# هلع (ه-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Bencil

- Harfler: ه - ل - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَلُوعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/siga/%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Bencil | 1 | 1 | [70:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/ayet/70:19.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
2. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هلع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md), [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md), شح |
| Zıt Kök | [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Çevik, telâşlı ve sarsak hareket; ani etkiyle sükûnetini yitirip savrulma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın darlıkta feryat edip isyana kayması, bollukta ise bencilce sımsıkı tutması |
| Çekirdek Özet 3 | Nefsin ilahi terbiye görmediğinde sergilediği iki uçlu yapısal istikrarsızlık |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca tek boyutlu korkaklık veya sıradan hırs sanıp, Kur'an'ın bizzat açıkladığı iki kutuplu ahlaki zaafı ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هل | Ani beliriş, sarsılma, gevşeyip dağılma veya kontrolsüz dışa vurum; [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) kökünde hilalin parlayışı ve sevinç nidası, [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) kökünde dengenin yitirilip düşüşe geçilmesi, [هلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85.md) kökünde ise telâşla öne atılma hareketinde görülür. | ع | Boğazın derininden gelen harfin sert ve baskılı tınısı, çekirdekteki ani sarsılmayı insanın iç dünyasında kontrol edilemeyen feryat, sabırsızlık ve aşırı tutku krizine dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Dış tesir karşısında nefsin irkilmesi, nefes nefese kalış ve ani uyarılma. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen baskı veya yönlendirmeyle can havliyle hızla yön değiştirme. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İçsel kaynak, derin algı ve durumun dışa vurarak görünür hale gelmesi. |
| هلع | Beklenmedik bir dış temasla irkilen varlığın dengesini yitirerek bir uçtan diğerine savrulması ve kontrolsüzce tepki vermesi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya devekuşunun ürkerek, çevik ve telâşlı bir süratle, boynunu uzatıp sağa sola savrularak hızla koşması; aynı zamanda oğlak ve kuzuların yerinde duramayan sarsak kıpırdanışı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Ma‘dîkerib ez-Zübeydî beytinde ölüm ve musibet karşısında dirayet gösterdiğini ifade ederken kökü sabırsızlanıp feryat etmeme anlamında kullanır: كَمْ مِنْ أَخٍ لِي مَاجِدٍ بَوَّأْتُهُ بِيَدَيَّ لَحْدَا / مَا إِنْ جَزِعْتُ وَلَا هَلِعْتُ وَلَا يَرُدُّ بُكَايَ رُشْدَا |
| Erken Arapça kullanım | Tırmâh b. Hakîm şiirinde uzun yolları hızla aşan çevik ve telaşlı devesini bu kökle niteler: قَدْ تَبَطَّنْتُ بِهِلْوَاعَةٍ عُبُرِ أَسْفَارٍ كَتُومِ البُغَامِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde هلع kökü, merkezi ve güney Sami sahasında belirginleşen, bedensel hareketin sarsaklığı ile ruhsal durumun dengesizliği arasındaki geçişi yansıtan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan üçlü kök olarak kökteş formu sınırlı kalmakla birlikte, İbranicede telâş, dehşete kapılma ve titreme bildiren köklerle anlamsal yakınlık arz eder. Klasik Arapçada kök, hayvanın ürkekçe atılımından insanın sabırsız ve doyumsuz tabiatına doğru semantik bir sıçrama yaşamış; fiziksel hafiflik ve aşırı sürat manasından içsel tahammülsüzlük ve aşırı düşkünlük alanına evrilmiştir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sürat ve hafiflikten doyumsuzluğa geçiş | Hayvanın ürkek ve hızlı hareketinden insanın darlıkta feryat, bollukta cimrilik etmesine kaymıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami ses denklikleri | İbranicedeki dehşet, ürperti ve telâş bildiren köklerle ortak bir duygu-eylem matrisini paylaşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir morfolojik veya leksikal bağ tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هلع | Anlamlı | Telâş, sabırsızlık ve hırs | Zorluk anında çöküş, bolluk anında aşırı tutuculuk sergileme halidir. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| هعل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [لهع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%B9.md) | Anlamlı | Gevşeklik ve her şeye atılma | Kişinin kendini tutamayıp önüne çıkan her şeye ölçüsüzce meyletmesi ve dağılmasıdır. | Kur'an'da geçmez; kontrolsüzlük bağı vardır. |
| لعه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel olarak kaydedilmiştir. |
| [عهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D9%84.md) | Anlamlı | Hızlı ve başıboş hareket | Dişi devenin hızlı ve serbestçe yürümesi; denetimsiz bırakılmış otlak veya hayvan anlamındadır. | Kur'an'da geçmez; serbestlik ve hız bağı taşır. |
| [عله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%87.md) | Anlamlı | Sersemlik ve açlık | Açlıktan veya susuzluktan ötürü zihnin bulanması, sersemce sağa sola yönelmedir. | Kur'an'da geçmez; açlık kaynaklı sarsılma yönü vardır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هلع | Merkez | İki uçlu tepkisel dengesizlik | Şer dokununca feryat, hayır dokununca cimrilik üreten bütüncül fıtrî zaaftır. | Kötülükte ve iyilikte dengeyi tamamen yitirip adaletten sapmadır. |
| [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Sabırsızlık ve tahammülsüzlük | Yalnızca acı ve musibet anındaki sızlanmayı ve dayanıksızlığı ifade eder. | Hayır ve nimet anındaki cimrilik boyutunu içermez. |
| [حرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B5.md) | Komşu | İstek ve tutku | Bir şeyi elde etme yönündeki aşırı arzu ve hırstır. | Musibet anındaki sızlanma ve feryat durumunu kapsamaz. |
| شح | Komşu | Kök salmış cimrilik | Malı ve imkânı elde tutma, başkasına vermeme yönündeki derin bencil tutumdur. | Darlık anındaki sabırsız feryat boyutundan uzaktır. |
| [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) | Zıt | Nefsi tutma ve direnç | Zorlukta kendini bırakmama, bollukta ise ölçüyü kaçırmayıp nefsi dizginlemedir. | هلع kökünün dağıtıcı tepkiselliğine karşı sarsılmaz dengedir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هلع | Aşırı sabırsızlık ve doyumsuzluk | Kötülükte feryat, iyilikte bencilce tutma halidir; iki uçlu savrulmayı aynı anda içerir. | Kesin |
| Latince | impatientia, anxietas | Sabırsızlık, endişeli huzursuzluk | Tahammülsüzlük ve içsel telâşı karşılar; fakat Kur'an'daki cimrilik ve men etme kutbunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | fretfulness, greed, volatile anxiety | Huysuz sabırsızlık, açgözlülük, değişken kaygı | Tek kelimeyle karşılanamaz; hem sızlanmayı hem de menfaat düşkünlüğünü birlikte gerektirir. | Güçlü |
| Almanca | Rastlosigkeit, Ungeduld, Gier | Huzursuzluk, sabırsızlık, hırs | Karakterin istikrarsızlığını ve darlıktaki tahammülsüzlüğü anlatır; iki uçlu ahlaki yapıyı tam kuşatmaz. | Güçlü |
| Fransızca | versatilité anxieuse, avidité | Kaygılı değişkenlik, doyumsuzluk | Şartlar değiştikçe zıt yönlere savrulan psikolojik kırılganlığı ve tutkuyu ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Arabic Dictionary, Georges Latin-German Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هلوع sîgasında mübalağa ismi | Şer dokunduğunda feryat eden, hayır dokunduğunda ise bencilce vermekten kaçınan insan tabiatı | İnsanın yaratılışındaki hamlığı, ilahi terbiye ve namaz gibi ibadetlerle eğitilmediğinde nasıl iki uçlu ahlaki bir krize düştüğünü anlatan bağlam (Meâric [70:19](https://lisan.digital/tr/ayet/70:19.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fıtratı ve irade | İnsanın bu zaaf üzere yaratılmış olmasının ilahi hikmeti ve ahlaki sorumlulukla ilişkisi tartışılmıştır. | Ham fıtrattaki zayıflık ve terbiyeye muhtaçlık. |
| Fıkıh | Zekât ve infak mükellefiyeti | İnsanın hayır dokunduğunda cimrilik etme eğilimi, zekât ve infak emirlerinin psikolojik dayanağı olarak incelenmiştir. | Mülkiyet tutkusu ve infaktan kaçınma direnci. |
| Tefsir | Kur'an'ın kendi kendini tefsiri | Ayetin bizzat kendisini takip eden iki ayetle (şer dokununca cezû‘, hayır dokununca menû‘) tefsir edilmesinin yöntemsel değeri işlenmiştir. | İki uçlu ahlaki savrulma tanımı. |
| Hadis | Müminin sabır ve tevekkülü | Hadislerde en kötü huylardan birinin telâşlı korkaklık ve sarsak cimrilik olduğu belirtilerek kökün ahlaki tehlikesine dikkat çekilmiştir. | Şiddetli sızlanma ve sarsak hırs. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Nefs terbiyesi ve kulluk | Fıtrî hamlık ve istikrarsızlık | İbadet ihtiyacını doğurma | İbadet ve zikirle dengelenmeyen insanın kriz anlarında kolayca isyana sürüklenmesi. | Kesin |
| İlmi | Psikolojik tutarlılık ve duygu yönetimi | Duygusal reaktivite ve aşırı kırılganlık | Dengeyi yitirme mekanizması | Zihnin dış tesirler karşısında nesnel kalmayıp panik ve hırsla savrulması. | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve toplumsal sabır | Toplumsal panik ve zaaf | Güven ortamını çökertme | Toplumun darlıkta kargaşaya, refahta ise dayanışmayı terk edip bencilliğe yönelmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa davranışları ve tasarruf | Panik satışı ve stokçuluk / tekelcilik | Piyasa dengesini bozma | Krizde aşırı panikle elindekini yok pahasına çıkarma, refahta ise bencilce kaynakları kilitleme. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük sönümlemeli osilasyon ve histerezis | Dışarıdan uygulanan kuvvete karşı sistemin enerjiyi yutamayarak zıt genlikler arasında kontrolsüzce salınması ve durum değişimine aşırı gecikmeli / orantısız tepki vermesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Reaktif anksiyete ve oportünist mülkiyetçilik | Bireyin olumsuz durumlarda panik atak ve feryatla çöküş yaşaması; olumlu durumlarda ise empatiyi kaybedip kaynakları başkalarına kapatması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca "bencil" veya sadece "sabırsız/korkak" diyerek tek bir duygu durumuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an kavramı ardışık iki ayetle tanımlar: Darlık ve kötülük dokunduğunda sızlanan (cezû‘), bolluk ve hayır dokunduğunda ise cimrileşip vermeyen (menû‘) iki yönlü karakter bozukluğu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın refahtaki cimriliği ile darlıktaki tahammülsüzlüğünün aynı kök zaaftan beslendiğini fark edememek; ibadetin bu dengeyi nasıl kurduğunu kavramaktan uzaklaşmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi kelimesini hemen ardından gelen ayetlerle bizzat şerh ettiği en mükemmel semantik örneklerden biridir. İnsan psikolojisinin ilahi inşa öncesindeki ham ve kırılgan tabiatını tek bir kavramla özetler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış zafiyetini konu edinen, infak ahlakını temellendiren ve musibetler karşısındaki sabır tutumunu ele alan ayetlerde belirleyicidir (Meâric [70:19](https://lisan.digital/tr/ayet/70:19.md)-35). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Darlık anındaki sabırsız feryat ile bolluk anındaki cimriliğin birbirinden kopuk iki ayrı kusur olduğu zannını düzeltir; her ikisinin de terbiyeden geçmemiş tek bir nefsani zaafın iki ayrı yüzü olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin veya binek hayvanının ürkerek sağa sola savrulması, telâşlı ve sarsak adımlarla aşırı bir hızla kaçışı.
- Soyut anlam: İnsanın dış tesirler ve çevresel şartlar değiştikçe dengeyi koruyamayıp bir uçta feryada, diğer uçta ise bencilce cimriliğe savrulması durumu.
- Sistematik karşılık: Dış koşul $x$ negatif olduğunda tahammülsüzlük tepkisi $f(x) \to -\infty$, pozitif olduğunda ise bencilce tutma tepkisi $f(x) \to 0$ üreten istikrarsız nefis yapısı.
- LaTeX modeli: $$H = \{ (x, y) \mid (x < 0 \implies y = -J) \land (x > 0 \implies y = +M) \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $H$ nefsin helû‘ halini, $x$ insana dokunan dış durumu (negatif değerler şer ve musibeti, pozitif değerler hayır ve zenginliği) simgeler. $y$ ise bu duruma verilen ahlaki tepkidir; $x < 0$ olduğunda tepki şiddetli tahammülsüzlük ve feryat ($-J$, جزوع), $x > 0$ olduğunda ise sımsıkı tutma ve men etmedir ($+M$, منوع). Model, kökün iki uçlu reaktif doğasını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Mearic 70:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/ayet/70:19.md) — هَلُوعًا

إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا

Meal (IK): Gerçekten insan; hırsına düşkün yaratılmıştır.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الهاء واللام
)ع ه ل، ع ل ه، ه ل ع، ل ه ع مستعملات( عهل: العَيْهَلُ: الناقة السَّريعةُ، قال:
وبلْدةٍ تَجَهّمُ الجُـهُـومـا
زجرْتُ فيها عَيْهَلاً رسُوما
مُخْلِصَة الأنْقاءِ أو زَعُومَا

وامْرأةٌ عَيْهَلَةٌ: لا تَسْتَقَرُّ إنَّما هي تَرَدَّدُ إقْبالاً وإدْباراً، وعَيْهَلٌ أيضاً بغير الهاء. فأمَّا النَّاقةُ فلا يقال إلا عَيْهَلٌ بغير الهاء قال:
لِيَبْكَِ أبا الجَدْعاء ضَيْفٌ ومَعْيِلٌ		وأَرْمَلَةٌ تغْشى الدوَاجِن عَيْهَلُ
وأنشد غيره:
فَنِعْمَ مُناخُ ضِيفانٍ وتجرٍ		ومُلقَى زِفْرِ عَيْهَلَةٍ بَجالِ
عله: العَلْهَانُ: منْ تُنَازِعُه نفسُه إلى الشَّيْءِ، عَلِهَ يَعْلَهُ عَلَها، وعَلِهَ الرَّجُلُ: إذا اشْتَدَّ جُوعُه، والعَلْهانُ: الجَائِعُ. وامرأةٌ عَلْهَى، ويُجمعُ على عِلاَهٍ ونِسَوةٌ عَلاَهَى. وعَلِهَ الرَّجُلُ: إذا وقع في المَلاَمَةِ. والعَلْهَان: الظَّلِيمُ. والعالِهُ: النَّعَامَةُ. والعَلَهُ: خُبْثُ النَّفْسِ والحِدَّةِ والانْهمِاك، قال:
بِجُرْد يَعْلَهُ الـداعـي إلـيهـا		متى ركِبَ الفَوارِسُ أو متى لا
والعَلَهُ: أَذى الخُمار. وعَلْهَانُ: رجُلٌ من بني تَميمٍ، قال جرير:
جيئُوا بِمِثْلِ قَعْنَبٍ والعَلْهَانْ
هلع: الهَلَعُ: بُعْدُ الحِرْصِ. رجُلٌ هَلِعٌ هَلُوعٌ هِلْوَاعٌ هِلْوَاعَةٌ: جُزوعٌ حَرِيصٌ. يقال: جاع فَهَلَعَ أي قل صبْرُهُ، قال عمرو بن معد يكرب الزبيدي:
كمْ مِن أخٍ لي مـاجِـدٍ		بَوَّأْتُـهُ بَـيِديَّ لَـحْـدَا
ما إنْ جَزِعْتُ ولا هَـلِ		عْتُ ولا يَرُدُّ بكاي رُشْدا
والهُلاَعُ: الجَزَعُ وأَهْلَعَنِي: أَجْزَعَنِي. وناقةٌ هِلْواعةٌ: حديدةٌ سريعةٌ مِذْعَانٌ، قال الطرماح:
قد تَبَطَّنَتُ بِهِـلْـوَاعَةٍ		عُبرِ أسفارٍ كَتُومِ البُغَامْ
والهَوالعُ من النَّعامِ: الواحدُ هالِعٌ وهالِعَةٌ، وهي الحديدة في مُضِيِّها. وهَلْوَعْتَ فمَضَيْتَ: إذا عَدَوْتَ فأَسْرَعْتَ. ويقال: مالَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعَةٌ: أي ماله جَدْيٌ ولا عَناقٌ.
لهع: اللَّهِعُ: المُسْتَرْسِلُ إلى كلَّ شَيْءٍ. وقد لَهِعَ لَهَعاً ولَهَاعَةً فهو لَهِعٌ.

