# هل (ه-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Mı?

- Harfler: ه - ل
- Kur'an'da: 93 geçiş · 89 ayet · 4 sîga
- 6 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/siga/%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | هَلْ | Mı? | 66 | 64 | [2:210](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/2:210.md) |
| [فَهَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | فَهَلْ | Hemen mi?; Mı?; Öyleyse mi? | 23 | 23 | [5:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/5:91.md) |
| [وَهَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | وَهَلْ | Mı? | 3 | 3 | [20:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/20:9.md) |
| [هَلِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/siga/%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%90.md) | هَلِ | Mı? | 1 | 1 | [50:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/50:30.md) |

## Mücavir kökler — 120 mücavir (349 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 34 · Dell : Delv kova demektir
2. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 28 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
3. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 42 ortak ayet · G² 27 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
4. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 11 ortak ayet · G² 25 · Korkuluk demektir
5. [حدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AB.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
6. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
7. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Yol, işaret bulunmayan yer
8. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 12 ortak ayet · G² 12 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
9. [بغت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
10. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 8 ortak ayet · G² 11 · Tasma kayış demektir
11. [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Havş altı çalılık sık orman demektir
12. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 16 ortak ayet · G² 10 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
13. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 9 ortak ayet · G² 10 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
14. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
15. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 9 · Önce
16. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 8 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
17. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bariz çıkıntı demektir
18. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
19. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
20. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Üstüne oturulan keçe demektir
21. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
22. [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Kör demektir
23. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
24. [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kuru halde olan bir toprağın yağmur aldıktan sonra yeşerip…
25. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
26. [سور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
27. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
28. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
29. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
30. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
31. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Katlanmış deri demektir
32. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · İnek yavrusu, dana demektir
33. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
34. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sevb dış elbise demektir
35. [مكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sinek kapan bitki demektir
36. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
37. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Beyt ev demektir
38. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
39. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Musa
40. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Örter
41. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
42. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kaldınız
43. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
44. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Umulur
45. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fek alt veya üst çene demektir
46. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
47. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
48. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
49. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
50. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hiram keçe demektir
51. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
52. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kesinlikle keseceğim
53. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dışlama
54. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Özel konuşmak
55. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
56. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
57. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
58. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
59. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
60. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 33 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هل |
| Yapı | Edat |
| Özel Durum | İki harfli istifham edatı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أ, [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md), [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md), ما |
| Zıt Kök | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zihni harekete geçiren, dikkat çeken ve kesinleşmemiş bir durumu sorguya açan ilksel seslenme ve istifham işlevi |
| Çekirdek Özet 2 | Salt bilgi sormaktan ziyade muhatabı ikrar, inkâr, tekdir, teaccüb veya kesin bir olumsuzlamaya sevk eden belâğî sorgulama |
| Çekirdek Özet 3 | Muhatabın epistemik konforunu sarsarak hakikati itiraf ettiren veya mazeret zeminini tamamen ortadan kaldıran dinamik zihinsel yüzleşme |
| Kritik Hata Riski | Edatı yalnızca nötr bir soru işareti sayıp bağlamın getirdiği nefiy, takrir veya teşvik tonunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هل | Ses çıkarma, dikkat çekme, yönelme ve zihinde bir belirsizliği açığa çıkarma hareketi | Veri bulunamadı | İki harfli yalın edat formunda kaldığı için üçüncü bir harf eklenmemiştir; kök doğrudan istifham ve talep odağında sabitleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, hayret, ortaya çıkış ve nefesin dışa vurumu |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, sevk etme, zihni belirli bir hedefe doğru harekete geçirme |
