# هلع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هلع

الهَلَعُ: الحِرْصُ، وقيل: الجَزَعُ وقِلّةُ الصبرِ، وقيل: هو أَسْوأُ الجَزَعِ وأَفْحَشُه، هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً، فهو هَلِعٌ وهَلُوعٌ؛ ومنه قول هشام بن عبد الملك لِشَبَّةَ بن عَقَّالٍ حين أَراد أَن يقبِّل يده: مَهْلاً يا شبَّةُ فإِن العرب لا تفعل هذا إِلا هُلُوعاً وإِن العَجَم لم تفعله إِلا خُضوعاً. والهِلاعُ والهُلاعُ: كالهُلُوعِ. ورجلٌ هَلِعٌ وهالِعٌ وهَلُوعٌ وهِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: جَزُوعٌ حرِيصٌ. والهَلَعُ: الحُزْنُ، تميميَّة. والهَلِعُ: الحَزِينُ. وشُحٌّ هالِعٌ: مُحْزِنٌ. وفي التنزيل: إِنّ الإِنسان خُلِقَ هَلُوعاً؛ قال معمر والحسن: هو الشَّرِهُ، وقال الفراء: الهَلُوعُ الضَّجُورُ، وصفته كما قال تعالى: إِذا مَسَّه الشر جَزُوعاً وإِذا مسه الخيرُ مَنُوعاً، فهذه صفته. والهَلُوعُ: الذي يَفْزَعُ ويَجْزَعُ من الشرّ. قال ابن بري: قال أَبو العباس المبرد: رجلٌ هَلُوعٌ إِذا كان لا يصبر على خير ولا شرّ حتى يفعل في كل واحد منهما غير الحق، وأَورد الآية وقال بعدها: قال الشاعر:
ولي قَلْبٌ سَقِيمٌ ليس يَصْخُو،
ونَفْسٌ ما تُفِيقُ من الهُلاعِ
وفي الحديث: من شَرِّ ما أُعْطِيَ المَرءُ شُحٌّ هالِعٌ وجُبْنٌ خالِعٌ أَي يَجْزَعُ فيه العبدُ ويَحْزَنُ كما يقال: يومٌ عاصِفٌ ولَيْلٌ نائِمٌ، ويحتمل أَيضاً أَن يقول هالِعٌ للازدواج مع خالِع، والخالِعُ: الذي كأَنه يَخْلَعُ فُؤادَه لشِدَّتِه. وهَلِعَ هَلَعاً: جاعَ. والهَلَعُ والهُلاعُ والهَلَعانُ: الجُبْنُ عند اللِّقاءِ. وحكى يعقوب: رجل هُلَعةٌ مثل هُمَزةٍ إِذا كان يَهْلَعُ ويَجْزَعُ ويَسْتَجِيعُ سَرِيعاً. وفي ترجمة هَرع قال أَبو عمرو: الهَيْرَعُ والهَيْلَعُ الضعيف. ابن الأَعرابي: الهَوْلَعُ الجَزِعُ. وذئبٌ هَلَعٌ بُلَعٌ؛ الهُلَعُ من الحِرْصِ أَي الحَرِيصُ على الشيء، والبُلَعُ من الابْتِلاعِ. ورجل هَمَلَّعٌ وهَوَلَّعٌ: وهو من السرْعةِ.
وناقة هِلْواعٌ وهِلْواعةٌ: سَرِيعةٌ شَهْمةُ الفُؤادِ تخافُ السَّوْط. وفي حديث هشام: إِنها لَمِسْياعٌ هِلْواعٌ، هي التي فيها خفَّة وحِدَّةٌ، وقيل: سَرِيعةٌ شديدةٌ مِذْعانٌ؛ أَنشد ثعلب للطرمّاح:
قد تَبَطَّنْتُ بِهِلْواعةٍ،
غُبْر أَسْفرٍ كَتُومِ البُغام
وقيل: هي التي تَضْجَرُ فَتُسْرِعُ في السير، وقد هَلْوَعَتْ هَلْوَعةٍ أَي أَسْرَعَتْ ومَضَتْ وجَدَّت.والهَوالِعُ من النّعامِ، والهالِعُ: النعامُ السَّرِيعُ في مُضِيِّهِ. ونَعَامةٌ هالِعٌ وهالِعةٌ: نافرةٌ، وقيل: حَدِيدةٌ في مُضِيِّها؛ وأَنشد الباهِليّ للمُسَيَّب بن عَلَسٍ يصف ناقة شبهها بالنعامة:
صَكَّاء ذِعْلِبة إِذا اسْتَدْبَرْتَها
حَرَج إِذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواع
وناقة هِلْواعٌ: فيها نَزَقٌ وخِفَّةٌ، وقيل: هي النَّفُورُ. وقال الباهلي: قوله صَكَّاءُ شبهها بالنعامة ثم وصف النعامةَ بالصَّكَكِ، وليس الصَّكَّاءُ من وصْفِ الناقةِ. وهَلْوَعْتُ: مَضَيْتُ نافِراً، وقيل: مَضَيْتُ فأَسْرَعْتُ. والهُلائِعُ: اللَّئيمُ. و ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعةٌ أَي ما لَه شيء قليل، وقيل: ما له هِلَّعٌ ولا هِلَّعةٌ أَي ما له جَدْيٌ ولا عَناقٌ. قال اللحياني: الهِلَّع الجدي، والهِلَّعة العناق، فَفَصَّلَها.

