# هلم (ه-ل-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Tutkaldır

- Harfler: ه - ل - م
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَلُمَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/siga/%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%91.md) | فَعُلَّ | Getir | 2 | 2 | [6:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/ayet/6:150.md) |

## Mücavir kökler — 19 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Vadiler arasındaki engel demektir
2. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Denk tutuyorlar
3. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Onların hevesleri
4. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bes besese dağınık taşlar demektir
5. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hiram keçe demektir
6. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Az
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
8. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
9. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
10. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
11. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
12. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnek yavrusu, dana demektir
13. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
14. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
15. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
16. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
17. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
18. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
19. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هلم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Kök birleşik işlev sözü (ism-i fiil) vasfı ağır basan ve bünyesinde yapışma/toplanma çekirdeği barındıran özel yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md), [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md), [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md), [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yapışkan, jelatinimsi kıvam (helâm) ve dağılmış unsurları bir araya getirme, iliştirme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı bırakıp bir hedefe yönelmeye, katılmaya veya delil/tanık getirmeye çağrı |
| Çekirdek Özet 3 | Dağınık unsurların ortak bir merkezde veya kararda toplanması ve bitiştirilmesi |
| Kritik Hata Riski | Lafzın yalnızca kuru bir 'gel' nidası sanılarak arkasındaki toplayıcı, bağlayıcı ve tutkal gibi bitiştirici çağrı niteliğinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هل | Ortaya çıkma, görünme, ses verme, hareketlilik ve heyecanla belirme; nitekim hilalin doğması [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md), dehşet ve sabırsızlıkla açığa vurma [هلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%B9.md), tükenip çözülerek ortaya çıkma [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) köklerinde de bu açığa çıkış ve hareket esastır. | م | Toplama, tutma, kuşatma ve bitişik kılma niteliği taşıyan mim harfinin eklenmesiyle sesleniş ve hareket, dağınık olanı kendine yapıştırma ve bir merkeze cem etme anlamına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, ünleme, nefes ve mevcudiyeti kuvvetle hissettirme. |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Sevk etme, hedefe yöneltme, kontrol altına alma ve bağlama. |
| م | Su | Akışkanlık, iç içe geçme, toplayıcılık, kuşatıcılık ve derinlik. |
| هلم | Kollarını kaldırarak yöneltip bir merkezde toplama hareketi | Dikkat çekerek seslenmek, yön tayin edip muhatabı belirlenen bir noktaya doğru çekerek orada bitiştirmek. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Jelatinimsi, kaygan fakat tutucu yapışkan madde; derisiyle pişirilen buzağı etinden çıkan peltemsi/yapışkan yemek (el-helâm) ve yapışkan nesne (el-helîm). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Kesîr el-Muhâribî bir beytinde bolluk ve çokluk anlamında bu kökten gelen kelimeyi şöyle kullanır: قد منعتني البر وهي تلحان / وهو كثير عندها هلمان |
| Erken Arapça kullanım | Hicaz ve Necid lehçelerinde yöneltme ve davet nidası olarak yaygınlaşmış; Hicazlılar tekil, ikil ve çoğula tek lafızla seslenirken Necidliler çekimli fiil gibi kullanmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde çağrı, bir araya getirme ve dikkat çekme kökleri genellikle edatsal ön eklerle birleşik fiil veya isim formlarından neşet eder. İbranicede yönelme ve davet bildiren seslenme ünlemleri ile bir araya getirme kökleri ([لمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%85.md) çekirdeğiyle akraba olan yapılar) fonetik olarak paralellik arz eder. Arapçada kelimenin kök yapısı hem fiziksel yapışkanlık ve pelte kıvamındaki tutuculuk (el-helâm, el-helîm) tabanında somutlaşmış hem de dilbilimcilerin tartıştığı üzere dikkat çekme edatı (hâ / hel) ile kastetme (e-m-m) veya derleyip toplama (l-m-m) unsurlarının fonetik kaynaşmasıyla çağrı fiiline evrilmiştir. Bu kaynaşma, dağılmış fertleri tutkal gibi tek bir hedefe yapıştırma ve derleme semantik matrisini muhafaza etmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هلم kökünün fiziksel tutkal/jöle anlamı ile yönelme çağrısı | Pelte ve tutkal kıvamındaki yapıştırıcı maddeden hareketle fertleri bir hedefe kenetleme çağrısı türetilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çağrı ve toplanma ünlemleri | Batı Sami dillerindeki yönelme partikülleri ve toplayıcı kök bileşkeleriyle semantik örtüşme görülür. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, al-Mufradāt, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هلم | Anlamlı | Yapışma, pelte kıvamı, davet etme | Bir nesnenin diğerine yapışması, jölemsi tutuculuk ve muhatabı bir araya gelmeye çağırma. | Hedef köktür, Kur’an’da geçer. |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Anlamlı | Salıverme, başıboş bırakma | Devenin veya işin gözetimsiz, kendi haline terk edilmesi, ihmal edilmesi. | Hedef kökün toparlayıcı ve çağırıcı anlamına zıtlık içerir, Kur’an’da geçmez. |
| [لهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Yutma, içine çekme, kavrama | Bir şeyi bir kerede tamamen yutmak; kalbe doğrudan bilgi düşmesi (ilham). | İçine alma ve bütünüyle kuşatma yönüyle ortak çekirdek taşır, Kur’an’da geçer. |
| [لمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md) | Anlamlı | Yavaşlama, mühlet verme, sükunet | İvmenin düşürülmesi, acele edilmemesi, zaman tanınması. | Kur’an’da geçer. |
| [مله](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هلم | Merkez | Çağrı, iliştirme, getirme | Dağınık unsurları bir merkezde kenetlenmeye veya delili öne sürmeye çağırır. | Tutkal gibi birleştirici ve iliştirici davet. |
| [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) | Komşu | Çağırma, yönelme | Genel anlamda seslenmek ve davet etmektir; fiziksel veya tüzel kenetlenme şartı içermez. | Sözlü çağrının genel adı. |
| [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) | Komşu | Gelme, varma | Bir noktadan başka bir noktaya fiilen ulaşmayı bildirir; çağrının bizatihi kendisi değildir. | Fiili hareket ve geliş. |
| [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) | Komşu | Hazır bulunma | Gaip olmaktan çıkıp mecliste veya alanda bizzat bulunmaktır. | Mekansal ve zamansal mevcudiyet. |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Toplama, birleştirme | Ayrı parçaları bir araya getirmektir; doğrudan bir nida veya çağrı lafzı değildir. | Çokluğu teke indirgeme veya bir araya yığma. |
| [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) | Zıt | Uzaklaşma, ayrılma | Çağrılan merkezden kopup gitmeyi ve dağılmayı ifade eder. | Merkezden uzaklaşma ve terk ediş. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هلم | Yaklaşma, katılma, getirme çağrısı | Hem muhatabın gelmesini hem de bir nesneyi/delili ortaya koymasını içeren toparlayıcı çağrı. | Kesin |
| Latince | Adesse, congregare, afferre | Yanına gelmek, toplanmak, getirmek | Bir amaca dönük olarak bir araya gelme ve hazır bulunma yönünü karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Come along, rally, produce | Katılmak, toplanmak, ortaya getirmek | Birlikte hareket etmeye davet etme ve delili meclise sunma anlamlarını verir. | Güçlü |
| Almanca | Herbeikommen, beibringen, herantreten | Yaklaşmak, temin edip getirmek | Bir hedefe doğru yönelip oradaki topluluğa veya sürece dahil olmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Venez, rallier, apporter | Gelmek, safına katmak, getirmek | Dağınık unsurların bir davete icabet ederek bir araya gelmesini anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَلُمَّ (Ahzâb [33:18](https://lisan.digital/tr/ayet/33:18.md)) | Saflara katılma, cepheden çekilip birleşme çağrısı | Münafıkların, savaş alanındaki müminleri veya kendi hısımlarını savaşı bırakıp kendi yanlarına çekilmeye ve kenetlenmeye çağırmaları (Ahzâb [33:18](https://lisan.digital/tr/ayet/33:18.md)). |
| هَلُمَّ (En'âm [6:150](https://lisan.digital/tr/ayet/6:150.md)) | İspat, delil ve şahitleri ortaya koyma/getirme çağrısı | Haram ve helal iddialarında bulunan müşriklerin, iddialarını doğrulayacak şahitlerini ortaya getirmeleri ve yüzleştirmeleri talebi (En'âm [6:150](https://lisan.digital/tr/ayet/6:150.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delil getirme ve ispat yükümlülüğü | Müşriklerin tevhidi ve helal-haram sınırlarını bozan hükümlerine karşı şahit getirme talebinde epistemik sorumluluğun belirlenmesi. | Dayanaksız iddiaların yüzleştirilmesi ve geçersiz kılınması. |
| Fıkıh | Beyyine ve şahit ikamesi | Dava ve yargılama usulünde iddia sahibinin tanık ve delillerini meclise celp etmesi gerekliliği. | Şahidin hazır edilmesi ve yargı merciine sunulması. |
| Tefsir | İsim-fiil formu ve lehçe farklılıkları | Lafzın Hicaz lehçesinde cem ve tensiye için değişmez kalışı ile Necid lehçesinde fiil gibi çekilmesi arasındaki belagat inceliği. | Birlik ve kenetlenme çağrısında hitabın yekpareliği. |
| Hadis | İcabet ve toplumsal çağrı rivayetleri | Sahabilerin birbirlerini cihada veya istişareye çağırmasında dayanışma ve ortak hareket etme ifadesi olarak kullanımı. | Dağılmayı önleyen safları sıklaştırma nidası. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikate ve vahyin ilkelerine intisap | İlahi çağrıya teslimiyet ve kenetlenme | Şirkin ve ayrışmanın dağıtıcılığına karşı vahyin merkezinde bütünleşmek. | Dağınık hevaları bırakıp hakikat ekseninde toparlanmayı sağlar. | Güçlü |
| İlmi | İspat ve epistemik yüzleşme | Şahit ve delil ikamesi | İddianın temellendirilmesi için nesnel kanıtların ortaya sürülmesi. | Zan ve tahmine dayalı hükümleri delille bağlayıp netleştirmeyi temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Cephe ve saf tutma | İttifak veya ihanet çağrısı | Toplumun kriz anlarında hangi kutba yapışacağını belirleme mücadelesi. | Münafıkların kendi saflarını tahkim etmek için fertleri ayartmasını açıklar. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kohezyon ve çekim kuvveti (Adhesion / Cohesion) | Farklı veya aynı tür moleküllerin birbirini çekerek bir arada tutunması ve pelteleşmesi gibi, dağınık birimlerin tek merkeze yapışması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal koalisyon ve seferberlik (Mobilization) | Bireylerin dağılmış kanaat ve eylemlerini ortak bir hedef veya çıkar etrafında kenetleyip saf oluşturma süreci. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lafzın sıradan bir 'geliniz' veya 'getiriniz' emir fiili sayılarak kökün içerdiği tutkal gibi yapıştırıcı, taraf tutmaya zorlayıcı ve delille bağlayıcı karakterinin atlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu lafız hem kriz ortamında siyasi/askeri saf belirleme çağrısını hem de hukuki ve itikadi bir iddiada şahitleri bizzat meclise celp edip bağlayıcı hale getirmeyi içerir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki psikolojik cepheleşme ve münafıkların fertleri kendilerine yapıştırma gayreti ile şirk ehlinin delilsizliğini ifşa eden epistemik meydan okuma kavranamaz. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca iki yerde geçmesine rağmen, biri siyasi ve askeri kırılma anında safların ayrışmasını, diğeri ise itikadi hükümlerde delil getirme zorunluluğunu kristalize eden kilit bir toparlayıcı nidadır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların fitne anlarındaki bozgunculuk stratejilerini teşhir eden ayetlerde (Ahzâb) ve gayri meşru haramlaştırma iddialarını delil zemininde çürüten münazara ayetlerinde (En'âm) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çağrının tarafsız veya masum bir davet olmadığını; arka planında insanları kendi yanına bağlayıp kenetleme ya da iddiayı delille bağlama zorunluluğu taşıdığını göstererek yüzeysel meal okumalarını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Jelatinimsi, pelte kıvamındaki yapıştırıcı madde (helâm) ve dağılmış unsurları birbirine yapıştırarak bir arada tutma niteliği.
- Soyut anlam: Dağınık fertleri veya delilleri belirli bir merkeze çekip orada kenetleme, ortak bir safta veya iddia zemininde iliştirici kılma çağrısı.
- Sistematik karşılık: Sosyal ve epistemik alanda merkezkaç kuvvetlere karşı toparlayıcı ve bağlayıcı bir çekim odağı inşa etme işlevi.
- LaTeX modeli: $$F_c = \sum_{i=1}^{n} \frac{\kappa \cdot p_i}{d_i^\alpha} \implies S = \bigcup_{i=1}^{n} \{p_i \mid d_i \to 0\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde dağınık haldeki $p_i$ unsurlarının (fertler veya deliller), merkeze olan mesafeleri $d_i$ azaldıkça artan $\kappa$ bağlama/yapıştırma katsayılı $F_c$ merkezcil çağrı kuvveti etkisiyle tek bir $S$ safında veya zemininde bitişip kenetlenmesi matematiksel olarak ifade edilmiştir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D9%85/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/ayet/6:150.md) — هَلُمَّ

قُلْ هَلُمَّ شُهَدَاءَكُمُ الَّذِينَ يَشْهَدُونَ أَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ هَذَا فَإِنْ شَهِدُوا فَلَا تَشْهَدْ مَعَهُمْ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمْ بِرَبِّهِمْ يَعْدِلُونَ

Meal (IK): De ki: Muhakkak Allah, şunu haram kıldı diye, bildiğini söyleyecek şahidlerinizi getirin. Eğer onlar şahidlik ederlerse; sende onlarla beraber olup tasdik etme. Onlar Rabblarına başkalarını denk tutuyorlar.