##### Türkçe

باب العين و الهاء واللام
(**ع ه ل**، **ع ل ه**، **ه ل ع**، **ل ه ع** kullanımlıdır) **عهل**: **العَيْهَلُ**: hızlı dişi deve; dedi ki:
Ve bir belde(ye) ki yüzler(ini) ekşitir, yüzler ekşitme(yi),
Orada bir **عَيْهَل**’i, izler(ini) sürerek, sürdüm,
**مُخْلِصَة** **الأنْقاءِ** yahut **زَعُومَا**.

Ve **امْرأةٌ عَيْهَلَةٌ**: yerleşip durmaz; ancak o, geliş ve gidiş olarak gidip gelmedir; ve **عَيْهَلٌ** da, **الهاء** olmaksızın (vardır). Dişi deveye gelince, **الهاء** olmaksızın ancak **عَيْهَلٌ** denir; dedi ki:
Bir misafir ve bir **مَعْيِلٌ**, **أبا الجَدْعاء** için ağlasın;
Ve evcil hayvanlara uğrayan bir dul(la birlikte) bir **عَيْهَلُ**.
Ve başkası inşad etti:
İki misafirin ve bir tüccarın konaklaması ne güzel;
Ve bir **عَيْهَلَةٍ**’nin iç çekişinin bırakıldığı yer, **بَجالِ**.

**عله**: **العَلْهَانُ**: nefsi onu şeye çekiştiren kimse; **عَلِهَ يَعْلَهُ عَلَها**. Ve **عَلِهَ الرَّجُلُ**: açlığı şiddetlendiği zaman; ve **العَلْهانُ**: aç olan. Ve **امرأةٌ عَلْهَى**; ve **عِلاَهٍ** üzere cem‘ olunur; ve **نِسَوةٌ عَلاَهَى**. Ve **عَلِهَ الرَّجُلُ**: kınanmaya düştüğü zaman. Ve **العَلْهَان**: devekuşu erkeği. Ve **العالِهُ**: devekuşu dişisi. Ve **العَلَهُ**: nefsin kötülüğü, keskinlik ve kendini kaptırma; dedi ki:
Çağıran, ona (doğru) çağırır, **بِجُرْد** ile **يَعْلَهُ**;
Ne vakit süvariler biner, yahut ne vakit binmezler.
Ve **العَلَهُ**: mahmurluğun eziyeti. Ve **عَلْهَانُ**: Benî Temîm’den bir adam; Cerîr dedi:
**قَعْنَبٍ**’in ve **العَلْهَانْ**’ın benzerini getirin.

**هلع**: **الهَلَعُ**: hırsın uzaklığı. **رَجُلٌ هَلِعٌ هَلُوعٌ هِلْوَاعٌ هِلْوَاعَةٌ**: çok sızlanan, hırslı. Denir: acıktı da **فَهَلَعَ**; yani sabrı azaldı; Zübeydî Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
Nice benim için şerefli kardeş(ler)den,
Onu iki elimle bir lahde yerleştirdim;
Ne sızlandım ne de **هَـلِعْتُ**;
Ve ağlayışım bir rüşdü geri çevirmez.

Ve **الهُلاَعُ**: sızlanma; ve **أَهْلَعَنِي**: beni sızlandırdı. Ve **ناقةٌ هِلْواعةٌ**: keskin, hızlı, çabuk boyun eğen; Tırmâh dedi:
Onunla bir **بِهِـلْـوَاعَةٍ**’ye büründüm,
Yolculukların geçişi(nde), boğuk böğürtülü.

Ve devekuşundan **الهَوالعُ**: teki **هالِعٌ** ve **هالِعَةٌ**; o, gidişinde keskin olandır. Ve **هَلْوَعْتَ فمَضَيْتَ**: koşup hızlandığın zaman. Ve denir: onun için **هِلَّعٌ** yoktur ve **هِلَّعَةٌ** yoktur; yani onun için oğlak yoktur ve dişi oğlak yoktur.

**لهع**: **اللَّهِعُ**: her şeye doğru salıverilmiş olan. Ve gerçekten **لَهِعَ لَهَعاً ولَهَاعَةً**; o hâlde o, **لَهِعٌ**’dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَلَعُ: أفحشُ الجزعِ. وقد هَلِعَ بالكسر، فهو هَلِعٌ وهَلوعٌ. وقد جاء في الحديث: "من شرِّ ما أوتِيَ العبدُ شُحٌّ هالِعٌ، وجبنٌ خالِعٌ" أي يجزع فيه العبد ويحزن. وحكى يعقوب: رجلٌ هُلَعَةٌ، إذا كان يَهْلَعُ ويجزعُ ويَسْتَجيعُ سريعاً. ويقال: ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعَةٌ، أي ما له جَدْيٌ ولا عَناقٌ. ويقال: ناقةٌ هِلْواعٌ وهِلْواعَةٌ، أي سريعةٌ حديدةٌ مِذْعانٌ. وقد هَلْوَعَتْ، أي أسرعتْ. وذئبٌ هُلَعٌ بُلَعٌ، فالهَلَعُ من الحرص، والبَلَعُ من الابتلاع. والهالِعُ: النعامُ السريعُ في مُضِيِّه، والنعامة هالِعَةٌ.

##### Türkçe

**الهَلَعُ**: **الجزعِ**’in en çirkini (en aşırısı). Ve kesre ile **هَلِعَ** olmuştur; o hâlde o **هَلِعٌ** ve **هَلوعٌ**dur. Ve hadiste gelmiştir: "Kulun verildiği şeylerin şerrinden: **شُحٌّ هالِعٌ** ve **جبنٌ خالِعٌ**" yani onda kul **يجزع** eder ve hüzünlenir. Ve Ya‘kūb hikâye etti: **رجلٌ هُلَعَةٌ**; eğer **يَهْلَعُ** eder ve **يجزعُ** eder ve çabucak **يَسْتَجيعُ** ederse. Ve denilir: onun için ne **هِلَّعٌ** vardır ne de **هِلَّعَةٌ**; yani onun için ne **جَدْيٌ** vardır ne de **عَناقٌ**. Ve denilir: **ناقةٌ هِلْواعٌ** ve **هِلْواعَةٌ**; yani hızlı, keskin, **مِذْعانٌ**. Ve **هَلْوَعَتْ** olmuştur; yani hızlandı. Ve **ذئبٌ هُلَعٌ بُلَعٌ**; öyleyse **الهَلَعُ** hırstan, **البَلَعُ** ise yutmadan (yutkunup yutmaktan)dır. Ve **الهالِعُ**: gidişinde hızlı olan devekuşudur; ve dişi devekuşu **هالِعَةٌ**dır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والهاء مع اللام
عله ، عهل ، لهع ، هلع
استعمل من وجوهه : عله ، عهل ، لهع ، هلع .
عله : أبو عبيد قال : العَلِهُ : الذي يتردّد متحيّراً ، والمتبلّد مثله . ومنه قول لبيد يصف بقرة وحشيةً أكل السباعُ ولدَها :
عَلِهت تبلَّدُ في نِهاء صُعائدٍ
سَبعاً تُؤاماً كاملاً أيامُها
وقال غيره : فرسٌ عَلْهَى : نشيطة نزقة .
وقال الليث : العَلْهان : مَن تنازعه نفسُه إلى الشرّ . والفعلُ عَلِهَ عَلَهاً . قال : والعَلْهان : الجائع ، والمرأة عَلْهَى . قال : والعَلَه أصله الحِدّة والانهماك وأنشد :
وجُردٍ يَعْلَهُ الداعي إليها
متى ركب الفوارسُ أو متى لا
قال : والعَلْهان . الظَّليم . والعالِهُ : النّعامة . قال : والعَلَه أيضاً : خُبثُ النفْس وأذى الخُمار .
وقال أبو سعيد : رجلٌ عَلْهان عَلاَّن . فالعَلْهان : الجازع والعَلاَّن : الجائع .
وقال شمر : قال خالد بن كلثوم : العَلْهاء : ثوبان يُندَف فيهما وبر الإبل يلبسهما الشُّجاع تحت الدِّرع يتوقّى بهما من الطعن . وقال عمرو بن قمئة :
وتَصَدَّى لِتَصرَعَ البَطَلَ الأر
وَعَ بين العَلْهاء والسِّربالِ
وقال شمر في كتابه في السلاح : من أسماء الدروع العلماء بالميم ، قال : ولم أسمعه إلا في بيت زهير بن جَنَاب :
وتصدَّى لتصرعَ البَطلَ الأر
وَعَ بين العَلْماء والسِّربالِ
قال : تصدَّى يعني المنية لتصيب البطل المتحصِّن بدرعه وثيابه . وقرأت القول الأول له بخطِّه أيضاً في كتابه ( غريب الحديث ) فظننتُ أنه رواه مرة بالهاء ومرة بالميم .
عهل : أبو عبيد : العيهل : السريعة من الإبل .
وقال الليث مثله . قال : وامرأة عيهلة : لا تستقرّ نَزقاً تَرَدَّدُ إقبالاً وإدباراً . قال : ويقال للمرأة عيهل وعيهلة ، ولا يقال للناقة إلا عيهل . وأنشد :
ليَبكِ أبا الجدعاء ضيفٌ مُعيَّلٌ
وأرملةٌ تغشى الدَّواخنَ عَيهلُ
وأنشد غيره :
فنعم مُناخ ضِيفانٍ وتَجْر
ومُلقَى زِفر عيهلةٍ بَجَالِ
وقال شمر : ناقة عَيْهلة : ضخمة عظيمة . قال : ولا يقال جمل عيهل ، ويقال ناقة عيهلة وعَيهل ، وقال عبد الله بن الزبير الأسديّ :
جُماليّة أو عَيْهل شَدْقمية
بها من نُدوب النِّسعِ والكُور عاذرُ
لهع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : في فلانٍ لهيعةٌ ، إذا كان فيه فترة وكسل .
وقال الليث : اللَّهِع من الرجال :
المسترسل إلى كلَ . وقد لَهِعَ لَهَعاً ، فهو لَهِعٌ ولهيع .
وقال غيره : رجلٌ فيه لَهيعةٌ ولهاعةٌ ، أي غفلة . وقيل : اللهِيعة : التَّواني في الشراء والبيع حتَّى يُغبَن .
وقال الأصمعيّ : تَلَهْيَعَ في كلامه ، إذا أفرطَ ، وكذلك تَبلتَعَ . قال : ودخل مَعْبَد بن طَوق العنبريّ على أمير فتكلَّم وهو قائمٌ فأحسن ، فلما جلس تَلهيَعَ في كلامه فقيل له : يا معبد ، ما أظرفك قائماً وأمْوَقك جالساً فقال : إذا قُمت جَدَدْت ، وإذا جلستُ هزلت .
هلع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَأَوْعَى إِنَّ الإِنسَانَ ) ( المعَارج : 19 ) . أخبرني المنذريّ عن أبي طالب عن أبيه عن الفراء أنه قال : الهَلُوع : الضَّجور ، وصفتُه كما قال الله تعالى ذكره : ( هَلُوعاً إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ) ( المعَارج : 20 ) ( جَزُوعاً وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً ) ( المعَارج : 21 ) . فهذه صفة الهَلُوع . وقد هَلِعَ يَهلَعُ هَلَعاً .
وروى أبو العباس عن سلمة عن الفراء أنه قال : ناقة هِلواعٌ ، وهي التي تضجر فتسرع بالسير .
وقال أبو إسحاق : الهَلُوع : الذي يفزع ويجزع من الشر .
وقال الليث : ناقة هِلواعٌ : حديدة سريعة مِذعان . قال الطِّرِمَّاح :
قد تبطّنتُ بهِلواعةٍ
عُبْرِ أسفارٍ كَتوم البُغامْ
وقد هَلْوَعَتْ هَلْوعةً ، إذا مضت وجدَّت .
قال : والهوالع من النَّعام ، الواحدة هالع وهالعة ، وهي الحديدة في مُضيِّها . وأنشد الباهليُّ قول المسيَّب بن عَلَس يصف ناقةً شبَّهها بالنعامة :
صَكَّاء ذِعلبة إذا استدبرتَها
حَرَج إذا استقبلتها هِلواعِ
قال : وقال الأصمعيّ : ناقة هِلواعٌ : فيها نَزَق وخِفّة . وقال غيره : هي النَّفور وقال الباهليّ : قوله ( صَكّاء ) شبّهها بالنعامة ثم وصفَ النعامة بالصَّكَك ، وليس الصكَّاء من صفة الناقة .
أبو عبيد عن أبي زَيد : يقال : ما لَهُ هِلّع ولا هِلّعة ، أي ماله جدي ولا عَنَاق .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الهَوْلع : الجَزَع .
وقال أبو الوازع عن الأشجعيّ : رجلٌ هَمَلَّع وهَوَلَّعٌ ، وهو من السُّرعة .
وقال غيره : ذئبٌ هُلَعٌ بُلَع . والهُلَع : الحريص على الشيء . والبُلَع من الابتلاع .

