# هلج — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D8%AC/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هلج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: هلج

ه ج ل
هجل ، هلج ، جهل ، جله ، لهج : مستعملة .
هجل : قال الليث : الهَجْل كالغائط يكون مُنفرجاً بين الجبال مطمئناً موطئه صُلْب .
وقال أبو عبيد : الهَجْلُ : المطْئن من الأرض .
شمر عن ابن الأعرابي : الهَجْلُ : ما اتسع من الأرض وغَمض .
وقال أبو النَّجم :
والخَيْلَ يَرْدِينَ بهَجْلٍ هاجِل
فَوارطاً قُدَّامَ زَحْفٍ رافلِ
وماءٌ مُهْجَل ومُسْجَل : إذا كان مُضَيَّعاً مُخَلّى .
وقال غيرُه : الهَجْل والهَبْر مُطمئنٌّ يُنْبِت وما حوْله أشدّ ارتفاعاً ، وجمعهُ هُجول وهُبور . وأَهْجَل القومُ فهم مُهجِلون .
وقال الليث : الهَوْجَل : المَفازة البعيدةُ .
ورَوَى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الهَوْجَل : أَنجرُ السفينة ، والهَوْجَل : بقايا النعاس ، والهَوْجل : الدَّليل الحاذِق ، والهَوْجل : الأحمَق .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهَوْجل : الأرضُ التي لا مَعالِمَ بها .
وقال شمر : قال يحيى بنُ نُجيم : الهَوْجل : الطّريقُ الذي لا عَلَم به ، وأنشد قولَ الفرزدق :
إليكَ أمِيرَ المؤمنين رَمَتْ بِنا
هُمومُ المُنى والهَوْجَلُ المتعسِّفُ
يقال : فَلاةٌ هَوْجَل : إذا لمْ يهتَدوا بها . والهَوْجل : الثّقيل الوَخِم ، وناقةٌ هَوْجل : وهي السريعةُ الوَساع .
وقال أبو عمرو : الهَوْجل : الأرضُ التي لا نَبْتَ فيها .
وقال ابنُ مُقْبِل :
وجَرْداءُ خَوْقاءُ المسارحِ هَوْجَلٌ
بها لاسْتِداءِ الشَّعْشَعاناتِ مَسْبَحُ
أبو بكر ، سمِعتُ شمراً يقول : قال ابن الأعرابيّ : الهَوْجل : المَفازة الذاهبةُ في سَيْرِها ، والهَوْجل : الرّجل الذاهِبُ في حُمْقه ، والهَوْجل : النّاقةُ السَّريعةُ الذاهبة في سيرها . قال : وهو كلّه واحد ، ولكن لا يُحسِنون .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الهاجِل : النائم ، والهاجل : الكثير السَّفَر .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : هَجَّلْتُ بالرّجل تَهجيلاً ، وسَمَّعْتُ به تَسْمِيعاً : إذا أسْمَعه القبيحَ وشَتَمه .
وقال ابنُ بُزْرُج : لا تَهْجَلَنَّ في أَعراض الناس : أي لا تَقَعَنَّ فيهم والهَجُول : البَغِيُّ من النِّساء .
وقال أبو عمرو : الهَجول : الفاجرة ، وامرأةٌ مُهْجَلة : وهي التي أُفْضِيَ قُبُلُها ودُبُرُها .
وقال الشاعر :
ما كان أَهْلاً أَن يُكَذِّب مَنطقِي
سعدُ بن مُهْجَلة العِجان فَلِيقِ
وجاء في الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أخَذَ قَصَبَةً فَهَجَل بها : أي رَمى به .
قلت : لا أعرف هَجَل بمعنى رمى ، ولكن يقال : نجل وزجل بالشيء : رمى به .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَوْجَل الرجلُ : إذا نامَ نَوْمةً خفيفة .
وأنشد :
إلا بَقايا هَوجَلِ النُّعاسِ
قال : وهَجَلَت المرأةُ بعينِها ورَمَشَتْ وغَيَّقَتْ ورَأْرَأَتْ : إذا أَدراتْها بغَمْز الرَّجُل .