### [Ahzab 33:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/ayet/33:18.md) — هَلُمَّ

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنَا وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Doğrusu Allah; içinizden sizi alıkoyanları ve kardeşlerine; bize gelin, diyenleri bilir. Bunlar harbe pek az iştirak ediyorlardı.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Tutkaldır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء واللام والميم معهما
ه ل م، ه م ل، ل ه م، مهل مستعملات م ل ه، ل م ه مهملان هلم: الهَلامُ: طعامٌ يُتَّخَذ من لحم العِجْل بجِلْدِهِ. والهِلِّمان: الشّيء الكثير .
وهَلُمَّ: كلمةُ دعوةٍ إلى شَيْء. التَّثنيةُ والجمعُ والوحدان، والتّأنيثُ والتّذكيرُ فيه سواءٌ، إلّا في لغة بني سعدٍ فإنّهم يَحملونَهُ على تَصريفِ الفِعْل، فيقولون: هلُمّا وهلُمُّوا ونحو ذلك.
همل: الهَمَلُ: السُّدَى، وما ترك اللهُ النّاسَ هَمَلاً، أي: سُدىً بلا ثَوابٍ وبلا عِقابٍ.
وإبلٌ هَوامِلُ مُسَيَّبةٌ لا تُرْعَى. وأمرٌ مُهْمَلٌ، أي: متروك.
لهم: لَهِمْتُ الشّيء. وقلّما يُقالُ إلاّ التَهَمْتُ، وهو ابتلا عُكَهُ بمّرةٍ، قال:
ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما
وقال: كذاك اللَّيْثُ يَلْتهم الذُّبابا وأُمُّ اللُّهَْم: الحُمَّى، ويقال: بل هو الموتُ، لأنّه يَلْتهُم كلَّ أَحَد.
وفَرَسٌ لِهَمٌّ: سابقٌ يَجْري أمامَ الخَيْل، لالتِهامِهِ الأَرْضَ، والجميع: لَهامِيمُ.
ورجلٌ لَهُومٌ، أي أكولٌ.
أَلْهَمَهُ اللهُ خيراً، أي: لَقَّنَهُ خيراً. ونَسْتَلْهِمُ اللَه الرَّشادَ.
وجَيْش لُهامٌ أي: يَغْتَمِرُ من يَدْخُلُه، أي: يُغَيَّبُه في وَسَطه.
مهمل: المَهْل - مجزوم : السَّكِينةُ والوَقار، تقول: مَهْلاً يا فلانُ، أي: رِفقاً وسُكُوناً، لا تَعْجَلْ ويجوزُ التًّثْقيلُ، كما قال:
فيا بْنُ آدمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ		للهِِ دَرُّكَ ما تأتي ومـا تَـذَرُ
وقال جميل في تخفيف مَهْل :
يقولون: مَهْلاً يا جميلُ، وإنّني		لأُقْسِمُ مالي عن بُثَيْنَة مِنْ مَهْلِِ
وأَمْهلتُه: أَنْظرتُه، ولم أعجله. ومَهَّلْتُه: أجّلته.
والمُهْلُ: خُثارة الزَّيت، ويقال: النُّحاس الذائب، ويقال: الصَّديدُ والقَيْحُ.
والمُهْلُ: الفِلِزُّ، وهو جواهر الأرض من الذَّهَب والفِضّة.
والمُهل: ما يَتَحاتُّ من الخُبْزة من رَمادٍ أو غيره إذا أُخْرِجَتْ من المَلَّةِ.
والمُهْلُ: ضَرْبٌ من القَطِرانِ، إلاّ أنّه ماء رقيق يُشبه الزّيت، وهو يَضْرِب إلى الصُّفْرة من مهاوته، وهو دَسِمٌ تُدْهَنُ به الإِبلُ في الشِّتاء، وسائرُ القَطِران لا يُدهنُ به، لأنّه يَقْتل.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **اللام** ve **الميم** onlarla birlikte

ه ل م، ه م ل، ل ه م، مهل kullanılmışlardır; م ل ه، ل م ه مهmal (kullanılmayan)dır. **هلم**: **الهَلامُ**: buzağı etinden, derisiyle birlikte yapılan bir yiyecek. **الهِلِّمان**: çok olan şey.
Ve **هَلُمَّ**: bir şeye çağrı kelimesi. İkil, çoğul ve tekil, ve dişillik ve erkeklik onda eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin çekimine hamlederler; şöyle derler: **هلُمّا** ve **هلُمُّوا** ve bunun benzeri.

**همل**: **الهَمَلُ**: başıboşluk; ve Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı; yani: sevapsız ve azapsız başıboş.
Ve **إبلٌ هَوامِلُ**: salıverilmiş, otlatılmayan. Ve **أمرٌ مُهْمَلٌ**: yani: terk edilmiş.

**لهم**: **لَهِمْتُ** şeyi. Ve nadiren denir; ancak **التَهَمْتُ** (denir); o, onu bir defada yutmandır. Dedi ki:
ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما
Ve dedi ki: كذلك اللَّيْثُ يَلْتهم الذُّبابا Ve **أُمُّ اللُّهَْم**: humma; ve denir ki: bilakis o ölümdür; çünkü o, her birini yutar.
Ve **فَرَسٌ لِهَمٌّ**: atların önünde koşup geçen, önde giden; yeri yutmasından dolayı. Ve hepsi: **لَهامِيمُ**.
Ve **رجلٌ لَهُومٌ**: yani çok yiyen.
**أَلْهَمَهُ اللهُ** hayır: yani: ona hayrı telkin etti. Ve: **ونَسْتَلْهِمُ اللَه الرَّشادَ**.
Ve **جَيْش لُهامٌ**: yani: ona gireni kaplar; yani: onu ortasında kaybettirir.

**مهمل**: **المَهْل** - cezmedilmiş: sükûnet ve vakar. Dersin ki: **مَهْلاً** ey falan; yani: yumuşaklıkla ve sükûnetle; acele etme. Ve ağırlaştırma caizdir; nitekim dedi ki:
فيا بْنُ آدمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ		للهِِ دَرُّكَ ما تأتي ومـا تَـذَرُ
Ve Cemîl, **مَهْل**’in hafifletilmesinde dedi ki:
يقولون: مَهْلاً يا جميلُ، وإنّني		لأُقْسِمُ مالي عن بُثَيْنَة مِنْ مَهْلِِ
Ve **أَمْهلتُه**: ona mühlet verdim, onu acele ettirmedim. Ve **مَهَّلْتُه**: onu erteledim.
Ve **المُهْلُ**: zeytinin tortusu; ve denir ki: erimiş bakır; ve denir ki: irinli su ve cerahat.
Ve **المُهْلُ**: maden; o, yerin cevherleridir: altın ve gümüşten.
Ve **المُهل**: ekmekten, kül veya başkasından, **المَلَّةِ**’den çıkarıldığında dökülen şey.
Ve **المُهْلُ**: katrandan bir türdür; ancak o, yağa benzeyen ince bir sudur; onun sarılığa meyli, onun kaynamasındandır; ve o yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır; katranın geri kalanı onunla yağlanmaz; çünkü o öldürür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَلُمَّ يا رجل، بفتح الميم، بمعنى تعالَ. يستوي فيه الواحد والجمع والتأنيث، في لغة أهل الحجاز. قال الله تعالى: "والقائِلينَ لإخْوانِهِمْ هَلُمَّ إلينا". وأهل نجد يصرِّفونها فيقولون للاثنين هَلُمَّا، وللجمع هَلُمُّوا، وللمرأة هَلمِّي، وللنساء هَلْمُمْنَ، والأول أفصح. وقد تُوصَل باللام فيقال: هَلُمَّ لكَ وهَلُمَّ لكما، كما قالوا: هَيْتَ لك. وإذا أدخلت عليه النون الثقيلة قلت هَلُمَّنَّ يا رجل، وللمرأة هَلُمِّنَّ بكسر الميم، وفي التثنية هَلُمَّانِّ للمؤنث والمذكَّر جميعاً، وهَلُمُّنَّ يا رجال بضم الميم، وهَلْمُمْنانِّ يا نسوة. ويقال: جاءنا بالهَيْلِ والهَيْلَمانِ، إذا جاء بالمال الكثير. والهيلمان بفتح اللام وضمّها.

##### Türkçe

**هَلُمَّ** ey adam; **الميم**’in fethiyle; “gel” mânâsında. Hicaz ehlinin dilinde onda tekil ile çoğul ve müennes eşit olur. Yüce Allah dedi ki: “Ve kardeşlerine: **هَلُمَّ** bize (gelin) diyenler.” Necd ehli ise onu çekimler; iki kişi için **هَلُمَّا** derler, cem‘ için **هَلُمُّوا**, kadın için **هَلمِّي**, kadınlar için **هَلْمُمْنَ**; birincisi daha fasîhtir. Ve lâm ile birleştirilebilir; şöyle denir: **هَلُمَّ** sana ve **هَلُمَّ** size ikinize; nitekim dediler: **هَيْتَ** sana. Üzerine ağır nûn’u soktuğun zaman “**هَلُمَّنَّ** ey adam” dersin; kadın için **هَلُمِّنَّ**, **الميم**’in kesriyle; tesniyede müennes ve müzekkerin ikisi için de **هَلُمَّانِّ**; “**هَلُمُّنَّ** ey adamlar”, **الميم**’in zammıyla; ve “**هَلْمُمْنانِّ** ey kadınlar topluluğu.” Ve denir: **بالهَيْلِ** ve **الهَيْلَمانِ** ile bize geldi; çok mal ile geldiği zaman. **الهيلمان** ise **اللام**’ın fethiyle de zammıyla da (söylenir).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ل م
هلم ، همل ، لهم ، مهل : مستعملة .
هلم : عمرو عن أبيه : الهِلِمَّان الكثير من كلّ شيء وأنشد لكُثَيِّر المحارِبيّ :
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
قال : والبَنْبان : الرَّديء من المَنْطِق .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَيْلَمان : المال الكثير ، يقال : جاء بالهَيْل والهَيْلَمان .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد في ( باب كَثْرة المال والخير يَقْدَم به الغائب أو يكون له ) : جاءَ فلانٌ بالهَيْل والهَيْلَمان ، بفتح اللام .
وقال ابن المظفَّر : هَلُمَّ : كلمةُ دعوةٍ إلى شيء ، الواحد والاثنان ، والجميع ، والتأنيث ، والتذكير فيه سواء ، إلاّ في لغة بني سعد فإنّهم يحملونه على تصريف الفِعل ، فيقولون : هَلُمَّا ، هَلُّمُّوا ؛ ونحو ذلك قال ابن السكيت ، قال : وإذا قال لك : هَلُمَّ إلى كذا ، قلت : إلاَمَ أهَلُمُّ ؛ وإذا قال لك : هَلمُّ كذا وكذا ، قلتَ : لا أَهَلُمُّه بفتح الألف والهاء : أي لا أُعْطِيكَه ، وهَلُمَّ بمعنى أَعطِ ؛ يدل عليه ما حدّثنا محمدُ بنُ إسحاق عن عمر بن شَبَّة قال : حدّثنا يحيى ، عن طلحة بن يحيى عن عائشة بنتِ طلحةَ ، عن عائشة أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يأتيها فيقول : هل من شيء ؟ فتقول : لا ، فيقول : إني صائم . قالت : ثم أتاني يوماً فقال : هل من شيء ؟ قلتُ حَيْسَة . قال : هَلُمِّيها ، فإني أصبحت صائماً ، فأكل . قلتُ : معنى هَلُمِّيها : أي هاتِيها أَعطنِيها .
ورَوَى مالكٌ عن العَلاء بن عبد الرحمن ، عن أبيه ، عن أبي هريرة ، عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال ( لَيُذَادَنَّ رِجالٌ عن حَوْضِي فأُنادِيهم : أَلاَ هَلُمَّ ألاَ هَلُمَّ ، فيقال : إنهم قد بَدَّلُوا ، فأقول : فَسُحْقاً ) .
وقال الزجاج : زعم سيبويه أنّ هَلُمّ ( ها ) ضُمَّتْ إليها ( لُمَّ ) وجُعِلتا كالكلمة الواحدة .
وأكثر اللغات أن يقال : هَلُمّ للواحد ، والاثنين ، والجماعة ، وبذلك نزل القرآن ، نحو قوله : ( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ ) ( الأحزَاب : 18 ) و ) وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ) ( الأنعَام : 150 ) .
قال : وفُتِحَتْ ) هَلُمَّ ( لأنها مُدْغمة كما فُتِحَتْ ( رُدَّ ) في الأمر ، ولا يجوز فيها ( هَلُمُّ ) بالضم كما يجوز ( رُدُّ ) لأنها لا تُصرَف .
قال : ومن العَرَب من يُثَنِّي ويجمع ، ويؤنث ، فيقول : هَلُمَّ ، هَلُمَّا ، هَلُمُّوا ، وللنساء : هَلْمُمْنَ .
وقال : ومعنى ) هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ( أي هاتوا شهداءكم ، وقرِّبوا شُهَدَاءكم .
قلتُ : وسمعتُ أعرابياً دعا رجُلاً إلى طعامه ، فقال : هُلُمّ لك ، ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
وقال المُبَرِّد : بنو تميم يجعلون ) هَلُمَّ ( فِعْلاً صحيحاً ، ويجعلون الهاء زائدة فيقولون : هَلُمَّ يا رَجُل ، وللاثنين : هَلُمَّا ، وللجميع : هَلُمُّوا ، وللنساء هَلْمُمْنَ ؛ لأن المعنى المُمْنَ ، والهاء زائدة . قال : هَلُمَّ زَيْداً : هاتِ زيداً .
وقال ابن الأنباري : يقال للنساء : هَلُمْنَ وهَلْمُمْن .
قال وحكى أبو عَمْرو عن العرب : هَلُمِّينَ يا نِسوة . قال : والحجة لأصحاب هذه
اللغة أن أصل ( هَلُمَّ ) التصرف ، إذا كان من أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً ، فَعَمِلوا على الأصل ، ولم يلتفتوا إلى الزيادة ، وإِذا قال الرّجل للرّجل : هَلُمَّ ، فأراد أن يقول : لا أفعل ، قال : لا أهَلُّمُّ ولا أُهَلِمُّ ، ولا أَهَلِمُّ ، ولا أُهَلُمُّ قال : ومعنى هَلُمَّ : أقْبِل ، وأصله أُمَّ يا رَجل : أي اقصده ، فَضَمُّوا هَلْ إلى أُمَّ وجعلوهما حَرْفاً واحداً ، وأزالُوا أُمَّ عن التصرُّف ، وحَوَّلوا ضمة همزة أُمّ إلى اللام ، وأسقطوا الهمزة ، فاتصلت الميم باللام ، وهذا مذهبُ الفَرّاء ، يقال للرّجلين ، وللرّجال ، وللمؤنث : هَلُمّ ، وَوُحِّد هَلُمَّ ؛ لأنه مُزالٌ عن تصرُّف الفِعل ، وشُبِّه بالأدوات كقولهم : صَهْ ، ومَهْ ، وإيهٍ ، وإيهاً ، وكل حرفٍ من هذه لا يثنَّى ، ولا يُجمع ، ولا يؤنَّث .
وقال الليث : الهُلام : طعامٌ يُتَّخذ من لحم عِجْلٍ بجلده .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهُلُم : ظِباء الجبال ، ويقال لها : اللُّهُم ، واحدها لَهْمُ ، قال : ويقال لها : الجُولان ، والثَّياتل ، والأبدان ، والعِنْبان ، والبَغابِغ .
لهم : قال الليث : يقال : لَهِمْتُ الشيءَ ، وقلَّ ما يقال إلا التَهَمْتُ : وهو ابتلاعُكَه بمرّة ، وقال جرير :
كذاك اللَّيثُ يَلتَهِم الذُّبابَا
وقال آخر :
ما يُلْقَ في أشداقِه تَلهَّمَا
قال : وأُمُّ اللُّهَيم هي الحُمَّى .
وقال شَمِر : أَمُّ اللُّهَيم : كنية المَوْت ، لأنّه يَلتَهِم كلَّ أحد .
وقال الليث : فَرَسٌ لِهَمٌّ ، ولِهْمِيم : سابقٌ يجري أمام الخيل لالتهامه الأرضَ ، والجميع لهَامِيم ، ورجُلٌ لَهُوم : أكول .
ويقال أَلْهَمَهُ الله خيراً : أي لقَّنه خيراً ، ونَسْتَلْهِمُ الله الرَّشاد .
وجيشٌ لُهام : يَغْتمِرُ من يَدْخُله : أي يُغيَّب مافي وَسَطه .
وقال الأصمعيّ : إبلٌ لهامِيم إذا كانت غِزاراً ، واحدتُها لُهْمُوم وكذلك إذا كانت كثيرة المشْي ، وقال الراعي :
لَهامِيمُ في الخرْقِ البعيدِ نِياطُهُ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ إذا كَبُر الوعِل فهو لِهْمٌ ، وجمعه لُهُوم .
وقال غيره : يقال ذلك لِبَقر الوحْش أيضاً ، وأنشد :
وأصبح لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبٍ
قال : والمِلْهَمُ : الكثيرُ الأكل .
ومَلْهَم ، وقُرَّان : قريتان من قُرى اليمامة معروفتان .
ويقال : أَلهَمَ الله فلاناً الرُّشد إلهاماً إذا ألقامه في رُوعِه فتلقاه بفَهْمه .
همل : قال الليث : الهَمَل : السُّدَى ، وما ترك الله الناسَ هَمَلاً : أي سُدًى : بلا ثواب ولا عِقاب .
وقال غيره : لم يَتركْهم سُدًى : بلا أَمرٍ ولا نَهْي ، ولا بيانٍ لما يحتاجون إليه .
وإبلٌ هَمَل ، واحدها هامل .
وقال ابن الأعرابيّ : إبلٌ هَمْلَى : مُهْملة .
ويقال : إبلٌ هوامل : مُسَيَّبة لا رَاعِيَة وأمرٌ مُهْمَل : متروك .
وقال الراجز :
إنَّا وَجَدْنا طَرَدَ الهوامِلِ
خيْراً من التَّأْنَانِ والمَسَائلِ
أراد : إنَّا وجَدْنا طَرْدَ الإبل المهمَلة وسَوْقَها سَلاًّ وسَرِقةً خيراً لنا من مسألة النَّاس والتَّباكي إليهم .
ثعلب ، عن سَلَمة ، عن الفرَّاء وعن ابن الأعرابيّ : اهتَمل الرجُلُ : إذا دَمْدَم بكلام لا يُفْهَمُ .
قلت : المعروف بهذا المعنى هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ ، وهو رُباعيّ .
وقال الزجّاج : الهَمَل : بالنَّهار ، والنَّفَسُ باللَّيل .
وقال أبو عمرو : الهَمَل : اللِّيف إذا انتزِع ، الواحدة هَمَلة .
وفي ( النَّوادر ) : أرضٌ هُمَّال بين الناس : قد تحامتْها الحروب ؛ فلا يَعْمُرها أحد ، وشيء هُمّال : رَخوٌ .
ويقال : هَمَل دَمْعُه يَهمُل فهو هامِلٌ : إذا تتابع سَيَلانُه ، وانهمَل دمعُه فهو مُنْهَمِل .
مهل : قال ابن السكيت : يقال : مَهْلاً يا رجُل ، وكذلك للإثنين ، والجمع ، والأنثى ، وهي موحَّدة ، وإذا قيل : مَهْلاً ، قلت : لا مَهْلَ والله .
ويقال : ما مَهْلُ والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً ، وأنشد لجامع بن مُرْخية الكلابيّ :
أقول لهُ ما جئتُ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعظةِ الجَهُولِ
وقال الليث : المَهْلُ : السَّكينة والوقار : تقول : مَهْلاً يا فلان ، أي رِفْقاً وسُكوناً لا تَعْجَلْ ، ونحو ذلك كذلك ، ويجوز التثقيل ، وأَنشد :
فيابن آدمَ ما أَعدَدْتَ في مَهلٍ
للَّه دَرُّك ما تأتي وما تَذَرُ
وقال الله : ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطّارق : 17 ) ، فجاء باللغتين : أي أنظِرْهم .
أبو عبيد : التمهُّل : التقدُّم .
وقال ابن الأعرابيّ : الماهِل : السَّريع ، وهو المتقدِّمُ ، وفُلانٌ ذو مَهَلٍ : أي ذو تقدُّم في الخير ، ولا يقال في الشَّرّ . وقال ذو الرِّمة :
كم فيهمُ مِنْ أَشمِّ الأنْفِ ذي مَهَلٍ
يأبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغَم الضّارِي
أي ذي تقدُّم في الشَّرف والفَضْل .
وقال أبو سعيد : يقال : أخَذ فلانٌ على فُلان المُهْلَةَ : إذا تقدَّمه في سِنَ أو أدبٍ .
ويقال : خُذ المُهْلَة في أمْرِك : أي خُذ العدَّة ؛ وقال في قول الأعشى :
إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
قال : أراد المعرفة المتقدِّمة بالموضع .
وقال مَهَلُ الرَّجُلِ : أسلافُه الذين تقدَّموه يقال : قد تقدَّم مَهَلُك قبْلَك ، ورَحِم الله مَهَلَك .
أبو العبَّاس ، عن ابن الأعرابيّ ، رُوي عن عليّ بن أبي طالب ح أنه لما لَقي
الشُّراةَ قال لأصحابه : أقِلُّوا البِطْنَةَ وأَعذِبوا ، وإذا سِرْتُم فمهلاً مَهلاً : أي تقدُّماً .
قال أسامة الهذَلي :
لعَمري لقد أَمْهَلتُ في نَهْيِ خَالدٍ
عن الشام إمَّا يَعصِيَنَّك خالدُ
أمهلتُ : بالغتُ : يقول : إن عصاني فقد بالغتُ في نَهْيه .
ورُوي عن أبي بكر ح أنه أَوْصى في مَرَضه ، فقال : ادْفنوني في ثوبيَّ هَذَين ؛ فإنما هما للمُهْل والتُّراب .
قال أبو عُبيد ، قال أبو عُبيدة : المُهْل في هذا الحديث : الصَّديد والقيْح .
قال : والمُهْل في غير هذا : كلّ فِلِزَ أُذِيب ، قال : والفِلِزُّ : جواهرُ الأرض من الذّهب والفضّة والنُّحاس .
وسُئل ابن مسعود عن قول الله جلّ وعزّ : ( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ ) ( الكهف : 29 ) فدعا بِفِضّةٍ فأَذابَها ، فجعلتْ تمَيَّعُ وتَلَوَّنُ ، فقال : هذا من أَشبهِ ما أَنتم راءُون بالمُهْل .
قال أبو عبيد : أراد تأويل هذه الآية .
وقال أبو عبيدة : والمُهْل في غير هذا : كلُّ شيء يَتحاتُّ عن الخُبْزَة من الرَّماد وغيره إذا أُخرِجَت من المَلَّة .
قال : وقال أبو عمرو : المُهْل في شيئين : هو في حديث أبي بكر : القَيْح والصَّديد ، وفي غيره : دُرْدِيُّ الزّيت ، لم يُعْرَف منه إلاّ هذا ، قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : حدّثني رجل وكان فصيحاً أن أبا بكر قال : فإنّهما للمَهْلة والتراب بفتح الميم قال : وبعضهم يَكسِر الميم فيقول : لِلمهْلة .
قال الزّجاج في قوله تعالى : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) .
قال : المُهْل : دُرْدِيُّ الزّيت هاهنا .
قلت : ومِثلُه قوله : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) جمع الدهن .
قال أبو إسحاق في قوله : ( وَرْدَةً ( : أي يتلوَّن من الفَزَع الأكبر كما تتلوَّن من الدِّهان المختلفة . قال : ودليل ذلك قوله : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) أي كالزّيت .
وقال الليث : المُهْل : ضَرْبٌ من القَطِران إلا أنه مَاهٍ رقيق شبيه بالزيت لمهاوَتِه يضرب إلى الصُّفرة ، وهو دَسِمٌ يُهْنَأُ به الإبل في الشّتاء .
قال : والقَطِران : الخاثر ، لا يُهْنأُ به .
وقال غيره : مَهَلْتُ البعيرَ : إذا طليتَه بالخضخاض ، فهو ممهول ، وقال أبو وَجْزة يصف ثوراً :
صافي الأدِيم هِجانٌ غَيرَ مَذْبَحِهِ
كأَنَّه بِدَم الْمَكْنَان مَمْهُولُ
شمر ، عن ابن شميل قال : المُهْل عندهم : المَلَّة إذا حميت جدّاً رأيتها تموجُ .
وقالت العامريّة : المُهْلُ عندنا : السُّمّ . والمُهْل : الصَّديد والدَّمُ يخرُج فيما زَعَم يونس . والمُهْل : النُّحاس الذائب ، وأنشد :
ونُطعِم من سَدِيف اللَّحْم شِيزَى
إذا ما الماءُ كالمَهْل الفَريغِ