##### Türkçe

باب العين والهاء مع اللام
**عله** ، **عهل** ، **لهع** ، **هلع**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عله** ، **عهل** ، **لهع** ، **هلع**.

**عله**: Ebû Ubeyd dedi: **العَلِهُ**: şaşkın olarak tereddüt eden; ve sersemleşmiş olan da onun gibidir. Ondandır: Lebîd’in, yırtıcıların yavrusunu yediği bir yaban ineğini vasfederek söylediği sözü:
عَلِهت تبلَّدُ في نِهاء صُعائدٍ
سَبعاً تُؤاماً كاملاً أيامُها
Başka biri dedi: **فرسٌ عَلْهَى**: çevik, ürkek-sıçrayıcı.
Leys dedi: **العَلْهان**: nefsi onu şerre çekiştiren kimse. Fiil: **عَلِهَ** **عَلَهاً**. Dedi: **العَلْهان**: aç olan; kadın ise **عَلْهَى**. Dedi: **العَلَه**’in aslı keskinlik ve aşırı dalma/kapılmadır; ve şu beyti şahit getirdi:
وجُردٍ يَعْلَهُ الداعي إليها
متى ركب الفوارسُ أو متى لا
Dedi: **العَلْهان**: devekuşu erkeği. **العالِهُ**: devekuşu. Dedi: **العَلَه** ayrıca: nefsin kötülüğü ve mahmurluğun eziyeti.
Ebû Saîd dedi: **رجلٌ عَلْهان عَلاَّن**. **العَلْهان**: telaşlı/ürkmüş; **العَلاَّن**: aç.
Şemmer dedi: Hâlid b. Kulsûm dedi: **العَلْهاء**: iki elbise; onların içinde deve tüyü atılır (didiklenir); yiğit onları zırhın altında giyer; onlarla mızrak darbelerinden sakınır. Amr b. Kumey’e dedi ki:
وتَصَدَّى لِتَصرَعَ البَطَلَ الأر
وَعَ بين العَلْهاء والسِّربالِ
Şemmer, silah hakkındaki kitabında dedi: zırhların adlarındandır **العلماء** (mîm ile). Dedi: onu ancak Züheyr b. Cenâb’ın beytinde işittim:
وتصدَّى لتصرعَ البَطلَ الأر
وَعَ بين العَلْماء والسِّربالِ
Dedi: **تصدَّى** yani: zırhı ve elbiseleriyle tahkimli olan yiğide isabet etsin diye ölüm karşısına dikildi. Onun ( **غريب الحديث** ) kitabında da kendi hattıyla birinci sözü okudum; böylece onun onu bir defa **الهاء** ile, bir defa **الميم** ile rivayet ettiğini sandım.

**عهل**: Ebû Ubeyd: **العيهل**: develerden hızlı olan.
Leys de onun benzerini söyledi. Dedi: **وامرأة عيهلة**: ataklık/ürkeklikten yerinde durmaz; geliş ve gidiş olarak gidip gelir. Dedi: kadına **عيهل** ve **عيهلة** denir; dişi deveye ise ancak **عيهل** denir. Şu beyti şahit getirdi:
ليَبكِ أبا الجدعاء ضيفٌ مُعيَّلٌ
وأرملةٌ تغشى الدَّواخنَ عَيهلُ
Başka biri de şunu şahit getirdi:
فنعم مُناخ ضِيفانٍ وتَجْر
ومُلقَى زِفر عيهلةٍ بَجَالِ
Şemmer dedi: **ناقة عَيْهلة**: iri, büyük. Dedi: **جمل عيهل** denmez; **ناقة عيهلة** ve **عَيهل** denir. Abdullah b. ez-Zübeyr el-Esedî dedi ki:
جُماليّة أو عَيْهل شَدْقمية
بها من نُدوب النِّسعِ والكُور عاذرُ

**لهع**: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: “Falanda **لهيعةٌ** vardır” (denir); onda gevşeklik ve tembellik olduğunda.
Leys dedi: erkeklerden **اللَّهِع**: her şeye gevşekçe salıverilen. Ve **لَهِعَ** **لَهَعاً**; o halde o **لَهِعٌ** ve **لهيع**’dir.
Başka biri dedi: Bir adamda **لَهيعةٌ** ve **لهاعةٌ** vardır; yani gaflet. Ve denildi: **اللهِيعة**: alış ve satışta ağırdan alma; ta ki aldatılıp zarara sokuluncaya kadar.
Asmaî dedi: **تَلَهْيَعَ** sözünde (denir); aşırıya gittiğinde; bunun gibi **تَبلتَعَ**. Dedi: Ma‘bed b. Tavk el-Anberî bir emîrin yanına girdi; ayakta iken konuştu ve güzel yaptı; oturunca sözünde **تَلهيَعَ** etti; ona denildi ki: “Ey Ma‘bed, ayakta ne kadar zarif, otururken ne kadar ahmak!” O dedi: “Kalktığımda ciddileşirim; oturduğumda şakalaşırım.”

**هلع**: Allah celîl ve azîz dedi: ( فَأَوْعَى إِنَّ الإِنسَانَ ) ( **المعَارج**: 19 ). Münzirî bana Ebû Tâlib’den, o da babasından, o da Ferrâ’dan haber verdi ki o dedi: **الهَلُوع**: çok sızlanan/huysuzlanan. Onun sıfatı, Allah Teâlâ’nın zikrettiği gibi: ( هَلُوعاً إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ) ( **المعَارج**: 20 ) ( جَزُوعاً وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعاً ) ( **المعَارج**: 21 ). İşte bu, **الهَلُوع**’un sıfatıdır. Ve **هَلِعَ** **يَهلَعُ** **هَلَعاً**.
Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, o da Ferrâ’dan rivayet etti ki o dedi: **ناقة هِلواعٌ**: o, bıkkınlık gösterip yürüyüşte hızlanan (dişi deve)dir.
Ebû İshâk dedi: **الهَلُوع**: şerden korkup ürken ve sızlanıp feryat eden kimsedir.
Leys dedi: **ناقة هِلواعٌ**: keskin, hızlı, boyun eğen. Tırimmâh dedi ki:
قد تبطّنتُ بهِلواعةٍ
عُبْرِ أسفارٍ كَتوم البُغامْ
Ve **هَلْوَعَتْ** **هَلْوعةً**; yani geçti ve ciddiyetle hızlandı.
Dedi: **الهوالع** devekuşlarındandır; teki **هالع** ve **هالعة**’dır; o, gidişinde keskin/hızlı olandır. Bâhilî, Müseyyeb b. ‘Ales’in, devekuşuna benzettiği bir dişi deveyi vasfeden sözünü şahit getirdi:
صَكَّاء ذِعلبة إذا استدبرتَها
حَرَج إذا استقبلتها هِلواعِ
Dedi: Asmaî dedi: **ناقة هِلواعٌ**: onda ataklık ve hafiflik vardır. Başka biri dedi: o, ürkek-kaçıcıdır. Bâhilî dedi: onun ( **صَكّاء** ) sözü: onu devekuşuna benzetti, sonra devekuşunu **الصَّكَك** ile vasfetti; **الصكَّاء** dişi devenin sıfatından değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denir ki: “Onun ne **هِلّع**’ı vardır ne **هِلّعة**’si”; yani onun ne oğlağı vardır ne dişi keçi yavrusu.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الهَوْلع**: telaş/ürküntü.
Ebû’l-Vâzi‘, Eşca‘î’den: **رجلٌ هَمَلَّع وهَوَلَّعٌ**: o, süratten (olan)dır.
Başka biri dedi: **ذئبٌ هُلَعٌ بُلَع**. **الهُلَع**: şeye karşı hırslı olan. **البُلَع** ise yutmadan ( **الابتلاع** )dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء واللام وما يثلثهما)
(هلم) الهاء واللام والميم ليس فيه إلا قولهم هَلُمَّ: كلمة دعوة إلى شَيء. قالوا: وأصلها هَلْ أَؤُمُّ، كلامُ مَن يريد إتيان الطعام، ثمَّ كثُرت حتَّى تكلَّم بها الدَّاعي، مثل قولهم: تَعَالَ، أي اعْلُ، ثمَّ كثُرت حتّى قالها مَن كان أسفَلَ لمن كان فَوق. ويحتمل أنْ يكون معناها هلْ لك في الطَّعام أُمَّ، أي اقصِدْ. والذي عندنا في ذلك أنَّه من الكلام المُشكِل. وقد مرَّ مثلُه.
(هلا) الهاء واللام والحرف المعتلّ. يقولون: هَلاَ. كملةٌ تسكَّنُ بها الإناث عند مقارنةِ الفحل إيَّاها. قال:
* ألاَ حيِّيا لَيلَى وقُولاَ لها هَلاَ([1]) *
ويقال: ذهَبَ بذي هِلِيَّان، أي حيث لا يُدرَى.
(هلب) الهاء واللام والباء: أصلٌ يدلُّ على سُبوغٍ في شيءٍ وسَعَة. فالهُلْب: ما غلُظ من الشَّعر، كشعر الذَّنَب. وعيشٌ أهْلَبُ: واسع، كما يقال: عيش أزَبُّ. ويومٌ هَلاَّبٌ، إذا كان مطرُه دائماً في لِين. والهَلاَّبة: الرّيح الباردة مع قَطْرٍ([2])، ولذلك يقال لِشدَّة الزمان هُلْبَة. وإنَّما قِيل فرسٌ مهلوبٌ لأنّه قد جُزَّ هُلْبُ ذَنبِه.
(هلت) الهاء واللام والتاء. ليس بشيء، إلاَّ أنهم يقولون: الهَلْت: الجماعة([3]). [والهُلاَت([4])]: الاستِرخاء.
(هلج) الهاء واللام والجيم ليس بشيء. ويقولون: هَلَج: أتَى بكلامٍ ولا يوثَق به.
(هلس) الهاء واللام والسين يدلُّ على إخفاء شيءٍ: من كلامٍ وغيره. يقال: أهْلَسَ في الضَّحِك: أخْفاه. قال:
* تضحك مني ضَحِكاً إهلاسَا([5]) *
وهالَسَ فُلاناً: سارَّهُ. والمهلوسُ: الضَّعيف العَقْل، وهو القياس. والهُلاَس [شِبْه السُّلال من الهُزال([6])]، كأنَّ لحمَه خَفِيَ وتوارَى.
ومما شذَّ عن الباب الهَلْس: الخَيْر الكثير([7]).
(هلع) الهاء واللام والعين: يدلُّ على سُرعةٍ وحِدَّة. وناقة هِلْوَاعٌ: حديدة سريعة. ونعامةٌ هالِعٌ كذلك. ومنه الهَلَعُ في الإنسان: شِبْه الحِرْص. ورجلٌ هَلِعٌ وهَلُوع.
قال ابن السِّكِّيت: رجلٌ هُلْعَة يَهْلَعُ ويَجْزَع سريعاً. ويقال: ما لَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعة، أي جَدْيٌ ولا عَنَاق، وسمِّيا بذلك لنَزقِهما.
(هلف) الهاء واللام والفاء: كلماتٌ متقاربةُ القِياس تدلُّ على كِبَر وضِخَم. والهِلَّوفُ: الشَّيخ الضَّخم. واللِّحيةُ الضخْمة هِلَّوفةٌ، والجمل الكبير هِلَّوْف.
(هلك) الهاء واللام والكاف: يدلُّ على كَسْرٍ وسُقوط. منه الهلاك: السُّقوط، ولذلك يقال للميت هَلَكَ. واهتَلكت القَطاةُ خَوْفَ البازِي: رمَتْ بنَفْسها على المهالك. فأمَّا قول الهذليّ([8]):
* ولا هُلُكِ المفارِشِ عُزَّل([9]) *
فيقول: ليس أمَّهاتُهم أمَّهات سَوء. وامرأةٌ هَلوكٌ، إذا تَهالكت في غُنْجها متكسِّرة. ولا يقال رجلٌ هلوك. والمُهْتَلِك: الذي يَهتلِك أبداً إلى مَن يكفُلُه، وناسٌ مهتلكون وهُلاَّك. وقول الحُطيئة:
مُستَهلِكُ الوِرْدِ كالأسْدِيِّ قد جَعَلَتْ *** أيدِي المطيِّ به عاديّةً رُغُبَا([10])
قالوا: مسهتلِك: جادٌّ والقياسُ لا يدلُّ إلاَّ على ما ذكرناه في صِفة القطاة إذا* اهتلكَتْ من خَوف البازي. والأرضُ الهَلَكِينُ([11]): الجَدْبة. والهَلَك: الشَّيء الهالك. والهَلَك: المَهْوَى بين الجبلَين. قال ذو الرُّمَّة:
تَرَى قُرْطَهَا في واضِحِ اللِّيتِ مُشْرِفاً *** على هَلَكٍ في نَفْنَفٍ يَتَطَوَّحُ([12])
أمَّا الهالكي فالحدَّاد، يقولون: نُسِبَ إلى الهالك بن عَمرو بن أسد بن خُزَيمة، وكان يَعْمَل الحديد، ولذلك قيل لبني أسدٍ: القُيُون.
---------------------__
([1]) البيت للنابغة الجعدي، يقوله في ليلى الأخيلية. اللسان (هلا) واللآلئ 282. وعجزه:
* فقد ركبت أمراً أغر محجلا *
([2]) في الأصل: "قطعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) لم أجد هذا في غير المجمل والمقاييس. والذي في القاموس: "والهلتات: الجماعة يقيمون ويظعنون". وفي مادة (هلث): "الهلثي والهلثاء والهلثاءة ويكسران، والهلثة بالضم: جماعة علت أصواتهم". والذي في اللسان (هلت): "والهلتاءة: الجماعة من الناس يقيمون ويظعنون. هذه رواية أبي زيد، ورواها ابن السكيت بالثاء" وصنع في مادة (هلت) صنيع صاحب القاموس وزاد عليه "الهلثاة" عن ثعلب.
([4]) التكملة من المجمل، ولم ترد في اللسان ولا القاموس. وجاءت بالثاء في القاموس فقط.
([5]) أنشده في اللسان (هلس) والمخصص (2: 145/14: 262).
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([8]) هو أبو كبير الهذلي، كما في المجمل وديوان الهذليين (2: 90).
([9]) البيت بتمامه كما في الديوان:
سجراء نفسي غير جمع أشابة *** حشدا ولا هلك المفارش عزل
 ([10]) وكذا جاءت روايته في الديوان 4 واللسان (أسد). وفي اللسان (هلك): "عادية ركبا".
([11]) يقال هلكين وهلكون أيضاً.
([12]) ديوان ذي الرمة 82 واللسان (هلك)، والكامل 145 ليبسك.

