلٍ** içinde (koşup) düşerler
Önde, sürünen bir yürüyüşün önünde (giderken) aşırı (koşarak)
Ve **ماءٌ مُهْجَل** ve **مُسْجَل** : eğer zayi edilmiş, serbest bırakılmış ise.
Başkası dedi: **الهَجْل** ve **الهَبْر**; alçak (bir yer)dir, bitki bitirir; çevresi ise daha şiddetli yükselmiştir; çoğulu **هُجول** ve **هُبور**’dur. Ve kavim **أَهْجَل** etti; artık onlar **مُهجِلون**’dur.
Leys dedi: **الهَوْجَل** : uzak çöl (ıssız yer)dir.
Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti; dedi: **الهَوْجَل** : geminin **أَنجر**’idir; ve **الهَوْجَل** : uyuklamanın kalıntılarıdır; ve **الهَوْجل** : usta kılavuzdur; ve **الهَوْجل** : ahmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَوْجل** : üzerinde işaretler bulunmayan topraktır.
Şemmer dedi: Yahyâ b. Nüceym dedi: **الهَوْجل** : üzerinde alamet bulunmayan yoldur; Ferazdak’ın sözünü okudu:
Ey müminlerin emîri, sana doğru bizi attı
Arzuların kaygıları ve zorba **الهَوْجَلُ**
Denir: **فَلاةٌ هَوْجَل** : eğer onda yol bulamadılarsa. Ve **الهَوْجل** : ağır, mide bulandırıcı (kimse/şey)dir; ve **ناقةٌ هَوْجل** : o, hızlı, geniş adımlı olandır.
Ebû Amr dedi: **الهَوْجل** : üzerinde bitki olmayan topraktır.
İbn Mukbil dedi:
Ve çıplak, boş, otlakları **هَوْجَلٌ** olan (bir yer)
Orada parıltılıların (serapların) koşuşu için bir yüzme yeri vardır
Ebû Bekir: Şemmer’i şöyle derken işittim: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَوْجل** : yürüyüşünde uzaklara giden çöldür; ve **الهَوْجل** : ahmaklığında ileri giden adamdır; ve **الهَوْجل** : yürüyüşünde giden hızlı dişi devedir. Dedi: Hepsi birdir; fakat (bazıları) iyi bilmezler.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الهاجِل** : uyuyan; ve **الهاجل** : çok yolculuk eden.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **هَجَّلْتُ** adamla **تَهجيلاً** ve onunla **سَمَّعْتُ** **تَسْمِيعاً** : eğer ona çirkini işittirip ona sövdüysem.
İbn Büzrüc dedi: İnsanların ırzları hakkında **لا تَهْجَلَنَّ** : yani onların içine düşme. Ve **الهَجُول** : kadınlardan fahişe olan.
Ebû Amr dedi: **الهَجول** : fahişedir; ve **امرأةٌ مُهْجَلة** : o, önü ve arkası açılmış olandır.
Şair dedi:
Sözümü yalanlamaya ehil değildi
**سعدُ بن مُهْجَلة**; eyer kayışı (gibi) yarık
Hadiste geldi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir kamış aldı da onunla **فَهَجَل** etti: yani onunla attı.
Dedim: **هَجَل**’i “attı” manasında bilmiyorum; fakat denir: **نجل** ve **زجل** bir şeyle: onunla attı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **هَوْجَل** etti: eğer hafif bir uyku uyuduysa.
Ve okudu:
Ancak uyuklamanın **هَوجَلِ** kalıntıları
Dedi: Kadın gözüyle **وهَجَلَت** etti, ve kırptı, ve **غَيَّقَتْ** etti, ve **رَأْرَأَتْ** etti: eğer onu erkeğin göz kırpmasıyla (işaretiyle) döndürdüyse.

**هلج** : Leys dedi: **الهَلِيلَج** : ilaçlardan bilinen (bir şey)dir.
Ebû Ubeyd, Ahmer’den rivayet etti: O, **الأهْلِيلَجَة**’dir; **هَلِيلَجَة** nakli yoktur; Ferrâ da böyle dedi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهالِج** : elde etme olmaksızın çok rüya gören.
Ebû Zeyd dedi: **هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً** : eğer güvenilmeyen şeyle haber verdiyse; ve uykuda da **الهَلْجُ** : karışık düşlerdir.