| هل | Kollarını kaldırarak yöneltme ve çağırma | Muhatabın dikkatini ansızın yakalayıp zihnini belirli bir hakikat veya sorgu çizgisine doğru sevk etme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Muhatabın dikkatini çekmek, bir durumu teyit ettirmek veya şüpheyi gidermek üzere çıkarılan yönlendirici istifham ve tenbih sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Ahmer’in beytinde ihlâl ve ses yükseltme ile ilişkili olarak geçer: يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها / كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hitabet ve diyaloglarında bir hükmü onaylatmak, imkânsızlığı yüzlerine vurmak veya kesin bir olumsuzluğu teyit etmek için kullanılan soru edatı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde هل morfolojik birimi, öncelikle işaret, tenbih ve soru işlevli bir edat çekirdeği olarak belirir. İbranicede uzak işaret ve dikkat çekme işlevi gören seslenmelerle ve Arapçadaki işaret zamirlerinin başında yer alan tenbih unsuruyla fonetik ve işlevsel ortaklık taşır. İki harfli bu yapı, dilde kök türetiminden önce var olan ilksel nida ve sorgulama haykırışlarının gramerleşmiş bir yansımasıdır. Kelimenin ثلاثي (üçlü) genişlemesi olan [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) kökünde sesin yükseltilmesi, hilalin ilk görünüşünde sevinçle bağırılması ve yağmurun ses çıkararak boşanması anlamları mevcuttur; bu durum edatın da kökeninde muhataba seslenip onda bir uyanış başlatma niteliği taşıdığını göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هل edatı ve [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) kökü | Muhatabın dikkatini celbederek zihinsel bir soru ve ses yükseltme alanı açan iki harfli kök çekirdeği | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbrânîce işaret ve dikkat partikülleri | Batı Sami dillerindeki seslenme, işaret ve soru parçacıklarıyla morfo-sentaktik paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ölçekte edat düzeyinde spekülasyondan uzak kesin bir eşleşme tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هل | Anlamlı | Soru sorma, dikkat çekme, tenbih | Muhatabın tasdik veya inkârını talep eden istifham edatı | Hedef kök |
| له | Anlamlı | Aitlik, yönelme, tahsis | Harf-i cer ve zamir birleşimi veya oyalanma anlamındaki kök çekirdeği | Kalb ilişkisi bulunmaz, Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هل | Merkez | İstifham, talep, takrir | Doğrudan cümlenin başında yer alarak zihni genel bir tasdike veya nefye zorlayan istifham | Olumlu veya olumsuz yargıyı teyit ettirir |
| أ | Komşu | Hemze-i istifham | Tasavvur ve tasdik için ortak kullanılan, daha soyut ve en köklü soru birimi | هل edatına göre daha geniş sentaktik kapsama sahiptir |
| [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md) | Komşu | Hâl ve nitelik sorgusu | Durum ve keyfiyeti öğrenmeye yönelik soru | هل gibi doğrudan varlık-yokluk tasdiki değil, vasıf aramadır |
| ما | Komşu | Mahiyet sorgusu | Bir şeyin özünü, hakikatini veya ne olduğunu sorma | هل edatının gerektirdiği evet/hayır zemininden farklıdır |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Zıt | Tasdik ve ikrar | Soru ile açılan boşluğu kapatan, tereddüdü kaldıran kesin cevap | İstifhamın talep ettiği neticenin olumlu tasdiki |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هل | İstifham edatı | Cümleyi soru kalıbına sokarak tasdik veya inkâr talep eder | Kesin |
| Latince | num, an, nonne | Soru edatları | Muhataptan olumsuz veya şüphe içeren bir yanıt bekleyen istifham parçacıkları | Güçlü |
| İngilizce | whether, is it that | Soru ve ikilem bağlacı | Yargının geçerliliğini sınayan ve dolaylı ya da doğrudan soru kuran işlev | Güçlü |
| Almanca | ob, denn | Soru edatı ve vurgusu | Cümlenin doğruluğunu sınayan veya hayret bildiren soru parçacığı | Güçlü |
| Fransızca | est-ce que | Soru yapısı | Cümlenin başına gelerek tüm önermeyi sorguya açan kalıp | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هل | Nefiy (Olumsuzluk) | Cümlede hiçbir şekilde gerçekleşmeyeceğini bildiren kesin olumsuzluk anlamı; Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md), Meryem [19:65](https://lisan.digital/tr/ayet/19:65.md), Fâtır [35:3](https://lisan.digital/tr/ayet/35:3.md) |
| هل | Takrir ve İtiraf | Muhataba inkâr edemeyeceği gerçeği tasdik ettirme ve itirafa zorlama; İsrâ [17:51](https://lisan.digital/tr/ayet/17:51.md), Mülk [67:3](https://lisan.digital/tr/ayet/67:3.md) |
| [فهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%84.md) | Emir ve Teşvik | Soru kurgusuyla muhatabı bir eylemi derhal yapmaya davet etme; Mâide [5:91](https://lisan.digital/tr/ayet/5:91.md), Nûr [24:22](https://lisan.digital/tr/ayet/24:22.md) |
| هل | Tehdit ve Vaid | Azabın veya ilahi tecellinin kaçınılmazlığını vurgulama; Bakara [2:210](https://lisan.digital/tr/ayet/2:210.md), Nahl [16:33](https://lisan.digital/tr/ayet/16:33.md) |
| هل | Teaccüb ve Hayret | Olayın akıl almazlığını veya durumun vahametini sergileme; Furkân [25:41](https://lisan.digital/tr/ayet/25:41.md), Sâd [38:21](https://lisan.digital/tr/ayet/38:21.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstifham-ı ilahi meselesi | Allah Teâlâ’nın soru sormasının bilgi eksikliğinden kaynaklanamayacağı; soruların muhatabı ilzam ve tenbih kastı taşıdığı tartışması | İmtihan, ilzam ve hüccet ikamesi |
| Fıkıh | Talep ve emir sîgaları | Soru formundaki ifadelerin fıkhi bir emir veya nehiy doğurup doğurmayacağı | Emrin soru üslubuyla teyit edilmesi |
| Tefsir | Belâğî istifham türleri | Ayetlerdeki هل edatının hakiki soru mu yoksa nefiy, takrir, taaccüb veya istihza mı olduğu incelemesi | Maânî ve beyân incelikleri |
| Hadis | Hitap ve talim üslubu | Hz. Peygamber’in sahabenin dikkatini çekmek için kullandığı soru teknikleri | Zihni hazır hale getirme ve tebliğ |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve Ubudiyet | İmtihan ve Yüzleşme | Sorgulama | Muhatabın putlarını ve batıl inançlarını kendi aklıyla çürütmesini sağlama | Kesin |
| İlmi | Mantık ve Epistemoloji | Önerme Denetimi | Doğrulama | Bir yargının doğru veya yanlış olduğunu açığa çıkaran kritik sorgu aşaması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve Tebliğ | Muhataba Meydan Okuma | Meşruiyet Testi | Otoritenin ve tebliğin haklılığını kamuoyu vicdanına onaylatma | Güçlü |
| İktisadi | Hak ve Sorumluluk | Hesap Verme Bilinci | Muhasebe | Mülk ve harcamaların adalet ekseninde sorgulanması ve israfın engellenmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Boole mantığındaki sorgu operatörü ($f: X \to \{0, 1\}$) | Girdi durumunun doğru veya yanlış çıktısına dönüştürülmesini sağlayan karar ve doğruluk denetimi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sokratik sorgulama yöntemi | Bireyin zihnindeki önyargıları yıkarak hakikati sorular yoluyla itiraf ettirme süreci | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | هل edatını sadece Türkçedeki düz soru eki (-mı, -mi) gibi anlamak ve altında yatan duygusal, ahlaki ve ontolojik tonu silmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu edatın neredeyse hiçbir yerde cevabı bilinmeyen salt bir soru olmayıp, ekseriyetle inkâr, kesin nefiy, azarlama veya acil eylem çağrısı olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin muhatapta uyandırması hedeflenen zihinsel sarsıntıyı, tehdidi veya ikrar zorunluluğunu hissedememek; metni pasif bir metin olarak okumak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın muhatapla kurduğu dinamik ve canlı diyaloğun ana omurgalarından biridir; aklı aktif düşünmeye ve itirafa zorlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin inatlarını kıran tevhidi meydan okumalarda, ahiret sahnelerinde ve ilahi nimetlerin hatırlatıldığı ayetlerde. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an üslubunun sadece didaktik ve doğrudan hüküm bildiren düz tümcelerden oluştuğu yanılgısını yıkarak belâğî sorgulamanın gücünü gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Muhatabın kulağına ve zihnine yöneltilen, dikkat celbedici ve uyandırıcı ilksel seslenme hareketi.
- Soyut anlam: Bir yargının doğruluk değerini muhatabın vicdanında ve idrakinde sınayarak kesin kabule veya redde zorlayan zihinsel operasyon.
- Sistematik karşılık: Belirsizlik halini kesinlik zeminine taşımak üzere kurulan epistemik ve ahlaki yüzleşme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$Q: P \to \{0, 1\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $Q$ sorgulama işlecini, $P$ sorguya konu olan önermeyi veya durumu, $\{0, 1\}$ kümesi ise sorgulama sonucunda muhatabın zihninde zorunlu olarak beliren olumsuzlama (nefiy/0) veya onaylama (takrir/1) değerini temsil eder. Soru havada kalmaz, doğrudan ikili bir kesinlik neticesine ulaşır.