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve **اللام** ve onları üçleyen şeyler)

(**هلم**) **الهاء** ve **اللام** ve **الميم**; onda ancak onların “**هَلُمَّ**” demeleri vardır: bir şeye çağrı kelimesi. Dediler ki: aslı **هَلْ أَؤُمُّ**’dur; bu, yemeğe gelmek isteyenin sözüdür; sonra çoğaldı, ta ki çağıran onunla konuştu; onların “**تَعَالَ**” demeleri gibi; yani “yüksel”; sonra çoğaldı, ta ki aşağıda olan, yukarıda olana onu söyledi. Ve muhtemeldir ki manası “yemekte senin için **أُمَّ** var mı?”, yani “kastet” olsun. Bizim katımızda bunda olan, onun müşkil sözden olduğudur. Benzeri geçmiştir.

(**هلا**) **الهاء** ve **اللام** ve illetli harf. Derler: **هَلاَ**. Erkek damızlığın ona yaklaşması sırasında dişilerle sükûnet verilen bir kelimedir. Dedi ki:
* ألاَ حيِّيا لَيلَى وقُولاَ لها **هَلاَ**([1]) *
Ve denir: **ذهَبَ بذي هِلِيَّان**, yani bilinmeyen yere.

(**هلب**) **الهاء** ve **اللام** ve **الباء**: bir asıl; bir şeyde yaygınlık ve genişliğe delalet eder. İşte **الهُلْب**: kıldan kalın olan şey; kuyruk kılı gibi. Ve **عيشٌ أهْلَبُ**: geniş; denildiği gibi: **عيش أزَبُّ**. Ve **يومٌ هَلاَّبٌ**, eğer yağmuru yumuşaklık içinde sürekli ise. Ve **الهَلاَّبة**: damlacıkla birlikte soğuk rüzgâr([2]); bundan dolayı zamanın şiddetine **هُلْبَة** denir. Ancak “**فرسٌ مهلوبٌ**” denildi; çünkü kuyruğunun **هُلْب**’u kırpılmıştır.

(**هلت**) **الهاء** ve **اللام** ve **التاء**. Bir şey değildir; ancak onların “**الهَلْت**: topluluk([3])” demeleri müstesna. [Ve **الهُلاَت([4])**]: gevşeklik.

(**هلج**) **الهاء** ve **اللام** ve **الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **هَلَج**: güvenilmeyen bir söz getirdi.

(**هلس**) **الهاء** ve **اللام** ve **السين** bir şeyi gizlemeye delalet eder: sözden ve başkasından. Denir: **أهْلَسَ في الضَّحِك**: onu gizledi. Dedi ki:
* تضحك مني ضَحِكاً إهلاسَا([5]) *
Ve **هالَسَ** falancayı: ona sır söyledi. Ve **المهلوسُ**: aklı zayıf olan; ve bu kıyastır. Ve **الهُلاَس** [zayıflıktan sülâle benzeri([6])]; sanki eti gizlenmiş ve saklanmıştır.
Ve babdan şâz olanlardan: **الهَلْس**: çok hayır([7]).

(**هلع**) **الهاء** ve **اللام** ve **العين**: sürat ve keskinliğe delalet eder. Ve **ناقة هِلْوَاعٌ**: keskin, hızlı. Ve **نعامةٌ هالِعٌ** da böyledir. Ve ondan, insanda **الهَلَعُ**: hırs benzeri. Ve **رجلٌ هَلِعٌ** ve **هَلُوع**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **رجلٌ هُلْعَة**; **يَهْلَعُ** ve **يَجْزَع** hızlıca. Ve denir: onun için **هِلَّعٌ** yoktur ve **هِلَّعة** yoktur; yani oğlak yoktur ve dişi oğlak yoktur; ikisi de ataklıkları sebebiyle böyle adlandırıldı.

(**هلف**) **الهاء** ve **اللام** ve **الفاء**: kıyası birbirine yakın kelimeler; büyüklük ve iriliğe delalet eder. Ve **الهِلَّوفُ**: iri ihtiyar. Ve iri sakal **هِلَّوفةٌ**’dir; ve büyük deve **هِلَّوْف**’tur.

(**هلك**) **الهاء** ve **اللام** ve **الكاف**: kırılmaya ve düşmeye delalet eder. Ondan **الهلاك**: düşüş; bundan dolayı ölüye **هَلَكَ** denir. Ve **اهتَلكت القَطاةُ خَوْفَ البازِي**: kendini helâk yerlerine attı. أما Hüzeli’nin([8]) sözü:
* ولا هُلُكِ المفارِشِ عُزَّل([9]) *
Şöyle der: anneleri kötü anneler değildir. Ve **امرأةٌ هَلوكٌ**, eğer nazında kırılarak kendini bırakırsa. Ve **رجلٌ هلوك** denmez. Ve **المُهْتَلِك**: daima kendisini kefil olacak kimseye atan kimsedir; ve **ناسٌ مهتلكون** ve **هُلاَّك**. Ve Hutay’e’nin sözü:
مُستَهلِكُ الوِرْدِ كالأسْدِيِّ قد جَعَلَتْ *** أيدِي المطيِّ به عاديّةً رُغُبَا([10])
Dediler: **مسهتلِك**: ciddi; ve kıyas ancak, bazdan korkudan **اهتلكَتْ** olan katanın sıfatında zikrettiğimize delalet eder. Ve **الأرضُ الهَلَكِينُ([11])**: kıtlık. Ve **الهَلَك**: helâk olan şey. Ve **الهَلَك**: iki dağ arasındaki uçurum. Zü’r-Rumme dedi:
تَرَى قُرْطَهَا في واضِحِ اللِّيتِ مُشْرِفاً *** على هَلَكٍ في نَفْنَفٍ يَتَطَوَّحُ([12])
أما **الهالكي** ise demircidir; derler: **الهالك** b. **عَمرو** b. **أسد** b. **خُزَيمة**’ye nisbet edildi; demir işlerdi; bundan dolayı **بني أسد**’e: **القُيُون** denildi.
---------------------__
([1]) Beyit Nâbiga el-Ca‘dî’nindir; onu Leylâ el-Ahîliyye hakkında söyler. el-Lisân (**هلا**) ve el-Leâlî 282. Ve ikinci mısraı:
* فقد ركبت أمراً أغر محجلا *
([2]) Asılda: “قطعة”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([3]) Bunu el-Mücmel ve el-Mekâyîs’ten başka yerde bulmadım. Ve Kâmûs’ta olan: “**والهلتات**: topluluk; ikamet ederler ve göçerler.” Ve (**هلث**) maddesinde: “**الهلثي** ve **الهلثاء** ve **الهلثاءة**; ikisi de kesrelenir; ve **الهلثة** damme ile: sesleri yükselen topluluk.” Ve el-Lisân’da (**هلت**): “**والهلتاءة**: insanlardan topluluk; ikamet ederler ve göçerler. Bu, Ebû Zeyd’in rivayetidir; İbnü’s-Sikkît onu **الثاء** ile rivayet etti.” Ve (**هلت**) maddesinde Kâmûs sahibinin yaptığı gibi yaptı ve ona Sa‘leb’den “**الهلثاة**”yi ekledi.
([4]) Tekmile el-Mücmel’dendir; el-Lisân’da ve Kâmûs’ta gelmedi. Ve yalnız Kâmûs’ta **الثاء** ile geldi.
([5]) el-Lisân’da (**هلس**) ve el-Muhassas’ta (2: 145/14: 262) onu şâhid getirdi.
([6]) Tekmile el-Mücmel’dendir.
([7]) Kâmûs’ta zikredildi; el-Lisân’da zikredilmedi.
([8]) O, el-Mücmel’de ve Hüzeli’lerin divanında (2: 90) olduğu üzere Ebû Kebîr el-Hüzelî’dir.
([9]) Beyit, divanda tamamıyla şöyledir:
سجراء نفسي غير جمع أشابة *** حشدا ولا هلك المفارش عزل
 ([10]) Rivayeti divan 4’te ve el-Lisân’da (**أسد**) böyle geldi. Ve el-Lisân’da (**هلك**): “**عادية ركبا**”.
([11]) **هلكون** da denir.
([12]) Zü’r-Rumme divanı 82 ve el-Lisân (**هلك**), ve el-Kâmil 145 (Libsik).

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ل ع
رجل هلوع وهلع وبه هلع‏:‏ جزع شديد‏.‏
وناقة هلواعٌ‏:‏ سريعة‏.‏

##### Türkçe

ه ل ع
**رجل هلوع** ve **هلع** ve onda **هلع**: şiddetli bir telaşlanma.
Ve **ناقة هلواعٌ**: hızlı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَلَعُ: الحِرْصُ، وقيل: الجَزَعُ وقِلّةُ الصبرِ، وقيل: هو أَسْوأُ الجَزَعِ وأَفْحَشُه، هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً، فهو هَلِعٌ وهَلُوعٌ؛ ومنه قول هشام بن عبد الملك لِشَبَّةَ بن عَقَّالٍ حين أَراد أَن يقبِّل يده: مَهْلاً يا شبَّةُ فإِن العرب لا تفعل هذا إِلا هُلُوعاً وإِن العَجَم لم تفعله إِلا خُضوعاً. والهِلاعُ والهُلاعُ: كالهُلُوعِ. ورجلٌ هَلِعٌ وهالِعٌ وهَلُوعٌ وهِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: جَزُوعٌ حرِيصٌ. والهَلَعُ: الحُزْنُ، تميميَّة. والهَلِعُ: الحَزِينُ. وشُحٌّ هالِعٌ: مُحْزِنٌ. وفي التنزيل: إِنّ الإِنسان خُلِقَ هَلُوعاً؛ قال معمر والحسن: هو الشَّرِهُ، وقال الفراء: الهَلُوعُ الضَّجُورُ، وصفته كما قال تعالى: إِذا مَسَّه الشر جَزُوعاً وإِذا مسه الخيرُ مَنُوعاً، فهذه صفته. والهَلُوعُ: الذي يَفْزَعُ ويَجْزَعُ من الشرّ. قال ابن بري: قال أَبو العباس المبرد: رجلٌ هَلُوعٌ إِذا كان لا يصبر على خير ولا شرّ حتى يفعل في كل واحد منهما غير الحق، وأَورد الآية وقال بعدها: قال الشاعر:
ولي قَلْبٌ سَقِيمٌ ليس يَصْخُو،
ونَفْسٌ ما تُفِيقُ من الهُلاعِ
وفي الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ المَرءُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالِعٌ أَي يَجْزَعُ فيه العبدُ ويَحْزَنُ كما يقال: يومٌ عاصِفٌ ولَيْلٌ نائِمٌ، ويحتمل أَيضاً أَن يقول هالِعٌ للازدواج مع خالِع، والخالِعُ: الذي كأَنه يَخْلَعُ فُؤادَه لشِدَّتِه. وهَلِعَ هَلَعاً: جاعَ. والهَلَعُ والهُلاعُ والهَلَعانُ: الجُبْنُ عند اللِّقاءِ. وحكى يعقوب: رجل هُلَعةٌ مثل هُمَزةٍ إِذا كان يَهْلَعُ ويَجْزَعُ ويَسْتَجِيعُ سَرِيعاً. وفي ترجمة هَرع قال أَبو عمرو: الهَيْرَعُ والهَيْلَعُ الضعيف. ابن الأَعرابي: الهَوْلَعُ الجَزِعُ. وذئبٌ هَلَعٌ بُلَعٌ؛ الهُلَعُ من الحِرْصِ أَي الحَرِيصُ على الشيء، والبُلَعُ من الابْتِلاعِ. ورجل هَمَلَّعٌ وهَوَلَّعٌ: وهو من السرْعةِ.
وناقة هِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: سَرِيعةٌ شَهْمةُ الفُؤادِ تخافُ السَّوْط. وفي حديث هشام: إِنها لَمِسْياعٌ هِلْواعٌ، هي التي فيها خفَّة وحِدَّةٌ، وقيل: سَرِيعةٌ شديدةٌ مِذْعانٌ؛ أَنشد ثعلب للطرمّاح:
قد تَبَطَّنْتُ بِهِلْواعةٍ،
غُبْر أَسْفرٍ كَتُومِ البُغام
وقيل: هي التي تَضْجَرُ فَتُسْرِعُ في السير، وقد هَلْوَعَتْ هَلْوَعةٍ أَي أَسْرَعَتْ ومَضَتْ وجَدَّت.والهَوالِعُ من النّعامِ، والهالِعُ: النعامُ السَّرِيعُ في مُضِيِّهِ. ونَعَامةٌ هالِعٌ وهالِعةٌ: نافرةٌ، وقيل: حَدِيدةٌ في مُضِيِّها؛ وأَنشد الباهِليّ للمُسَيَّب بن عَلَسٍ يصف ناقة شبهها بالنعامة:
صَكَّاء ذِعْلِبة إِذا اسْتَدْبَرْتَها
حَرَج إِذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواع
وناقة هِلْواعٌ: فيها نَزَقٌ وخِفَّةٌ، وقيل: هي النَّفُورُ. وقال الباهلي: قوله صَكَّاءُ شبهها بالنعامة ثم وصف النعامةَ بالصَّكَكِ، وليس الصَّكَّاءُ من وصْفِ الناقةِ. وهَلْوَعْتُ: مَضَيْتُ نافِراً، وقيل: مَضَيْتُ فأَسْرَعْتُ. والهُلائِعُ: اللَّئيمُ. و ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعةٌ أَي ما لَه شيء قليل، وقيل: ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعةٌ أَي ما له جَدْيٌ ولا عَناقٌ. قال اللحياني: الهِلَّع الجدي، والهِلَّعة العناق، فَفَصَّلَها.

##### Türkçe

**الهَلَعُ**: hırs; ve denildi ki: telaş/ürküntü ve sabrın azlığı; ve denildi ki: o, telaş/ürküntünün en kötüsü ve en çirkini/en fahişi(dir). **هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً**; o hâlde o, **هَلِعٌ** ve **هَلُوعٌ**dur. Ondandır: Hişâm b. Abdülmelik’in, elini öpmek istediği vakit Şebbe b. Akkâl’a sözü: “Yavaşça, ey Şebbe; çünkü Araplar bunu ancak **هُلُوعاً** olarak yapar; Acemler de onu ancak **خُضوعاً** olarak yapmıştır.” **والهِلاعُ والهُلاعُ**: **كالهُلُوعِ** ( **الهُلُوعِ** gibidir). Ve bir adam: **هَلِعٌ** ve **هالِعٌ** ve **هَلُوعٌ** ve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: telaşlı/ürküntülü, hırslı.