**لهج** : Leys dedi: Falan kimse **لَهِجَ** şu ve şu ile: eğer ona tutulduysa; ve sütten kesilmemiş deve yavrusu annesine **لَهِجَ** eder, **يَلهج** : eğer onun emmesini alışkanlık edindiyse; o, **فَصِيلٌ لاهِجٌ**’dir.
Ebû’l-Heysem: **فَصيل داغِل ولاهِج**; annesine.
Leys dedi: **أَلْهجْتُ** yavruyu: eğer ağzına çubuklar koyup onu sıktıysan, emmeye ulaşmasın diye.
Ve okudu:
**يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**
Dedim: Burada **المُلهج**: develerinin yavruları annelerine emme ile tutulan çoban; onları ayırmaya ve dillerini yarmaya muhtaç olur: denir: çoban ve deve sahibi **أَلْهجَ** eder; o, **مُلهج**’dir: eğer yavruları **لَهِجَت** ettiyse. Ve **التَّفليك**: çobanın **الهُلْب**’dan iğ milinin başı gibi bir parça yapması, sonra yavrunun dilini delip onu içine koymasıdır; emmesin diye. Ve **الإجْرار**: yavrunun dilini yarmasıdır; emmesin diye; o, **البَذْج** da (budur).
Ama **الخَلّ** ise: çubuklar alıp onları yavrunun burnuna uzunlamasına yapıştırmasıdır; annesinin memesini emmeye gittiğinde çubukların ucu ona acı verir de (anne) onu memesinden iter. Ve denmez: yavruyu **أَلْهجْتُ**; ancak denir: çoban **ألهج** etti: eğer yavruları **لهِجَتْ** ettiyse. Ve Şemmâh’ın beyti, tasvir ettiğimize delildir; o da onun sözüdür:
**رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**
Bunu bana Münzirî böyle okuttu; onu Ebû’l-Heysem’e arz ettiğini zikretti; dedi: **والمُلهج** : yavruları emmeye **لَهجَتْ** eden kimsedir. Şemmâh der: Bu yaban eşeği, **الوَسْمِيّ** toprağında, ilk bittiği zamandan o açık otun **سَفَا**’sı kuruyuncaya kadar otladı; kuruluğundan dolayı onu çirkin gördü; ve **السَّفا**’nın dikeni kuruduğunda, yavruların burunlarına yapıştırılan **الأخِلَّة**’lere benzetti. Asma‘î, Bâhilî rivayetini bana, tasvir ettiğim ve açıkladığım üzere tefsir etti ve beyan etti.
Leys dedi: **اللَّهْجَة** denir: dilin ucu; ve denir: sözün tınısı. Denir: falan kimse **فَصِيحُ اللَّهْجة** ve **اللَّهَجَة**; o, üzerine yaratıldığı, alıştığı ve üzerinde yetiştiği dilidir. Ve denir: falan kimse bu işte **مُلهِجٌ**’dir; yani ona tutkundur.
Bundan, Accâc’ın sözü:
Bir baş (olarak), başların parçalanmasıyla **مُلهِجَا**
Dedi: Eti **وَلَهْوَجْتُ** : eğer kızartmasını iyice yapmadıysan. Ve iş **مُلَهْوَج** : eğer onu sağlamlaştırmadıysan.
Bundan, Accâc’ın sözü:
Ve iş, onu gözetlediğin (halde) **مُلَهْوَجاً** (dır)
Seni aydınlatır; ondan pişmişi diriltmedikçe
İbnü’s-Sikkît: **طعامٌ مُلَهْوَج** ve **مُلَغْوَس**: o, pişmemiş olandır. Ve okudu:
Kızartmanın hayırlısı, hoş, **المُلَهْوَجُ** olandır
Pişmeye niyet etti, fakat henüz pişmedi
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Süt koyulaşıp bir kısmı bir kısmına karışır da koyulaşması tamam olmazsa, o **مُلْهاجُّ**’dır; ve koyulaşması tamam olmayan her karışık da **مُلْهاجٌّ**’dır; ve her karışık için denir: Falan oğullarının işini **مُلْهاجّاً** gördüm. Ve beni, gözüm **الهاجَّتْ** ettiği vakitte uyandırdı: yani ona uyuklama karıştığı vakitte.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: Kavmi **لَهَجْتُ** : eğer onları öğle yemeğinden önce, onunla oyalanacakları bir **لُهْنَة** ile oyaladıysan; o, **اللُّهْجة** ve **السُّلْفة** ve **المَجَّة**’dir; Ebû Amr da bunu söylemiştir. Dedi: Araplar şöyle der: Misafirinize **سَلِّفوا** edin, ve onu **لَمِّجُوه** edin, ve onu **لَهِّجوه** edin, ve onu **لَمِّكُوه** edin, ve onu **غَسِّلوه** edin, ve onu **شَمِّجوه** edin, ve onu **غَبِّروه** edin, ve onu **سَفِّكوه** edin, ve onu **نَشِّلوه** edin, ve onu **سَوِّدوه** edin; tek bir manada.