##### Türkçe

ه ل م
**هلم** ، **همل** ، **لهم** ، **مهل** : kullanımdadır.

**هلم** : Amr, babasından: **الهِلِمَّان** her şeyden çok olan (şey)dir. Küثeyyir el-Muḥāribî’ye ait olarak şu beyti okudu:
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
Dedi ki: **البَنْبان**: sözün kötüsü (kötü olanı)dır.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الهَيْلَمان**: çok maldır; “**الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” denir.

Ebû ‘Ubeyd, ( “gaibin beraberinde getirdiği yahut kendisinde bulunan mal ve hayrın çokluğu” babında ) Ebû Zeyd’den: “Falan, lâmın fethiyle **الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” (denir).

İbnü’l-Muẓaffar dedi ki: **هَلُمَّ**: bir şeye davet kelimesidir; bir kişi, iki kişi ve topluluk için; onda dişillik ve erkeklik eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin çekimine hamlederler; “**هَلُمَّا**”, “**هَلُّمُّوا**” derler; buna benzer (şeyler). İbnü’s-Sikkît de bunun benzerini söyledi; dedi ki: Sana “**هَلُمَّ** ilâ şöyle” denilirse, “**إلاَمَ أهَلُمُّ**” dersin; sana “**هَلمُّ** şöyle şöyle” denilirse, “**لا أَهَلُمُّه**” (elif ve hâ’nın fethiyle) dersin: yani “onu sana vermem”; **هَلُمَّ** “ver” manasındadır; buna, Muhammed b. İshâk’ın Ömer b. Şebbe’den rivayetle bize anlattığı delalet eder; dedi ki: Yahyâ bize anlattı, Talha b. Yahyâ’dan, Âişe bint Talha’dan, Âişe’den: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ona gelir, “Bir şey var mı?” derdi; o da “Hayır” derdi; o da “Ben oruçluyum” derdi. Dedi ki: Sonra bir gün bana geldi ve “Bir şey var mı?” dedi; “**حَيْسَة**” dedim. Dedi ki: “**هَلُمِّيها**; çünkü ben sabahladım oruçlu.” Sonra yedi. Dedim ki: **هَلُمِّيها**’nın manası: yani “onu getir; onu bana ver”dir.

Mâlik, el-‘Alâ b. ‘Abdirrahmân’dan, babasından, Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet etti; dedi ki: “Adamlar mutlaka havuzumdan uzaklaştırılacaktır; ben onlara seslenirim: ‘Dikkat edin, **هَلُمَّ**; dikkat edin, **هَلُمَّ**’; denilir ki: ‘Onlar değiştirdiler’; ben de derim ki: ‘Uzaklık olsun!’”

Zeccâc dedi ki: Sîbeveyh, **هَلُمّ**’a **( ها )**’nın bitiştirildiğini, ona **( لُمَّ )**’nın da bitiştirildiğini ve ikisinin tek kelime gibi kılındığını iddia etti.

Dillerin çoğunda, bir kişi, iki kişi ve cemaat için **هَلُمّ** denir; Kur’an bununla indi; onun sözü gibi: **( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ )** (el-Ahzâb: 18) ve **( وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )** (el-En‘âm: 150).

Dedi ki: **( هَلُمَّ )** açıldı; çünkü o idğamlıdır; emir kipinde **( رُدَّ )**’ın açıldığı gibi; onda, **( رُدُّ )**’da caiz olduğu gibi zamme ile **( هَلُمُّ )** caiz değildir; çünkü o çekimlenmez.

Dedi ki: Araplardan kimi ikiler ve çoğullar yapar ve dişilleştirir; “**هَلُمَّ**”, “**هَلُمَّا**”, “**هَلُمُّوا**” der; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**.

Dedi ki: **( هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )**’un manası: “Şahitlerinizi getirin ve şahitlerinizi yaklaştırın”dır.

Dedim ki: Bir bedevînin bir adamı yemeğine çağırdığını işittim; “**هُلُمّ لك**” dedi; bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın sözü: **( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ )** (Yûsuf: 23).

Müberred dedi ki: Benû Temîm, **( هَلُمَّ )**’ı sahih bir fiil kılar; hâ’yı ziyade kılar; “**هَلُمَّ** ey adam” derler; iki kişi için: **هَلُمَّا**; hepsi için: **هَلُمُّوا**; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**; çünkü mana **المُمْنَ**’dır ve hâ ziyadedir. Dedi ki: “**هَلُمَّ زَيْداً**”: “Zeyd’i getir.”

İbnü’l-Enbârî dedi ki: Kadınlara “**هَلُمْنَ**” ve “**هَلْمُمْن**” denir.

Dedi ki: Ebû ‘Amr, Araplardan şöyle nakletti: “**هَلُمِّينَ** ey kadınlar.” Dedi ki: Bu dilin sahipleri için hüccet şudur: **( هَلُمَّ )**’ın aslı çekimdir; eğer “**أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً**”dan ise; asla göre amel ettiler ve ziyadeye bakmadılar. Ve eğer adam adama “**هَلُمَّ**” derse, “yapmam” demek isterse, “**لا أهَلُّمُّ** ve **لا أُهَلِمُّ** ve **لا أَهَلِمُّ** ve **لا أُهَلُمُّ**” der. Dedi ki: **هَلُمَّ**’ın manası: “yaklaş/gel”dir; aslı “**أُمَّ** ey adam”dır: yani “ona yönel.” Sonra **هَلْ**’i **أُمَّ**’a kattılar ve ikisini tek bir harf kıldılar; **أُمَّ**’ı çekimden kaldırdılar; **أُمّ**’un hemzesinin dammesini lâm’a çevirdiler; hemzeyi düşürdüler; böylece mîm lâm’a bitişti. Bu, Ferrâ’nın mezhebidir. İki adama, adamlara ve müennese: **هَلُمّ** denir; **هَلُمَّ** tekil kılındı; çünkü fiilin çekiminden kaldırılmıştır ve edatlara benzetilmiştir; onların sözü gibi: **صَهْ** ve **مَهْ** ve **إيهٍ** ve **إيهاً**; bunların her biri ikilenmez, çoğul yapılmaz, dişilleştirilmez.

Leys dedi ki: **الهُلام**: derisiyle birlikte dana etinden yapılan bir yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهُلُم**: dağ ceylanlarıdır; onlara **اللُّهُم** da denir; tekili **لَهْمُ**’dur. Dedi ki: Onlara **الجُولان** ve **الثَّياتل** ve **الأبدان** ve **العِنْبان** ve **البَغابِغ** da denir.

**لهم** : Leys dedi ki: “**لَهِمْتُ** şeyi” denir; az olur ki “**التَهَمْتُ**”dan başka denilsin: o, onu bir defada yutmandır. Cerîr dedi ki:
كذاك اللَّيثُ يَلتَهِم الذُّبابَا
Bir başkası dedi ki:
ما يُلْقَ في أشداقِه تَلهَّمَا
Dedi ki: **أُمُّ اللُّهَيم**: hummadır.

Şemir dedi ki: **أَمُّ اللُّهَيم**: ölümün künyesidir; çünkü o, her birini yutar.

Leys dedi ki: **فَرَسٌ لِهَمٌّ** ve **لِهْمِيم**: atların önünde koşan, yeri yutması sebebiyle önden giden (attır); çoğulu **لهَامِيم**’dir. Ve **رجُلٌ لَهُوم**: çok yiyen.

“Allah ona hayır **أَلْهَمَهُ**”: yani ona hayrı telkin etti; “Allah’tan doğru yolu **نَسْتَلْهِمُ**.”

Ve **جيشٌ لُهام**: içine gireni kaplar: yani ortasında olanı gizler.

Asma‘î dedi ki: Sütü bol olduklarında develer **لهامِيم**’dir; tekili **لُهْمُوم**’dur; çok yürüdüklerinde de böyledir. Râ‘î dedi ki:
لَهامِيمُ في الخرْقِ البعيدِ نِياطُهُ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: yaban keçisi büyüdüğünde o **لِهْمٌ**’dur; çoğulu **لُهُوم**’dur.