### Türkçe

**الهَلَعُ**: hırs; ve denildi ki: telaş/ürküntü ve sabrın azlığı; ve denildi ki: o, telaş/ürküntünün en kötüsü ve en çirkini/en fahişi(dir). **هَلِعَ يَهْلَعُ هَلَعاً وهُلوعاً**; o hâlde o, **هَلِعٌ** ve **هَلُوعٌ**dur. Ondandır: Hişâm b. Abdülmelik’in, elini öpmek istediği vakit Şebbe b. Akkâl’a sözü: “Yavaşça, ey Şebbe; çünkü Araplar bunu ancak **هُلُوعاً** olarak yapar; Acemler de onu ancak **خُضوعاً** olarak yapmıştır.” **والهِلاعُ والهُلاعُ**: **كالهُلُوعِ** ( **الهُلُوعِ** gibidir). Ve bir adam: **هَلِعٌ** ve **هالِعٌ** ve **هَلُوعٌ** ve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: telaşlı/ürküntülü, hırslı.

**والهَلَعُ**: hüzün; Temîm lehçesi. **والهَلِعُ**: hüzünlü. **وشُحٌّ هالِعٌ**: hüzün verici. Ve tenzîlde: “Şüphesiz insan **هَلُوعاً** olarak yaratıldı”; Ma‘mer ve Hasan dedi: o, obur/şiddetle arzulayan(dır). Ferrâ dedi: **الهَلُوعُ** huysuz/şikâyetçi olan(dır); sıfatı, Yüce Allah’ın dediği gibi: “Kendisine şer dokunduğu zaman **جَزُوعاً**; kendisine hayır dokunduğu zaman **مَنُوعاً**”; işte bu onun sıfatıdır.

**والهَلُوعُ**: şerden korkup ürken ve telaşlanan. İbn Berrî dedi: Ebü’l-Abbâs el-Müberred dedi: Bir adam **هَلُوعٌ**dur; eğer hayra da şerre de sabretmezse, ikisinin her birinde hakkın dışındaki şeyi yapıncaya kadar; âyeti getirdi ve onun ardından dedi: Şair dedi ki:
ولي قَلْبٌ سَقِيمٌ ليس يَصْخُو،
ونَفْسٌ ما تُفِيقُ من الهُلاعِ