**جهل** : Leys dedi: **الجهل** : ilmin zıddıdır. Dersin ki: Falan, falanın hakkını **جَهِل** etti; ve falan bana karşı **جَهِل** etti; ve bu işte **جَهل** etti. Dedi: **الجَهالة** : bilmeden bir fiil yapmaktır. İbn Ahmer, kaynayan kazanları vasfederken dedi:
Ve kara (kazanlar) ki hizmetçi kızlar onları büyükçe (ateşle) tutuşturur
İçleri **جَهِلَتْ** ettiğinde yumuşamaz
Der ki: Kaynadığında sakinleşmez. Ve **الجاهليّة الجَهْلاء** : fetret zamanı; İslam yoktur.
Başkası dedi: **أرضٌ مجهولة** : üzerinde işaretler olmayan (yer); yerden **المَجهَل** de böyledir; çoğulu **المَجاهِل**’dir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الأرضُ المجهولة** : kendisiyle yol bulunmayan; üzerinde ne işaretler ne dağlar vardır. Eğer üzerinde bilinen işaretler varsa, مجهولة değildir. Denir: **علوْنا أرضاً مَجهولةً** ve **مَجْهَلا**; eşittir. Ve bize okuttu:
Boş bir **مَجْهَلِ** çölüne dedim:
Dilediğin gibi azgınlaş, azgınlaş
Dedi: Ve denir: **مجهولةٌ** ve **مجهولاتٌ** ve **مجَاهِيلُ**.
Başkası dedi: **ناقةٌ مجهولة** : hiç sağılmamış. Ve **ناقةٌ مجهولة** : eğer üzerinde damga bulunmayan, başıboş ise.
İbn Şümeyl: Şüphesiz falan, falandan **لجاهل**’dir: yani onu bilmez.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi: Kim bir mümini **استجهل** ederse, günahı onun üzerinedir.
Şemmer dedi: İbnü’l-Mübârek dedi: “Kim bir mümini **استَجهل** ederse” sözüyle, yani onu, huyundan olmayan bir şeye sevk eder de onu öfkelendirir, demek ister. Dedi: Onun **جَهْلُه**’ünün ondan kaldırılmış olmasını umarım; **استجهَله** edenin üzerine olur.
Şemmer dedi: Arapların sözünde bilinen şudur: Bir şeyi **جهلتُ** ettim: eğer onu bilmediysem. Dersin ki: benim gibisi, senin gibisini bilmezlik etmez. Dedi: Onu **جهَّلتُ** ettim: onu cehle nispet ettim. Onu **استجهَلْتُ** ettim: onu cahil buldum. Onu **أجهلْتُ** ettim: onu cahil kıldım. Dedi: Cehle sevk etme manasında **الاستجهال** ise, Arapların bir meselindendir: **نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ**.
Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü: ( **يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ** ) ( **البَقَرَة : 273** ); aklın zıddı olan cehli kastetmedi; ancak tecrübenin zıddı olan cehli kastetti. Yani: onların işini tecrübe etmemiş kimse onları (öyle) sanır. Tırmâh dedi:
Yolcuların ardılı, **مجهولةٌ** (bir dişi deve)dir
Alçakların çiftleşmesinden sonra yeni (bir gebelik) meydana getiren
Yani **الطَّرْقِ** suyunu kabul etmedi; sonra alçak bir çiftleşmeden sonra gebe kaldı.