هلج : قال الليث : الهَلِيلَج : معروفٌ من الأدوية .
ورَوى أبو عبيد عن الأحمر : هي الأهْلِيلَجَة ، ولا نقل هَلِيلَجَة ، وكذلك قال الفرّاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الهالِج : الكثير الأحلام بلا تَحْصيل .
وقال أبو زيد : هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً ، إذا أَخَبَرَ بما لا يُؤْمَن به ، والهَلْجُ في النَّوْم أيضاً : الأضْغاث .
لهج : قال الليث : لَهِجَ فلانٌ بكذا وكذا : إذا أُولع به ، ولَهِجَ الفصيلُ بِأُمِّه يَلهج : إذا اعتادَ رضاعها ، وهو فَصِيلٌ لاهِجٌ .
أبو الهَيْثم : فَصيل داغِل ولاهِج . بأُمِّه .
وقال الليث : أَلْهجْتُ الفصِيلَ : إذا جعلْتَ في فِيه خِلالاً فشَددتَه لئلاَّ يَصِل إلى الرّضاع .
وأنشد :
يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
قلت : المُلهج هاهنا : الرّاعي الذي هاجَت فِصَالُ إبِلِه بأمهاتها فاحتاج إلى تفليكها وإجْرارِها : يقال : أَلْهجَ الرّاعي وصاحِبُ الإبِل فهو مُلهج : إذا لَهِجَت فصالُه ، والتَّفليك : أن يَجعل الراعي من الهُلْب مِثلَ فَلْكة المِغْزَل ، ثم يَثقُب لسانَ الفصِيل فيَجعله فيه لئلاّ يَرضَع ، والإجْرار : أن يشُقَّ لسانَ الفصيل لئلاَّ يرضَع ، وهو البَذْج أيضاً .
وأمَّا الخَلّ ، فهو أَنْ يأخذَ خِلاَلاً فيُلزقَه بأَنْفِ الفصِيل طُولاً ، فإذا ذهب يرضع خِلْفَ أمِّه أَوْجَعَها طرَف الخِلاَل فزَبَنَتْهُ عن ضرْعِها . ولا يقال : أَلْهجْتُ الفصِيلَ ، إنما يقال : ألهج الرّاعي : إذا لهِجَتْ فصالُه ، وبيتُ الشمّاخ حُجَّةٌ لِما وَصَفناه ، وهو قوله :
رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
هكذا أَنشدنِيه المنذريّ ، وذَكرَ أنّهُ عَرَضَه على أبي الهيثم قال : والمُلهج : الذي لَهجَتْ فصالُه بالرّضاع . يقول الشمّاخ : رَعَى هذا العَيْرَ بأَرْض الوَسْمِيّ ، أوَّلَ ما نَبَت إلى أنْ يبِسَ سَفَا ذلك البارِض ، فكرهه ليُبْسه ، وشبَّه شوكَ السَّفا عند يُبْسِه بالأخِلَّة التي تُلْزَق بأنوف الفِصال . وفسّر الأصمعي لي رواية الباهليّ البيتَ على ما وَصفْتُه وبَيَّنَته .
وقال الليث : اللَّهْجَة يقال : طرَف اللّسان ، ويقال : جَرْس الكلام ، يقال : فلانٌ فَصِيحُ اللَّهْجة واللَّهَجَة ، وهي لُغَتُه التي جُبِل عليها فاعتادها ونَشَأَ عليها ، ويقال : فلانٌ مُلهِجٌ بهذا الأمر ، أي مُولَع به .
ومنه قول العجاج :
رأساً بتَهْضَاضِ الرؤوس مُلهِجَا
قال : ولَهْوَجْتُ اللَّحْمَ : إذا لم تُنْعِم شَيَّه ، وأمْرٌ مُلَهْوَج : إذا لمْ تُحكِمْه .
