# هلم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هلم

الهَلِيمُ: اللاصِقُ من كل شيء؛ عن كراع. والهَلامُ
(* قوله
«والهلام» قال في القاموس: كغراب، وضبط في الأصل وفي نسخة من التكملة يوثق بضبطها بفتح الهاء ومثلها المحكم والتهذيب): طعامٌ يُتَّخَذ من لحمِ عِجْلةٍ بِجِلدِها.
والهُلُمُ: ظِباءُ الجبال، ويقال لها اللُّهُمُ، واحدها لِهْمٌ، ويقال في الجمع لُهُومٌ.
والهِلِّمَانُ: الشيءُ الكثير، وقيل: هو الخير الكثير؛ قال ابن جني: إِنما هو الهِلِمَّانُ على مثال فِرِ كَّان. أَبو عمرو: الهِلِمَّانُ الكثير من كل شيء؛ وأَنشد لكَثِير المُحارِبيّ:
قد مَنَعَتْني البُّرَّ وهي تَلْحانْ،
وهو كثيرٌ عندها هِلِمَّاننْ،
وهي تُخَنْذِي بالمَقالِ البَنْبانْ
الخَنْذاةُ: القول القبيحُ، والبَنْبانُ: الرديء من المَنْطق. والهَيْلَمان: المالُ الكثير، وتقول: جاءنا بالهَيْل والهَيْلَمانِ إِذا جاء بالمال الكثير، والهَيْلَمان، بفتح اللام وضمها. قال أَبو زيد في باب كثرة المال والخير يَقْدَم به الغائبُ
أَو يكون له: جاء فلانٌ بالهَيْل والهَيْلَمان، بفتح اللام. وهلُمَّ: بمعنى أَقْبِل، وهذه الكلمة تركيبيَّة من ها التي للتنبيه، ومن لُمَّ، ولكنها قد استعملت استعمال الكلمة المفردة البسيطة؛ قال الزجاج: زعم سيبويه أَن هَلُمّ ها ضمت إِليها لُمّ وجُعِلتا كالكلمة الواحدة، وأَكثرُ اللغات أَن يقال هَلُمَّ للواحد والاثنين والجماعة، وبذلك نزل القرآن: هَلُمَّ إِلينا وهَلُمَّ شَهداءكم؛ وقال سيبويه: هَلمَّ في لغة أَهل الحجاز يكون للواحد والاثنين والجمع والذكر والأُنثى بلفظٍ واحد، وأَهلُ نَجْدٍ يُصَرِّفُونَها، وأَما في لغة بني تميم وأَهل نجد فإِنهم يُجْرونه مُجْرَى قولك رُدَّ، يقولون للواحد هَلُمَّ كقولك رُدَّ، وللاثنين هَلُمَّا كقولك رُدَّا، وللجمع هَلمُّوا كقولك رُدُّوا، وللأُنثى هَلُمِّي كقولك رُدِّي، وللثِّنْتَينِ كالاثْنَيْنِ، ولجماعة النساء هَلْمُمْنَ كقولك ارْدُدْنَ، والأَوَّل أَفصَح. قال الأَزهري: فُتحت هَلُمَّ أَنها مُدْغَمة كما فُتحت رُدَّ في الأَمر فلا يجوز فيها هَلُمُّ، بالضم، كما يجوز رُدُّ لأنها لا تتصرَّف، قال: ومعنى قوله تعالى: هَلُمَّ شُهداءكم، أَي هاتوا شُهداءكم وقَرِّبوا شهداءكم. الجوهري: هَلُمَّ يا رجل، بفتح الميم، بمعنى تعال؛ قال الخليل: أَصله لُمّ من قولهم لَمَّ اللهُ شَعْثه أَي جمعه، كأََنه أَراد لُمَّ نَفْسَك إِلينا أَي اقْرُب، وها للتنبيه، وإِنما حذفت أَلِفُها لكثرة الاستعمال وجُعِلا اسماً واحداً، قال ابن سيده: زعم الخليل أَنها لُمَّ لَحِقتها الهاء للتنبيه في اللغتين جميعاً، قال ولا تدخل النون الخفيفة ولا الثقيلةُ عليها، لأَنها ليست بفعل وإِنما هي اسمٌ للفعل، يريد أَن النون الثقيلة إِنما تدخلُ الأَفعال دون الأَسماء، وأَما في لغة بني تميم فتدخلها الخفيفةُ والثقيلة لأَنهم قد أَجْرَوْها مُجْرَى الفعل، ولها تعليلٌ. الأَزهري: هَلُمَّ بمعنى أَعْطِ، يَدُلّ عليه ما رُوِي عن عائشة، رضي الله عنها، أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، كان يأْتيها فيقول: هل من شيءٍ؟ فتقول: لا، فيقول: إِني صائِمٌ؛ قالت: ثم أَتاني يوماً فقال: هل من شيء؟ قلت: حَيْسَةٌ، فقال: هَلُمِّىها أَي هاتِيها أَعْطِينيها. وقال الليث: هَلُمَّ كلمةُ دَعْوةٍ إِلى شيءٍ، الواحدُ والاثنان والجمع والتأْنيث والتذكير سواءٌ، إلاَّ في لغة بني سَعْدٍ فإِنهم يحملونه على تصريف الفعل، تقول هَلُمَّ هَلُمَّا هَلُمُّوا، ونحو ذلك قال ابن السكيت، قال: وإِذا قال: هَلُمَّ إِلى كذا، قلت: إِلامَ أَهَلُمُّ؟ وإِذا قال لك هَلُمَّ كذا وكذا، قلت: لا أَهَلُمُّه، بفتح الأَلف والهاء، أَي لا أُعْطيكَه. وروى أَبو هريرة عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال: ليُذادَنَّ رجالٌ عن حَوْضي فأُناديهم أَلا هَلُمَّ أَلا هَلُمَّ فيقال: إِنهم قد بَدَّلوا، فأَقول فسُحْقاً قال اللحياني: ومن العرب من يقول هَلَمَّ، فينصب اللام، قال: ومن قال هَلُمِّي وهَلُمُّوا فكذلك قال ابن سيده، ولست من الأَخيرة على ثِقَةٍ، وقد هَلْمَمْتُ فماذا. وهَلْمَمْتُ بالرجل: قلتُ له هَلُمَّ. قال ابن جني: هَلْمَمْتُ كصَعْرَرْتَ وشَملَلْتَ، وأَصله قبْلُ غيرُ هذا، إِنما هو أَوَّلُ ها للتنبيه لَحِقَت مثل اللام، وخُلِطت ها بلُمَّ توكيداً للمعنى بشدة الاتصال، فحذفت الأَلف لذلك، ولأَنَّ لامَ لُمَّ في الأَصل ساكنةٌ، أَلا ترى أَن تقديرها أَوَّلُ أُلْمَمْ، وكذلك يقولها أَهل الحجاز، ثم زال هذا كله بقولهم هَلْمَمْتُ فصارت كأَنها فَعْلَلْت من لفظ الهِلِمَّان، وتنُوسِيَت حالُ التركيب. وحكى اللحياني: من كان عنده شيء فلْيُهَلِمَّه أَي فليُؤْتِه. قال الأَزهري: ورأَيت من العرب مَن يدعو الرجل إِلى طعامه فيقول: هَلُمَّ لك، ومثله قوله عز وجل: هَيْتَ لك؛ قال المبرَّد: بنو تميم يجعلون هَلُمَّ فِعلاً صحيحاً ويجعلون الهاء زائدة فيقولون هَلُمَّ يا رجل، وللاثنين هَلُمَّا، وللجمع هَلُمُّوا، وللنساء هَلْمُمْنَ لأَن المعنى الْمُمْنَ، والهاء زائدة، قال: ومعنى هَلُمَّ زيداً هاتِ