**والهَلَعُ**: hüzün; Temîm lehçesi. **والهَلِعُ**: hüzünlü. **وشُحٌّ هالِعٌ**: hüzün verici. Ve tenzîlde: “Şüphesiz insan **هَلُوعاً** olarak yaratıldı”; Ma‘mer ve Hasan dedi: o, obur/şiddetle arzulayan(dır). Ferrâ dedi: **الهَلُوعُ** huysuz/şikâyetçi olan(dır); sıfatı, Yüce Allah’ın dediği gibi: “Kendisine şer dokunduğu zaman **جَزُوعاً**; kendisine hayır dokunduğu zaman **مَنُوعاً**”; işte bu onun sıfatıdır.

**والهَلُوعُ**: şerden korkup ürken ve telaşlanan. İbn Berrî dedi: Ebü’l-Abbâs el-Müberred dedi: Bir adam **هَلُوعٌ**dur; eğer hayra da şerre de sabretmezse, ikisinin her birinde hakkın dışındaki şeyi yapıncaya kadar; âyeti getirdi ve onun ardından dedi: Şair dedi ki:
ولي قَلْبٌ سَقِيمٌ ليس يَصْخُو،
ونَفْسٌ ما تُفِيقُ من الهُلاعِ

Ve hadiste: “Kişiye verilmiş olanın şerrinden: **شُحٌّ هالِعٌ** ve **جُبْنٌ خالِعٌ**”; yani kul onda telaşlanır ve hüzünlenir; “rüzgârlı gün” ve “uyuyan gece” denildiği gibi. Ve ayrıca muhtemeldir ki **هالِعٌ** demesi, **خالِع** ile ikileme/uyum için olsun. **والخالِعُ**: şiddetinden dolayı sanki yüreğini söküp çıkaran kimse. Ve **هَلِعَ هَلَعاً**: acıktı. **والهَلَعُ والهُلاعُ والهَلَعانُ**: karşılaşma esnasında korkaklık. Ya‘kūb nakletti: **رجل هُلَعةٌ** ( **هُمَزةٍ** gibi); eğer çabucak **يَهْلَعُ** ve **يَجْزَعُ** ve **يَسْتَجِيعُ** olursa.

**وفي ترجمة هَرع**: Ebû Amr dedi: **الهَيْرَعُ** ve **الهَيْلَعُ** zayıf(tır). İbnü’l-A‘râbî: **الهَوْلَعُ** telaşlı/ürküntülü(dür). Ve “**ذئبٌ هَلَعٌ بُلَعٌ**”; **الهُلَعُ** hırstan(dır), yani bir şeye karşı hırslı; **البُلَعُ** ise yutma(dan)dır. Ve bir adam **هَمَلَّعٌ** ve **هَوَلَّعٌ**: o, süratten(dır).

Ve bir dişi deve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: hızlı, yüreği atak; kamçıdan korkar. Ve Hişâm’ın hadisinde: “Şüphesiz o, elbette **لَمِسْياعٌ هِلْواعٌ**dur”; o, onda hafiflik ve keskinlik bulunan(dır). Ve denildi ki: hızlı, şiddetli, çabuk boyun eğen; Sa‘leb, Tırimmâh’tan okudu:
قد تَبَطَّنْتُ بِهِلْواعةٍ،
غُبْر أَسْفرٍ كَتُومِ البُغام

Ve denildi ki: o, bıkkınlık gösterip yürüyüşte hızlanan(dır). Ve **هَلْوَعَتْ هَلْوَعةٍ**: yani hızlandı, geçti, ciddiyetle yürüdü. **والهَوالِعُ** devekuşlarından(dır); **والهالِعُ**: gidişinde hızlı olan devekuşu. Ve bir dişi devekuşu **هالِعٌ** ve **هالِعةٌ**: ürkek; ve denildi ki: gidişinde keskin/çevik. Bâhilî, Müseyyeb b. ‘Ales’ten, bir dişi deveyi vasfederken onu devekuşuna benzettiği şiiri okudu:
صَكَّاء ذِعْلِبة إِذا اسْتَدْبَرْتَها
حَرَج إِذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواع

Ve bir dişi deve **هِلْواعٌ**: onda ataklık ve hafiflik vardır; ve denildi ki: o, ürkek olandır. Bâhilî dedi: “**صَكَّاءُ**” sözü: onu devekuşuna benzetti, sonra devekuşunu **الصَّكَكِ** ile vasfetti; **الصَّكَّاءُ** dişi devenin vasfından değildir. Ve **هَلْوَعْتُ**: ürkerek gittim; ve denildi ki: gittim de hızlandım. **والهُلائِعُ**: alçak/soysuz. Ve “Onun ne **هِلَّعٌ**ı vardır ne **هِلَّعةٌ**si”: yani onun az bir şeyi yoktur; ve denildi ki: “Onun ne **هِلَّعٌ**ı vardır ne **هِلَّعةٌ**si”: yani onun ne oğlak(ı) vardır ne dişi keçi yavrusu. Lihyânî dedi: **الهِلَّع** oğlaktır, **الهِلَّعة** dişi keçi yavrusudur; böylece onu ayrıntılandırdı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ل ع * * الهَلَعُ * أفحش الجزع وبابه طرب فهو * هَلِعٌ * و * هَلُوعٌ * وفي الحديث ﴿من شر ما أوتي العبد شُحٌ * هَالِعٌ * وجُبن خالع﴾ أي يجزع فيه العبد ويحزن كيوم عاصف وليل نائم ويحتمل أن يكون هَالعٌ جاء للإزدواج مع خالع والخَألِعُ الذي كأنه يخلع فؤاده لشدَّته

##### Türkçe

* ه ل ع * * **الهَلَعُ** * en çirkin (en aşırı) sızlanma/feryattır; babı **طرب**’dır; bu sebeple o, **هَلِعٌ** ve **هَلُوعٌ**’dur. Hadiste: ﴿kulun verildiği şeylerin şerrinden: **شُحٌ** **هَالِعٌ** ve söküp-çıkaran bir korkaklık﴾ yani bunda kul sızlanır ve hüzünlenir; rüzgârlı bir gün ve uyuyan bir gece gibi. Ve muhtemeldir ki **هَالعٌ** , **خالع** ile ikileme (eşleştirme) için gelmiştir; ve **الخَألِعُ** o kimsedir ki, şiddetinden dolayı sanki yüreğini söküp çıkarır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهلع، محركة: الجزع وقلة الصبر، وقيل: هو أفحش الجزع وأسوؤه.
 ويقال: ذئب هلع بلع، كصرد فيهما، فالهلع: الحريص، والبلع: المبتلع، نقله الجوهري قلت: وقد اختصر ذلك فركب وقيل: ذئب هلبع، كعلبط، لحرصه على البلع، كما تقدم ذلك عن ابن دريد، وهذا يقوي من ذهب إلى أن الكلمة منحوتة.
 وفي التنزيل قوله تعالى: إن الإنسان خلق هلوعا، واختلف في تفسير الهلوع فقيل: هو من يجزع ويفزع من الشر، وقيل: هو الذي يحرص ويشح على المال، وقال معمر والحسن: هو الشره، أو الضجور، قاله الفراء، قال: وصفته كما قال الله تعالى: إذا مسه الشر جزوعا. وإذا مسه الخير منوعا. فهذه صفته، وقيل: هو الذي لا يصبر على المصائب. وقال ابن بري: قال أبو العباس المبرد: رجل هلوع: إذا كان لا يصبر على خير ولا شر حتى يفعل في كل واحد منهما غير الحق، وأورد الآية.
 قال الجوهري: وحكى يعقوب: رجل هلعة، كهمزة، وهو: من يهلع ويجزع ويستجيع سريعا.
 وقال ابن عباد: الهولع كجوهر: السريع.
 وقال أبو عمرو: الهيلع، كحيدر: الضعيف، كالهيرع.
 وقال ابن عباد: الهلواعة، بالكسر: الحريص.
 وهو النفور حدة ونشاطا.
 نقله الجوهري عن بعضهم.

  والهلواعة: السريعة الخفيفة، الحديدة المذعان، شهمة الفؤاد من النوق التي تخاف السوط، كالهلواع، ومنه حديث هشام: إنها لميساع هلواع، وأنشد ثعلب للطرماح:
  قد تبطنت بهـلـواعة                      عبر أسفار كتوم البغام وقيل: هي التي تضجر فتسرع في السير، وأنشد الباهلي للمسيب بن علس، يصف ناقة، شبهها بالنعامة:
  صكاء ذعلبة إذا استدبرتها                      حرج إذا استقبلتها هلواع وقال أبو قيس بن الأسلت:
  وأقطع الخرق يخاف الردى                      فيه على أدماء هـلـواع والهالع: النعام السريع في مضيه، نقله الجوهري قال: والنعامة هالعة.
 وقال غيره: نعامة هالع وهالعة: نافرة، وقيل: حديدة، وهن هوالع.
 ويقال: ماله هلع ولا هلعة، كإمر وإمرة، أي: ماله جدي ولا عناق، نقله الجوهري وقال اللحياني: الهلع: الجدي، والهلعة: العناق، ففصلها، وقيل: معنى قولهم: ماله هلع ولا هلعة، أي: ماله شيء قليل.
 وهلوع: أسرع وقيل: مضى نافرا، وهلوعت الناقة هلوعة: أسرعت ومضت وجدت.
 والهلياع بالكسر: سبع صغير، قاله ابن فارس أو هو: ذكر الدلادل كما قاله العزيزي في تكملة العين، أو الصواب بالغين المعجمة كما ذكره الليث. وابن دريد ونبه عليه الصاغاني وسيأتي للمصنف هناك.
 ومما يستدرك عليه: الهلع، محركة: الحرص.
 والهلوع بالضم: مصدر هلع يهلع كفرح: إذا حرص، فهو هلع ككتف، ومنه قول هشام بن عبد الملك لشبة ابن عقال، حين أراد أن يقبل يده: مهلا يا شبة، فإن العرب لا تفعل هذا إلا هلوعا، وإن العجم لم تفعله إلا خضوعا.
 والهلاع، والهلاع، ككتاب: وغراب: الهلوع، وأنشد المبرد:
  ولي قلب سقيم ليس يصحو                      ونفس ما تفيق من الهلاع ورجل هالع، وهلواع: جزوع حريص.
 والهلع، محركة: الحزن، تميمية.
 والهلع: الحزين.
 وشح هالع: محزن، كقولهم: يوم عاصف، وليل نائم.
 وهلع، كفرح: جاع.
 والهلع، والهلاع، والهلعان: الجبن عند اللقاء.
 والهولع: الجزع، عن ابن الأعرابي.
 وقال الأشجعي: رجل هملع وهولع، كعملس فيهما، أي: سريع.
 والهلواع: الحريص.
 والهلائع، كعلابط: اللئيم، وليس بتصحيف الهلابع، بالباء.

##### Türkçe

**الهلع**، harekeli: sızlanma ve sabrın azlığı; ve denildi ki: o, sızlanmanın en çirkini ve en kötüsüdür.
Ve denilir: **ذئب هلع بلع**، **كصرد** ikisinde; artık **الهلع**: hırslı, **البلع**: yutan; onu el-Cevherî nakletti. Dedim ki: bunu kısaltmış ve birleştirip terkib etmiştir; ve denildi ki: **ذئب هلبع**، **كعلبط**; yutmaya olan hırsından dolayı; daha önce İbn Düreyd’den bunun benzeri geçtiği üzere; ve bu, kelimenin yontulmuş olduğuna giden kimseyi kuvvetlendirir.
Ve tenzîlde, Yüce Allah’ın sözü: **إن الإنسان خلق هلوعا**; ve **الهلوع**’un tefsirinde ihtilaf edildi: denildi ki: o, şerden sızlanan ve korkuya kapılan kimsedir; ve denildi ki: o, mala hırs eden ve cimrilik eden kimsedir. Ma‘mer ve el-Hasen dedi ki: o, oburdur; yahut huysuzdur; bunu el-Ferrâ söyledi; dedi ki: sıfatı, Yüce Allah’ın dediği gibidir: **إذا مسه الشر جزوعا. وإذا مسه الخير منوعا.** İşte bu onun sıfatıdır. Ve denildi ki: o, musibetlere sabretmeyen kimsedir. İbn Berrî dedi ki: Ebû’l-‘Abbâs el-Müberred dedi: **رجل هلوع**: hayra da şerre de sabretmeyen olduğu zaman; ta ki her birinde haktan başka bir şey yapıncaya kadar; ve âyeti getirdi.
El-Cevherî dedi ki: Ya‘kûb nakletti: **رجل هلعة**، **كهمزة**; ve o: çabucak **يهلع** ve **يجزع** ve **يستجيع** eden kimsedir.
İbn ‘Abbâd dedi ki: **الهولع** **كجوهر**: hızlıdır.
Ebû ‘Amr dedi ki: **الهيلع**، **كحيدر**: zayıftır; **كالهيرع**.
İbn ‘Abbâd dedi ki: **الهلواعة**, kesre ile: hırslıdır.
Ve o, keskinlik ve canlılık bakımından ürkektir.
El-Cevherî onu bazılarından nakletti.