ومنه قولُ العجاج :
والأمْرُ ما رامَقْتَه مُلَهْوَجاً
يُضويكَ مالمْ تُحْيِي منه مُنْضَجا
ابن السكيت : طعامٌ مُلَهْوَج ومُلَغْوَس . وهو الذي لم يَنْضَج . وأنشد :
خيرُ الشِّوَاء الطيِّبُ المُلَهْوَجُ
قد هَمَّ بالنُّضْج ولمّا يَنضَج
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا خَثُر اللّبن حتى يختلط بعضُه ببعض ، ولم تَتمّ خُثُورَتُه ، فهو مُلْهاجُّ ، وكذلك كلُّ مختلِط بعضُه ببعض ولم تتم خُثورَته فهو مُلْهاجٌّ ، وكذلك كلُّ مختلِط يقال : رأيتُ أمرَ بني فلانٍ مُلْهاجّاً ، وأيقَظَني حين الهاجَّتْ عَيْني : أي حينَ اختَلَط بها النُّعاس .
أبو عبيد عن الأمويّ : لَهَجْتُ القومَ : إذا علّلتَهم قبلَ الغَداء بِلُهْنَة يتعلّلون بها ، وهي اللُّهْجة والسُّلْفة والمَجَّة ، وقد قاله أبو عمرو أيضاً . قال : وتقول العربُ سَلِّفوا ضيفَكم ولَمِّجُوه ولَهِّجوه ولمِّكُوه وغَسِّلوه وشَمِّجوه وغَبِّروه وسَفِّكوه ونَشِّلوه وسَوِّدوه ، بمعنًى واحد .
جهل : قال الليث : الجهل : نقيضُ العِلْم : تقول : جَهِل فلانٌ حَقَّ فلان ، وجَهِل فلانٌ عليَّ وجَهل بهذا الأمر ، قال : والجَهالة : أن يَفعل فعلاً بغير علم ، وقال ابن أحمر يصف قدوراً تغلي :
ودُهْمٍ تُصادِيها الولائِدُ جِلّةٍ
إذا جَهِلَتْ أجوافُها لم تَحَلَّم
يقول : إذا فارت لم تَسْكُن . والجاهليّة الجَهْلاء : زمانُ الفَتْرة ولا إسلام .
وقال غيره : أرضٌ مجهولة لا أعلام بها ، وكذلك المَجهَل من الأرض ، وجمعُه المَجاهِل .
شمر عن ابن شميل : الأرضُ المجهولة : التي لا يُهتَدى بها : لا أعلامَ بها ولا جبال ، وإذا كانت بها معارفُ أعلام فليست بمجهولة ، يقال : علوْنا أرضاً مَجهولةً ومَجْهَلا ، سواء ، وأنشدنا :
قلتُ لصحراءَ خلاءِ مَجْهَلِ
تَغَوَّلي ما شئتِ أن تَغَوَّلي
قال : ويقال : مجهولةٌ ومجهولاتٌ ومجَاهِيلُ .
وقال غيره : ناقةٌ مجهولة : لم تُحلَب قطّ ، وناقةٌ مجهولة ، إذا كانت غَفْلاً لاسِمة عليها .
ابن شميل : إنَّ فلاناً لجاهل مِن فلان : أي جاهل به .
رُوِيَ عن ابن عباس أنه قال : من استجهل مؤمناً فعليه إثمه .
قال شمر : قال ابن المبارَك : يريدُ بقوله : من استَجهل مؤمناً ، أي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغضِبه ، قال : وجَهْلُه أرجو أن يكون موضوعاً عنه ، ويكون على من استجهَله .
قال شمر : والمعروف في كلام العَرَب جهلتُ الشيءَ ، إذا لم تَعرفه . تقول : مِثلي
لا يَجهَل مِثلَك . قال : وجهَّلتُه : نسبتُه إلى الجَهْل ، واستجهَلْتُه : وجدتُه جاهلاً ، وأجهلْتُه : جعلتُه جاهلاً ، قال : وأمّا الاستجهال بمعنى الحَمْل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب : نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ ) ( البَقَرَة : 273 ) ، لم يرد الجهل الّذي هو ضدّ العقل ، وإنما أراد الجهلَ الذي هو ضدّ الخبْرة . أراد يَحْسَبُهم مَن لم يَخْبُر أمْرَهُم ، وقال الطّرمّاح :
مُخْلِفُ الطُّرَّاق مجهولةٌ
محدِثٌ بعدَ طِراقٍ لُؤام
أي لم تقبل ماء الطَّرْقِ ، ثمّ أَحْدَثَتْ لقاحاً بعد طِراق لؤام .