**جله** : Leys dedi: **الجَلَه** : **الجَلَح**’tan daha şiddetlidir.
Ebû Ubeyd dedi: **الأنْزَعُ** : saçın, alnının iki yanından çekilip gittiği kimsedir; eğer biraz artarsa o **أجْلَح**’tır; eğer yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجْلَى**’dır; sonra o **أَجْلَه**’dir. Ve okudu:
Yaldızlı (şey)in eskimişi beni görünce
Parlak, alnı sert kayalık (gibi), **الأجْلَهِ**
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَلْهَة** : vadinin iki kenarından sana karşı gelen (kısım)dır; çoğulu **جِلاه**’dır. Lebîd dedi:
İki **الأَيْهَقَانِ**’ın tepelerine çıktı ve yavruladı
İki **الجَلْهَتَين**’de onun ceylanları ve devekuşları
İbnü’s-Sikkît dedi: **الجَلِيهَة** : çakılını **تَجْلَهُ** ettiğin yer; yani onu uzaklaştırırsın. Denir: Bu yerden çakılı **جَلَهْت**.
Leys dedi: **الجَلْهتان** : eğer ikisinde sertlik varsa, vadinin iki yanı.
Şemmer dedi: Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَلْهتان** : vadinin iki yanı.
İbn Şümeyl dedi: **الجَلْهَة** : vadinin dibinden, akıntı yatağına nazır yükseltilerdir; vadi uzayıp taşsa da su onları aşmaz.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء واللام وما يثلثهما)
(هلم) الهاء واللام والميم ليس فيه إلا قولهم هَلُمَّ: كلمة دعوة إلى شَيء. قالوا: وأصلها هَلْ أَؤُمُّ، كلامُ مَن يريد إتيان الطعام، ثمَّ كثُرت حتَّى تكلَّم بها الدَّاعي، مثل قولهم: تَعَالَ، أي اعْلُ، ثمَّ كثُرت حتّى قالها مَن كان أسفَلَ لمن كان فَوق. ويحتمل أنْ يكون معناها هلْ لك في الطَّعام أُمَّ، أي اقصِدْ. والذي عندنا في ذلك أنَّه من الكلام المُشكِل. وقد مرَّ مثلُه.
(هلا) الهاء واللام والحرف المعتلّ. يقولون: هَلاَ. كملةٌ تسكَّنُ بها الإناث عند مقارنةِ الفحل إيَّاها. قال:
* ألاَ حيِّيا لَيلَى وقُولاَ لها هَلاَ([1]) *
ويقال: ذهَبَ بذي هِلِيَّان، أي حيث لا يُدرَى.
(هلب) الهاء واللام والباء: أصلٌ يدلُّ على سُبوغٍ في شيءٍ وسَعَة. فالهُلْب: ما غلُظ من الشَّعر، كشعر الذَّنَب. وعيشٌ أهْلَبُ: واسع، كما يقال: عيش أزَبُّ. ويومٌ هَلاَّبٌ، إذا كان مطرُه دائماً في لِين. والهَلاَّبة: الرّيح الباردة مع قَطْرٍ([2])، ولذلك يقال لِشدَّة الزمان هُلْبَة. وإنَّما قِيل فرسٌ مهلوبٌ لأنّه قد جُزَّ هُلْبُ ذَنبِه.
(هلت) الهاء واللام والتاء. ليس بشيء، إلاَّ أنهم يقولون: الهَلْت: الجماعة([3]). [والهُلاَت([4])]: الاستِرخاء.
(هلج) الهاء واللام والجيم ليس بشيء. ويقولون: هَلَج: أتَى بكلامٍ ولا يوثَق به.
(هلس) الهاء واللام والسين يدلُّ على إخفاء شيءٍ: من كلامٍ وغيره. يقال: أهْلَسَ في الضَّحِك: أخْفاه. قال:
* تضحك مني ضَحِكاً إهلاسَا([5]) *
وهالَسَ فُلاناً: سارَّهُ. والمهلوسُ: الضَّعيف العَقْل، وهو القياس. والهُلاَس [شِبْه السُّلال من الهُزال([6])]، كأنَّ لحمَه خَفِيَ وتوارَى.
ومما شذَّ عن الباب الهَلْس: الخَيْر الكثير([7]).
(هلع) الهاء واللام والعين: يدلُّ على سُرعةٍ وحِدَّة. وناقة هِلْوَاعٌ: حديدة سريعة. ونعامةٌ هالِعٌ كذلك. ومنه الهَلَعُ في الإنسان: شِبْه الحِرْص. ورجلٌ هَلِعٌ وهَلُوع.
قال ابن السِّكِّيت: رجلٌ هُلْعَة يَهْلَعُ ويَجْزَع سريعاً. ويقال: ما لَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعة، أي جَدْيٌ ولا عَنَاق، وسمِّيا بذلك لنَزقِهما.
(هلف) الهاء واللام والفاء: كلماتٌ متقاربةُ القِياس تدلُّ على كِبَر وضِخَم. والهِلَّوفُ: الشَّيخ الضَّخم. واللِّحيةُ الضخْمة هِلَّوفةٌ، والجمل الكبير هِلَّوْف.
(هلك) الهاء واللام والكاف: يدلُّ على كَسْرٍ وسُقوط. منه الهلاك: السُّقوط، ولذلك يقال للميت هَلَكَ. واهتَلكت القَطاةُ خَوْفَ البازِي: رمَتْ بنَفْسها على المهالك. فأمَّا قول الهذليّ([8]):
* ولا هُلُكِ المفارِشِ عُزَّل([9]) *
فيقول: ليس أمَّهاتُهم أمَّهات سَوء. وامرأةٌ هَلوكٌ، إذا تَهالكت في غُنْجها متكسِّرة. ولا يقال رجلٌ هلوك. والمُهْتَلِك: الذي يَهتلِك أبداً إلى مَن يكفُلُه، وناسٌ مهتلكون وهُلاَّك. وقول الحُطيئة:
مُستَهلِكُ الوِرْدِ كالأسْدِيِّ قد جَعَلَتْ *** أيدِي المطيِّ به عاديّةً رُغُبَا([10])
قالوا: مسهتلِك: جادٌّ والقياسُ لا يدلُّ إلاَّ على ما ذكرناه في صِفة القطاة إذا* اهتلكَتْ من خَوف البازي. والأرضُ الهَلَكِينُ([11]): الجَدْبة. والهَلَك: الشَّيء الهالك. والهَلَك: المَهْوَى بين الجبلَين. قال ذو الرُّمَّة:
تَرَى قُرْطَهَا في واضِحِ اللِّيتِ مُشْرِفاً *** على هَلَكٍ في نَفْنَفٍ يَتَطَوَّحُ([12])
أمَّا الهالكي فالحدَّاد، يقولون: نُسِبَ إلى الهالك بن عَمرو بن أسد بن خُزَيمة، وكان يَعْمَل الحديد، ولذلك قيل لبني أسدٍ: القُيُون.
---------------------__
([1]) البيت للنابغة الجعدي، يقوله في ليلى الأخيلية. اللسان (هلا) واللآلئ 282. وعجزه:
* فقد ركبت أمراً أغر محجلا *
([2]) في الأصل: "قطعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) لم أجد هذا في غير المجمل والمقاييس. والذي في القاموس: "والهلتات: الجماعة يقيمون ويظعنون". وفي مادة (هلث): "الهلثي والهلثاء والهلثاءة ويكسران، والهلثة بالضم: جماعة علت أصواتهم". والذي في اللسان (هلت): "والهلتاءة: الجماعة من الناس يقيمون ويظعنون. هذه رواية أبي زيد، ورواها ابن السكيت بالثاء" وصنع في مادة (هلت) صنيع صاحب القاموس وزاد عليه "الهلثاة" عن ثعلب.
([4]) التكملة من المجمل، ولم ترد في اللسان ولا القاموس. وجاءت بالثاء في القاموس فقط.
([5]) أنشده في اللسان (هلس) والمخصص (2: 145/14: 262).
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([8]) هو أبو كبير الهذلي، كما في المجمل وديوان الهذليين (2: 90).
([9]) البيت بتمامه كما في الديوان:
سجراء نفسي غير جمع أشابة *** حشدا ولا هلك المفارش عزل
 ([10]) وكذا جاءت روايته في الديوان 4 واللسان (أسد). وفي اللسان (هلك): "عادية ركبا".
([11]) يقال هلكين وهلكون أيضاً.
([12]) ديوان ذي الرمة 82 واللسان (هلك)، والكامل 145 ليبسك.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve lâm ve onları üçleyen(leri) bâbı)
(**هلم**) **الهاء** ve **اللام** ve **الميم** onda yoktur, ancak onların sözleri: **هَلُمَّ**: bir şeye çağrı kelimesi. Dediler: ve onun aslı **هَلْ أَؤُمُّ**’dur; yemek(‑e) gelmek isteyenin sözüdür; sonra çoğaldı, ta ki onunla çağıran konuştu; onların sözü gibi: **تَعَالَ**; yani “yüksel”; sonra çoğaldı, ta ki onu aşağıda olan, yukarıda olana söyledi. Ve muhtemeldir ki onun mânası “yemekte senin için var mı, **أُمَّ**”, yani “kastet” olsun. Ve bizde bunun hakkında olan, onun müşkil sözden olduğudur. Onun benzeri geçmiştir.