زيداً. وقال ابن الأَنباري: يقال للنساء هَلُمْنِ وهَلْمُمْنَ. وحكى أَبو مرو عن العرب: هَلُمِّينَ يا نِسوة، قال: والحجةُ لأَصحاب هذه اللغة أَن أَصل هَلُمَّ التصرفُ من أَمَمْتُ أَؤمُّ أَمّاً، فَعمِلوا على الأَصل ولم يلتفتوا إِلى الزيادة، وإِذا قال الرجل للرجل هَلُمَّ، فأَراد أَن يقول لا أَفعل، قال: لا أُهَلِمُّ ولا أُهَلُمُّ ولا أُهَلَمُّ ولا أَهَلُمُّ، قال: ومعنى هَلُمَّ أَقْبِلْ، وأَصله أُمَّ أَي اقصِدْ، فضمّوا هل إِلى أُمَّ وجعلوهما حرفاً واحداً، وأَزالوا أُمَّ عن التصريف، وحوَّلوا ضمة همزة أُمَّ إِلى اللام وأَسقطوا الهمزة، فاتصلت الميم باللام، وهذا مذهب الفراء. يقال للرجلين وللرجال وللمؤنث هَلُمَّ، وُحِّدَ هَلُمَّ لأَنه مُزالٌ عن تصرُّف الفعل وشُبِّه بالأَدوات كقولهم صَهْ ومَهْ وإِيهٍ وإِيهاً، وكل حرف من هذه لا يُثنَّى ولا يجمع ولا يؤنث، قال: وقد يوصل هَلُمَّ باللام فيقال: هَلُمَّ لك وهَلُمَّ لكما، كما قالوا هَيْت لك، وإِذا أَدخلت عليه النون الثقيلة قلت: هَلُمَّنَّ يا رجل، وللمرأَة: هَلُمِّنَّ، بكسر الميم، وفي التثنية هَلُمّان، للمؤنث والمذكر جميعاً، وهَلُمُّنَّ يا رجال، بضم الميم، وهَلْمُمْنانِّ يا نسوة، وإِذا قيل لك هَلُمَّ إِلى كذا وكذا، قلت: إِلامَ أَهَلُمُّ، مفتوحة الأَلف والهاء، كأَنك قلت إِلامَ أَلُمُّ، فترَكْتَ الهاء على ما كانت عليه، وإِذا قيل هَلُمَّ كذا وكذا، قلت: لا أَهَلُمُّه أَي لا أُعطيه؛ قال ابن بري: حقُّ هذا أَن يذكر في فصل لَمَمَ لأَن الهاء زائدة، وأَصله هالُمّ.

### Türkçe

**الهَلِيمُ**: her şeyden yapışık olan; Kıra‘’dan. Ve **الهَلامُ**
(* onun sözü
«**والهلام**»; Kāmûs’ta dedi: ğurâb vezninde; ve asılda ve ضبطına güvenilen Tekmile’den bir nüshada **الهاء**’nın fethasıyla ضبط edilmiştir; bunun benzeri Muhkem ve Tehzîb’dedir): bir buzağı etinden, derisiyle birlikte yapılan bir yiyecek.

Ve **الهُلُمُ**: dağ ceylanlarıdır; ve onlara **اللُّهُمُ** denir; tekili **لِهْمٌ**’dür; ve cem‘de **لُهُومٌ** denir.

Ve **الهِلِّمَانُ**: çok olan şey; ve denildi ki: o, çok hayırdır; İbn Cinnî dedi: O ancak **الهِلِمَّانُ**’dır, **فِرِ كَّان** misali üzerinedir. Ebû ‘Amr: **الهِلِمَّانُ** her şeyden çok olandır; ve Kesîr el-Muhâribî için inşâd etti:
قد مَنَعَتْني البُّرَّ وهي تَلْحانْ،
وهو كثيرٌ عندها هِلِمَّاننْ،
وهي تُخَنْذِي بالمَقالِ البَنْبانْ
**الخَنْذاةُ**: çirkin söz; ve **البَنْبانُ**: sözün kötüsü.

Ve **الهَيْلَمان**: çok maldır; ve dersin ki: **جاءنا بالهَيْل والهَيْلَمانِ**; çok malla geldiği zaman; ve **الهَيْلَمان** lâmın fethasıyla ve zammıyla (olur). Ebû Zeyd, gaibin getirdiği mal ve hayrın çokluğu babında dedi:
yahut onda (kendinde) olsun: “Falan **بالْهَيْل والهَيْلَمان** ile geldi”, lâmın fethasıyla.