Bir başkası dedi ki: Bu, yaban sığırı için de söylenir; şu beyit okundu:
وأصبح لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبٍ
Dedi ki: **المِلْهَمُ**: çok yiyen.

Ve **مَلْهَم** ve **قُرَّان**: Yemâme köylerinden bilinen iki köydür.

“Allah falana doğruyu **أَلهَمَ** (ilham olarak)”: onu gönlüne attığında ve o da onu anlayışıyla aldığında (denir).

**همل** : Leys dedi ki: **الهَمَل**: başıboş (şey)dir. “Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı”: yani başıboş; sevap ve ceza olmaksızın.

Bir başkası dedi ki: Onları başıboş bırakmadı: emir ve nehiy olmaksızın ve ihtiyaç duydukları şeyin beyanı olmaksızın.

Ve **إبلٌ هَمَل**: tekili **هامل**.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **إبلٌ هَمْلَى**: ihmal edilmiş.

Ve “**إبلٌ هوامل**”: salıverilmiş, çobansız; ve **أمرٌ مُهْمَل**: terk edilmiş.

Recez söyleyen dedi ki:
إنَّا وَجَدْنا طَرَدَ الهوامِلِ
خيْراً من التَّأْنَانِ والمَسَائلِ
Şunu kastetti: Biz, ihmal edilmiş develeri kovmayı ve onları sürmeyi; dilenmekten ve onlara karşı ağlayıp sızlamaktan bize daha hayırlı bulduk.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan ve İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **اهتَمل** etti: anlaşılmayan sözle homurdandıysa (denir).

Dedim ki: Bu manada bilinen, **هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ**’dir; o dörtlüdür.

Zeccâc dedi ki: **الهَمَل**: gündüzdür; **النَّفَسُ** ise gecedir.

Ebû ‘Amr dedi ki: **الهَمَل**: koparıldığında lif (kıl)dir; tekili **هَمَلة**.

**( النَّوادر )**’de: İnsanlar arasında **أرضٌ هُمَّال**: savaşların ondan uzak durduğu (yerdir); onu kimse imar etmez. Ve **شيء هُمّال**: yumuşak.

Ve “Gözyaşı **هَمَل** etti, **يَهمُل**; o **هامِلٌ**’dir”: akışı ardı ardına olursa. Ve “Gözyaşı **انهمَل** etti”: o **مُنْهَمِل**’dir.

**مهل** : İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**مَهْلاً** ey adam” denir; iki kişi, cemaat ve kadın için de böyledir; o tekildir. Ve “**مَهْلاً**” denilirse, “Allah’a yemin olsun, **لا مَهْلَ**” dersin.

Ve “Allah’a yemin olsun, **ما مَهْلُ** senden bir şeyi giderecek değildir” denir. Câmi‘ b. Murḫiye el-Kilâbî’ye ait olarak şu beyit okundu:
أقول لهُ ما جئتُ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعظةِ الجَهُولِ

Leys dedi ki: **المَهْلُ**: sükûnet ve vakar. “**مَهْلاً** ey falan”: yani yumuşaklık ve sakinlik; acele etme; buna benzer (şeyler). Ağırlaştırma caizdir. Şu beyit okundu:
فيابن آدمَ ما أَعدَدْتَ في مَهلٍ
للَّه دَرُّك ما تأتي وما تَذَرُ
Ve Allah dedi ki: **( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ )** (et-Târık: 17); iki dille geldi: yani onları ertele.

Ebû ‘Ubeyd: **التمهُّل**: öne geçmedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الماهِل**: hızlıdır; o öne geçendir. Ve “Falan **ذو مَهَلٍ**”: yani hayırda öne geçiş sahibi; şerde söylenmez. Zü’r-Rumme dedi ki:
كم فيهمُ مِنْ أَشمِّ الأنْفِ ذي مَهَلٍ
يأبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغَم الضّارِي
Yani şeref ve fazilette öne geçiş sahibi.

Ebû Sa‘îd dedi ki: “Falan, falana **المُهْلَةَ** aldı”: yaşta yahut edepte ona öne geçtiyse (denir).

Ve “İşinde **خُذ المُهْلَة**”: yani hazırlığı al. A‘şâ’nın sözü hakkında:
إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
Dedi ki: Mekân hakkında önceden mevcut bilgiyi kastetti.

Ve “Adamın **مَهَلُ**’ü”: onu önceleyen atalarıdır. “Senin **مَهَلُ**’ün senden önce geçti” denir; “Allah senin **مَهَل**’ine rahmet etsin.”

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet edildi ki, **الشُّراةَ** ile karşılaştığında ashabına dedi: “Karnı tıka basa doldurmayı azaltın ve (yemeği) tatlılaştırın; yürüdüğünüzde de **فمهلاً مَهلاً**”: yani öne geçişle.

Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
لعَمري لقد أَمْهَلتُ في نَهْيِ خَالدٍ
عن الشام إمَّا يَعصِيَنَّك خالدُ
**أمهلتُ**: mübalağa ettim; der ki: Eğer bana karşı gelirse, onu nehyetmede mübalağa etmişimdir.

Ebû Bekir’den rivayet edildi ki, hastalığında vasiyet etti ve dedi ki: “Beni şu iki elbisemle defnedin; çünkü onlar **للمُهْل** ve toprağadır.”

Ebû ‘Ubeyd dedi ki; Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Bu hadiste **المُهْل**: irinli akıntı ve cerahattir.

Dedi ki: Bunun dışında **المُهْل**: eritilmiş her **فِلِزَ**’dir. Dedi ki: **الفِلِزُّ**: yerin cevherleri; altın, gümüş ve bakır.

İbn Mes‘ûd’a, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında soruldu: **( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ )** (el-Kehf: 29). Bir gümüş çağırdı, onu eritti; akıp renk değiştirir oldu; dedi ki: Bu, sizin **المُهْل** ile göreceklerinize en çok benzeyen şeydendir.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Bu ayetin te’vilini kastetti.

Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Bunun dışında **المُهْل**: kül ve benzerlerinden, **المَلَّة**’den çıkarıldığında ekmekten dökülen her şeydir.

Dedi ki: Ebû ‘Amr dedi ki: **المُهْل** iki şeydedir: Ebû Bekir hadîsinde o, irin ve cerahattir; bunun dışında ise: zeytinin tortusudur; bundan başka bilinmedi. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi ki: Bana bir adam anlattı ve o fasih idi: Ebû Bekir dedi ki: “Çünkü ikisi **للمَهْلة** ve toprağadır” (mîm’in fethiyle). Dedi ki: Bazıları mîm’i kesreler ve “**لِلمهْلة**” der.

Zeccâc, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** (el-Me‘âric: 8).
Dedi ki: Buradaki **المُهْل**: zeytinin tortusudur.

Dedim ki: Bunun benzeri, onun sözü: **( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً )** (er-Rahmân: 37); yağın toplanması (gibi).

Ebû İshâk, **( وَرْدَةً )** hakkında dedi ki: Yani en büyük korkudan, çeşitli yağlardan renk değiştirir gibi renk değiştirir. Dedi ki: Bunun delili, onun sözü: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** (el-Me‘âric: 8): yani zeytin gibi.

Leys dedi ki: **المُهْل**: katrandan bir türdür; ancak o, su gibi ince, akışkanlığı sebebiyle zeytine benzer; sarılığa çalar; yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır.

Dedi ki: **القَطِران**: koyu olandır; onunla yağlanılmaz.

Bir başkası dedi ki: “Deveyi **مَهَلْتُ**”: onu **الخضخاض** ile sıvadıysan (denir); o **ممهول**’dür. Ebû Vecze, bir boğayı vasfederek dedi ki:
صافي الأدِيم هِجانٌ غَيرَ مَذْبَحِهِ
كأَنَّه بِدَم الْمَكْنَان مَمْهُولُ

Şemir, İbn Şümeyl’den: dedi ki: Onların yanında **المُهْل**: çok kızdırıldığında gördüğün üzere dalgalanan **المَلَّة**’dir.

Âmiriyye dedi ki: Bizde **المُهْلُ**: zehirdir. Ve **المُهْل**: Yûnus’un iddia ettiğine göre, irinli akıntı ve kandır. Ve **المُهْل**: erimiş bakırdır. Şu beyit okundu:
ونُطعِم من سَدِيف اللَّحْم شِيزَى
إذا ما الماءُ كالمَهْل الفَريغِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء واللام وما يثلثهما)
(هلم) الهاء واللام والميم ليس فيه إلا قولهم هَلُمَّ: كلمة دعوة إلى شَيء. قالوا: وأصلها هَلْ أَؤُمُّ، كلامُ مَن يريد إتيان الطعام، ثمَّ كثُرت حتَّى تكلَّم بها الدَّاعي، مثل قولهم: تَعَالَ، أي اعْلُ، ثمَّ كثُرت حتّى قالها مَن كان أسفَلَ لمن كان فَوق. ويحتمل أنْ يكون معناها هلْ لك في الطَّعام أُمَّ، أي اقصِدْ. والذي عندنا في ذلك أنَّه من الكلام المُشكِل. وقد مرَّ مثلُه.
(هلا) الهاء واللام والحرف المعتلّ. يقولون: هَلاَ. كملةٌ تسكَّنُ بها الإناث عند مقارنةِ الفحل إيَّاها. قال:
* ألاَ حيِّيا لَيلَى وقُولاَ لها هَلاَ([1]) *
ويقال: ذهَبَ بذي هِلِيَّان، أي حيث لا يُدرَى.
(هلب) الهاء واللام والباء: أصلٌ يدلُّ على سُبوغٍ في شيءٍ وسَعَة. فالهُلْب: ما غلُظ من الشَّعر، كشعر الذَّنَب. وعيشٌ أهْلَبُ: واسع، كما يقال: عيش أزَبُّ. ويومٌ هَلاَّبٌ، إذا كان مطرُه دائماً في لِين. والهَلاَّبة: الرّيح الباردة مع قَطْرٍ([2])، ولذلك يقال لِشدَّة الزمان هُلْبَة. وإنَّما قِيل فرسٌ مهلوبٌ لأنّه قد جُزَّ هُلْبُ ذَنبِه.
(هلت) الهاء واللام والتاء. ليس بشيء، إلاَّ أنهم يقولون: الهَلْت: الجماعة([3]). [والهُلاَت([4])]: الاستِرخاء.
(هلج) الهاء واللام والجيم ليس بشيء. ويقولون: هَلَج: أتَى بكلامٍ ولا يوثَق به.
(هلس) الهاء واللام والسين يدلُّ على إخفاء شيءٍ: من كلامٍ وغيره. يقال: أهْلَسَ في الضَّحِك: أخْفاه. قال:
* تضحك مني ضَحِكاً إهلاسَا([5]) *
وهالَسَ فُلاناً: سارَّهُ. والمهلوسُ: الضَّعيف العَقْل، وهو القياس. والهُلاَس [شِبْه السُّلال من الهُزال([6])]، كأنَّ لحمَه خَفِيَ وتوارَى.
ومما شذَّ عن الباب الهَلْس: الخَيْر الكثير([7]).
(هلع) الهاء واللام والعين: يدلُّ على سُرعةٍ وحِدَّة. وناقة هِلْوَاعٌ: حديدة سريعة. ونعامةٌ هالِعٌ كذلك. ومنه الهَلَعُ في الإنسان: شِبْه الحِرْص. ورجلٌ هَلِعٌ وهَلُوع.
قال ابن السِّكِّيت: رجلٌ هُلْعَة يَهْلَعُ ويَجْزَع سريعاً. ويقال: ما لَهُ هِلَّعٌ ولا هِلَّعة، أي جَدْيٌ ولا عَنَاق، وسمِّيا بذلك لنَزقِهما.
(هلف) الهاء واللام والفاء: كلماتٌ متقاربةُ القِياس تدلُّ على كِبَر وضِخَم. والهِلَّوفُ: الشَّيخ الضَّخم. واللِّحيةُ الضخْمة هِلَّوفةٌ، والجمل الكبير هِلَّوْف.
(هلك) الهاء واللام والكاف: يدلُّ على كَسْرٍ وسُقوط. منه الهلاك: السُّقوط، ولذلك يقال للميت هَلَكَ. واهتَلكت القَطاةُ خَوْفَ البازِي: رمَتْ بنَفْسها على المهالك. فأمَّا قول الهذليّ([8]):
* ولا هُلُكِ المفارِشِ عُزَّل([9]) *
فيقول: ليس أمَّهاتُهم أمَّهات سَوء. وامرأةٌ هَلوكٌ، إذا تَهالكت في غُنْجها متكسِّرة. ولا يقال رجلٌ هلوك. والمُهْتَلِك: الذي يَهتلِك أبداً إلى مَن يكفُلُه، وناسٌ مهتلكون وهُلاَّك. وقول الحُطيئة:
مُستَهلِكُ الوِرْدِ كالأسْدِيِّ قد جَعَلَتْ *** أيدِي المطيِّ به عاديّةً رُغُبَا([10])
قالوا: مسهتلِك: جادٌّ والقياسُ لا يدلُّ إلاَّ على ما ذكرناه في صِفة القطاة إذا* اهتلكَتْ من خَوف البازي. والأرضُ الهَلَكِينُ([11]): الجَدْبة. والهَلَك: الشَّيء الهالك. والهَلَك: المَهْوَى بين الجبلَين. قال ذو الرُّمَّة:
تَرَى قُرْطَهَا في واضِحِ اللِّيتِ مُشْرِفاً *** على هَلَكٍ في نَفْنَفٍ يَتَطَوَّحُ([12])
أمَّا الهالكي فالحدَّاد، يقولون: نُسِبَ إلى الهالك بن عَمرو بن أسد بن خُزَيمة، وكان يَعْمَل الحديد، ولذلك قيل لبني أسدٍ: القُيُون.
---------------------__
([1]) البيت للنابغة الجعدي، يقوله في ليلى الأخيلية. اللسان (هلا) واللآلئ 282. وعجزه:
* فقد ركبت أمراً أغر محجلا *
([2]) في الأصل: "قطعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) لم أجد هذا في غير المجمل والمقاييس. والذي في القاموس: "والهلتات: الجماعة يقيمون ويظعنون". وفي مادة (هلث): "الهلثي والهلثاء والهلثاءة ويكسران، والهلثة بالضم: جماعة علت أصواتهم". والذي في اللسان (هلت): "والهلتاءة: الجماعة من الناس يقيمون ويظعنون. هذه رواية أبي زيد، ورواها ابن السكيت بالثاء" وصنع في مادة (هلت) صنيع صاحب القاموس وزاد عليه "الهلثاة" عن ثعلب.
([4]) التكملة من المجمل، ولم ترد في اللسان ولا القاموس. وجاءت بالثاء في القاموس فقط.
([5]) أنشده في اللسان (هلس) والمخصص (2: 145/14: 262).
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([8]) هو أبو كبير الهذلي، كما في المجمل وديوان الهذليين (2: 90).
([9]) البيت بتمامه كما في الديوان:
سجراء نفسي غير جمع أشابة *** حشدا ولا هلك المفارش عزل
 ([10]) وكذا جاءت روايته في الديوان 4 واللسان (أسد). وفي اللسان (هلك): "عادية ركبا".
([11]) يقال هلكين وهلكون أيضاً.
([12]) ديوان ذي الرمة 82 واللسان (هلك)، والكامل 145 ليبسك.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve lâm ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**هلم**) **الهاء** ve **اللام** ve **الميم**; onda ancak onların “**هَلُمَّ**” demeleri vardır: bir şeye çağrı kelimesi. Dediler ki: onun aslı **هَلْ أَؤُمُّ**’dur; yemek gelmek isteyen kimsenin sözüdür; sonra çoğaldı, nihayet çağıran onunla konuştu; onların “**تَعَالَ**” sözleri gibi, yani “yüksel”; sonra çoğaldı, nihayet onu aşağıda olan, yukarıda olana söyledi. Ve muhtemeldir ki onun mânâsı “yemekte senin için var mı, **أُمَّ**”, yani “kastet” olsun. Bizim yanımızda bunda olan şudur ki: o, müşkil kelâmdandır. Onun benzeri geçmiştir.