جله : قال الليث : الجَلَه : أشدُّ من الجَلَح .
وقال أبو عبيد : الأنْزَعُ : الذي انحَسَر الشَّعر عن جانِبي جَبْهته ، فإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بلغ النِّصف ونحوَه فهو أجْلَى ، ثم هو أَجْلَه ، وأنشد :
لمّا رأَتْني خَلَق المُمَوَّهِ
بَرّاق أَصْلادِ الجَبِين الأجْلَهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الجَلْهَة : ما استقبلك من حَرْفَي الوادِي ، وجمعُها جِلاه ، قال لبيد :
فَعَلا فُروعَ الأَيْهَقَانِ وأَطْفَلتْ
بالجَلْهَتَين ظِباؤُها ونَعامُها
وقال ابن السكيت : الجَلِيهَة : الموضع تَجْلَهُ حَصاه : أي تُنحِّيه ، يقال : جَلَهْت عن هذا المكان الحَصَا .
وقال الليث : الجَلْهتان : جَنْبَتا الوادي إذا كان فيهما صلابة .
وقال شمر : قال أبو عمرو وابن الأعرابيّ : الجَلْهتان : جانِبَا الوادي .
وقال ابن شميل : الجَلْهَة : نَجَواتٌ من بَطْن الوادي أَشرفن على المَسِيل ، فإذا مَدَّ الوادي لَم يَعْلُها الماء .

### Türkçe

ه ج ل
**هجل** ، **هلج** ، **جهل** ، **جله** ، **لهج** : kullanımdadır.

**هجل** : Leys dedi: **الهَجْل**; dağlar arasında açık (yarık) bulunan, tabanı alçak, basılan yeri sert olan, dışkı gibi (bir yer)dir.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَجْلُ** : yerden alçak olan (kısım)dır.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَجْلُ** : yerden genişleyip alçalan (kısım)dır.
Ebû’n-Necm dedi:
Ve atlar, **هَجْلٍ** içinde (koşup) düşerler
Önde, sürünen bir yürüyüşün önünde (giderken) aşırı (koşarak)
Ve **ماءٌ مُهْجَل** ve **مُسْجَل** : eğer zayi edilmiş, serbest bırakılmış ise.
Başkası dedi: **الهَجْل** ve **الهَبْر**; alçak (bir yer)dir, bitki bitirir; çevresi ise daha şiddetli yükselmiştir; çoğulu **هُجول** ve **هُبور**’dur. Ve kavim **أَهْجَل** etti; artık onlar **مُهجِلون**’dur.
Leys dedi: **الهَوْجَل** : uzak çöl (ıssız yer)dir.
Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti; dedi: **الهَوْجَل** : geminin **أَنجر**’idir; ve **الهَوْجَل** : uyuklamanın kalıntılarıdır; ve **الهَوْجل** : usta kılavuzdur; ve **الهَوْجل** : ahmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَوْجل** : üzerinde işaretler bulunmayan topraktır.
Şemmer dedi: Yahyâ b. Nüceym dedi: **الهَوْجل** : üzerinde alamet bulunmayan yoldur; Ferazdak’ın sözünü okudu:
Ey müminlerin emîri, sana doğru bizi attı
Arzuların kaygıları ve zorba **الهَوْجَلُ**
Denir: **فَلاةٌ هَوْجَل** : eğer onda yol bulamadılarsa. Ve **الهَوْجل** : ağır, mide bulandırıcı (kimse/şey)dir; ve **ناقةٌ هَوْجل** : o, hızlı, geniş adımlı olandır.
Ebû Amr dedi: **الهَوْجل** : üzerinde bitki olmayan topraktır.