(**هلا**) **الهاء** ve **اللام** ve illetli harf. Derler: **هَلاَ**. Dişiler, aygırın onu yaklaştırması sırasında onunla sükûnet buldurulan bir kelimedir. Dedi:
* ألاَ حيِّيا لَيلَى وقُولاَ لها هَلاَ([1]) *
Ve denir: **ذهَبَ بذي هِلِيَّان**; yani, bilinmez olduğu yere.

(**هلب**) **الهاء** ve **اللام** ve **الباء**: bir asıl; bir şeyde yaygınlık ve genişliğe delâlet eder. O hâlde **الهُلْب**: kıldan kalın olan şeydir; kuyruk kılı gibi. Ve **عيشٌ أهْلَبُ**: geniş; denildiği gibi: **عيش أزَبُّ**. Ve **يومٌ هَلاَّبٌ**, eğer onun yağmuru yumuşaklık içinde daimî ise. Ve **الهَلاَّبة**: damla ile beraber soğuk rüzgâr([2]); bunun için zamanın şiddetine **هُلْبَة** denir. Ancak “**فرسٌ مهلوبٌ**” denildi; çünkü onun kuyruğunun **هُلْب**’u kırpılmıştır.

(**هلت**) **الهاء** ve **اللام** ve **التاء**. Bir şey değildir; ancak onlar derler: **الهَلْت**: cemaat([3]). [Ve **والهُلاَت([4])**]: gevşeklik.

(**هلج**) **الهاء** ve **اللام** ve **الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **هَلَج**: bir sözle geldi ve ona güvenilmez.

(**هلس**) **الهاء** ve **اللام** ve **السين** bir şeyi gizlemeye delâlet eder: sözden ve başkasından. Denir: **أهْلَسَ** gülmede: onu gizledi. Dedi:
* تضحك مني ضَحِكاً إهلاسَا([5]) *
Ve **هالَسَ** falancayı: ona sır söyledi. Ve **المهلوسُ**: aklı zayıf olan; ve o kıyastır. Ve **الهُلاَس** [zayıflıktan sülâlaya benzer([6])]; sanki onun eti gizlendi ve saklandı.
Ve bâbdan şâz olanlardan: **الهَلْس**: çok hayır([7]).

(**هلع**) **الهاء** ve **اللام** ve **العين**: sürat ve keskinliğe delâlet eder. Ve **ناقة هِلْوَاعٌ**: keskin, hızlı. Ve **نعامةٌ هالِعٌ** da böyledir. Ve ondan: insanda **الهَلَعُ**: hırsa benzer. Ve **رجلٌ هَلِعٌ** ve **هَلُوع**.
İbnü’s‑Sikkît dedi: **رجلٌ هُلْعَة**; **يَهْلَعُ** ve **يَجْزَع** hızlıca. Ve denir: onun için **هِلَّعٌ** yoktur ve **هِلَّعة** yoktur; yani oğlak yoktur ve dişi keçi yavrusu yoktur; ve ikisi, onların yaramazlıkları sebebiyle böyle adlandırıldı.

(**هلف**) **الهاء** ve **اللام** ve **الفاء**: kıyası birbirine yakın kelimeler; büyüklük ve iriliğe delâlet eder. Ve **الهِلَّوفُ**: iri ihtiyar. Ve iri sakal **هِلَّوفةٌ**’dir; ve büyük deve **هِلَّوْف**.