Ve hadiste: “Kişiye verilmiş olanın şerrinden: **شُحٌّ هالِعٌ** ve **جُبْنٌ خالِعٌ**”; yani kul onda telaşlanır ve hüzünlenir; “rüzgârlı gün” ve “uyuyan gece” denildiği gibi. Ve ayrıca muhtemeldir ki **هالِعٌ** demesi, **خالِع** ile ikileme/uyum için olsun. **والخالِعُ**: şiddetinden dolayı sanki yüreğini söküp çıkaran kimse. Ve **هَلِعَ هَلَعاً**: acıktı. **والهَلَعُ والهُلاعُ والهَلَعانُ**: karşılaşma esnasında korkaklık. Ya‘kūb nakletti: **رجل هُلَعةٌ** ( **هُمَزةٍ** gibi); eğer çabucak **يَهْلَعُ** ve **يَجْزَعُ** ve **يَسْتَجِيعُ** olursa.

**وفي ترجمة هَرع**: Ebû Amr dedi: **الهَيْرَعُ** ve **الهَيْلَعُ** zayıf(tır). İbnü’l-A‘râbî: **الهَوْلَعُ** telaşlı/ürküntülü(dür). Ve “**ذئبٌ هَلَعٌ بُلَعٌ**”; **الهُلَعُ** hırstan(dır), yani bir şeye karşı hırslı; **البُلَعُ** ise yutma(dan)dır. Ve bir adam **هَمَلَّعٌ** ve **هَوَلَّعٌ**: o, süratten(dır).

Ve bir dişi deve **هِلْواعٌ** ve **هِلْواعةٌ**: hızlı, yüreği atak; kamçıdan korkar. Ve Hişâm’ın hadisinde: “Şüphesiz o, elbette **لَمِسْياعٌ هِلْواعٌ**dur”; o, onda hafiflik ve keskinlik bulunan(dır). Ve denildi ki: hızlı, şiddetli, çabuk boyun eğen; Sa‘leb, Tırimmâh’tan okudu:
قد تَبَطَّنْتُ بِهِلْواعةٍ،
غُبْر أَسْفرٍ كَتُومِ البُغام

Ve denildi ki: o, bıkkınlık gösterip yürüyüşte hızlanan(dır). Ve **هَلْوَعَتْ هَلْوَعةٍ**: yani hızlandı, geçti, ciddiyetle yürüdü. **والهَوالِعُ** devekuşlarından(dır); **والهالِعُ**: gidişinde hızlı olan devekuşu. Ve bir dişi devekuşu **هالِعٌ** ve **هالِعةٌ**: ürkek; ve denildi ki: gidişinde keskin/çevik. Bâhilî, Müseyyeb b. ‘Ales’ten, bir dişi deveyi vasfederken onu devekuşuna benzettiği şiiri okudu:
صَكَّاء ذِعْلِبة إِذا اسْتَدْبَرْتَها
حَرَج إِذا اسْتَقْبَلْتَها هِلْواع

Ve bir dişi deve **هِلْواعٌ**: onda ataklık ve hafiflik vardır; ve denildi ki: o, ürkek olandır. Bâhilî dedi: “**صَكَّاءُ**” sözü: onu devekuşuna benzetti, sonra devekuşunu **الصَّكَكِ** ile vasfetti; **الصَّكَّاءُ** dişi devenin vasfından değildir. Ve **هَلْوَعْتُ**: ürkerek gittim; ve denildi ki: gittim de hızlandım. **والهُلائِعُ**: alçak/soysuz. Ve “Onun ne **هِلَّعٌ**ı vardır ne **هِلَّعةٌ**si”: yani onun az bir şeyi yoktur; ve denildi ki: “Onun ne **هِلَّعٌ**ı vardır ne **هِلَّعةٌ**si”: yani onun ne oğlak(ı) vardır ne dişi keçi yavrusu. Lihyânî dedi: **الهِلَّع** oğlaktır, **الهِلَّعة** dişi keçi yavrusudur; böylece onu ayrıntılandırdı.