İbn Mukbil dedi:
Ve çıplak, boş, otlakları **هَوْجَلٌ** olan (bir yer)
Orada parıltılıların (serapların) koşuşu için bir yüzme yeri vardır
Ebû Bekir: Şemmer’i şöyle derken işittim: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَوْجل** : yürüyüşünde uzaklara giden çöldür; ve **الهَوْجل** : ahmaklığında ileri giden adamdır; ve **الهَوْجل** : yürüyüşünde giden hızlı dişi devedir. Dedi: Hepsi birdir; fakat (bazıları) iyi bilmezler.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الهاجِل** : uyuyan; ve **الهاجل** : çok yolculuk eden.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **هَجَّلْتُ** adamla **تَهجيلاً** ve onunla **سَمَّعْتُ** **تَسْمِيعاً** : eğer ona çirkini işittirip ona sövdüysem.
İbn Büzrüc dedi: İnsanların ırzları hakkında **لا تَهْجَلَنَّ** : yani onların içine düşme. Ve **الهَجُول** : kadınlardan fahişe olan.
Ebû Amr dedi: **الهَجول** : fahişedir; ve **امرأةٌ مُهْجَلة** : o, önü ve arkası açılmış olandır.
Şair dedi:
Sözümü yalanlamaya ehil değildi
**سعدُ بن مُهْجَلة**; eyer kayışı (gibi) yarık
Hadiste geldi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) bir kamış aldı da onunla **فَهَجَل** etti: yani onunla attı.
Dedim: **هَجَل**’i “attı” manasında bilmiyorum; fakat denir: **نجل** ve **زجل** bir şeyle: onunla attı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **هَوْجَل** etti: eğer hafif bir uyku uyuduysa.
Ve okudu:
Ancak uyuklamanın **هَوجَلِ** kalıntıları
Dedi: Kadın gözüyle **وهَجَلَت** etti, ve kırptı, ve **غَيَّقَتْ** etti, ve **رَأْرَأَتْ** etti: eğer onu erkeğin göz kırpmasıyla (işaretiyle) döndürdüyse.

**هلج** : Leys dedi: **الهَلِيلَج** : ilaçlardan bilinen (bir şey)dir.
Ebû Ubeyd, Ahmer’den rivayet etti: O, **الأهْلِيلَجَة**’dir; **هَلِيلَجَة** nakli yoktur; Ferrâ da böyle dedi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهالِج** : elde etme olmaksızın çok rüya gören.
Ebû Zeyd dedi: **هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً** : eğer güvenilmeyen şeyle haber verdiyse; ve uykuda da **الهَلْجُ** : karışık düşlerdir.

**لهج** : Leys dedi: Falan kimse **لَهِجَ** şu ve şu ile: eğer ona tutulduysa; ve sütten kesilmemiş deve yavrusu annesine **لَهِجَ** eder, **يَلهج** : eğer onun emmesini alışkanlık edindiyse; o, **فَصِيلٌ لاهِجٌ**’dir.
Ebû’l-Heysem: **فَصيل داغِل ولاهِج**; annesine.
Leys dedi: **أَلْهجْتُ** yavruyu: eğer ağzına çubuklar koyup onu sıktıysan, emmeye ulaşmasın diye.
Ve okudu:
**يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**
Dedim: Burada **المُلهج**: develerinin yavruları annelerine emme ile tutulan çoban; onları ayırmaya ve dillerini yarmaya muhtaç olur: denir: çoban ve deve sahibi **أَلْهجَ** eder; o, **مُلهج**’dir: eğer yavruları **لَهِجَت** ettiyse. Ve **التَّفليك**: çobanın **الهُلْب**’dan iğ milinin başı gibi bir parça yapması, sonra yavrunun dilini delip onu içine koymasıdır; emmesin diye. Ve **الإجْرار**: yavrunun dilini yarmasıdır; emmesin diye; o, **البَذْج** da (budur).