(**هلك**) **الهاء** ve **اللام** ve **الكاف**: kırılma ve düşmeye delâlet eder. Ondan **الهلاك**: düşüştür; bunun için ölüye **هَلَكَ** denir. Ve **اهتَلكت القَطاةُ خَوْفَ البازِي**: kendini helâk yerlerine attı. Amma Hüzeylî’nin([8]) sözü:
* ولا هُلُكِ المفارِشِ عُزَّل([9]) *
der ki: onların anneleri kötü anneler değildir. Ve **امرأةٌ هَلوكٌ**, eğer nazında kırılarak kendini bırakırsa. Ve **رجلٌ هلوك** denmez. Ve **المُهْتَلِك**: daima kendisini kefil olacak kimseye atan kimsedir; ve **ناسٌ مهتلكون** ve **هُلاَّك**. Ve Hutay’e’nin sözü:
مُستَهلِكُ الوِرْدِ كالأسْدِيِّ قد جَعَلَتْ *** أيدِي المطيِّ به عاديّةً رُغُبَا([10])
Dediler: **مسهتلِك**: ciddi; ve kıyas, ancak bizim **القَطاة**’nın sıfatında zikrettiğimize delâlet eder: **اهتلكَتْ** **من خَوف البازي**. Ve **الأرضُ الهَلَكِينُ([11])**: kıtlık. Ve **الهَلَك**: helâk olan şey. Ve **الهَلَك**: iki dağ arasındaki uçurum. Zü’r‑Rumme dedi:
تَرَى قُرْطَهَا في واضِحِ اللِّيتِ مُشْرِفاً *** على هَلَكٍ في نَفْنَفٍ يَتَطَوَّحُ([12])
Amma **الهالكي**: demircidir; derler: **الهالك بن عَمرو بن أسد بن خُزَيمة**’ye nisbet edildi; ve o demir işlerdi; bunun için Benî Esed’e: **القُيُون** denildi.
---------------------__
([1]) Beyit Nâbiga el‑Câ‘dî’nindir; onu Leylâ el‑Ahîliyye hakkında söyler. Lisân (**هلا**) ve el‑Leâlî 282. Ve onun ikinci mısraı:
* فقد ركبت أمراً أغر محجلا *
([2]) Asılda: “**قطعة**”; doğrusu el‑Mücmel ve Lisân’dadır.
([3]) Bunu el‑Mücmel ve el‑Makâyîs’ten başka yerde bulmadım. Ve Kâmûs’ta olan: “**والهلتات: الجماعة يقيمون ويظعنون**”. Ve (**هلث**) maddesinde: “**الهلثي والهلثاء والهلثاءة ويكسران، والهلثة بالضم: جماعة علت أصواتهم**”. Ve Lisân’da (**هلت**) olan: “**والهلتاءة: الجماعة من الناس يقيمون ويظعنون. هذه رواية أبي زيد، ورواها ابن السكيت بالثاء**” ve (**هلت**) maddesinde Kâmûs sahibinin yaptığı gibi yaptı ve ona “**الهلثاة**”yı Sa‘leb’den ekledi.
([4]) Tekmile el‑Mücmel’dendir; Lisân’da da Kâmûs’ta da gelmedi. Ve Kâmûs’ta yalnız **الثاء** ile geldi.
([5]) Onu Lisân’da (**هلس**) ve el‑Muhassas’ta (2: 145/14: 262) rivayet etti.
([6]) Tekmile el‑Mücmel’dendir.
([7]) Kâmûs’ta zikredildi; Lisân’da zikredilmedi.
([8]) O, el‑Mücmel’de ve Dîvânü’l‑Hüzeyliyyîn’de (2: 90) olduğu üzere Ebû Kebîr el‑Hüzeylî’dir.
([9]) Beyit, dîvânda olduğu üzere tamamıyla:
سجراء نفسي غير جمع أشابة *** حشدا ولا هلك المفارش عزل
 ([10]) Ve dîvânda 4 ve Lisân’da (**أسد**) rivayeti böyle geldi. Ve Lisân’da (**هلك**): “**عادية ركبا**”.
([11]) **هلكون** da denir.
([12]) Dîvân Zî’r‑Rumme 82 ve Lisân (**هلك**), ve el‑Kâmil 145, Libsik’e.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَلْجُ: ما لم يُوقَنْ به من الأَخبار. هَلَجَ يَهْلِجُ هَلْجاً إِذا أَخبر بما لا يُؤْمَنُ به. والهَلْجُ: شيءٌ تراه في نومك مما ليس برُؤْيا صادقة. والهَلْجُ: أَخفُّ النوم.
والهالِجُ: الكثير الأَحلام بلا تحصيل. والهُلْجُ في النوم: الأَضْغاثُ. والهَلِيلِجُ والإِهْلِيلَجُ والإِهْلِيلِجَةُ: عِقِّيرٌ من الأَدوية معروف، وهو معرّب. الجوهري: ولا تقل هَلِيلِجةٌ. قال الفراء: وهو بكسر اللام الأَخيرة، قال: وكذلك رواه الإِيادي عن شمر؛ وقيل: هو الإِهْلِيلَجُ، بفتح اللام الأَخيرة؛ قال ابن الأَعرابي: وليس في الكلام إِفْعِيلِل، بالكسر، ولكن إِفْعِيلَل مثل إِهْلِيلَج وإِبرِيْسَم وإِطْرِيفَل.