Ve **هلُمَّ**: **أَقْبِل** manasındadır; ve bu kelime, tenbih için olan **ها**’dan ve **لُمَّ**’dan terkîbîdir; fakat basit tek bir müfred kelime kullanımıyla kullanılmıştır; Zeccâc dedi: Sîbeveyh, **هَلُمّ**’un, **ها**’nın ona katılmasıyla **لُمّ**’un ona katıldığını ve ikisinin tek kelime gibi kılındığını iddia etti; ve dillerin çoğu, bir, iki ve cem‘ için **هَلُمَّ** denilmesidir; ve Kur’ân bununla indi: **هَلُمَّ إِلينا** ve **هَلُمَّ شَهداءكم**; Sîbeveyh dedi: Hicaz ehlinin dilinde **هَلمَّ**, bir, iki ve cem‘, erkek ve dişi için tek bir lafızla olur; ve Necd ehli onu tasrîf eder; fakat Benî Temîm ve Necd ehlinin dilinde, onu “**رُدَّ**” sözün gibi yürütürler; bir için **هَلُمَّ** derler, “**رُدَّ**” dediğin gibi; iki için **هَلُمَّا**, “**رُدَّا**” dediğin gibi; cem‘ için **هَلمُّوا**, “**رُدُّوا**” dediğin gibi; dişi için **هَلُمِّي**, “**رُدِّي**” dediğin gibi; iki dişi için iki (erkek) gibi; kadınlar cem‘ine **هَلْمُمْنَ**, “**ارْدُدْنَ**” dediğin gibi; ve birincisi daha fasîhtir. Ezherî dedi: **هَلُمَّ**’un fethası, onun idğamlı olmasındandır; nasıl ki emirde **رُدَّ** fethalı oldu; onda zamm ile **هَلُمُّ** câiz olmaz; nasıl ki tasrîf olunduğu için **رُدُّ** câiz olur; dedi: ve Allah Teâlâ’nın sözü **هَلُمَّ شُهداءكم**’un manası: “Şahitlerinizi getirin ve şahitlerinizi yaklaştırın”dır. Cevherî: **هَلُمَّ يا رجل**; mîm’in fethasıyla; “gel” manasındadır; Halîl dedi: aslı, onların “**لَمَّ اللهُ شَعْثه**” sözünden **لُمّ**’dur; yani onu topladı; sanki “**لُمَّ نَفْسَك إِلينا**”yı murad etti; yani yaklaş; ve **ها** tenbih içindir; ve ancak çok kullanım sebebiyle onun elif’i hazfedildi ve ikisi tek bir isim kılındı. İbn Sîde dedi: Halîl, iki dilin ikisinde de, onun **لُمَّ** olduğunu, tenbih için **الهاء**’nın ona eklendiğini iddia etti; dedi: ona hafif nûn da ağır nûn da girmez; çünkü o fiil değildir; ancak o fiil için bir isimdir; yani ağır nûn ancak fiillere girer, isimlere değil; fakat Benî Temîm’in dilinde hafif ve ağır (nûn) ona girer; çünkü onu fiil gibi yürütmüşlerdir; ve onun için bir ta‘lîl vardır. Ezherî: **هَلُمَّ** “ver” manasındadır; buna, Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet olunan delâlet eder: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, ona gelir ve derdi: “Bir şey var mı?” O da derdi: “Hayır.” O da derdi: “Ben oruçluyum.” Dedi: Sonra bir gün bana geldi ve dedi: “Bir şey var mı?” Dedim: **حَيْسَةٌ**. Dedi: **هَلُمِّىها**; yani “onu getir; onu bana ver.” Leys dedi: **هَلُمَّ** bir şeye davet kelimesidir; bir, iki, cem‘, müennes ve müzekker eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde; çünkü onu fiilin tasrîfi üzerine taşırlar; dersin: **هَلُمَّ** **هَلُمَّا** **هَلُمُّوا** ve bunun benzeri; İbnü’s-Sikkît dedi; dedi: “Eğer ‘**هَلُمَّ إِلى كذا**’ derse, sen ‘**إِلامَ أَهَلُمُّ؟**’ dersin; ve eğer sana ‘**هَلُمَّ كذا وكذا**’ derse, sen ‘**لا أَهَلُمُّه**’ dersin; elif ve **الهاء** fethalı; yani ‘onu sana vermem’.” Ebû Hureyre, Peygamber’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet etti; dedi: “Adamlar havzumdan mutlaka uzaklaştırılacaktır; ben onlara seslenirim: ‘Dikkat edin, **هَلُمَّ**; dikkat edin, **هَلُمَّ**’; denilir ki: ‘Onlar değiştirdiler’; ben derim: ‘Uzaklık olsun!’” Lihyânî dedi: Araplardan kimi **هَلَمَّ** der; lâmı nasb eder; dedi: **هَلُمِّي** ve **هَلُمُّوا** diyen kimse de böyledir. İbn Sîde dedi: Sonuncusundan emin değilim; hâlbuki ben **هَلْمَمْتُ**; öyleyse ne?