## Geçtiği ayetler (89 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:210](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/2:210.md) — هَلْ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Onlar; Allah’ın buluttan gölgeler içinde, meleklerle birlikte kendilerine gelivermesini ve işlerini bitirivermesini mi bekliyorlar? Halbuki bütün işler Allah’a döndürülür.

### [Bakara 2:246](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/2:246.md) — هَلْ

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa’dan sonra İsrailoğullarından bir cemaate bakmadın mı? Hani, onlar peygamberlerine bize bir hükümdar gönder ki, Allah yolunda savaşalım, dediler. Peygamberleri de: Üzerinize savaş farz edilir de ya savaşmazsanız? dedi. Onlar dediler ki: Biz Allah yolunda neden savaşmayalım? Hem yurtlarımızdan çıkarıldık, hem de oğullarımızdan (ayrıldık) . Fakat onların üzerine savaş farz edildiği vakit, içlerinden pek azı müstesna hep geri döndüler. Allah, zalimleri çok iyi bilendir.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/3:154.md) — هَلْ

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Maide 5:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/5:59.md) — هَلْ

قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): De ki: Ey Ehl-i Kitab; bizden hoşlanmayışınız, ancak Allah’a, bize indirilene ve daha önce indirilenlere inanmamızdan ve sizin bir çoğunuzun da fasık kimseler olmanızdandır.