(**هلا**) **الهاء** ve **اللام** ve illetli harf. Derler: **هَلاَ**. Erkek hayvanın ona yaklaşması sırasında dişilerle sükûnet verilen bir kelimedir. Dedi:
* ألاَ حيِّيا لَيلَى وقُولاَ لها **هَلاَ** *
Ve denir: **ذَهَبَ بذي هِلِيَّان**, yani bilinmeyen yere.

(**هلب**) **الهاء** ve **اللام** ve **الباء**: bir asıl; bir şeyde yaygınlık ve genişliğe delâlet eder. Artık **الهُلْب**: kıldan kalın olan şeydir; kuyruk kılı gibi. Ve **عيشٌ أهْلَبُ**: geniş; denildiği gibi: **عيش أزَبُّ**. Ve **يومٌ هَلاَّبٌ**, eğer yağmuru yumuşaklık içinde daimî ise. Ve **الهَلاَّبة**: damla ile beraber soğuk rüzgâr; bundan dolayı zamanın şiddetine **هُلْبَة** denir. Ancak “**فرسٌ مهلوبٌ**” denildi; çünkü onun kuyruğunun **هُلْب**’u kırpılmıştır.

(**هلت**) **الهاء** ve **اللام** ve **التاء**. Bir şey değildir; ancak onlar derler: **الهَلْت**: cemaat. [Ve **الهُلاَت**]: gevşeklik.

(**هلج**) **الهاء** ve **اللام** ve **الجيم** bir şey değildir. Ve derler: **هَلَج**: bir söz getirdi ve ona güvenilmez.

(**هلس**) **الهاء** ve **اللام** ve **السين** bir şeyi gizlemeye delâlet eder: sözden ve başkasından. Denir: **أهْلَسَ في الضَّحِك**: onu gizledi. Dedi:
* تضحك مني ضَحِكاً إهلاسَا *
Ve **هالَسَ فُلاناً**: ona sır söyledi. Ve **المهلوسُ**: aklı zayıf olan; ve o kıyastır. Ve **الهُلاَس** [zayıflıktan sülâle benzeri], sanki eti gizlendi ve saklandı.
Ve bâbdan şâz olan şeylerden: **الهَلْس**: çok hayır.

(**هلع**) **الهاء** ve **اللام** ve **العين**: sürate ve keskinliğe delâlet eder. Ve **ناقة هِلْوَاعٌ**: keskin, hızlı. Ve **نعامةٌ هالِعٌ** da böyledir. Ve ondan insanda **الهَلَعُ**: hırsa benzer. Ve **رجلٌ هَلِعٌ** ve **هَلُوع**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **رجلٌ هُلْعَة**; **يَهْلَعُ** ve **يَجْزَع** hızlıca. Ve denir: onun için **هِلَّعٌ** yoktur ve **هِلَّعة** yoktur; yani oğlak yoktur ve dişi keçi yavrusu yoktur; ve ikisi, ataklıkları sebebiyle böyle adlandırıldı.

(**هلف**) **الهاء** ve **اللام** ve **الفاء**: kıyası birbirine yakın kelimelerdir; büyüklüğe ve iriliğe delâlet eder. Ve **الهِلَّوفُ**: iri ihtiyar. Ve iri sakal **هِلَّوفةٌ**dur; ve büyük deve **هِلَّوْف**tur.

(**هلك**) **الهاء** ve **اللام** ve **الكاف**: kırılmaya ve düşmeye delâlet eder. Ondan **الهلاك**: düşüş; bundan dolayı ölüye **هَلَكَ** denir. Ve **اهتَلكت القَطاةُ خَوْفَ البازِي**: kendini helâk yerlerine attı. Amma Hüzeli’nin sözü:
* ولا هُلُكِ المفارِشِ عُزَّل *
Şöyle der: onların anneleri kötü anneler değildir. Ve **امرأةٌ هَلوكٌ**, eğer nazında kırılarak kendini bırakırsa. Ve **رجلٌ هلوك** denmez. Ve **المُهْتَلِك**: daima kendisini kefil olana atan kimsedir; ve **ناسٌ مهتلكون** ve **هُلاَّك**. Ve Hutay’e’nin sözü:
مُستَهلِكُ الوِرْدِ كالأسْدِيِّ قد جَعَلَتْ *** أيدِي المطيِّ به عاديّةً رُغُبَا
Dediler ki: **مسهتلِك**: ciddi; hâlbuki kıyas, ancak bizim **القَطاة**’ın sıfatında zikrettiğimize delâlet eder; **البازِي** korkusundan **اهتلكَتْ** ise. Ve **الأرضُ الهَلَكِينُ**: kıtlık. Ve **الهَلَك**: helâk olan şey. Ve **الهَلَك**: iki dağ arasındaki uçurum. Zü’r-Rumme dedi:
تَرَى قُرْطَهَا في واضِحِ اللِّيتِ مُشْرِفاً *** على هَلَكٍ في نَفْنَفٍ يَتَطَوَّحُ
Amma **الهالكي**: demircidir; derler: **الهالك بن عَمرو بن أسد بن خُزَيمة**’ye nisbet edildi; ve demir işlerdi; bundan dolayı Benî Esed’e **القُيُون** denildi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هلم دعاء إلى الشيء، وفيه قولان:
أحدهما: أن أصله هالم (وهذا قول الخليل). من قولهم: لممت الشيء. أي: أصلحته، فحذف ألفها فقيل: هلم.
وقيل أصله هل أم (وهذا مذهب الفراء. انظر: اللسان (هلم) )، كأنه قيل: هل لك في كذا أمه. أي: قصده، فركبا. قال عز وجل: ﴿والقائلين لإخوانهم هلم إلينا﴾ [الأحزاب/18]، فمنهم من تركه على حالته في التثنية والجمع، وبه ورد القرآن، ومنهم من قال: هلما، وهلموا، وهلمي، وهلممن (قال سيبويه: هلم في لغة أهل الحجاز يكون للواحد، والاثنين، والجمع، والذكر، والأنثى بلفظ واحد. وأهل نجد يصرفونها. اللسان: هلم، والعين 4/56).

##### Türkçe

- **هلم** bir şeye çağrıdır; onda iki görüş vardır:
Birincisi: aslının **هالم** olmasıdır (bu, **الخليل**’in görüşüdür). Onların “**لممت** الشيء” sözünden; yani: onu ıslah ettim. Böylece onun **ألف**’ı hazfedildi de **هلم** denildi.
Ve denildi ki: aslı **هل أم**’dir (bu, **الفراء**’ın mezhebidir. bkz.: **اللسان** (**هلم**) ); sanki şöyle denilmiş gibidir: “**هل** لك في كذا **أمه**”; yani: onu kastetti; böylece ikisi birleştirildi. Aziz ve celil olan dedi ki: ﴿والقائلين لإخوانهم **هلم** إلينا﴾ [الأحزاب/18]; onlardan kimi onu tesniye ve cem‘de hâli üzere bıraktı; Kur’an bununla vârid olmuştur; onlardan kimi de **هلما** ve **هلموا** ve **هلمي** ve **هلممن** dedi (**سيبويه** dedi ki: **هلم** Hicaz ehlinin dilinde tek kişi, iki kişi, cem‘, erkek ve kadın için tek bir lafızla olur. Necd ehli ise onu tasrif eder. **اللسان**: **هلم** ve **العين** 4/56).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَلِيمُ: اللاصِقُ من كل شيء؛ عن كراع. والهَلامُ
(* قوله
«والهلام» قال في القاموس: كغراب، وضبط في الأصل وفي نسخة من التكملة يوثق بضبطها بفتح الهاء ومثلها المحكم والتهذيب): طعامٌ يُتَّخَذ من لحمِ عِجْلةٍ بِجِلدِها.
والهُلُمُ: ظِباءُ الجبال، ويقال لها اللُّهُمُ، واحدها لِهْمٌ، ويقال في الجمع لُهُومٌ.
والهِلِّمَانُ: الشيءُ الكثير، وقيل: هو الخير الكثير؛ قال ابن جني: إِنما هو الهِلِمَّانُ على مثال فِرِ كَّان. أَبو عمرو: الهِلِمَّانُ الكثير من كل شيء؛ وأَنشد لكَثِير المُحارِبيّ:
قد مَنَعَتْني البُّرَّ وهي تَلْحانْ،
وهو كثيرٌ عندها هِلِمَّاننْ،
وهي تُخَنْذِي بالمَقالِ البَنْبانْ
الخَنْذاةُ: القول القبيحُ، والبَنْبانُ: الرديء من المَنْطق. والهَيْلَمان: المالُ الكثير، وتقول: جاءنا بالهَيْل والهَيْلَمانِ إِذا جاء بالمال الكثير، والهَيْلَمان، بفتح اللام وضمها. قال أَبو زيد في باب كثرة المال والخير يَقْدَم به الغائبُ
أَو يكون له: جاء فلانٌ بالهَيْل والهَيْلَمان، بفتح اللام. وهلُمَّ: بمعنى أَقْبِل، وهذه الكلمة تركيبيَّة من ها التي للتنبيه، ومن لُمَّ، ولكنها قد استعملت استعمال الكلمة المفردة البسيطة؛ قال الزجاج: زعم سيبويه أَن هَلُمّ ها ضمت إِليها لُمّ وجُعِلتا كالكلمة الواحدة، وأَكثرُ اللغات أَن يقال هَلُمَّ للواحد والاثنين والجماعة، وبذلك نزل القرآن: هَلُمَّ إِلينا وهَلُمَّ شَهداءكم؛ وقال سيبويه: هَلمَّ في لغة أَهل الحجاز يكون للواحد والاثنين والجمع والذكر والأُنثى بلفظٍ واحد، وأَهلُ نَجْدٍ يُصَرِّفُونَها، وأَما في لغة بني تميم وأَهل نجد فإِنهم يُجْرونه مُجْرَى قولك رُدَّ، يقولون للواحد هَلُمَّ كقولك رُدَّ، وللاثنين هَلُمَّا كقولك رُدَّا، وللجمع هَلمُّوا كقولك رُدُّوا، وللأُنثى هَلُمِّي كقولك رُدِّي، وللثِّنْتَينِ كالاثْنَيْنِ، ولجماعة النساء هَلْمُمْنَ كقولك ارْدُدْنَ، والأَوَّل أَفصَح. قال الأَزهري: فُتحت هَلُمَّ أَنها مُدْغَمة كما فُتحت رُدَّ في الأَمر فلا يجوز فيها هَلُمُّ، بالضم، كما يجوز رُدُّ لأنها لا تتصرَّف، قال: ومعنى قوله تعالى: هَلُمَّ شُهداءكم، أَي هاتوا شُهداءكم وقَرِّبوا شهداءكم. الجوهري: هَلُمَّ يا رجل، بفتح الميم، بمعنى تعال؛ قال الخليل: أَصله لُمّ من قولهم لَمَّ اللهُ شَعْثه أَي جمعه، كأََنه أَراد لُمَّ نَفْسَك إِلينا أَي اقْرُب، وها للتنبيه، وإِنما حذفت أَلِفُها لكثرة الاستعمال وجُعِلا اسماً واحداً، قال ابن سيده: زعم الخليل أَنها لُمَّ لَحِقتها الهاء للتنبيه في اللغتين جميعاً، قال ولا تدخل النون الخفيفة ولا الثقيلةُ عليها، لأَنها ليست بفعل وإِنما هي اسمٌ للفعل، يريد أَن النون الثقيلة إِنما تدخلُ الأَفعال دون الأَسماء، وأَما في لغة بني تميم فتدخلها الخفيفةُ والثقيلة لأَنهم قد أَجْرَوْها مُجْرَى الفعل، ولها تعليلٌ. الأَزهري: هَلُمَّ بمعنى أَعْطِ، يَدُلّ عليه ما رُوِي عن عائشة، رضي الله عنها، أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يأْتيها فيقول: هل من شيءٍ؟ فتقول: لا، فيقول: إِني صائِمٌ؛ قالت: ثم أَتاني يوماً فقال: هل من شيء؟ قلت: حَيْسَةٌ، فقال: هَلُمِّىها أَي هاتِيها أَعْطِينيها. وقال الليث: هَلُمَّ كلمةُ دَعْوةٍ إِلى شيءٍ، الواحدُ والاثنان والجمع والتأْنيث والتذكير سواءٌ، إلاَّ في لغة بني سَعْدٍ فإِنهم يحملونه على تصريف الفعل، تقول هَلُمَّ هَلُمَّا هَلُمُّوا، ونحو ذلك قال ابن السكيت، قال: وإِذا قال: هَلُمَّ إِلى كذا، قلت: إِلامَ أَهَلُمُّ؟ وإِذا قال لك هَلُمَّ كذا وكذا، قلت: لا أَهَلُمُّه، بفتح الأَلف والهاء، أَي لا أُعْطيكَه. وروى أَبو هريرة عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: ليُذادَنَّ رجالٌ عن حَوْضي فأُناديهم أَلا هَلُمَّ أَلا هَلُمَّ فيقال: إِنهم قد بَدَّلوا، فأَقول فسُحْقاً قال اللحياني: ومن العرب من يقول هَلَمَّ، فينصب اللام، قال: ومن قال هَلُمِّي وهَلُمُّوا فكذلك قال ابن سيده، ولست من الأَخيرة على ثِقَةٍ، وقد هَلْمَمْتُ فماذا. وهَلْمَمْتُ بالرجل: قلتُ له هَلُمَّ. قال ابن جني: هَلْمَمْتُ كصَعْرَرْتَ وشَملَلْتَ، وأَصله قبْلُ غيرُ هذا، إِنما هو أَوَّلُ ها للتنبيه لَحِقَت مثل اللام، وخُلِطت ها بلُمَّ توكيداً للمعنى بشدة الاتصال، فحذفت الأَلف لذلك، ولأَنَّ لامَ لُمَّ في الأَصل ساكنةٌ، أَلا ترى أَن تقديرها أَوَّلُ أُلْمَمْ، وكذلك يقولها أَهل الحجاز، ثم زال هذا كله بقولهم هَلْمَمْتُ فصارت كأَنها فَعْلَلْت من لفظ الهِلِمَّان، وتنُوسِيَت حالُ التركيب. وحكى اللحياني: من كان عنده شيء فلْيُهَلِمَّه أَي فليُؤْتِه. قال الأَزهري: ورأَيت من العرب مَن يدعو الرجل إِلى طعامه فيقول: هَلُمَّ لك، ومثله قوله عز وجل: هَيْتَ لك؛ قال المبرَّد: بنو تميم يجعلون هَلُمَّ فِعلاً صحيحاً ويجعلون الهاء زائدة فيقولون هَلُمَّ يا رجل، وللاثنين هَلُمَّا، وللجمع هَلُمُّوا، وللنساء هَلْمُمْنَ لأَن المعنى الْمُمْنَ، والهاء زائدة، قال: ومعنى هَلُمَّ زيداً هاتِ
زيداً. وقال ابن الأَنباري: يقال للنساء هَلُمْنِ وهَلْمُمْنَ. وحكى أَبو مرو عن العرب: هَلُمِّينَ يا نِسوة، قال: والحجةُ لأَصحاب هذه اللغة أَن أَصل هَلُمَّ التصرفُ من أَمَمْتُ أَؤمُّ أَمّاً، فَعمِلوا على الأَصل ولم يلتفتوا إِلى الزيادة، وإِذا قال الرجل للرجل هَلُمَّ، فأَراد أَن يقول لا أَفعل، قال: لا أُهَلِمُّ ولا أُهَلُمُّ ولا أُهَلَمُّ ولا أَهَلُمُّ، قال: ومعنى هَلُمَّ أَقْبِلْ، وأَصله أُمَّ أَي اقصِدْ، فضمّوا هل إِلى أُمَّ وجعلوهما حرفاً واحداً، وأَزالوا أُمَّ عن التصريف، وحوَّلوا ضمة همزة أُمَّ إِلى اللام وأَسقطوا الهمزة، فاتصلت الميم باللام، وهذا مذهب الفراء. يقال للرجلين وللرجال وللمؤنث هَلُمَّ، وُحِّدَ هَلُمَّ لأَنه مُزالٌ عن تصرُّف الفعل وشُبِّه بالأَدوات كقولهم صَهْ ومَهْ وإِيهٍ وإِيهاً، وكل حرف من هذه لا يُثنَّى ولا يجمع ولا يؤنث، قال: وقد يوصل هَلُمَّ باللام فيقال: هَلُمَّ لك وهَلُمَّ لكما، كما قالوا هَيْت لك، وإِذا أَدخلت عليه النون الثقيلة قلت: هَلُمَّنَّ يا رجل، وللمرأَة: هَلُمِّنَّ، بكسر الميم، وفي التثنية هَلُمّان، للمؤنث والمذكر جميعاً، وهَلُمُّنَّ يا رجال، بضم الميم، وهَلْمُمْنانِّ يا نسوة، وإِذا قيل لك هَلُمَّ إِلى كذا وكذا، قلت: إِلامَ أَهَلُمُّ، مفتوحة الأَلف والهاء، كأَنك قلت إِلامَ أَلُمُّ، فترَكْتَ الهاء على ما كانت عليه، وإِذا قيل هَلُمَّ كذا وكذا، قلت: لا أَهَلُمُّه أَي لا أُعطيه؛ قال ابن بري: حقُّ هذا أَن يذكر في فصل لَمَمَ لأَن الهاء زائدة، وأَصله هالُمّ.