Ve **هَلْمَمْتُ بالرجل**: ona **هَلُمَّ** dedim. İbn Cinnî dedi: **هَلْمَمْتُ** “**صَعْرَرْتَ**” ve “**شَملَلْتَ**” gibidir; ve aslı bundan önce başka idi; o ancak tenbih için olan **ها**’nın evvelidir; ona lâm gibi bir şey eklendi; ve manayı şiddetli bitişiklikle te’kîd için **ها** **بلُمَّ** ile karıştırıldı; bu sebeple elif hazfedildi; ve çünkü **لُمَّ**’nın lâmı aslında sâkindir; görmez misin ki onun takdiri evvelde **أُلْمَمْ**’dir; Hicaz ehli de onu böyle söyler; sonra bütün bu, onların “**هَلْمَمْتُ**” demesiyle zâil oldu; böylece **الهِلِمَّان** lafzından “**فَعْلَلْت**” gibi oldu; ve terkîbin hâli unutturuldu. Lihyânî nakletti: “Kimin yanında bir şey varsa onu **فَلْيُهَلِمَّه**”; yani onu versin. Ezherî dedi: Araplardan, adamı yemeğine çağırıp “**هَلُمَّ لك**” diyen kimseyi gördüm; bunun benzeri, Aziz ve Celîl’in sözü: **هَيْتَ لك**. Müberred dedi: Benî Temîm, **هَلُمَّ**’u sahih bir fiil kılar ve **الهاء**’yı زائد kılar; derler: **هَلُمَّ يا رجل**; iki için **هَلُمَّا**; cem‘ için **هَلُمُّوا**; kadınlar için **هَلْمُمْنَ**; çünkü mana **الْمُمْنَ**’dır; ve **الهاء** زائدdir; dedi: **هَلُمَّ زيداً**’nın manası: “Zeyd’i getir.” İbnü’l-Enbârî dedi: kadınlara **هَلُمْنِ** ve **هَلْمُمْنَ** denir. Ebû Merv, Araplardan nakletti: “**هَلُمِّينَ يا نِسوة**”; dedi: Bu dilin sahipleri için hüccet şudur: **هَلُمَّ**’un aslı, “**أَمَمْتُ أَؤمُّ أَمّاً**”dan tasarruftur; böylece asıl üzere amel ettiler ve ziyadeye iltifat etmediler. Ve eğer adam adama **هَلُمَّ** derse, “yapmam” demeyi murad ederse, dedi: “**لا أُهَلِمُّ** ve **لا أُهَلُمُّ** ve **لا أُهَلَمُّ** ve **لا أَهَلُمُّ**.” Dedi: **هَلُمَّ**’un manası **أَقْبِلْ**’dir; ve aslı **أُمَّ**’dür; yani “kastet”; böylece **هل**’i **أُمَّ**’e kattılar ve ikisini tek bir harf kıldılar; ve **أُمَّ**’yi tasrîften uzaklaştırdılar; ve **أُمَّ**’nın hemzesinin zammını lâm’a çevirdiler ve hemzeyi düşürdüler; böylece mîm lâm ile birleşti; bu, Ferrâ’nın mezhebidir. İki erkeğe, erkeklere ve müennese **هَلُمَّ** denir; **هَلُمَّ** birlenmiştir; çünkü fiilin tasarrufundan uzaklaştırılmıştır ve “**صَهْ**” ve “**مَهْ**” ve “**إِيهٍ**” ve “**إِيهاً**” gibi edatlara benzetilmiştir; bu harflerin her biri tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz. Dedi: **هَلُمَّ** lâm ile وصل edilebilir; “**هَلُمَّ لك**” ve “**هَلُمَّ لكما**” denir; nasıl ki “**هَيْت لك**” dediler. Ve eğer ona ağır nûn sokarsan “**هَلُمَّنَّ يا رجل**” dersin; kadına: mîm’in kesriyle “**هَلُمِّنَّ**”; tesniyede **هَلُمّان**; müennes ve müzekkerin ikisi için; ve “**هَلُمُّنَّ يا رجال**”, mîm’in zammıyla; ve “**هَلْمُمْنانِّ يا نسوة**”. Ve eğer sana “**هَلُمَّ إِلى كذا وكذا**” denilirse, sen “**إِلامَ أَهَلُمُّ**” dersin; elif ve **الهاء** fethalı; sanki “**إِلامَ أَلُمُّ**” dedin; böylece **الهاء**’yı olduğu hâl üzere bıraktın. Ve eğer “**هَلُمَّ كذا وكذا**” denilirse, sen “**لا أَهَلُمُّه**” dersin; yani “onu vermem.” İbn Berrî dedi: Bunun hakkı, **لَمَمَ** faslında zikredilmesidir; çünkü **الهاء** زائدdir; ve aslı **هالُمّ**’dur.