**والهلواعة**: hızlı, hafif; keskin, boyun eğen; kamçıdan korkan develerden yürekli gönüllü olan; **كالهلواع**. Ondandır Hişâm hadisi: **إنها لميساع هلواع**. Ve Sa‘leb, et-Tırimmâh için inşâd etti:
قد تبطنت بهـلـواعة
عبر أسفار كتوم البغام
Ve denildi ki: o, bıkkınlık gösterip yürüyüşte acele eden dişidir. Ve el-Bâhilî, el-Müseyyeb b. ‘Ales için inşâd etti; bir deveyi vasfederken, onu devekuşuna benzetti:
صكاء ذعلبة إذا استدبرتها
حرج إذا استقبلتها هلواع
Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:
وأقطع الخرق يخاف الردى
فيه على أدماء هـلـواع
**والهالع**: gidişinde hızlı olan devekuşudur; el-Cevherî nakletti; dedi ki: ve dişi devekuşu **هالعة**’dır.
Başkası dedi ki: **نعامة هالع وهالعة**: ürkek; ve denildi ki: keskin; ve onlar **هوالع**’dır.
Ve denilir: **ماله هلع ولا هلعة**، **كإمر وإمرة**; yani: onun ne **جدي**’si vardır ne de **عناق**’ı; el-Cevherî nakletti. El-Lihyânî dedi ki: **الهلع**: **الجدي**’dir; ve **الهلعة**: **العناق**’tır; böylece onları ayırdı. Ve denildi ki: onların sözünün manası: **ماله هلع ولا هلعة**; yani: onun az bir şeyi yoktur.
**وهلوع**: daha hızlı oldu; ve denildi ki: ürkek olarak geçti. Ve dişi deve **هلوعت** **هلوعة**: hızlandı ve geçti ve ciddileşti.
**والهلياع** kesre ile: küçük bir yırtıcı; bunu İbn Fâris söyledi; yahut o: **ذكر الدلادل**’dir; el-‘Azîzî’nin **تكملة العين**’inde dediği gibi; yahut doğrusu, el-Leys’in zikrettiği üzere, noktalı **غ** iledir. İbn Düreyd (de) (bunu söyledi) ve es-Sâgânî buna dikkat çekti; ve musannif için orada gelecektir.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الهلع**، harekeli: hırs.
Ve **الهلوع** damme ile: **هلع يهلع**’ın masdarıdır, **كفرح**: hırs ettiği zaman; artık o **هلع**’dır, **ككتف**. Ondandır Hişâm b. ‘Abdülmelik’in, Şebbe b. ‘İkâl’e sözü; elini öpmek istediği vakit: **مهلا يا شبة، فإن العرب لا تفعل هذا إلا هلوعا، وإن العجم لم تفعله إلا خضوعا.**
Ve **الهلاع** ve **الهلاع**، **ككتاب** ve **غراب**: **الهلوع**. El-Müberred inşâd etti:
ولي قلب سقيم ليس يصحو
ونفس ما تفيق من الهلاع
Ve **رجل هالع** ve **هلواع**: sızlanan, hırslı.
Ve **الهلع**، harekeli: hüzün; Temîm lehçesince.
Ve **الهلع**: hüzünlü.
Ve **شح هالع**: hüzün verici; onların sözü gibi: **يوم عاصف** ve **ليل نائم**.
Ve **هلع**، **كفرح**: acıktı.
Ve **الهلع** ve **الهلاع** ve **الهلعان**: karşılaşma anında korkaklık.
Ve **الهولع**: sızlanma; İbnü’l-A‘râbî’den.
El-Eşca‘î dedi ki: **رجل هملع وهولع**، **كعملس** ikisinde; yani: hızlı.
**والهلواع**: hırslı.
Ve **الهلائع**، **كعلابط**: alçak; **الهلابع**’ın, **ب** ile olanın, tashîfi değildir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَلِعَ
هَلِعَ A ( n. ac. هَلَع 4 ),
a.  Was uneasy.

هَلَع
هَلَع 4 ,
a.  Uneasiness; alarm.

هَلِع
هَلِع 5 ,
a.  Restless; nervous; terrorstricken.

هُلَع
هُلَع 9 ,
a.  Impatient; greedy.

هُلَعَة
هُلَعَة 9t ,
a.  see 5 &  9 .

هَاْلِع
هَاْلِع 21 ,
a.  Quick ( ostrich ).

هَلُوْع
هَلُوْع 26 ,
a.  see 5 &  9 .

هِلَّع
هِلَّع
a.  Kid.

هَوْلَع
هَوْلَع
a.  see 21 .

##### Türkçe

**هَلِعَ**
**هَلِعَ** A (mastar: **هَلَع** 4),
f. Huzursuz oldu.

**هَلَع**
**هَلَع** 4,
i. Huzursuzluk; telaş.

**هَلِع**
**هَلِع** 5,
s. Huzursuz; sinirli; dehşete düşmüş.

**هُلَع**
**هُلَع** 9,
s. Sabırsız; açgözlü.

**هُلَعَة**
**هُلَعَة** 9t,
s. 5 ve 9’a bak.

**هَاْلِع**
**هَاْلِع** 21,
s. Hızlı (devekuşu).

**هَلُوْع**
**هَلُوْع** 26,
s. 5 ve 9’a bak.

**هِلَّع**
**هِلَّع**
i. Oğlak.

**هَوْلَع**
**هَوْلَع**
s. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

هلع
هَلِعَ - يَهْلَعُ - هَلُوْع
هَلِعَ - يَهْلَعُ + كائن + من أمر: يتصرف بحرص مفرط بسبب جزع شديد: يبالغ بإبداء الخوف وعدم الرضا والشعور بالقهر، تجاه أمر أو مشكلة، فيعمل على الحذر المفرط، مثل الاختباء المبالغ به، وتخزين الحاجات وما شابه
هَلُوْع: اسم فاعل مبالغة على وزن " فَعول" من " هَلِعَ - يَهْلَعُ ": كثير الهلع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور النفسي بالرعب والروع والجزع "، وهي:
هَلِعَ - يَهْلَعُ، جَزِعَ - يَجْزَعُ، رَعَبَ - يَرعَبُ، راعَ - يَرُوْعُ، فَرِقَ - يَفْرَقُ، وَجِلَ -  يَوْجَلُ
هلوع
هلوع	﴿إن الإنسان خلق هلوعا(19)إذا مسه الشر جزوعا(20)وإذا مسه الخير منوعا (21) إلا المصلين (22)﴾ المعارج
مختار الصحاح
● [هلع] ه ل ع: الهَلَعُ أفحش الجزع وبابه طرب فهو هَلِعٌ و هَلُوعٌ وفي الحديث ﴿من شر ما أوتي العبد شُحٌ هَالِعٌ وجُبن خالع﴾ أي يجزع فيه العبد ويحزن كيوم عاصف وليل نائم ويحتمل أن يكون هَالعٌ جاء للإزدواج مع خالع والخَألِعُ الذي كأنه يخلع فؤاده لشدَّته
معجم الفرائد القرآنية:
هـ ل ع
" هَلُوعاً " فـي قولـه تعالـى :" إِنَّ الإنْسَانَ خُلـقَ هَلُوعاً " (19) المعارج .
الهَلَع : أشد الجزع، وهو في الآية مفسر بما بعده؛ أي الذي إذا ناله الشر أظهر شدة الجزع، وإذا ناله خير بخل به ومنع .وذلك في قوله تعالى :" إذا مسّه الشّر جزوعا، وإذا مسّه الخير منوعاً"      (20،21 المعارج )
ملخص اللسان
1.     الهَلَعُ: الحِرْصُ، ورجلٌ هَلِعٌ وهالِعٌ وهَلُوعٌ وهِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: جَزُوعٌ حرِيصٌ.
2.     وقيل: الجَزَعُ وقيل: هو أَسْوأُ الجَزَعِ وأَفْحَشُه، هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً، فهو هَلِعٌ وهَلُوعٌ؛
3.     وقِلّةُ الصبرِ،
4.     والهَلَعُ: الحُزْنُ، . والهَلِعُ: الحَزِينُ. وشُحٌّ هالِعٌ:   مُحْزِنٌ.
5.     وفي التنزيل: إِنّ الإِنسان خُلِقَ هَلُوعاً؛: هو الشَّرِهُ،
6.     الهَلُوعُ الضَّجُورُ، وصفته كما قال تعالى: إِذا مَسَّه الشر جَزُوعاً وإِذا مسه الخيرُ مَنُوعاً،
7.     والهَلُوعُ: الذي يَفْزَعُ ويَجْزَعُ من الشرّ.رجلٌ هَلُوعٌ إِذا كان لا يصبر على خير ولا شرّ حتى يفعل في كل واحد منهما غير الحق،
8.     وهَلِعَ هَلَعاً: جاعَ.
9.     والهَلَعُ والهُلاعُ والهَلَعانُ: الجُبْنُ عند اللِّقاءِ.
10.                        والهالِعُ:النعامُ السَّرِيعُ في مُضِيِّهِ. ونَعَامةٌ هالِعٌ وهالِعةٌ: نافرةٌ،وناقة هِلْواعٌ: فيها نَزَقٌ وخِفَّةٌ، وقيل: هي النَّفُورُ.
لسان العرب
● - هلع: الهَلَعُ: الحِرْصُ، وقيل: الجَزَعُ وقِلّةُ الصبرِ، وقيل: هو   أَسْوأُ الجَزَعِ وأَفْحَشُه، هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً، فهو هَلِعٌ   وهَلُوعٌ؛ ومنه قول هشام بن عبد الملك لِشَبَّةَ بن عَقَّالٍ حين أَراد   أَن يقبِّل يده: مَهْلاً يا شبَّةُ فإِن العرب لا تفعل هذا إِلا هُلُوعاً   وإِن العَجَم لم تفعله إِلا خُضوعاً. والهِلاعُ والهُلاعُ: كالهُلُوعِ.   ورجلٌ هَلِعٌ وهالِعٌ وهَلُوعٌ وهِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: جَزُوعٌ حرِيصٌ.   والهَلَعُ: الحُزْنُ، تميميَّة. والهَلِعُ: الحَزِينُ. وشُحٌّ هالِعٌ:   مُحْزِنٌ. وفي التنزيل: إِنّ الإِنسان خُلِقَ هَلُوعاً؛ قال معمر والحسن: هو   الشَّرِهُ، وقال الفراء: الهَلُوعُ الضَّجُورُ، وصفته كما قال تعالى: إِذا   مَسَّه الشر جَزُوعاً وإِذا مسه الخيرُ مَنُوعاً، فهذه صفته.   والهَلُوعُ: الذي يَفْزَعُ ويَجْزَعُ من الشرّ. قال ابن بري: قال أَبو العباس   المبرد: رجلٌ هَلُوعٌ إِذا كان لا يصبر على خير ولا شرّ حتى يفعل في كل واحد   منهما غير الحق، وأَورد الآية وقال بعدها: قال الشاعر:   ولي قَلْبٌ سَقِيمٌ ليس يَصْخُو،   ونَفْسٌ ما تُفِيقُ من الهُلاعِ   وفي الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ المَرءُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالِعٌ   أَي يَجْزَعُ فيه العبدُ ويَحْزَنُ كما يقال: يومٌ عاصِفٌ ولَيْلٌ   نائِمٌ، ويحتمل أَيضاً أَن يقول هالِعٌ للازدواج مع خالِع، والخالِعُ: الذي   كأَنه يَخْلَعُ فُؤادَه لشِدَّتِه. وهَلِعَ هَلَعاً: جاعَ. والهَلَعُ   والهُلاعُ والهَلَعانُ: الجُبْنُ عند اللِّقاءِ. وحكى يعقوب: رجل هُلَعةٌ مثل   هُمَزةٍ إِذا كان يَهْلَعُ ويَجْزَعُ ويَسْتَجِيعُ سَرِيعاً.   وفي ترجمة هَرع قال أَبو عمرو: الهَيْرَعُ والهَيْلَعُ الضعيف. ابن   الأَعرابي: الهَوْلَعُ الجَزِعُ. وذئبٌ هَلَعٌ بُلَعٌ؛ الهُلَعُ من الحِرْصِ   أَي الحَرِيصُ على الشيء، والبُلَعُ من الابْتِلاعِ. ورجل هَمَلَّعٌ   وهَوَلَّعٌ: وهو من السرْعةِ.   وناقة هِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: سَرِيعةٌ شَهْمةُ الفُؤادِ تخافُ السَّوْط.   وفي حديث هشام: إِنها لَمِسْياعٌ هِلْواعٌ، هي التي فيها خفَّة وحِدَّةٌ،   وقيل: سَرِيعةٌ شديدةٌ مِذْعانٌ؛ أَنشد ثعلب للطرمّاح:   قد تَبَطَّنْتُ بِهِلْواعةٍ،   غُبْر أَسْفرٍ كَتُومِ البُغام   وقيل: هي التي تَضْجَرُ فَتُسْرِعُ في السير، وقد هَلْوَعَتْ هَلْوَعةٍ   أَي أَسْرَعَتْ ومَضَتْ وجَدَّت.والهَوالِعُ من النّعامِ، والهالِعُ:   النعامُ السَّرِيعُ في مُضِيِّهِ. ونَعَامةٌ هالِعٌ وهالِعةٌ: نافرةٌ، وقيل:   حَدِيدةٌ في مُضِيِّها؛ وأَنشد الباهِليّ للمُسَيَّب بن عَلَسٍ يصف ناقة   شبهها بالنعامة:   صَكَّاء ذِعْلِبة إِذا اسْتَدْبَرْتَها   حَرَج إِذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواع   وناقة هِلْواعٌ: فيها نَزَقٌ وخِفَّةٌ، وقيل: هي النَّفُورُ. وقال   الباهلي: قوله صَكَّاءُ شبهها بالنعامة ثم وصف النعامةَ بالصَّكَكِ، وليس   الصَّكَّاءُ من وصْفِ الناقةِ. وهَلْوَعْتُ: مَضَيْتُ نافِراً، وقيل:   مَضَيْتُ فأَسْرَعْتُ. والهُلائِعُ: اللَّئيمُ. و ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعةٌ   أَي ما لَه شيء قليل، وقيل: ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعةٌ أَي ما له جَدْيٌ   ولا عَناقٌ. قال اللحياني: الهِلَّع الجدي، والهِلَّعة العناق،   فَفَصَّلَها.
مقاييس اللغة:
(هلع) الهاء واللام والعين: يدلُّ على سُرعةٍ وحِدَّة. وناقة هِلْوَاعٌ: حديدة سريعة. ونعامةٌ هالِعٌ كذلك. ومنه الهَلَعُ في الإنسان: شِبْه الحِرْص. ورجلٌ هَلِعٌ وهَلُوع.
قال ابن السِّكِّيت: رجلٌ هُلْعَة يَهْلَعُ ويَجْزَع سريعاً. ويقال: ما لَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعة، أي جَدْيٌ ولا عَنَاق، وسمِّيا بذلك لنَزقِهما.
القاموس المحيط:
الهَلَعُ، محرَّكةً أفْحَشُ الجَزَعِ. وكصُرَدٍ الحَريصُ. والهَلوعُ من يَجْزَعُ ويَفْزَعُ من الشَّرِّ، ويَحْرِصُ ويَشِحُّ على المالِ، أو الضَّجورُ لا يَصْبِرُ على المَصائِبِ. وكهُمَزَةٍ مَنْ يَجْزَعُ ويَسْتَجيعُ سَريعاً. والهَوْلَعُ السَّريعُ. والهَيْلَعُ الضَّعيفُ. والهِلْواعَةُ، بالكسر الحَريصُ، أو النَّفورُ حِدَّةً ونَشاطاً، والسَّريعَةُ الحَديدةُ المِذْعانُ مِنَ النوقِ، كالهِلْواع. والهالِعُ النَّعامُ السَّريعُ في مُضِيِّهِ. ومالَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعَةٌ، كإمَّرٍ وإمَّرَةٍ جَدْيٌ ولا عَناقٌ. وهَلْوَعَ أسْرَعَ. والهِلْياعُ سَبُعٌ صَغيرٌ، أو ذَكَرُ الدلادِلِ، أو الصَّوابُ بالغيْن.
تاج العروس:
هلع
الهَلَعُ مُحَرَّكَةً : الجَزَعُ وقِلَّةُ الصَّبْرِ وقيلَ : هُوَ أفْحَشُ الجَزَعِ وأسْوَؤُه
ويُقَالُ : ذِئْبٌ هُلَعٌ بُلَعٌ كصُرَدٍ فيهمَا فالهُلَعُ : الحَرِيصُ والبُلَعُ : المُبْتَلِعُ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ قلتُ : وقد اخْتُصِرَ ذلكَ فرُكِّبَ وقيلَ : ذِئْبٌ هُلَبِعٌ كعُلَبِطٍ لحِرْصِهِ على البَلْعِ كما تَقَدَّمَ ذلك عن ابنِ دُرَيْدٍ وهذا يُقَوِّي من ذَهَبَ إلى أن الكَلِمَةَ مَنْحُوتَةٌ
وفي التَّنْزِيلِ قَوْلُه تعالى : إنّ الإنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً واخْتُلِفَ في تَفْسِيرِ الهَلُوع فقيلَ : هُوَ مَنْ يَجْزَعُ ويَفْزَعُ منَ الشَّرِّ وقيلَ : هُوَ الّذِي يَحْرِصُ ويَشِحُّ على المالِ وقالَ مَعْمَرُ والحَسَنُ : هُوَ الشَّرِهُ أو الضَّجُورُ قالَهُ الفَرّاءُ قالَ : وصِفَتُه كما قالَ اللهُ تعالى : إذا مَسَّه الشَّرُّ جَزُوعاً . وإذا مَسَّهُ الخَيْرُ مَنُوعاً . فهذه صِفَتُه وقيلَ : هُوَ الّذِي لا يَصْبِرُ على المَصَائِبِ . وقالَ ابنُ بَرِّيّ : قال أبو العَبّاسِ المُبَرِّدُ : رَجُلٌ هَلُوعٌ : إذا كانَ لا يَصْبِرُ على خَيْرٍ ولا شَرٍّ حتى يَفْعَلَ في كُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا غَيْرَ الحَقِّ وأوْرَدَ الآيَةَ
قالَ الجَوْهَرِيُّ : وحكَى يَعْقوبُ : رَجُلٌ هُلَعَةٌ كهُمَزَةَ وهو : من يَهْلَعُ ويَجْزَعُ ويَسْتَجِيعُ سَرِيعاً
وقالَ ابنُ عَبّادِ : الهَوْلَعُ كجَوْهَرٍ : السَّرِيعُ
وقالَ أبو عَمْروٍ : الهَيْلَعُ كحَيْدَرٍ : الضَّعِيفُ كالهَيْرَعِ
وقالَ ابنُ عَبّادٍ : الهِلْواعَةُ بالكَسْرِ : الحَرِيصُ
وهُوَ النَّفُورُ حِدّةً ونَشَاطَاً
نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ عن بَعْضِهِمْ
والهِلْوَاعَةُ : السَّرِيعَةُ الخَفِيفَةُ الحَديدَةُ المِذْعانُ شَهْمَةُ الفُؤَادِ من النُّوقِ الّتِي تَخافُ السَّوطَ كالهِلْواعِ ومنْهُ حديثُ هِشَامٍ : إنها لمِيْسَاعٌ هِلْواعٌ وأنْشَدَ ثَعْلَبٌ للطِّرِمّاحِ :
قَدْ تَبَطَّنْتُ بهِلْواعَةٍ ... عُبْرِ أسْفَارٍ كَتُومِ البُغامِ وقيلَ : هيَ الّتِي تَضْجَرُ فتُسْرِعُ في السَّيْرِ وأنْشَدَ الباهِلِيُّ للمُسَيَّبِ بنِ عَلَسِ يَصِفُ ناقَةً شَبَّهَهَا بالنَّعَامَةِ :
صَكّاءَ ذِعْلِبَةٍ إذا اسْتَدْبَرْتَها ... حَرَِجٍ إذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواعِ وقالَ أبو قَيْسِ بنُ الأسْلَتِ :
وأقْطَعُ الخَرْقَ يُخَافُ الرَّدَى ... فيهِ على أدْمَاءَ هِلْواعِ والهالِعُ : النَّعَامُ السَّرِيعُ في مُضِيِّهِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ قالَ : والنَّعَامَةُ هالِعَةٌ
وقالَ غَيرُه : نَعامَةٌ هالِعٌ وهالِعَةٌ : نافِرَةٌ وقيلَ : حَديدَةٌ وهُنَّ هَوَالِعُ
ويُقَالُ : مالَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعَةٌ كإمَّرٍ وإمَّرَةٍ أي : مالَهُ جَدْيٌ ولا عَنَاقٌ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وقالَ اللِّحْيَانِيِّ : الهِلَّعُ : الجَدْيُ والهِلَّعَةُ : العَنَاقُ ففَصَّلَهَا وقيلَ : مَعْنَى قَوْلِهِم : مالَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعَةٌ أي : مالَهُ شَيءٌ قَليلٌ
وهَلْوَعَ : أسْرَعَ وقيلَ : مَضَِى نافِراً وهَلْوَعَتِ النَّاقَةُ هَلْوَعَةً : أسْرَعَتْ ومَضَتْ وجَدَّتْ
والهِلْيَاعُ بالكَسْرِ : سَبُعٌ صَغِيرٌ قالَهُ ابنُ فارِسٍ أو هُوَ : ذَكَرَ الدَّلادِلِ كما قالَهُ العُزَيْزِيُّ في تَكْمِلَةِ العَيْنِ أو الصواب بالغين المعجمة كما ذكَرَهُ اللَّيْثُ . وابنُ دُرَيدٍ ونَبَّهَ عليهِ الصّاغَانِيُّ وسيأْتِي للمُصَنِّفِ هُنَاك
وممّا يُسْتَدْرَكُ عليهِ : الهَلَعُ مُحَرَّكَةً : الحِرْصُ
والهُلُوعُ بالضَّمِّ : مَصْدَرُ هَلِعَ يَهْلَعُ كفَرِحَ : إذا حَرَصَ فهُوَ هَلِعٌ ككَتِفٍ ومنه قَوْلُ هِشَام بن عَبْدِ المَلِكِ لشَبَّةَ ابنِ عَقّالٍ حينَ أرادَ أنْ يُقَبِّلَ يدَهُ : مَهْلاً يا شَبَّةُ فإنَّ العَرَبَ لا تَفْعَلُ هذا إلا هُلُوعاً وإنَّ العَجَمَ لمْ تَفْعَلْهُ إلا خُضوعاً
والهِلاعُ والهُلاعُ ككِتابٍ : وغُرابٍ : الهُلُوعُ وأنْشَدَ المُبَرِّدُ :
وَلِي قَلْبٌ سَقيمٌ لَيْسَ يَصْحُو ... ونَفْسٌ ما تُفِيقُ منَ الهُلاعِ ورَجُلٌ هالِعٌ وهِلْواعٌ : جَزُوعٌ حَرِيصٌ
والهَلَعُ مُحَرَّكَةً : الحُزْنُ تَمِيمِيَّةٌ
والهَلِعُ : الحَزِينُ
وشُحٌّ هالِعٌ : مُحْزِنٌ كقَوْلِهِمْ : يَوْمٌ عاصِفٌ ولَيْلٌ نائِمٌ
وهَلِعَ كفَرِحَ : جاعَ
والهَلَعُ والهُلاعُ والهَلَعانُ : الجُبْنُ عِنْدَ اللِّقَاءِ
والهَوْلَعُ : الجَزِعُ عن ابْنِ الأعْرابِيِّ
وقالَ الأشْجَعِيُّ : رَجُلٌ هَمَلَّعٌ وهَوَلَّعٌ كعَمَلَّسٍ فيهِمَا أي : سَرِيعٌ
والهِلْواعُ : الحَرِيصُ
والهُلائعُ كعُلابِطٍ : اللَّئِيمُ ولَيْسَ بتَصْحِيفِ الهُلابِعِ بالباءِ