##### Türkçe

**الهَلِيمُ**: her şeyden yapışık olan; Kıra‘’dan. Ve **الهَلامُ**
(* onun sözü
«**والهلام**»; Kāmûs’ta dedi: ğurâb vezninde; ve asılda ve ضبطına güvenilen Tekmile’den bir nüshada **الهاء**’nın fethasıyla ضبط edilmiştir; bunun benzeri Muhkem ve Tehzîb’dedir): bir buzağı etinden, derisiyle birlikte yapılan bir yiyecek.

Ve **الهُلُمُ**: dağ ceylanlarıdır; ve onlara **اللُّهُمُ** denir; tekili **لِهْمٌ**’dür; ve cem‘de **لُهُومٌ** denir.

Ve **الهِلِّمَانُ**: çok olan şey; ve denildi ki: o, çok hayırdır; İbn Cinnî dedi: O ancak **الهِلِمَّانُ**’dır, **فِرِ كَّان** misali üzerinedir. Ebû ‘Amr: **الهِلِمَّانُ** her şeyden çok olandır; ve Kesîr el-Muhâribî için inşâd etti:
قد مَنَعَتْني البُّرَّ وهي تَلْحانْ،
وهو كثيرٌ عندها هِلِمَّاننْ،
وهي تُخَنْذِي بالمَقالِ البَنْبانْ
**الخَنْذاةُ**: çirkin söz; ve **البَنْبانُ**: sözün kötüsü.

Ve **الهَيْلَمان**: çok maldır; ve dersin ki: **جاءنا بالهَيْل والهَيْلَمانِ**; çok malla geldiği zaman; ve **الهَيْلَمان** lâmın fethasıyla ve zammıyla (olur). Ebû Zeyd, gaibin getirdiği mal ve hayrın çokluğu babında dedi:
yahut onda (kendinde) olsun: “Falan **بالْهَيْل والهَيْلَمان** ile geldi”, lâmın fethasıyla.

Ve **هلُمَّ**: **أَقْبِل** manasındadır; ve bu kelime, tenbih için olan **ها**’dan ve **لُمَّ**’dan terkîbîdir; fakat basit tek bir müfred kelime kullanımıyla kullanılmıştır; Zeccâc dedi: Sîbeveyh, **هَلُمّ**’un, **ها**’nın ona katılmasıyla **لُمّ**’un ona katıldığını ve ikisinin tek kelime gibi kılındığını iddia etti; ve dillerin çoğu, bir, iki ve cem‘ için **هَلُمَّ** denilmesidir; ve Kur’ân bununla indi: **هَلُمَّ إِلينا** ve **هَلُمَّ شَهداءكم**; Sîbeveyh dedi: Hicaz ehlinin dilinde **هَلمَّ**, bir, iki ve cem‘, erkek ve dişi için tek bir lafızla olur; ve Necd ehli onu tasrîf eder; fakat Benî Temîm ve Necd ehlinin dilinde, onu “**رُدَّ**” sözün gibi yürütürler; bir için **هَلُمَّ** derler, “**رُدَّ**” dediğin gibi; iki için **هَلُمَّا**, “**رُدَّا**” dediğin gibi; cem‘ için **هَلمُّوا**, “**رُدُّوا**” dediğin gibi; dişi için **هَلُمِّي**, “**رُدِّي**” dediğin gibi; iki dişi için iki (erkek) gibi; kadınlar cem‘ine **هَلْمُمْنَ**, “**ارْدُدْنَ**” dediğin gibi; ve birincisi daha fasîhtir. Ezherî dedi: **هَلُمَّ**’un fethası, onun idğamlı olmasındandır; nasıl ki emirde **رُدَّ** fethalı oldu; onda zamm ile **هَلُمُّ** câiz olmaz; nasıl ki tasrîf olunduğu için **رُدُّ** câiz olur; dedi: ve Allah Teâlâ’nın sözü **هَلُمَّ شُهداءكم**’un manası: “Şahitlerinizi getirin ve şahitlerinizi yaklaştırın”dır. Cevherî: **هَلُمَّ يا رجل**; mîm’in fethasıyla; “gel” manasındadır; Halîl dedi: aslı, onların “**لَمَّ اللهُ شَعْثه**” sözünden **لُمّ**’dur; yani onu topladı; sanki “**لُمَّ نَفْسَك إِلينا**”yı murad etti; yani yaklaş; ve **ها** tenbih içindir; ve ancak çok kullanım sebebiyle onun elif’i hazfedildi ve ikisi tek bir isim kılındı. İbn Sîde dedi: Halîl, iki dilin ikisinde de, onun **لُمَّ** olduğunu, tenbih için **الهاء**’nın ona eklendiğini iddia etti; dedi: ona hafif nûn da ağır nûn da girmez; çünkü o fiil değildir; ancak o fiil için bir isimdir; yani ağır nûn ancak fiillere girer, isimlere değil; fakat Benî Temîm’in dilinde hafif ve ağır (nûn) ona girer; çünkü onu fiil gibi yürütmüşlerdir; ve onun için bir ta‘lîl vardır. Ezherî: **هَلُمَّ** “ver” manasındadır; buna, Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olunan delâlet eder: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona gelir ve derdi: “Bir şey var mı?” O da derdi: “Hayır.” O da derdi: “Ben oruçluyum.” Dedi: Sonra bir gün bana geldi ve dedi: “Bir şey var mı?” Dedim: **حَيْسَةٌ**. Dedi: **هَلُمِّىها**; yani “onu getir; onu bana ver.” Leys dedi: **هَلُمَّ** bir şeye davet kelimesidir; bir, iki, cem‘, müennes ve müzekker eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde; çünkü onu fiilin tasrîfi üzerine taşırlar; dersin: **هَلُمَّ** **هَلُمَّا** **هَلُمُّوا** ve bunun benzeri; İbnü’s-Sikkît dedi; dedi: “Eğer ‘**هَلُمَّ إِلى كذا**’ derse, sen ‘**إِلامَ أَهَلُمُّ؟**’ dersin; ve eğer sana ‘**هَلُمَّ كذا وكذا**’ derse, sen ‘**لا أَهَلُمُّه**’ dersin; elif ve **الهاء** fethalı; yani ‘onu sana vermem’.” Ebû Hureyre, Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet etti; dedi: “Adamlar havzumdan mutlaka uzaklaştırılacaktır; ben onlara seslenirim: ‘Dikkat edin, **هَلُمَّ**; dikkat edin, **هَلُمَّ**’; denilir ki: ‘Onlar değiştirdiler’; ben derim: ‘Uzaklık olsun!’” Lihyânî dedi: Araplardan kimi **هَلَمَّ** der; lâmı nasb eder; dedi: **هَلُمِّي** ve **هَلُمُّوا** diyen kimse de böyledir. İbn Sîde dedi: Sonuncusundan emin değilim; hâlbuki ben **هَلْمَمْتُ**; öyleyse ne?

Ve **هَلْمَمْتُ بالرجل**: ona **هَلُمَّ** dedim. İbn Cinnî dedi: **هَلْمَمْتُ** “**صَعْرَرْتَ**” ve “**شَملَلْتَ**” gibidir; ve aslı bundan önce başka idi; o ancak tenbih için olan **ها**’nın evvelidir; ona lâm gibi bir şey eklendi; ve manayı şiddetli bitişiklikle te’kîd için **ها** **بلُمَّ** ile karıştırıldı; bu sebeple elif hazfedildi; ve çünkü **لُمَّ**’nın lâmı aslında sâkindir; görmez misin ki onun takdiri evvelde **أُلْمَمْ**’dir; Hicaz ehli de onu böyle söyler; sonra bütün bu, onların “**هَلْمَمْتُ**” demesiyle zâil oldu; böylece **الهِلِمَّان** lafzından “**فَعْلَلْت**” gibi oldu; ve terkîbin hâli unutturuldu. Lihyânî nakletti: “Kimin yanında bir şey varsa onu **فَلْيُهَلِمَّه**”; yani onu versin. Ezherî dedi: Araplardan, adamı yemeğine çağırıp “**هَلُمَّ لك**” diyen kimseyi gördüm; bunun benzeri, Aziz ve Celîl’in sözü: **هَيْتَ لك**. Müberred dedi: Benî Temîm, **هَلُمَّ**’u sahih bir fiil kılar ve **الهاء**’yı زائد kılar; derler: **هَلُمَّ يا رجل**; iki için **هَلُمَّا**; cem‘ için **هَلُمُّوا**; kadınlar için **هَلْمُمْنَ**; çünkü mana **الْمُمْنَ**’dır; ve **الهاء** زائدdir; dedi: **هَلُمَّ زيداً**’nın manası: “Zeyd’i getir.” İbnü’l-Enbârî dedi: kadınlara **هَلُمْنِ** ve **هَلْمُمْنَ** denir. Ebû Merv, Araplardan nakletti: “**هَلُمِّينَ يا نِسوة**”; dedi: Bu dilin sahipleri için hüccet şudur: **هَلُمَّ**’un aslı, “**أَمَمْتُ أَؤمُّ أَمّاً**”dan tasarruftur; böylece asıl üzere amel ettiler ve ziyadeye iltifat etmediler. Ve eğer adam adama **هَلُمَّ** derse, “yapmam” demeyi murad ederse, dedi: “**لا أُهَلِمُّ** ve **لا أُهَلُمُّ** ve **لا أُهَلَمُّ** ve **لا أَهَلُمُّ**.” Dedi: **هَلُمَّ**’un manası **أَقْبِلْ**’dir; ve aslı **أُمَّ**’dür; yani “kastet”; böylece **هل**’i **أُمَّ**’e kattılar ve ikisini tek bir harf kıldılar; ve **أُمَّ**’yi tasrîften uzaklaştırdılar; ve **أُمَّ**’nın hemzesinin zammını lâm’a çevirdiler ve hemzeyi düşürdüler; böylece mîm lâm ile birleşti; bu, Ferrâ’nın mezhebidir. İki erkeğe, erkeklere ve müennese **هَلُمَّ** denir; **هَلُمَّ** birlenmiştir; çünkü fiilin tasarrufundan uzaklaştırılmıştır ve “**صَهْ**” ve “**مَهْ**” ve “**إِيهٍ**” ve “**إِيهاً**” gibi edatlara benzetilmiştir; bu harflerin her biri tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz. Dedi: **هَلُمَّ** lâm ile وصل edilebilir; “**هَلُمَّ لك**” ve “**هَلُمَّ لكما**” denir; nasıl ki “**هَيْت لك**” dediler. Ve eğer ona ağır nûn sokarsan “**هَلُمَّنَّ يا رجل**” dersin; kadına: mîm’in kesriyle “**هَلُمِّنَّ**”; tesniyede **هَلُمّان**; müennes ve müzekkerin ikisi için; ve “**هَلُمُّنَّ يا رجال**”, mîm’in zammıyla; ve “**هَلْمُمْنانِّ يا نسوة**”. Ve eğer sana “**هَلُمَّ إِلى كذا وكذا**” denilirse, sen “**إِلامَ أَهَلُمُّ**” dersin; elif ve **الهاء** fethalı; sanki “**إِلامَ أَلُمُّ**” dedin; böylece **الهاء**’yı olduğu hâl üzere bıraktın. Ve eğer “**هَلُمَّ كذا وكذا**” denilirse, sen “**لا أَهَلُمُّه**” dersin; yani “onu vermem.” İbn Berrî dedi: Bunun hakkı, **لَمَمَ** faslında zikredilmesidir; çünkü **الهاء** زائدdir; ve aslı **هالُمّ**’dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ل م * * هَلُمَّ * يا رجل بفتح الميم بمعنى تعال يستوي فيه الواحد والجمع المؤنث في لغة أهل الحجاز قال الله تعالى ﴿والقائلين لإخوانهم هَلُمَّ إلينا﴾ وأهل نجد يصرفونه فيقولون للإثنين هَلُمَّا وللجمع هَلُمُّوا وللمرأة هَلُمِّي وللنساء هَلْمُمْنَ والأول أفصح

##### Türkçe

* ه ل م * * **هَلُمَّ** * ey adam, **الميم**’in fethasıyla, “gel” mânâsındadır; onda tekil ile çoğul ve müennes, Hicaz ehlinin dilinde eşit olur. Allah Teâlâ dedi ki: {ve kardeşlerine “**هَلُمَّ** bize” diyenler}. Necd ehli onu çekimler; böylece iki kişi için **هَلُمَّا**, cemaat için **هَلُمُّوا**, kadın için **هَلُمِّي**, kadınlar için **هَلْمُمْنَ** derler; birincisi daha fasîhtir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| ( الهَلِيمُ : اللاَّصِقُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ) ، عَنْ كُرَاعٍ . | ( والهِلِمَّانُ ، بِكَسْرَتَيْنِ ، مُشَدَّدَةَ المِيمِ : الكَثِيرُ مِن الخُبْزِ وَغَيْرِهِ ) . | وَقَالَ أَبُو عَمْرٍ و : هَوَ الكَثِيرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ، وأَنْشَدَ لِكَثِيرٍ المُحَارِبِيِّ : | قَدْ مَنَعَتْنِي البُرَّ وَهِيَ تَلْحَانْ | وَهُوَ كَثِيرِ عِنْدَهَا هِلِمَّانْ | وَهِيَ تُخَنْذِي بِالمَقَالِ البَنْبَانْ | وَقَالَ ابْنُ جِنِّي : إِنَّمَا هَوَ : الهِلِمَّانُ ، عَلَى مِثَالِ : فِرِكَّانِ ، ( كَالَهيْلَمَانِ ، وتُضَمُّ لاَمُهُ ) ، يُقَالُ : جَاءَ بِالهَيْلِ والهَيْلُمَانِ : إِذَا جَاءَ بِالمَالِ الكَثِيرِ ، وَأَوْرَدَهُ أَبُو زَيْدٍ فِي بَابِ كَثْرَةِ المَالِ والخَيْرِ يَقْدَمُ بِهِ الغَائِبُ ، أَوْ يَكُونُ لَهُ ، وَضَبِطَهُ بِفَتْحِ اللاَّمِ ، ونَقَلَ الجَوْهَرِيُّ فِيهِ الضَّمَّ والفَتْحَ ، وقِيلَ : إِنَّ مِيمَةُ زَائِدَةٌ ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِلكَ فِي :   ه ي ل   .