### [Maide 5:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/5:60.md) — هَلْ

قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنَازِيرَ وَعَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولَئِكَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ

Meal (IK): De ki: Allah katında bundan daha kötü bir cezanın bulunduğunu size haber vereyim mi? O kimse ki; Allah ona la’net etmiş, aleyhine gazab etmiş ve onlardan maymunlar, domuzlar ve Tağut’a kullar kılmıştır. İşte onlar; yer bakımından en kötü ve doğru yoldan en çok sapmış olanlardır.

### [Maide 5:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/5:91.md) — فَهَلْ

إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ

Meal (IK): Şeytan; ancak içki ve kumar yüzünden aranıza düşmanlık ve kin sokmak ve sizi Allah’ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçersiniz değil mi?

### [Maide 5:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/5:112.md) — هَلْ

إِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَائِدَةً مِنَ السَّمَاءِ قَالَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Hani Havariler: Ey Meryem oğlu İsa; Rabbın bize gökten bir sofra indiribilir mi? demişlerdi de, O; eğer inanmışlarsanız Allah’tan korkun, demişti.

### [En'am 6:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/6:47.md) — هَلْ

قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً هَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): De ki: Bana haber verir misiniz; Allah’ın azabı siz ansızın ve açıkça gelirse; zalimler güruhundan başka kimse helake uğratılmış olur mu?

### [En'am 6:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/6:50.md) — هَلْ

قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): De ki: Size, Allah’ın hazineleri benim yanımdadır, demiyorum. Ben, gaybı da bilmem. Ve size bir melek olduğumu da söylemiyorum. Ben; bana vahyolunandan başkasına uymam. De ki: Hiç görenle görmeyen bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?

### [En'am 6:148](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/6:148.md) — هَلْ

سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنَا وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّى ذَاقُوا بَأْسَنَا قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ

Meal (IK): Şirk koşanlar diyecekler ki: Eğer Allah dileseydi; biz de, atalarımız da şirk koşmazdık. Hiçbir şeyi haram da kılmazdık. Onlardan öncekiler de, Bizim gücümüzü tadana kadar böyle dediler. De ki: Bize karşı yanınızda ortaya koyabileceğiniz bir bilgi var mı? Siz, ancak zanna uyuyorsunuz ve siz, sadece yalanlar atıyorsunuz.

### [En'am 6:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/6:158.md) — هَلْ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ أَوْ يَأْتِيَ بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لَا يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا قُلِ انْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ

Meal (IK): Onlar; hala kendilerine meleklerin gelmesini, yahut Rabbının gelmesini veya Rabbının ayetlerinden birinin gelmesini mi bekliyorlar? Rabbının ayetleri geldiği gün; kişi daha önceden inanmamış veya imanından bir hayır kazanmamışsa; imanı, ona hiç fayda vermez. De ki: Bekleyin, doğrusu biz de bekleyenlerdeniz.

### [Araf 7:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/7:44.md) — فَهَلْ

وَنَادَى أَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابَ النَّارِ أَنْ قَدْ وَجَدْنَا مَا وَعَدَنَا رَبُّنَا حَقًّا فَهَلْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا قَالُوا نَعَمْ فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Cennet ashabı, cehennem ashabına: Rabbımızın bize vaadettiğini hak bulduk. Siz de rabbınızın size vaadettiğini hak buldunuz mu? diye seslendiler.

### [Araf 7:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/7:53.md) — هَلْ · فَهَلْ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Onlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vilinin geldiği gün; daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: Gerçekten Rabbımızın elçileri, bize hakkı getirmiştir. Şimdi bize şefaat edecek var mı ki; şefaat etsin. Yahut geriye çevrilir miyiz ki, yapmış olduğumuzdan başkasını yapalım? Onlar gerçekten kendilerini hüsrana uğratmışlardır. Ve uydurageldikleri şeyler, kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur.

### [Araf 7:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/7:147.md) — هَلْ

وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların işledikleri boşa gitmiştir. Onlar; işlediklerinden başka bir şeyle mi cezalandırılacaklardı?

### [Tevbe 9:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/9:52.md) — هَلْ

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ

Meal (IK): De ki: Bize iki güzelliğin birinden başka bir şeyin gelmesini mi bekliyorsunuz? Halbuki biz, Allah’ın kendi katından veya bizim elimizle size bir azab getireceğini bekliyoruz. Öyleyse bekleyin, doğrusu biz de sizinle beraber bekleyenlerdeniz.

### [Tevbe 9:127](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/9:127.md) — هَلْ

وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Bir sure indiği zaman; birbirlerine bakarlar ve: Sizi bir kimse görüyor mu? der, sonra dönüp giderler. Allah, onların kalblerini döndürmüştür. Çünkü onlar, anlamazlar güruhudur.

### [Yunus 10:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/10:34.md) — هَلْ

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): De ki: Ortaklarınız içinde önce yaratan, sonra bunu tekrar eden var mıdır? De ki: Allah önce yaratır, sonra bunu tekrar eder. Nasıl da döndürülüyorsunuz?