Ama **الخَلّ** ise: çubuklar alıp onları yavrunun burnuna uzunlamasına yapıştırmasıdır; annesinin memesini emmeye gittiğinde çubukların ucu ona acı verir de (anne) onu memesinden iter. Ve denmez: yavruyu **أَلْهجْتُ**; ancak denir: çoban **ألهج** etti: eğer yavruları **لهِجَتْ** ettiyse. Ve Şemmâh’ın beyti, tasvir ettiğimize delildir; o da onun sözüdür:
**رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**
Bunu bana Münzirî böyle okuttu; onu Ebû’l-Heysem’e arz ettiğini zikretti; dedi: **والمُلهج** : yavruları emmeye **لَهجَتْ** eden kimsedir. Şemmâh der: Bu yaban eşeği, **الوَسْمِيّ** toprağında, ilk bittiği zamandan o açık otun **سَفَا**’sı kuruyuncaya kadar otladı; kuruluğundan dolayı onu çirkin gördü; ve **السَّفا**’nın dikeni kuruduğunda, yavruların burunlarına yapıştırılan **الأخِلَّة**’lere benzetti. Asma‘î, Bâhilî rivayetini bana, tasvir ettiğim ve açıkladığım üzere tefsir etti ve beyan etti.
Leys dedi: **اللَّهْجَة** denir: dilin ucu; ve denir: sözün tınısı. Denir: falan kimse **فَصِيحُ اللَّهْجة** ve **اللَّهَجَة**; o, üzerine yaratıldığı, alıştığı ve üzerinde yetiştiği dilidir. Ve denir: falan kimse bu işte **مُلهِجٌ**’dir; yani ona tutkundur.
Bundan, Accâc’ın sözü:
Bir baş (olarak), başların parçalanmasıyla **مُلهِجَا**
Dedi: Eti **وَلَهْوَجْتُ** : eğer kızartmasını iyice yapmadıysan. Ve iş **مُلَهْوَج** : eğer onu sağlamlaştırmadıysan.
Bundan, Accâc’ın sözü:
Ve iş, onu gözetlediğin (halde) **مُلَهْوَجاً** (dır)
Seni aydınlatır; ondan pişmişi diriltmedikçe
İbnü’s-Sikkît: **طعامٌ مُلَهْوَج** ve **مُلَغْوَس**: o, pişmemiş olandır. Ve okudu:
Kızartmanın hayırlısı, hoş, **المُلَهْوَجُ** olandır
Pişmeye niyet etti, fakat henüz pişmedi
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Süt koyulaşıp bir kısmı bir kısmına karışır da koyulaşması tamam olmazsa, o **مُلْهاجُّ**’dır; ve koyulaşması tamam olmayan her karışık da **مُلْهاجٌّ**’dır; ve her karışık için denir: Falan oğullarının işini **مُلْهاجّاً** gördüm. Ve beni, gözüm **الهاجَّتْ** ettiği vakitte uyandırdı: yani ona uyuklama karıştığı vakitte.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: Kavmi **لَهَجْتُ** : eğer onları öğle yemeğinden önce, onunla oyalanacakları bir **لُهْنَة** ile oyaladıysan; o, **اللُّهْجة** ve **السُّلْفة** ve **المَجَّة**’dir; Ebû Amr da bunu söylemiştir. Dedi: Araplar şöyle der: Misafirinize **سَلِّفوا** edin, ve onu **لَمِّجُوه** edin, ve onu **لَهِّجوه** edin, ve onu **لَمِّكُوه** edin, ve onu **غَسِّلوه** edin, ve onu **شَمِّجوه** edin, ve onu **غَبِّروه** edin, ve onu **سَفِّكوه** edin, ve onu **نَشِّلوه** edin, ve onu **سَوِّدوه** edin; tek bir manada.

**جهل** : Leys dedi: **الجهل** : ilmin zıddıdır. Dersin ki: Falan, falanın hakkını **جَهِل** etti; ve falan bana karşı **جَهِل** etti; ve bu işte **جَهل** etti. Dedi: **الجَهالة** : bilmeden bir fiil yapmaktır. İbn Ahmer, kaynayan kazanları vasfederken dedi:
Ve kara (kazanlar) ki hizmetçi kızlar onları büyükçe (ateşle) tutuşturur
İçleri **جَهِلَتْ** ettiğinde yumuşamaz
Der ki: Kaynadığında sakinleşmez. Ve **الجاهليّة الجَهْلاء** : fetret zamanı; İslam yoktur.