| ( و ) الهُلاَمُ ، ( كَغُرَابٍ : طَعَامٌ ) يُتَّخَذُ ( مِنْ لَحْمِ عِجْلٍ بِجِلْدِهِ ) ، كَذا في المُحْكَمِ ، ( أَوْ ) هُوَ ( مَرَقُ السِّكْبَاجِ المُبَرَّدِ المُصَفَّى مِنَ الدَّهْنِ ) ، هكَذا ذَكَرَهُ الأطِبَّاءُ . | ( والهُلُمُ ، بِضَمَّتَيْنِ : ظِبَاءُ الجِبَالِ ) كَاللُّهُمِ . | ( و ) الهِلَّمُ ، ( كَقِنَّبِ : المُسْتَرْخِي ، وَهِيَ : هِلَّمَةٌ ) ، وقَدْ نَسِيَ هُنَا اصْطِلاَحَهُ . | ( واهْتَلَمَ بِهِ ) : أَيْ ( ذَهَبَ بِهِ ) . | ( و ) قَوْلُهُمْ : ( هَلُمَّ ) إِلَيْنَا يا رَجُلُ ، بِفَتْحِ المِيمِ ، ( أيْ : تَعَالَ ) ، كَمَا فِي الصِّحَاحِ ، وفِي المُحْكَمِ : أَيْ أَقْبِلْ ، قَالَ الجَوْهَرِيُّ : قَالَ الخَلِيلُ : ( مُرَكَّبَةٌ مِنْ هَاءِ التَّنْبِيهِ ، ومِنْ لُمَّ ) ، مِنْ قَوْلِهِمْ : لَمَّ الله شَعَثَهُ ، أيْ : جَمَعَهُ ، ( أيْ : ضُمَّ نَفْسَكَ إِلَيْنا ) أيْ : اقْرُبْ ، وَإنَّمَا حُذِفَتْ أَلِفُهَا ، لِكَثْرَةِ الاستِعْمَالِ ( واستُعْمِلَتْ اسْتِعْمَالَ ) الكَلِمَةِ المُفْرَدَةِ ( البَسِيطَةِ ) . وقالَ الزَّجَّاجُ : زَعَمَ سِيبَوَيْهِ : أنَّ هَلُمَّ : هَا ، ضُمَّتْ إِلَيْهَا : لُمَّ ، وجُعِلَتَا كَالكَلِمَةِ الوَاحِدَةِ . | قال شيخُنا : وقدَْ تَعَقَّبُوا هذا الكَلاَمَ ، وقالُوا : الأَصْلُ فِي الكَلِمِ البَسَاطَةُ ، ودَعْوَى التَّرْكِيبِ مُنَافٍ مِنْ وُجُوهٍ ، وقَدْ تَقَرَّرَ أنَّ : لُمَّ : فِعْلَ أمْرٍ ، فَحُذِفَتِ الألِفُ مِنْ   هَا   تَخْفِيفًا ، ونظر إلى سكون لاَمِ   لُمَّ   فِي الأَصْلِ ، وهذا القَوْلُ نَقَلَهُ بَعْضٌ عن البَصْرِيِّينَ ، وقالَ الخَلِيلُ : رُكِّبَا قَبْلَ الإِدْغَامِ ، فَحُذِفَتِ الهَمْزَةُ لِلدَّرْجِ ، إذْ كَانتْ للْوَصْلِ ، وحُذِفَتِ الألِفُ لالْتِقَاء السَّاكِنَيْنِ ، ثُمَّ نُقِلَتْ حَرَكَةُ الميم الأُوْلَى إِلَى اللاَّمِ ، وأُدْغِمَتْ . وَقالَ الفَرَّاءُ : مُرَكَّبَةٌ مِنْ   هَل   التِي للزَّجْرِ ، و   أُمَّ   ، أي : اقْصِدْ ، خُفِّفَتِ الهَمْزَةُ بإِلقَاءِ حَرَكَتِهَا عَلَى السَّاكِنِ ، وحُذِفَتْ . قالَ ابنُ مَالِكٍ في شَرْحِ الكَافِيَةِ : قَوْلُ البَصْرِييِّنَ : أَقْرَبُ إلى الصَّوَابِ . ثمَّ قالَ

الَجوْهَرِيُّ ( بَسْتَوَى فِيهِ الوَاحِدُ ، والجَمْعُ ، والتَّذْكِيرُ ، والتَّأْنِيث ، عِنْدَ الحِجَازيِّينَ ) ، وبِذِلكَ نَزَل القُرْأنُ : ! 2 \< هلم إلينا > 2 ! و ! 2 \< هلم شهداءكم > 2 ! . | قَالَ سِيبَوَيْهِ : ( و ) أَمَّا فِي لُغَةِ بَنِي ( تَمِيمٍ ) وبَعْضِ أَهْل نَجْدٍ ، فَإنَّهَا ( تُجْرِيهَا مَجْرَى ) قَوْلِكَ ( رُدَّ ) ، يَقُولُونَ لِلْوَاحِد : هَلُمَّ ، كَقَوْلِكَ : رُدَّ . وقَالَ الأَزْهَرِيُّ : فَتِحَتْ هَلُمَّ لأَنَّهَا مُدْغَمَةٌ ، كَمَا فُتِحَتْ رُدَّ في الأَمْر ، فَلاَ يَجُوزُ فيهاَ هَلُمُّ بِالضَّمِّ ، كَمَا يَجُوزُ : رُدُّ ، لأَنَّهَا لاَ تَتَصَرَّفُ ، ( وأهْلُ نَجْدٍ يُصَرِّفُوَنَها ، فَيَقُولُونَ : هَلُمَّا : وهَلُمُّوا ، وهَلُمِّي ، وهَلْمُمْنَ ) ، كَقَوْلِكَ : رُدَّا ، رُدُّوا ، رُدِّي ، ارْدُدْنَ ، والأَوَّلُ : أَفْصَحُ . قَالَ شَيْخُنَا : وحَكَى الجَوْهَرِيُّ فَتْحَ المِيمِ وكَسْرَها عَنْ بَعْضٍ تَمِيمٍ ، وأَمَّا اللاَّمُ فَلاَ يُعْرَفُ فِيهَا إِلاَّ الضَّمُّ ، قُلْتُ : وَقَدْ حَكَى اللِّحْيَانيُّ فَتْحَ اللاَّم عَنْ بَعْضِ العَرَبِ ، وَوَقَعَ فِي نُسْخَةِ شَيْخِنَا : هَلُمْنَ ، بِميِمٍ وَاحِدَةٍ ، أَيْ : النِّسْوَة ، قَالَ : وَزَعَمَ الفَرَّاءُ أَنَّهُ الصَّوَابُ ، فَلاَ يُقَالُ : هَلْمُمْنَ ، كَمَا هُوَ فِي شَرْح البَدْر عَلَى التَّسْهِيلِ . قُلْتُ : وهذا الَّذِي ذَكَرَهُ المُصَنِّفُ ، أَيْ : هَلْمُمْنَ ، بِمِيمَيْنِ ، فَقَدْ ذَكَرَهُ الجَوْهَرِيُّ ، وَهُوَ قَوْلُ المُبرِّدِ ، وَنَصُّهُ : بَنُو تَمِيمٍ يَجْعَلُونَ هَلُمَّ فِعْلاً صِحِيحاً ، ويَجْعَلُونَ الهَاءَ زَائِدَةً ، فَيَقُولُونَ : هَلُمَّ يَا رَجُلُ ، ولِلاثْنَيْنِ : هَلُمَّا ، ولِلجِمِيع : هَلْمُّوا ، ولِلنِّسَاءِ : هَلْمُمْنَ ، لأَنَّ المَعْنَى : الْمُمْنَ ، والهَاءُ زَائِدَةٌ . وَقَالَ ابنُ الأَنْبَارِيِّ : يُقَالُ لِلنِّسَاء : هَلُمْنَ ، وهَلْمُمْنَ ، وَحَكَى أَبُو عَمْرٍ و عَنِ العَرَبِ : هَلُمِّينَ ياَ نِسْوَةُ . وَقَالَ اللَّيْثُ : هَلُمَّ : كَلِمَةُ دَعْوَةٍ إِلَى شَيْءٍ ، الوَاحِدُ ، والاثْنَانِ ، والجَمْعُ والتَّأْنِيثُ ، والتَّذْكِيرُ : سَوْاءٌ ، إِلاًّ فِي لَغَة بَنِي سَعْدٍ ، فإِنَّهْمُ يَحْمِلُونَهُ عَلَى تَصْرِيفِ الفِعْلِ ، تَقُولُ :

هَلُمَّ ، هَلُمَّا ، هَلُمُّوا ، ونَحْوَ ذَلِك . ( وقَدْ تُوصَلُ بِاللاَّمِ ، فيُقَالُ : هَلُمَّ لَكَ ) ، وَهَلُمَّ لَكُمَا ، كَما قَالوا : هَيْتَ لَكَ ، كَذا فِي الصِّحَاحِ ، وقالَ الأزْهَرِيُّ : ورَأَيْتُ مِنَ العَرَب مَنْ يَدْعُو الرَّجُلَ إِلَى طَعَامِهِ ، فيَقُولُ : هَلُمَّ لَكَ ، ومِثْلُه : قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : ! 2 \< هيت لك > 2 ! . | وقالَ شيْخُنَا : هَلُمَّ تَتَعَدَّى بِنَفْسَها ، ك ! 2 \< هلم شهداءكم > 2 ! ، وبِإلَى : ك ! 2 \< هلم إلينا > 2 ! ، وبِاللاَّمِ : كَهَلُمَّ لِلثَّرِيدِ ، وزَعَمَ ابنُ الكَمَالِ : أنَّهَا لا تُسْتَعْمَلُ إلا مُتَعَدِّيَةً بِنَفْسِهَا ، وكَلِمَةُ إلى واللاَّمِ فِي التَّراكيبِ صِلَةٌ ، واعْتَرَضُوا علَى النَّاصِرِ البَيْضَاوِيِّ ، والصَّوابُ : أنَّهَا تَتَعَدَّى بِنَفْسَها أحْيَاناً ، وبِإِلَى أُخْرَى ، وحَرَّرَ ذلِكَ الجَلاَلُ في عُقُودِ الزَّبَرْجَدِ ، وابنُ هِشَامٍ في رِسَالَتِهِ التِّي لَهُ فِيهَا : ( وتُثَقَّلُ بِالنُّونِ ، فيُقَالُ : هَلُمَّنَّ ) يا رَجُلُ ، ( وفي المُؤَنَّثِ ) : هَلُمِّنَّ ، ( بِكَسْرِ المِيمِ ، وفِي الجَمْعِ ) : هَلُمَّنَّ ( بِضَمِّهَا ، وفِي التَّثْنِيَةِ : هَلُمَّانِ ، لِلمُذَكَّرِ والمُؤَنَّثِ ) جَمِيعاً ، ( ولِلنِّسْوَةِ : هَلْمُمْنَانِ ) ، بِتَخْفِيفِ النُّونِ الأَخِيرَةِ ، ( ويَقُولُ المُجِيبُ ) لِمَنْ قالَ : هَلُمَّ كَذا وكَذَا ، فيَقُولُ ( إلاَمَ أهَلُمُّ ، بِفَتْحِ الهَمْزَةِ ) والهَاءِ ، ( وأَصْلُهُ : إِلَى مَ أَلُمُّ ، وتَرَكَ الهَاءَ عَلَى مَا كَانَتْ عَلَيْه . وإِذَا قِيلَ ) لَكَ ( هَلُمَّ كَذا وكَذَا ، قُلْتَ : لاَ أَهَلُمُّهُ ) بِفَتْحِ الهَمْزَةِ والهَاءِ ، كَذا في الصِّحَاحِ . ( وقَدْ تُضَمُّ الهَمْزَةُ وَحْدَهَا ، وقَدْ تُضَمُّ الهَمْزَةُ واللاَّمُ ) جَمِيعاً ، ( وقَدْ تُضَمُّ الهَمْزَةً وتُكْسَرُ اللاَّمُ ) ، واقْتصَرَ الجَوْهَرِيُّ عَلَى الضَّبْطِ الأَوَّلِ ، وقَالَ : أي : لاَ أُعْطِيكَهُ ) ، وهُوَ قَوْلُ ابنِ السِّكِّيتِ . | ( وهَلْمَمَ بِهِ ) هَلْمَمَةً ( دَعَاهُ ) بِهَلُمَّ ، قَالَ ابنُ جِنيّ : هُوَ مِثْلُ : صَعْرَرَ ، وشَمْلَلَ ، وأَصْلُهُ قَبْلَ غَيْرُ هذا ، إنَّمَا هُوَ أَوَّلُ : ها لِلتَّنْبِيهِ ، لَحِقَتْ مِثْلَ اللاَّمِ ،

[ لِلمُوَاجَهَةِ تَوْكِيداً ، فَأَصْلُها هَا لُمَّ فكثُر اسْتِعَمَالُها ] ، وخُلِطَتْ هَا بُلمَّ تُوْكِيداً لِلمَعْنَى بِشِدَّةِ الاتِّصَالِ ، فَحْذِفَتِ الأَلِفُ لِذلِكَ ، ولأَنَّ لاَمَ لَمَّ فِي الأصْلِ سَاكِنَةٌ ، أَلاَ تَرَى أَنَّ تَقْدِيرَهَا أَوّلُ : أَلْمُمْ ، وكَذلِكَ يَقُولُ أَهْلُ الحِجَازِ ، ثُمَّ زَالَ هذا كُلُّهُ بِقَوْلِهِمْ : هَلْمَمْت ، فَصَارَتْ كَأَنَّهَا فَعْلَلْت ، مِنْ لَفْظِ الهِلِمَّانِ ، وتُنُوسِيَتْ حَالُ التَّرْكِيبِ . | ( وَأَهْلَمَ ) بِهِ ، مِثْلُ هَلْمَمَ . | ( والهَلَمُ ، مُحَرَّكَةً : جَوَابُ هَلُمَّ ، ومِنْهُ ) قَوْلُهُمْ : ( جَادَ بِهَلَمِهِ : إِذَا أَطَاعَهُ ) . | ( وأَهْلُمُ ، كَآنُكُ : د ، بِطَبَرِسْتَانَ ) ، والَّذِي فِي مُعْجَمِ يَاقُوتٍ : أَلْهَمُ : بَيْنَ طَبَرسْتَانَ وَآمُلَ ، وقَدْ ذَكَرْنَاهُ في : ( ل ه م ) ) . [ ] ومِمَّا يُستْتَدْرَكَ عَلَيْهِ : | الهِلِّمَانُ ، بِكَسْرَتَيْنِ ، مُشَدَّدَةَ اللاَّمِ : لُغَةٌ فِي الهِلِمَّانِ ، عَن ابنِ جِنِّي . | وهَلُمَّ بِمَعْنَى أَعْطِ ، ومِنْهُ حِدِيثُ عَائِشَةَ : ( ( فَقَالَ : هَلُمِّيها ) ) أَيْ : هَاتِيهَا ، وحَكَى اللِّحْيَانِيُّ : مَنْ كَانَ عِنْدُه شَيْءٌ فَلْيُهَلِّمْهُ ، أَيْ : فَلْيُؤْتِهِ . | وهَلُمَّ جَرَّا ، تَقَدَّمَ فِي الرَّاءِ .