### [Yunus 10:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/10:35.md) — هَلْ

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ

Meal (IK): De ki: Sizin ortaklarınız içinde; hakka ileten var mıdır? De ki: Allah hakka eriştirir. Hakka eriştiren mi, yoksa götürülmeden gidemeyen mi uyulmaya daha layıktır. Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?

### [Yunus 10:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/10:52.md) — هَلْ

ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ

Meal (IK): Sonra zulmetmiş olanlara denilir ki: Sürekli azabı tadın. Yalnız kazanır olduğunuz şeylerle cezalandırılmıyor musunuz?

### [Yunus 10:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/10:102.md) — فَهَلْ

فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ قُلْ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ

Meal (IK): Kendilerinden önce geçenlerin başlarına gelen günler gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: Bekleyin, ben de sizinle beraber beklemekteyim.

### [Hud 11:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/11:14.md) — فَهَلْ

فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ وَأَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): Size cevab veremezlerse bilin ki; o, ancak Allah’ın ilmiyle indirilmiştir. Ve O’ndan başka ilah yoktur. Hala müslüman olmuyor musunuz?

### [Hud 11:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/11:24.md) — هَلْ

مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا أَفَلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Bu iki zümrenin durumu kör ve sağır kimse ile gören ve işiten kimsenin durumuna benzer. İkisi bir olur mu hiç? Hala ibret almıyor musunuz?

### [Yusuf 12:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/12:64.md) — هَلْ

قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Daha önce kardeşinizi size ne kadar inandıysam, bunu da ancak o kadar inanırım. Ama Allah, koruyucuların en hayırlısıdır ve o, merhametlilerin en merhametlisidir.

### [Yusuf 12:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/12:89.md) — هَلْ

قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ

Meal (IK): Siz, cahiller iken Yusuf’a ve kardeşine neler yaptığınızı biliyor musunuz? dedi.

### [Rad 13:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/13:16.md) — هَلْ

قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ

Meal (IK): De ki: Göklerin ve yerin Rabbı kimdir? Allah’tır de. Yoksa O’nu bırakıp kendilerine bir fayda ve zararı olmayan veliler mi edindiniz? de. De ki: Hiç körle gören bir olur mu? Yahut karanlık ile aydınlık bir midir? Yoksa, Allah gibi yaratması olan ortaklar buldular da yaratmaları birbirine mi benzettiler? De ki: Her şeyi yaratan, Allah’tır. Ve O; Vahid ve Kahhar’dır.

### [İbrahim 14:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/14:21.md) — فَهَلْ

وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Onların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.

### [Nahl 16:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/16:33.md) — هَلْ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine meleklerin veya Rabbının emrinin gelmesini mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmışlardı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı.

### [Nahl 16:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/16:35.md) — فَهَلْ

وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ

Meal (IK): Şirk koşanlar dediler ki: Allah dileseydi; ne biz ne de babalarımız O’ ndan başka bir şeye tapınırdık. O’nun emri dışında hiç bir şeyi haram kılmazdık. Onlardan öncekiler de şöyle yapmışlardı. Peygambere apaçık tebliğden başka ne düşer?

### [Nahl 16:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/16:75.md) — هَلْ

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah, size bir misal verir: Başkasının malı olan ve hiç bir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan güzel bir rızka nail olup gizli veya açık infak eden; hiç bir olur mu? Hamd, Allah’a mahsustur. Fakat onların çoğu bilmezler.

### [Nahl 16:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/16:76.md) — هَلْ

وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Allah; iki kişiyi de misal veriyor: Biri hiç bir şeye gücü yetmez bir dilsizdir ki, efendisine yüktür. Nereye gönderse bir hayır getirmez. Bununla; doğru yolda olup adaletle emreden bir olur mu hiç?

### [İsra 17:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/17:93.md) — هَلْ

أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا

Meal (IK): Yahut da altundan bir evin olsun veya göğe yükselesin. Oradan bize okuyacağımız bir kitab indirilinceye kadar, senin yükselmene de inanmayacağız. De ki: Tenzih ederim Rabbımı. Ben, peygamber olarak gönderilmiş bir beşerden başkası değilim.

### [Kehf 18:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/18:66.md) — هَلْ

قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا

Meal (IK): Musa ona: Sana öğretilen ilimden bana öğretmen için, peşinden geleyim mi? dedi.

### [Kehf 18:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/18:94.md) — فَهَلْ

قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا

Meal (IK): Dediler ki: Ey Zülkarneyn; Ye’cuc ve Me’cuc bu ülkede doğrusu bozgunculuk yapıyorlar. Bizim ve onların arasına bir sed yapman için sana vergi verelim mi?

### [Kehf 18:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/18:103.md) — هَلْ

قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا

Meal (IK): De ki: Size amel bakımından en çok kayıpta bulunanları haber vereyim mi?