##### Türkçe

**الهَلْجُ**: haberlerden kesin kanaat getirilmeyen şey. **هَلَجَ يَهْلِجُ هَلْجاً**
eğer kendisine güvenilmeyen şeyle haber verirse. Ve **الهَلْجُ**: uykunda gördüğün, doğru bir rüya olmayan bir şey. Ve **الهَلْجُ**: uykunun daha hafifi.
Ve **الهالِجُ**: elde ediş olmaksızın çok rüyalı olan. Ve uykuda **الهُلْجُ**: **الأَضْغاثُ**.
Ve **الهَلِيلِجُ** ve **الإِهْلِيلَجُ** ve **الإِهْلِيلِجَةُ**: ilaçlardan bilinen bir ilaçtır; o, Arapçalaştırılmıştır. el-Cevherî: **هَلِيلِجةٌ** deme. el-Ferrâ dedi: o, son **اللام**’ın kesresi iledir; dedi: İyâdî de Şemr’den böyle rivayet etti; ve denildi ki: o, **الإِهْلِيلَجُ**’dur, son **اللام**’ın fethasıyla; İbnü’l-A‘râbî dedi: kelâmda kesre ile **إِفْعِيلِل** yoktur; fakat **إِفْعِيلَل** vardır; **إِهْلِيلَج** ve **إِبرِيْسَم** ve **إِطْرِيفَل** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ل ج * * الإِهْلِيجُ * معرب قال بن السكيت هو بكسر اللامين وكذا الواحدة منه وقال بن الأعرابي هو بفتح اللام الثانية قال وليس في الكلام إفعِيلِلٌ بالكسر وفيه إفْعيلَلٌ بالفتح كإبريسم وإطريفل

##### Türkçe

* ه ل ج * * **الإِهْلِيجُ** * muarrebdir; İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, iki **اللام**’ın kesresi iledir; ondan bir tek olan da böyledir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, ikinci **اللام**’ın fethası iledir. Dedi ki: kelâmda kesre ile **إفعِيلِلٌ** yoktur; onda fetha ile **إفْعيلَلٌ** vardır; **إبريسم** ve **إطريفل** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الإهليلج  ، بكسر الأول والثاني وفتح الثالث  وقد تكسر اللام الثانية  ، قاله الفراء، وكذلك رواه الإيادي عن شمر، وهو معرب إهليله، وإنما فتحوا اللام ليوافق وزنه أوزان العرب؛ حققه شيخنا  والواحدة بهاء  -إهليلجة. قال الجوهري: ولا تقل هليلجة. قال ابن الأعرابي: وليس في الكلام إفعيلل -بالكسر- ولكن إفعيلل، مثل إهليلج وإبريسم وإطريفل-  ثمر، م  ، أي معروف، وهو على أقسام.  منه أصفر ومنه أسود وهو البالغ النضيج، ومنه كابلي  . وله منافع جمة، ذكرها الأطباء في كتبهم، منها أنه  ينفع من الخوانيق، ويحفظ العقل، ويزيل الصداع  باستعماله مربى،  وهو في المعدة كالكذبانونة  ، بفتح فسكون،  في البيت، وهي المرأة العاقلة المدبرة  تترك البيت في غاية الصلاح، فكذلك هذا الدواء للدماغ والمعدة.  والهالج: الكثير الأحلام بلا تحصيل   وهلج يهلج  ، بالكسر،  هلجا: أخبر بما لا يؤمن به  من الأخباء؛ هكذا في النسخ، وفي بعض الأمهات: بما لا يوقن به، بالقاف، بدل الميم.  والهلج، بالضم: الأضغاث في النوم  . الهلج  بالفتح  : أخف النوم، وشيء تراه في نومك مما ليس برؤيا صادقة، و  جد محمد بن العباس البلخي المحدث  . وهلجة، محركة: جد يعقوب بن زيد بن هلجة بن عبد الله بن أبي مليكة التيمي، ثقة، حدث.  وأهلجه  : إذا  أخفاه  ، كأهمجه، أو أن اللام بدل عن الميم، كما سيأتي. وقد مر في  هرج  شيء من ذلك.

##### Türkçe

**الإهليلج**: birincisi ve ikincisi kesreli, üçüncüsü fethalıdır; ikinci **لام** da kesrelenebilir; bunu el-Ferrâ söyledi; Şemmer’den el-İyâdî de onu böyle rivayet etti. O, muarreb **إهليله**’dir. Ancak **لام**’ı, vezni Arapların vezinlerine uygun olsun diye fethaladılar; bunu şeyhimiz tahkik etti. Tekili, **هاء** iledir: **إهليلجة**. el-Cevherî dedi ki: **هليلجة** deme. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: كلامda **إفعيلل** (kesre ile) yoktur; fakat **إفعيلل** vardır; **إهليلج** ve **إبريسم** ve **إطريفل** gibi. Meyve, m.; yani bilinen (maruf)tur; ve o, kısımlar üzeredir. Ondan sarı vardır, ondan siyah vardır; o, olgunlaşmış pişkin olanıdır; ondan **كابلي** vardır. Onun pek çok faydaları vardır; tabipler onları kitaplarında zikrettiler; onlardan: **الخَوانيق**’ten fayda verir; aklı korur; onu murabba olarak kullanmakla baş ağrısını giderir; ve o, midede **الكذبانونة** gibidir—fetha sonra sükûn ile—evde; o da, akıllı, tedbirli kadındır; evi en ileri صلاح içinde bırakır; işte bu ilaç da beyin ve mide için böyledir.