##### Türkçe

**هلع**
**هَلِعَ - يَهْلَعُ - هَلُوْع**
**هَلِعَ - يَهْلَعُ** + bir varlık + bir işten: şiddetli bir **جزع** sebebiyle aşırı ihtiyatla davranır: bir iş veya problem karşısında korkuyu, hoşnutsuzluğu ve kahredilmişlik duygusunu göstermede aşırıya gider; böylece aşırı sakınmaya çalışır; aşırı saklanma, ihtiyaçları depolama ve benzeri gibi.
**هَلُوْع**: **" فَعول"** vezninde, **" هَلِعَ - يَهْلَعُ "**dan mübalağa ism-i fâil: çok **هلع**lı.
Ve lafız, **" الشعور النفسي بالرعب والروع والجزع "** lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**هَلِعَ - يَهْلَعُ**، **جَزِعَ - يَجْزَعُ**، **رَعَبَ - يَرعَبُ**، **راعَ - يَرُوْعُ**، **فَرِقَ - يَفْرَقُ**، **وَجِلَ -  يَوْجَلُ**

**هلوع**
**هلوع**	﴿Şüphesiz insan **هلوعا** olarak yaratıldı(19); ona şer dokunduğunda **جزوعا**(20); ona hayır dokunduğunda **منوعا** (21); ancak namaz kılanlar müstesna (22)﴾ **المعارج**

**مختار الصحاح**
● [**هلع**] ه ل ع: **الهَلَعُ** en çirkin **الجزع**dır; kapısı **طرب**tır; o hâlde o, **هَلِعٌ** ve **هَلُوعٌ**dur. Ve hadiste: ﴿Kulun verildiği şeylerin şerrinden: **شُحٌّ هَالِعٌ** ve **جُبن خالع**﴾ yani kul onda **يَجْزَعُ** eder ve üzülür; rüzgârlı gün ve uyuyan gece gibi. Ve muhtemeldir ki **هَالعٌ**, **خالع** ile ikilileştirme için gelmiştir; ve **الخَألِعُ** şiddetinden sanki yüreğini çıkarıyormuş gibidir.

**معجم الفرائد القرآنية:**
هـ ل ع
**" هَلُوعاً "**, Yüce’nin sözü: **" إِنَّ الإنْسَانَ خُلـقَ هَلُوعاً "** (19) **المعارج**.
**الهَلَع**: **الجزع**ın en şiddetlisi; ve âyette, ondan sonra gelenle tefsir edilmiştir; yani şer ona eriştiğinde **الجزع**ın şiddetini ortaya koyan; hayır ona eriştiğinde onunla cimrilik eden ve engelleyen. Ve bu, Yüce’nin sözü: **" إذا مسّه الشّر جزوعا، وإذا مسّه الخير منوعاً"** (20,21 **المعارج**)

**ملخص اللسان**
1.     **الهَلَعُ**: **الحِرْصُ**; ve bir adam **هَلِعٌ** ve **هالِعٌ** ve **هَلُوعٌ** ve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: **جَزُوعٌ** **حرِيصٌ**.
2.     Ve denildi: **الجَزَعُ**; ve denildi: o, **الجَزَع**ın en kötüsü ve en çirkini; **هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً**; o hâlde o, **هَلِعٌ** ve **هَلُوعٌ**dur;
3.     ve sabrın azlığı,
4.     ve **الهَلَعُ**: **الحُزْنُ**. Ve **الهَلِعُ**: **الحَزِينُ**. Ve **شُحٌّ هالِعٌ**: **مُحْزِنٌ**.
5.     Ve tenzilde: **إِنّ الإِنسان خُلِقَ هَلُوعاً**;: o, **الشَّرِهُ**dir,
6.     **الهَلُوعُ** **الضَّجُورُ**dur; ve sıfatı, Yüce’nin dediği gibi: **إِذا مَسَّه الشر جَزُوعاً وإِذا مسه الخيرُ مَنُوعاً**،
7.     ve **الهَلُوعُ**: şerden **يَفْزَعُ** ve **يَجْزَعُ** eden. Bir adam **هَلُوعٌ**dur; eğer hayra da şerre de sabretmezse; ta ki her birinde haktan başka bir şey yapıncaya kadar,
8.     ve **هَلِعَ هَلَعاً**: acıktı.
9.     ve **الهَلَعُ** ve **الهُلاعُ** ve **الهَلَعانُ**: karşılaşma anında **الجُبْنُ**.
10.                        ve **الهالِعُ**: gidişinde hızlı devekuşu. Ve bir dişi devekuşu **هالِعٌ** ve **هالِعةٌ**: ürkek; ve bir dişi deve **هِلْواعٌ**: onda **نَزَقٌ** ve hafiflik vardır; ve denildi: o, **النَّفُورُ**dur.