### [Meryem 19:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/19:65.md) — هَلْ

رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا

Meal (IK): Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbıdır. O halde O’na ibadet et ve bu ibadetinde devamlı ol. Sen, hiç O’nun için bir adaş bilir misin?

### [Meryem 19:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/19:98.md) — هَلْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا

Meal (IK): Onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Şimdi onlardan hiç bir varlık emaresi hissediyor veya bir ses işitiyor musun?

### [Taha 20:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/20:9.md) — وَهَلْ

وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى

Meal (IK): Ve sana Musa’nın haberi geldi mi?

### [Taha 20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/20:40.md) — هَلْ

إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى

Meal (IK): Hani kızkardeşin gidip diyordu ki: Ona bakacak birini size göstereyim mi? İşte böylece, annen üzülmesin de gözü aydın olsun diye seni ona geri vermiştik. Ve sen, bir cana kıymıştın da; seni üzüntüden kurtarmıştık. Hem seni bir çok musibetlerle denemiştik. Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kalmıştın. Sonra da bir kader üzerine geldin ey Musa.

### [Taha 20:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/20:120.md) — هَلْ

فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى

Meal (IK): Ama şeytan ona vesvese verdi ve: Ey Adem, sana ebedilik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi? dedi.

### [Enbiya 21:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/21:3.md) — هَلْ

لَاهِيَةً قُلُوبُهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا هَلْ هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَفَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ

Meal (IK): Kalbleri gaflet içerisinde. Zulmedenler gizlice fısıldaştılar: Bu sizin gibi bir insandan başka bir şey midir? Siz, göre göre büyüye mi aldanacaksınız?

### [Enbiya 21:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/21:80.md) — فَهَلْ

وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ

Meal (IK): Biz, ona; sizi savaşta korumak için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükreder misiniz?

### [Enbiya 21:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/21:108.md) — فَهَلْ

قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ

Meal (IK): De ki: Gerçekten bana, sizin tanrınızın yalnızca bir tek tanrı olduğu vahyolunuyor. Artık Müslüman olacak mısınız?

### [Hac 22:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/22:15.md) — هَلْ

مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ

Meal (IK): Kim, dünyada ve ahirette Allah’ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa; bir sebeple göğe tırmansın sonra kessin de bir düşünsün bakalım; bu hilesi kendisini öfkelendiren şeye engel olabilir mi?

### [Şuara 26:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/26:39.md) — هَلْ

وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ

Meal (IK): İnsanlara: Siz de toplanır mısınız? denildi.

### [Şuara 26:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/26:72.md) — هَلْ

قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ

Meal (IK): O da demişti ki: Çağırdığınızda sizi duyuyorlar mı?

### [Şuara 26:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/26:93.md) — هَلْ

مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ

Meal (IK): Allah’tan başka? Size yardım ediyorlar mı veya kendilerine yardımları dokunuyor mu?

### [Şuara 26:203](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/26:203.md) — هَلْ

فَيَقُولُوا هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ

Meal (IK): O zaman derler ki: Acaba bekletilemez miyiz?

### [Şuara 26:221](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/26:221.md) — هَلْ

هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ

Meal (IK): Şeytanların kime indiğini size bildireyim mi?

### [Neml 27:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/27:90.md) — هَلْ

وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Kim de bir kötülükle gelirse; yüzleri ateşte sürtülür. Ya siz, yaptıklarınızdan başka bir şeyle mi cezalandırılacaksınız?

### [Kasas 28:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/28:12.md) — هَلْ

وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقَالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ نَاصِحُونَ

Meal (IK): Önceden Biz, onun süt annelerin memesini kabul etmemesini sağladık. Bunun üzerine hemşiresi: Size, sizin adınıza ona bakacak ve iyi davranacak bir ev halkını tavsiye edeyim mi? dedi.

### [Rum 30:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/30:28.md) — هَلْ

ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

Meal (IK): O, size kendi nefislerinizden bir misal verdi: Size verdiğimiz rızıklarda sağ ellerinizin malik olduklarından ortaklarınız olmasını ister de onlarla, eşit olur ve birbirinizi saydığınız gibi bunları da sayar mısınız? İşte Biz, akleden bir kavim için ayetleri böyle açıklarız.

### [Rum 30:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/30:40.md) — هَلْ

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ

Meal (IK): Sizi yaratan, sonra rızıklandıran, sonra öldüren ve daha sonra dirilten de Allah’tır. O’na koştuğunuz ortaklarınızdan böyle bir şey yapan var mıdır? Allah, onların koştukları ortaklardan münezzehtir, yücedir.

### [Sebe 34:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/34:7.md) — هَلْ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ

Meal (IK): Küfretmiş olanlar dediler ki: Siz, didik didik parçalanıp dağıldığınız zaman muhakkak sizin yeni bir yaratılışta bulunacağınızı haber veren bir adamı size gösterelim mi?