**والهالج**: elde etme olmaksızın çok hayaller (kuruntular) sahibi olan.

**وهلج يهلج** (kesre ile), **هلجا**: gizli haberlerden, kendisine güvenilmeyen şeyle haber verdi; nüshalarda böyledir; bazı ana nüshalarda: **بما لا يوقن به** (kaf ile), **الميم** yerine.

**والهلج** (damme ile): uykuda **الأضغاث**.

**الهَلْج** (fetha ile): uykunun en hafifi; ve uykunda gördüğün, doğru bir rüya olmayan bir şey; ve (bu) muhaddis Muhammed b. el-‘Abbâs el-Belhî’nin dedesidir.

**وهلجة** (harekeli): sika; hadis rivayet etti; Ya‘kūb b. Zeyd b. **هلجة** b. ‘Abdullâh b. Ebî Muleyke et-Teymî’nin dedesidir.

**وأهلجه**: onu gizlediği zaman; **كأهمجه**; yahut **اللام** **الميم**’den bedeldir, ileride geleceği üzere. Bunun bir kısmı **هرج**’de geçmişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

اِهْلِيلَجٌ
اِهْلِيلَجٌ ذ (IAar, S, K) and اِهْلِيلِجٌ, (Fr, Sh, K,) but this is disapproved by IAar, who observes that there are no words in Arabic of the measure اِفْعِيلِلٌ, but there are of the measure اِفْعِيلَلٌ, as اِهْلِيلَجٌ and اِبْرِيسَمٌ and اِطْرِيفَلٌ, (S,) and هَلِيلَجٌ, (L,) but this is disallowed by ISk, (S,) [a coll. gen. n.,] n. un. with ة, (K,) an arabicized word, (S,) from اهليله, (TA,) [or rather هلِيلَهْ, a Persian word,] A well-known fruit, [the fruit of the myrobalan, as well as the myrobalan-tree,] one kind of which is yellow, (K,) and another kind black, the latter being in the highest state of ripeness, and another kind called كَابُلِىٌّ: it is useful as a remedy for quinseys, and preserves the intel-lect, and removes the head-ache, (when used made into a conserve, TA,) and is, in the stomach, like an intelligent housewife, who is a good manager, in the house: (K, TA; but omitted in some copies of the K:) so is this medicine to the brain and stomach. (TA.) [See also بِلِيلَجٌ, in art. بلج.]

##### Türkçe

اِهْلِيلَجٌ

**اِهْلِيلَجٌ** (IAar, S, K) ve **اِهْلِيلِجٌ** (Fr, Sh, K); fakat bu, IAar tarafından hoş görülmez; zira o, **اِفْعِيلِلٌ** vezninde Arapçada kelimeler bulunmadığını, fakat **اِفْعِيلَلٌ** vezninde bulunduğunu belirtir; nitekim **اِهْلِيلَجٌ** ve **اِبْرِيسَمٌ** ve **اِطْرِيفَلٌ** (S); ve **هَلِيلَجٌ** (L); fakat bu, ISk tarafından men edilir (S). [cins isim (topluluk genel adı)], tekili ة ile (K); Arapçalaştırılmış bir kelime (S); **اهليله**’den (TA) [daha doğrusu **هلِيلَهْ**, Farsça bir kelime]; meşhur bir meyve; [mürobalanın meyvesi, ayrıca mürobalan ağacı]; bunun bir türü sarıdır (K) ve bir başka türü siyahtır; bu sonuncusu olgunluğun en yüksek hâlindedir; ve **كَابُلِىٌّ** denilen bir başka tür; boğaz şişmeleri için bir ilaç olarak faydalıdır; ve aklı muhafaza eder; ve baş ağrısını giderir (konserve hâline getirilip kullanıldığında, TA); ve midede, evde iyi idareci olan akıllı bir ev kadını gibidir (K, TA; fakat K’nın bazı nüshalarında düşürülmüştür): bu ilaç da beyin ve mide için böyledir. (TA.) [Ayrıca بلج maddesinde **بِلِيلَجٌ**’e de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَلَج
هَلَج I ( n. ac. هَلْج 1 ),
a.  Exaggerated, romanced.

أَهْلَجَ
أَهْلَجَ IV ,
a.  Concealed.

هُلْج
هُلْج 3 ,
a.  Strange dreams.

هَلَج
هَلَج 4 ,
a.  A thorny tree.

اِهْلِيْلَِج
اِهْلِيْلَِج ,  هَلِيْلَج
a.  p. , The fruit of the myrobalan.

b.  [ coll. ], Ellipse.

هِلْجَاب
هِلْجَاب
a.  Kettle, caldron.

##### Türkçe

**هَلَج**
**هَلَج** I (isim mastar: **هَلْج** 1),
a. Abartılmış, romantize edilmiş.

**أَهْلَجَ**
**أَهْلَجَ** IV,
a. Gizledi.

**هُلْج**
**هُلْج** 3,
a. Tuhaf rüyalar.

**هَلَج**
**هَلَج** 4,
a. Dikenli bir ağaç.

**اِهْلِيْلَِج**
**اِهْلِيْلَِج**, **هَلِيْلَج**
a. p., myrobalan meyvesi.

b. [topl.], elips.

**هِلْجَاب**
**هِلْجَاب**
a. Kazan, büyük tencere.