**لسان العرب**
● - **هلع**: **الهَلَعُ**: **الحِرْصُ**; ve denildi: **الجَزَعُ** ve sabrın azlığı; ve denildi: o, **الجَزَع**ın en kötüsü ve en çirkini; **هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً**; o hâlde o, **هَلِعٌ** ve **هَلُوعٌ**dur; ve ondan, **هشام بن عبد الملك**’in, elini öpmek istediğinde **شَبَّةَ بن عَقَّالٍ**’a sözü: “Yavaş, ey **شبَّةُ**; çünkü Araplar bunu ancak **هُلُوعاً** olarak yapar; Acemler de onu ancak **خُضوعاً** olarak yaptı.” Ve **الهِلاعُ** ve **الهُلاعُ**: **الهُلُوعِ** gibi. Ve bir adam **هَلِعٌ** ve **هالِعٌ** ve **هَلُوعٌ** ve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: **جَزُوعٌ** **حرِيصٌ**. Ve **الهَلَعُ**: **الحُزْنُ**; Temîm lehçesi. Ve **الهَلِعُ**: **الحَزِينُ**. Ve **شُحٌّ هالِعٌ**: **مُحْزِنٌ**. Ve tenzilde: **إِنّ الإِنسان خُلِقَ هَلُوعاً**; **معمر** ve **الحسن** dedi: o, **الشَّرِهُ**dir; **الفراء** dedi: **الهَلُوعُ** **الضَّجُورُ**dur; ve sıfatı, Yüce’nin dediği gibi: **إِذا مَسَّه الشر جَزُوعاً وإِذا مسه الخيرُ مَنُوعاً**; işte bu onun sıfatıdır. Ve **الهَلُوعُ**: şerden **يَفْزَعُ** ve **يَجْزَعُ** eden. **ابن بري** dedi: **أَبو العباس المبرد** dedi: bir adam **هَلُوعٌ**dur; eğer hayra da şerre de sabretmezse; ta ki her birinde haktan başka bir şey yapıncaya kadar; ve âyeti getirdi ve ardından: şair dedi:
   Ve bende hasta bir kalp var, ayılmaz,
   ve bir nefis ki **الهُلاعِ**dan ayılmaz.
Ve hadiste: “Kişiye verilenin şerrinden: **شُحٌّ هالِعٌ** ve **جُبْنٌ خالِعٌ**”; yani kul onda **يَجْزَعُ** eder ve üzülür; “rüzgârlı gün” ve “uyuyan gece” denildiği gibi; ve ayrıca muhtemeldir ki **هالِعٌ**ı, **خالِع** ile ikilileştirme için söyler; ve **الخَالِعُ**: şiddetinden sanki yüreğini çıkarıyormuş gibi olan. Ve **هَلِعَ هَلَعاً**: acıktı. Ve **الهَلَعُ** ve **الهُلاعُ** ve **الهَلَعانُ**: karşılaşma anında **الجُبْنُ**. **يعقوب** nakletti: bir adam **هُلَعةٌ**; **هُمَزةٍ** gibi; eğer **يَهْلَعُ** eder ve **يَجْزَعُ** eder ve çabuk acıkırsa.
**هَرع** maddesinde **أَبو عمرو** dedi: **الهَيْرَعُ** ve **الهَيْلَعُ** zayıftır. **ابن الأَعرابي**: **الهَوْلَعُ** **الجَزِعُ**dır. Ve bir kurt **هَلَعٌ بُلَعٌ**; **الهُلَعُ** **الحِرْصِ**tandır; yani bir şeye **الحَرِيصُ**; ve **البُلَعُ** **الابْتِلاعِ**tandır. Ve bir adam **هَمَلَّعٌ** ve **هَوَلَّعٌ**: o, sürattendir.
Ve bir dişi deve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: hızlı, yürekli, kamçıdan korkar.
Ve **هشام** hadîsinde: “Şüphesiz o, **لَمِسْياعٌ هِلْواعٌ**dur”; onda hafiflik ve keskinlik olan; ve denildi: hızlı, şiddetli, çabuk boyun eğen; **ثعلب** **الطرمّاح**’tan okudu:
   **هِلْواعةٍ** ile karnımı doyurdum,
   tozlu seferler, boğuk böğürtü suskun.
Ve denildi: o, sıkılıp yürüyüşte hızlanan; ve **هَلْوَعَتْ هَلْوَعةٍ**; yani hızlandı, geçti, ciddileşti. Ve devekuşundan **الهَوالِعُ**; ve **الهالِعُ**: gidişinde hızlı devekuşu. Ve bir dişi devekuşu **هالِعٌ** ve **هالِعةٌ**: ürkek; ve denildi: gidişinde keskin; ve **الباهِليّ** **المُسَيَّب بن عَلَسٍ**’tan, devekuşuna benzettiği bir dişi deveyi vasfederken okudu:
   Arkadan baktığında **صَكَّاء ذِعْلِبة**,
   önden baktığında dar, **هِلْواع**.
Ve bir dişi deve **هِلْواعٌ**: onda **نَزَقٌ** ve hafiflik vardır; ve denildi: o, **النَّفُورُ**dur. **الباهلي** dedi: “**صَكَّاءُ**” sözüyle onu devekuşuna benzetti, sonra devekuşunu **الصَّكَكِ** ile vasfetti; **الصَّكَّاءُ** dişi devenin vasfından değildir. Ve **هَلْوَعْتُ**: ürkek olarak gittim; ve denildi: gittim de hızlandım. Ve **الهُلائِعُ**: alçak. Ve “Onun **هِلَّعٌ**ı da yok **هِلَّعةٌ**si de”; yani onun az bir şeyi yok; ve denildi: “Onun **هِلَّعٌ**ı da yok **هِلَّعةٌ**si de”; yani onun ne oğlağı var ne de dişi keçisi. **اللحياني** dedi: **الهِلَّع** oğlaktır, **الهِلَّعة** dişi keçidir; böylece onu ayrıntıladı.

**مقاييس اللغة:**
(**هلع**) **الهاء** ve **اللام** ve **العين**: sürat ve keskinliğe delâlet eder. Ve bir dişi deve **هِلْوَاعٌ**: keskin hızlı. Ve bir devekuşu **هالِعٌ** da böyledir. Ve ondan, insanda **الهَلَعُ**: **الحِرْص**a benzer. Ve bir adam **هَلِعٌ** ve **هَلُوع**.
**ابن السِّكِّيت** dedi: bir adam **هُلْعَة**; çabuk **يَهْلَعُ** eder ve **يَجْزَع** eder. Ve denilir: onun **هِلَّعٌ**ı da yok **هِلَّعة**si de; yani ne oğlak ne dişi keçi; ve ikisi, onların **نَزق**ı sebebiyle böyle adlandırıldı.

**القاموس المحيط:**
**الهَلَعُ**, harekeli olarak: **الجَزَع**ın en çirkini. Ve **صُرَدٍ** gibi: **الحَريصُ**. Ve **الهَلوعُ**: şerden **يَجْزَعُ** eden ve **يَفْزَعُ** eden; ve mala **يَحْرِصُ** eden ve **يَشِحُّ** eden; yahut **الضَّجورُ**; musibetlere sabretmeyen. Ve **هُمَزَةٍ** gibi: çabuk **يَجْزَعُ** eden ve çabuk acıkan. Ve **الهَوْلَعُ**: hızlı. Ve **الهَيْلَعُ**: zayıf. Ve **الهِلْواعَةُ**, kesre ile: **الحَريصُ**; yahut keskinlik ve canlılıkla ürkek; ve dişi develerden hızlı, hafif, keskin, çabuk boyun eğen; **الهِلْواع** gibi. Ve **الهالِعُ**: gidişinde hızlı devekuşu. Ve “Onun **هِلَّعٌ**ı da yok **هِلَّعَةٌ**si de”, **إمَّرٍ** ve **إمَّرَةٍ** gibi: ne oğlak ne dişi keçi. Ve **هَلْوَعَ**: hızlandı. Ve **الهِلْياعُ**: küçük bir yırtıcı; yahut **الدلادِل**in erkeği; yahut doğrusu **الغين** iledir.

**تاج العروس:**
**هلع**
**الهَلَعُ** harekeli olarak: **الجَزَع** ve sabrın azlığı; ve denildi: o, **الجَزَع**ın en çirkini ve en kötüsüdür.
Ve denilir: bir kurt **هُلَعٌ بُلَعٌ**; ikisinde de **صُرَدٍ** gibi; o hâlde **الهُلَعُ**: **الحَرِيصُ**; ve **البُلَعُ**: **المُبْتَلِعُ**; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Dedim ki: bu kısaltılmış, sonra birleştirilmiştir. Ve denildi: bir kurt **هُلَبِعٌ**; **عُلَبِطٍ** gibi; yutmaya hırsından; daha önce **ابنِ دُرَيْدٍ**’den geçtiği üzere; bu, kelimenin yontma olduğuna giden kimseyi güçlendirir.
Ve tenzilde, Yüce’nin sözü: **إنّ الإنْسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً**; ve **الهَلُوع**un tefsirinde ihtilaf edildi: denildi ki: o, şerden **يَجْزَعُ** eden ve **يَفْزَعُ** edendir; ve denildi ki: o, mala **يَحْرِصُ** eden ve **يَشِحُّ** edendir. **مَعْمَرُ** ve **الحَسَنُ** dedi: o, **الشَّرِهُ**dir; yahut **الضَّجُورُ**dur; bunu **الفَرّاءُ** söyledi. Dedi ki: sıfatı, Allah’ın dediği gibidir: **إذا مَسَّه الشَّرُّ جَزُوعاً . وإذا مَسَّهُ الخَيْرُ مَنُوعاً**. İşte bu onun sıfatıdır. Ve denildi: o, musibetlere sabretmeyendir. **ابنُ بَرِّيّ** dedi: **أبو العَبّاسِ المُبَرِّدُ** dedi: bir adam **هَلُوعٌ**dur; eğer hayra da şerre de sabretmezse; ta ki her birinde haktan başka bir şey yapıncaya kadar; ve âyeti getirdi.
**الجَوْهَرِيُّ** dedi: ve **يَعْقوبُ** nakletti: bir adam **هُلَعَةٌ**; **هُمَزَةَ** gibi; o, çabuk **يَهْلَعُ** eden ve **يَجْزَعُ** eden ve çabuk acıkan kimsedir.
Ve **ابنُ عَبّادِ** dedi: **الهَوْلَعُ**; **جَوْهَرٍ** gibi: hızlı.
Ve **أبو عَمْروٍ** dedi: **الهَيْلَعُ**; **حَيْدَرٍ** gibi: zayıf; **الهَيْرَعِ** gibi.
Ve **ابنُ عَبّادٍ** dedi: **الهِلْواعَةُ** kesre ile: **الحَرِيصُ**.
Ve o, keskinlik ve canlılıkla ürkektir; bunu **الجَوْهَرِيُّ** bazılarına nispetle nakletti.
Ve **الهِلْوَاعَةُ**: dişi develerden hızlı, hafif, keskin, çabuk boyun eğen, yürekli; kamçıdan korkan; **الهِلْواع** gibi. Ve ondan, **هِشَامٍ** hadîsi: “Şüphesiz o, **لَمِيْسَاعٌ هِلْواعٌ**dur.” Ve **ثَعْلَبٌ** **الطِّرِمّاحِ**’tan okudu:
**قَدْ تَبَطَّنْتُ بهِلْواعَةٍ ... عُبْرِ أسْفَارٍ كَتُومِ البُغامِ**
Ve denildi: o, sıkılıp yürüyüşte hızlanan. Ve **الباهِلِيُّ** **المُسَيَّبِ بنِ عَلَسِ**’ten, devekuşuna benzettiği bir dişi deveyi vasfederken okudu:
**صَكّاءَ ذِعْلِبَةٍ إذا اسْتَدْبَرْتَها ... حَرَِجٍ إذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواعِ**
Ve **أبو قَيْسِ بنُ الأسْلَتِ** dedi:
**وأقْطَعُ الخَرْقَ يُخَافُ الرَّدَى ... فيهِ على أدْمَاءَ هِلْواعِ**
Ve **الهالِعُ**: gidişinde hızlı devekuşu; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti; dedi ki: ve dişi devekuşu **هالِعَةٌ**dır.
Ve başkası dedi: bir dişi devekuşu **هالِعٌ** ve **هالِعَةٌ**: ürkek; ve denildi: keskin; ve onlar **هَوَالِعُ**dur.
Ve denilir: “Onun **هِلَّعٌ**ı da yok **هِلَّعَةٌ**si de”; **إمَّرٍ** ve **إمَّرَةٍ** gibi; yani onun ne oğlağı var ne dişi keçisi; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ve **اللِّحْيَانِيِّ** dedi: **الهِلَّعُ**: oğlak; **الهِلَّعَةُ**: dişi keçi; böylece onu ayrıntıladı. Ve denildi: onların “Onun **هِلَّعٌ**ı da yok **هِلَّعَةٌ**si de” sözünün manası: onun az bir şeyi yoktur.
Ve **هَلْوَعَ**: hızlandı; ve denildi: ürkek olarak gitti. Ve dişi deve **هَلْوَعَتْ هَلْوَعَةً**: hızlandı, geçti, ciddileşti.
Ve **الهِلْيَاعُ** kesre ile: küçük bir yırtıcı; bunu **ابنُ فارِسٍ** söyledi; yahut o, **الدَّلادِلِ**in erkeğidir; **العُزَيْزِيُّ**’nin **تَكْمِلَةِ العَيْنِ**’inde dediği gibi; yahut doğrusu **الغين**li olandır; **اللَّيْثُ**’in zikrettiği gibi; ve **ابنُ دُرَيدٍ**; ve **الصّاغَانِيُّ** ona dikkat çekti; ve müellif için orada gelecektir.
Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الهَلَعُ** harekeli olarak: **الحِرْصُ**.
Ve **الهُلُوعُ** zamme ile: **هَلِعَ يَهْلَعُ**’ın masdarı; **فَرِحَ** gibi: eğer **حَرَصَ** ederse; o hâlde o, **هَلِعٌ**; **كَتِفٍ** gibi. Ve ondan, **هِشَام بن عَبْدِ المَلِكِ**’in, elini öpmek istediğinde **شَبَّةَ ابنِ عَقّالٍ**’a sözü: “Yavaş ey **شَبَّةُ**; çünkü Araplar bunu ancak **هُلُوعاً** olarak yapar; Acemler de onu ancak **خُضوعاً** olarak yaptı.”
Ve **الهِلاعُ** ve **الهُلاعُ**; **كِتابٍ** ve **غُرابٍ** gibi: **الهُلُوعُ**. Ve **المُبَرِّدُ** okudu:
**وَلِي قَلْبٌ سَقيمٌ لَيْسَ يَصْحُو ... ونَفْسٌ ما تُفِيقُ منَ الهُلاعِ**
Ve bir adam **هالِعٌ** ve **هِلْواعٌ**: **جَزُوعٌ** **حَرِيصٌ**.
Ve **الهَلَعُ** harekeli olarak: **الحُزْنُ**; Temîm lehçesi.
Ve **الهَلِعُ**: **الحَزِينُ**.
Ve **شُحٌّ هالِعٌ**: **مُحْزِنٌ**; onların “rüzgârlı gün” ve “uyuyan gece” sözü gibi.
Ve **هَلِعَ**; **فَرِحَ** gibi: acıktı.
Ve **الهَلَعُ** ve **الهُلاعُ** ve **الهَلَعانُ**: karşılaşma anında **الجُبْنُ**.
Ve **الهَوْلَعُ**: **الجَزِعُ**; **ابْنِ الأعْرابِيِّ**’den.
Ve **الأشْجَعِيُّ** dedi: bir adam **هَمَلَّعٌ** ve **هَوَلَّعٌ**; ikisinde de **عَمَلَّسٍ** gibi; yani hızlı.
Ve **الهِلْواعُ**: **الحَرِيصُ**.
Ve **الهُلائعُ**; **عُلابِطٍ** gibi: **اللَّئِيمُ**; **الهُلابِعِ**in **الباء** ile olanının tashîfi değildir.