### [Sebe 34:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/34:17.md) — وَهَلْ

ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَرُوا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ

Meal (IK): İşte böylece küfretmiş olmalarından ötürü onları cezalandırdık. Biz, küfredenlerden başkasını cezalandırır mıyız?

### [Sebe 34:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/34:33.md) — هَلْ

وَقَالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِذْ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْدَادًا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Güçsüz sayılanlar da, büyüklük taslayanlara dediler ki: Haydi, gece ve gündüzün (işiniz) hilekarlıktı. Hani siz, bizim Allah’a küfretmemizi ve O’na eşler koşmamızı emrediyordunuz. Azabı gördüklerinde ettiklerine içleri yandı. Ve küfretmiş olanların boyunlarına demir halkalar vurduk. Yapmakta olduklarından başkasıyla mı, cezalandırılacaklardı.

### [Fatır 35:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/35:3.md) — هَلْ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيْرُ اللَّهِ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Ey insanlar; Allah’ın üzerinizdeki nimetini düşünün. Allah’tan başka gökten ve yerden sizi rızıklandıran bir yaratıcı var mıdır? O’ndan başka ilah yoktur. O halde nasıl çevriliyorsunuz?

### [Fatır 35:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/35:43.md) — فَهَلْ

اسْتِكْبَارًا فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلًا

Meal (IK): Yeryüzünde büyüklenerek ve kötü düzen kurarak. Halbuki kötü düzen ancak ehline zarar verir. Öncekilerin sünnetlerini görmezler mi? Sen, Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın. Sen, Allah’ın sünnetinde bir başkalaşma da bulamazsın.

### [Saffat 37:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/37:54.md) — هَلْ

قَالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ

Meal (IK): Siz, onu bilir misiniz? dedi.

### [Sad 38:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/38:21.md) — وَهَلْ

وَهَلْ أَتَاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ

Meal (IK): Sana davacıların haberi ulaştı mı? Hani onlar ma’bedin duvarına tırmanmışlardı.

### [Zümer 39:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/39:9.md) — هَلْ

أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Yoksa o, geceleyin secde ederek, kıyamda durarak itaat eden, ahiretten korkan ve Rabbının rahmetini dileyen kimse gibi midir? De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak akıl sahipleri öğüt alıp düşünür.

### [Zümer 39:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/39:29.md) — هَلْ

ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah, bir misal verir: Bir adamın, huysuz ve birbirleriyle ortak birkaç efendisi var. Bir adamın da tek bir efendisi var. Bu ikisi bir olur mu hiç? Hamd; Allah’a mahsustur; ama onların çoğu bilmezler.

### [Zümer 39:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/39:38.md) — هَلْ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan kimdir? diye sorsan; muhakkak, Allah’tır, diyecekler. De ki: Öyleyse söyleyin bakalım; Allah, bana bir zarar vermek istese, O’nu bırakıp da taptıklarınız O’nun verdiği zararı giderebilir mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, O’nun rahmetini önleyebilir mi? De ki: Allah, bana yeter. Tevekkül edenler O’na tevekkül ederler.

### [Mü'min 40:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/40:11.md) — فَهَلْ

قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ

Meal (IK): Onlar da: Rabbımız; bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de suçlarımızı itiraf ettik. Bir daha çıkmaya yol var mı? derler.

### [Mü'min 40:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/40:47.md) — فَهَلْ

وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ

Meal (IK): Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler, büyüklük taslayanlara derler ki: Doğrusu biz, size uymuştuk. Şimdi ateşin bir parçasını olsun bizden savabilir misiniz?

### [Şura 42:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/42:44.md) — هَلْ

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلَى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ

Meal (IK): Kimi de Allah saptırırsa; bundan sonra artık onun için bir veli yoktur. Göreceksin ki; o zalimler, azabı gördükleri zaman: Geri dönecek bir yol yok mudur? diyeceklerdir.

### [Zuhruf 43:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/43:66.md) — هَلْ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Onlar, farkında değillerken kendilerine ansızın o saatın gelmesini mi bekliyorlar?

### [Ahkaf 46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/46:35.md) — فَهَلْ

فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret. Onlar için acele etme. Onlar vaad olunduklarını gördükleri gün; sanki dünyada sadece gündüzün bir saatı kadar kaldıklarını sanırlar. Bu bir tebliğdir. Fasıklar güruhundan başkası helak edilir mi hiç?

### [Muhammed 47:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/47:18.md) — فَهَلْ

فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا فَأَنَّى لَهُمْ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ

Meal (IK): Onlar, kıyamet saatının ansızın kendilerine gelip çatmasından başka bir şey mi bekliyorlar? Şüphesiz onun alametleri gelmiştir. Kendilerine gelip çatınca öğüt almaları neye yarar?

### [Muhammed 47:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/47:22.md) — فَهَلْ

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ

Meal (IK): Demek, sizler idareyi ele alırsanız; yeryüzünde fesad çıkaracak, akrabalık bağlarını bile koparacaksınız öyle mi?