Başkası dedi: **أرضٌ مجهولة** : üzerinde işaretler olmayan (yer); yerden **المَجهَل** de böyledir; çoğulu **المَجاهِل**’dir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الأرضُ المجهولة** : kendisiyle yol bulunmayan; üzerinde ne işaretler ne dağlar vardır. Eğer üzerinde bilinen işaretler varsa, مجهولة değildir. Denir: **علوْنا أرضاً مَجهولةً** ve **مَجْهَلا**; eşittir. Ve bize okuttu:
Boş bir **مَجْهَلِ** çölüne dedim:
Dilediğin gibi azgınlaş, azgınlaş
Dedi: Ve denir: **مجهولةٌ** ve **مجهولاتٌ** ve **مجَاهِيلُ**.
Başkası dedi: **ناقةٌ مجهولة** : hiç sağılmamış. Ve **ناقةٌ مجهولة** : eğer üzerinde damga bulunmayan, başıboş ise.
İbn Şümeyl: Şüphesiz falan, falandan **لجاهل**’dir: yani onu bilmez.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi: Kim bir mümini **استجهل** ederse, günahı onun üzerinedir.
Şemmer dedi: İbnü’l-Mübârek dedi: “Kim bir mümini **استَجهل** ederse” sözüyle, yani onu, huyundan olmayan bir şeye sevk eder de onu öfkelendirir, demek ister. Dedi: Onun **جَهْلُه**’ünün ondan kaldırılmış olmasını umarım; **استجهَله** edenin üzerine olur.
Şemmer dedi: Arapların sözünde bilinen şudur: Bir şeyi **جهلتُ** ettim: eğer onu bilmediysem. Dersin ki: benim gibisi, senin gibisini bilmezlik etmez. Dedi: Onu **جهَّلتُ** ettim: onu cehle nispet ettim. Onu **استجهَلْتُ** ettim: onu cahil buldum. Onu **أجهلْتُ** ettim: onu cahil kıldım. Dedi: Cehle sevk etme manasında **الاستجهال** ise, Arapların bir meselindendir: **نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ**.
Allah’ın (جلّ وعزّ) sözü: ( **يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ** ) ( **البَقَرَة : 273** ); aklın zıddı olan cehli kastetmedi; ancak tecrübenin zıddı olan cehli kastetti. Yani: onların işini tecrübe etmemiş kimse onları (öyle) sanır. Tırmâh dedi:
Yolcuların ardılı, **مجهولةٌ** (bir dişi deve)dir
Alçakların çiftleşmesinden sonra yeni (bir gebelik) meydana getiren
Yani **الطَّرْقِ** suyunu kabul etmedi; sonra alçak bir çiftleşmeden sonra gebe kaldı.

**جله** : Leys dedi: **الجَلَه** : **الجَلَح**’tan daha şiddetlidir.
Ebû Ubeyd dedi: **الأنْزَعُ** : saçın, alnının iki yanından çekilip gittiği kimsedir; eğer biraz artarsa o **أجْلَح**’tır; eğer yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجْلَى**’dır; sonra o **أَجْلَه**’dir. Ve okudu:
Yaldızlı (şey)in eskimişi beni görünce
Parlak, alnı sert kayalık (gibi), **الأجْلَهِ**
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَلْهَة** : vadinin iki kenarından sana karşı gelen (kısım)dır; çoğulu **جِلاه**’dır. Lebîd dedi:
İki **الأَيْهَقَانِ**’ın tepelerine çıktı ve yavruladı
İki **الجَلْهَتَين**’de onun ceylanları ve devekuşları
İbnü’s-Sikkît dedi: **الجَلِيهَة** : çakılını **تَجْلَهُ** ettiğin yer; yani onu uzaklaştırırsın. Denir: Bu yerden çakılı **جَلَهْت**.
Leys dedi: **الجَلْهتان** : eğer ikisinde sertlik varsa, vadinin iki yanı.
Şemmer dedi: Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَلْهتان** : vadinin iki yanı.
İbn Şümeyl dedi: **الجَلْهَة** : vadinin dibinden, akıntı yatağına nazır yükseltilerdir; vadi uzayıp taşsa da su onları aşmaz.