##### Türkçe

| ( **الهَلِيمُ** : her şeyden yapışık olan ) , Kuraʿ’dan. | ( ve **الهِلِمَّانُ** , iki kesre ile, mîm’i şeddeli: ekmeğin ve başkasının çoğu ) . | Ebû ʿAmr da dedi ki: o, her şeyden çok olandır; ve Kesîr el-Muhâribî’ye ait olarak inşâd etti: |
Beni buğdaydan men etti, hâlbuki o **تَلْحَانْ**’dır |
Ve onun yanında çoktur, **هِلِمَّانْ** |
Ve sözle **البَنْبَانْ**’ı **تُخَنْذِي** eder |
İbn Cinnî dedi ki: ancak o: **الهِلِمَّانُ**’dır; **فِرِكَّانِ** misali üzere; ( **كَالَهيْلَمَانِ** , ve lâm’ı dammelenir ); denilir: **جَاءَ بِالهَيْلِ والهَيْلُمَانِ**: çok mal ile geldiği zaman; Ebû Zeyd onu, gaibin onunla geldiği yahut onun kendisinin olduğu mal ve hayrın çokluğu bâbında vârid kıldı; ve onu lâm’ın fethasıyla ضبط etti; Cevherî onda dammeyi ve fethayı nakletti; ve denildi ki: mîm’i zâiddir; ve bu, **ه ي ل**’de geçmişti.

| ( ve ) **الهُلاَمُ** , ( **كَغُرَابٍ** : bir yiyecek ) yapılır ( **مِنْ لَحْمِ عِجْلٍ بِجِلْدِهِ** ), Muhkem’de böyle; ( yahut ) o, ( **مَرَقُ السِّكْبَاجِ المُبَرَّدِ المُصَفَّى مِنَ الدَّهْنِ** )’dir; tabipler onu işte böyle zikrettiler. | ( ve **الهُلُمُ** , iki damme ile: dağ ceylanları ) **كَاللُّهُمِ**. | ( ve ) **الهِلَّمُ** , ( **كَقِنَّبِ** : gevşek olan; ve o: **هِلَّمَةٌ**’dir ), ve burada ıstılahını unutmuştur. | ( **واهْتَلَمَ بِهِ** ) : yani ( **ذَهَبَ بِهِ** ). | ( ve ) onların sözü: ( **هَلُمَّ** ) bize, ey adam; mîm’in fethasıyla; ( yani: **تَعَالَ** ), Sıhâh’ta olduğu gibi; Muhkem’de: yani yaklaş/gel; Cevherî dedi ki: Halîl dedi ki: ( **مُرَكَّبَةٌ مِنْ هَاءِ التَّنْبِيهِ ، ومِنْ لُمَّ** ), onların sözü olan: **لَمَّ الله شَعَثَهُ**’dan; yani: onu topladı; ( yani: **ضُمَّ نَفْسَكَ إِلَيْنا** ) yani: yaklaş; ve ancak elif’i, استعمالın çokluğundan dolayı hazfedildi; ( ve **استُعْمِلَتْ اسْتِعْمَالَ** ) ( **الكَلِمَةِ المُفْرَدَةِ** ) ( **البَسِيطَةِ** ) gibi kullanıldı. Zeccâc dedi ki: Sîbeveyh zannetmiştir ki **هَلُمَّ**: **هَا**’dır; ona **لُمَّ** bitiştirildi; ikisi tek kelime gibi kılındı. | Şeyhimiz dedi ki: bu kelâmı taʿkîb ettiler ve dediler ki: kelimede asl olan basitliktir; terkîb iddiası, birçok yönden aykırıdır; ve karar kılmıştır ki: **لُمَّ** emir fiilidir; **هَا**’dan elif hafifletme için hazfedildi; ve aslında **لُمَّ**’nın lâm’ının sükûnuna bakıldı; bu söz, Basralılardan bazıları tarafından nakledildi; Halîl dedi ki: idğamdan önce ikisi terkîb edildi; hemze, درج için hazfedildi; zira o, وصل içindi; elif, iki sâkinin karşılaşması için hazfedildi; sonra birinci mîm’in harekesi lâm’a nakledildi ve idğam edildi. Ferrâ dedi ki: ( **هَل** )’den—ki o, azarlama içindir—ve ( **أُمَّ** )’den mürekkebdir; yani: قصد et; hemze, harekesini sâkine atmakla hafifletildi ve hazfedildi. İbn Mâlik, Şerhu’l-Kâfiye’de dedi ki: Basralıların sözü, doğruya daha yakındır. Sonra dedi ki:

Cevherî: ( Hicazlılar yanında onda tekil, çoğul, müzekker, müennes eşittir ); Kur’ân bununla indi: ! 2 \< **هلم إلينا** > 2 ! ve ! 2 \< **هلم شهداءكم** > 2 ! . | Sîbeveyh dedi ki: ( ve ) Benî ( **تَمِيمٍ** ) lügatinde ve Necd ehlinin bazısında, onu ( **تُجْرِيهَا مَجْرَى** ) senin ( **رُدَّ** ) sözün gibi yürütür; tekil için derler: **هَلُمَّ**; senin: **رُدَّ** sözün gibi. Ezherî dedi ki: **هَلُمَّ** açıldı; çünkü o idğamlıdır; emirde **رُدَّ** açıldığı gibi; onda damme ile **هَلُمُّ** câiz olmaz; **رُدُّ** câiz olduğu gibi; çünkü o tasarruf etmez. ( Necd ehli onu tasrîf eder; derler: **هَلُمَّا** ve **هَلُمُّوا** ve **هَلُمِّي** ve **هَلْمُمْنَ** ), senin: **رُدَّا** , **رُدُّوا** , **رُدِّي** , **ارْدُدْنَ** sözün gibi; birincisi daha fasîhtir. Şeyhimiz dedi ki: Cevherî, mîm’in fethasını ve kesrasını Temîm’in bazısından hikâye etti; lâm’a gelince, onda dammeden başka bilinmez. Dedim ki: Lihyânî, lâm’ın fethasını Arapların bazısından hikâye etmiştir; ve şeyhimizin nüshasında **هَلُمْنَ** bir mîm ile vâki oldu; yani: kadınlar; dedi ki: Ferrâ onun doğru olduğunu zannetmiştir; artık **هَلْمُمْنَ** denilmez; Teshîl üzerine Bedr şerhinde olduğu gibi. Dedim ki: musannifin zikrettiği bu—yani **هَلْمُمْنَ** iki mîm ile—Cevherî onu zikretmiştir; ve o, Müberred’in sözüdür; nassı: Benî Temîm, **هَلُمَّ**’yı sahih bir fiil kılar; ve **الهَاءَ**’yı zâid kılar; derler: **هَلُمَّ يا رَجُلُ**; ikisi için: **هَلُمَّا**; hepsi için: **هَلْمُّوا**; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**; çünkü mânâ: **الْمُمْنَ**’dır; ve **الهَاءُ** zâiddir. İbnü’l-Enbârî dedi ki: kadınlara denilir: **هَلُمْنَ** ve **هَلْمُمْنَ**; Ebû ʿAmr, Araplardan şunu hikâye etti: **هَلُمِّينَ يا نِسْوَةُ**. Leys dedi ki: **هَلُمَّ** bir şeye davet kelimesidir; tekil, ikil, çoğul, müenneslik ve müzekkerlik: eşittir; ancak Benî Saʿd lügatinde; zira onlar onu fiilin tasrîfine hamlederler; dersin:

**هَلُمَّ** , **هَلُمَّا** , **هَلُمُّوا** ve bunun benzeri. ( Ve lâm ile وصل olunur; denilir: **هَلُمَّ لَكَ** ), ve **هَلُمَّ لَكُمَا**; onların: **هَيْتَ لَكَ** demeleri gibi; Sıhâh’ta böyle. Ezherî dedi ki: Araplardan, adamı yemeğine çağıran kimseyi gördüm; der ki: **هَلُمَّ لَكَ**; bunun benzeri: Aziz ve Celîl’in sözü: ! 2 \< **هيت لك** > 2 ! . | Şeyhimiz dedi ki: **هَلُمَّ** kendi nefsiyle taaddî eder; ! 2 \< **هلم شهداءكم** > 2 ! gibi; ve **إِلَى** ile: ! 2 \< **هلم إلينا** > 2 ! gibi; ve lâm ile: **هَلُمَّ لِلثَّرِيدِ** gibi. İbnü’l-Kemâl zannetmiştir ki: o ancak kendi nefsiyle taaddî edici olarak kullanılır; ve terkîblerdeki **إِلَى** ve lâm kelimesi صلة’dir. Nâsır el-Beydâvî’ye itiraz ettiler; doğru olan: bazen kendi nefsiyle, başka bir defa **إِلَى** ile taaddî etmesidir; bunu Celâl, **عُقُودِ الزَّبَرْجَدِ**’de ve İbn Hişâm, kendisinin onda olan risalesinde tahkik etti: ( ve nûn ile ağırlaştırılır; denilir: **هَلُمَّنَّ** ) ey adam; ( müenneste ): **هَلُمِّنَّ** ( mîm’in kesrası ile; ve cem‘de ): **هَلُمَّنَّ** ( onun dammesi ile; ve tesniyede: **هَلُمَّانِ**; müzekker ve müennes için ) ikisi birlikte; ( kadınlar için: **هَلْمُمْنَانِ** ), son nûn’un تخفيف’i ile. ( Ve cevap veren )—**هَلُمَّ** şöyle şöyle diyen kimseye—der ki ( **إلاَمَ أهَلُمُّ ، بِفَتْحِ الهَمْزَةِ** ) ve **الهَاءِ**; ( aslı: **إِلَى مَ أَلُمُّ**’dur; ve **الهَاءَ**’yı, üzerinde olduğu hâl üzere bıraktı. Ve eğer denilirse ) sana ( **هَلُمَّ كَذا وكَذَا** ), dersin: **لاَ أَهَلُمُّهُ**; hemzenin ve **الهَاءِ**’nın fethasıyla; Sıhâh’ta böyle. ( Ve hemze tek başına dammelenebilir; ve hemze ile lâm ikisi birlikte dammelenebilir; ( ve hemze dammelenir ve lâm kesralanır ); Cevherî birinci ضبط ile yetindi; ve dedi ki: yani: onu sana vermem ); ve o, İbnü’s-Sikkît’in sözüdür. | ( **وهَلْمَمَ بِهِ** ) **هَلْمَمَةً** ( onu çağırdı ) **هَلُمَّ** ile. İbn Cinnî dedi ki: o, **صَعْرَرَ** ve **شَمْلَلَ** gibidir; ve aslı bundan önce başkadır; ancak o, **ها**’nın—tenbih için—evvelidir; ona, ( yüz yüze hitap için, te’kîden ) lâm misli ilhak olundu; böylece aslı **هَا لُمَّ** idi; kullanımı çoğaldı; bunun için elif hazfedildi; ve çünkü **لَمَّ**’nın lâm’ı aslında sâkindir; görmez misin ki onun takdiri evvelde: **أَلْمُمْ**’dur; Hicaz ehli de böyle söyler; sonra bütün bu, onların: **هَلْمَمْت** demesiyle zâil oldu; sanki o, **فَعْلَلْت** gibi oldu; **الهِلِمَّانِ** lafzından; ve terkîb hâli unutturuldu. | ( **وَأَهْلَمَ** ) onunla; **هَلْمَمَ** gibidir. | ( ve **الهَلَمُ** , harekeli: **هَلُمَّ**’nın cevabıdır; ve ondandır ) onların sözü: ( **جَادَ بِهَلَمِهِ** : ona itaat ettiği zaman ). | ( ve **أَهْلُمُ** , **كَآنُكُ**: **د**; Taberistân’da ), Yâkût’un Muʿcem’inde olan: **أَلْهَمُ**: Taberistân ile Âmul arasındadır; onu ( **ل ه م** )’de zikretmiştik ). [ ] Ve ona istidrâk olunacaklardandır: | **الهِلِّمَانُ** , iki kesre ile, lâm’ı şeddeli: **الهِلِمَّانِ**’da bir lügattir; İbn Cinnî’den. | Ve **هَلُمَّ** “ver” mânâsınadır; ondandır Âişe hadisi: ( ( **فَقَالَ : هَلُمِّيها** ) ) yani: onu getir; Lihyânî hikâye etti: her kimin yanında bir şey varsa onu **فَلْيُهَلِّمْهُ**; yani: onu versin. | Ve **هَلُمَّ جَرَّا**; **الرَّاءِ**’de geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَلُمَّ
هَلُمَّ ذ i. q. نَعَالَ Come. (S, K, &c.) ― -b2- It is intrans.; as in هَلُمَّ اِلَيْنَا Come to us. And tran also; as in هَلُمَّ شُهَدَآءَ كُمْ Cause your witnesses to come; bring your witnesses. (Msb.) ― -b3- هَلُمَّ جَرًّا At thine ease: see 1 in art. جر.

##### Türkçe

**هَلُمَّ**
**هَلُمَّ** ذ i. q. **نَعَالَ** Gel. (S, K, &c.) ― -b2- O geçişsizdir; **هَلُمَّ اِلَيْنَا** “Bize gel”de olduğu gibi. Ve geçişli de; **هَلُمَّ شُهَدَآءَ كُمْ** “Şahitlerinizi gelmeye sebep ol; şahitlerinizi getir”de olduğu gibi. (Msb.) ― -b3- **هَلُمَّ جَرًّا** Rahatça: **جر** maddesinde 1’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَلَمَ
هَلَمَ أَهْلَمَ IV ,
a.  Called.

اِهْتَلَمَ
اِهْتَلَمَ VIII
a.  [ Bi ], Carried off.

هُلَاْم
هُلَاْم 24 ,
a.  A dish.

هَلِيْم
هَلِيْم 25 ,
a.  Adhesive.

هَلُمَّ
هَلُمَّ
a.  Come here.

b.  Bring.

هِلَّم
هِلَّم
a.  Weak; soft.

هَلُمِّي
هَلُمِّي
a.  fem. of هَلُمَّ

هَلُمَّ جَرًّا
هَلُمَّ جَرًّا
a.  And so on, et cetera, & c.

##### Türkçe

هَلَمَ
**هَلَمَ أَهْلَمَ** IV ,
a. Çağırdı.

اِهْتَلَمَ
**اِهْتَلَمَ** VIII
a. [ **بِ** ile ], alıp götürdü.

هُلَاْم
**هُلَاْم** 24 ,
a. Bir yemek.

هَلِيْم
**هَلِيْم** 25 ,
a. Yapışkan.

هَلُمَّ
**هَلُمَّ**
a. Buraya gel.

b. Getir.

هِلَّم
**هِلَّم**
a. Zayıf; yumuşak.

هَلُمِّي
**هَلُمِّي**
a. **هَلُمَّ**’ın müennesi.

هَلُمَّ جَرًّا
**هَلُمَّ جَرًّا**
a. Ve böylece, ilâ âhirih, vb.