### [Kaf 50:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/50:30.md) — هَلِ · هَلْ

يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ

Meal (IK): O gün cehenneme: Doldun mu? deriz. O da: Daha var mı? der.

### [Kaf 50:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/50:36.md) — هَلْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Biz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?

### [Zariyat 51:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/51:24.md) — هَلْ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ الْمُكْرَمِينَ

Meal (IK): Sana, İbrahim’in şerefli misafirlerinin haberi geldi mi?

### [Kamer 54:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/54:15.md) — فَهَلْ

وَلَقَدْ تَرَكْنَاهَا آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki Biz, onu bir ayet olarak bıraktık. Düşünüp ibret alan var mı?

### [Kamer 54:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/54:17.md) — فَهَلْ

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Kur’an’ı düşünmek için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan var mı?

### [Kamer 54:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/54:22.md) — فَهَلْ

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Kur’an’ı, düşünmek için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan var mı?

### [Kamer 54:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/54:32.md) — فَهَلْ

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Kur’an’ı düşünmek için kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan var mı?

### [Kamer 54:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/54:40.md) — فَهَلْ

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Kur’an’ı düşünmek için kolaylaştırdık. Düşünüp ibret alan var mı?

### [Kamer 54:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/54:51.md) — فَهَلْ

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا أَشْيَاعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, sizin benzerlerinizi hep helak etmişizdir. Şu halde bir düşünen var mı?

### [Rahman 55:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/55:60.md) — هَلْ

هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ

Meal (IK): İhsanın karşılığı, ihsandan başkası mıdır?

### [Saff 61:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/61:10.md) — هَلْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنْجِيكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; sizi, elim azabtan kurtaracak bir ticareti göstereyim mi size?

### [Mülk 67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/67:3.md) — هَلْ

الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ

Meal (IK): O ki; yedi göğü kat kat yaratmıştır. Sen Rahman’ın yaratmasında bir düzensizlik bulamazsın. Gözünü çevir de bak, bir aksaklık görebilir misin?

### [Hakka 69:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/69:8.md) — فَهَلْ

فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ

Meal (IK): Şimdi onlardan geri kalan bir şey görüyor musun?

### [İnsan 76:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/76:1.md) — هَلْ

هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا

Meal (IK): İnsanın üzerinden, dehrden bir zaman geçmiştir ki o, henüz anılmaya değer bir şey bile değildi.

### [Naziat 79:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/79:15.md) — هَلْ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى

Meal (IK): Musa’nın haberi geldi mi sana?

### [Naziat 79:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/79:18.md) — هَلْ

فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى

Meal (IK): De ki: temizlenmeye meylin var mı senin.

### [Mutaffifun 83:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/83:36.md) — هَلْ

هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): O küfredenler, yapageldiklerinin cezasına çarptırıldılar mı diye?

### [Buruc 85:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/85:17.md) — هَلْ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ

Meal (IK): O orduların haberi haberi, sana geldi mi?

### [Gaşiye 88:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/88:1.md) — هَلْ

هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ

Meal (IK): Her şeyi sarıp kaplayacak olanın haberi sana geldi mi?

### [Fecr 89:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/ayet/89:5.md) — هَلْ

هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ

Meal (IK): Akıl sahipleri için bunların her biri birer yemine değmez mi?

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هل: حرف استفهام، فإذا جعلته اسماً، شددته. أبو عبيدة في قوله تعالى: "هلْ أتى على الإنسانِ حينٌ من الدَهْرِ" قال: معناها قد أتى. وهل قد تكون بمعنى ما، قالت ابنةُ الحُمارِسِ:
هل هي إلاَّ حِظَةٌ أو تطْليقْ
أي ما هي، فلهذا أدخلت إلاَّ.

##### Türkçe

**هل**: soru edatı; onu isim yaptığında, onu şeddelersin. Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “**هلْ أتى على الإنسانِ حينٌ من الدَهْرِ**” dedi ki: onun manası “**قد أتى**”dır. Ve **هل** bazen **ما** manasında olur; **ابنةُ الحُمارِسِ** dedi ki:
هل هي إلاَّ حِظَةٌ أو تطْليقْ
yani: **ما هي**; bu sebeple **إلاَّ**yı dâhil etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء واللام
هل ، له ، لهله : مستعملة .
هَلْ ، له : قال ابن السّكيت : إذا قيل لك : هَلْ لَكَ في كذا وكذا ؟ قلتَ : لي فيه ، وإنّ لي فيه ، وما لي فيه . ولا تقل : إن لي فيه هلاًّ . والتأويل : هل لك فيه حاجةٌ ، فحذفت الحاجةُ لمَّا عُرفَ المعنى ، وحَذَف الرادُّ ذِكر الحاجة ، كما حذفها السائل . وقال الليث : هَلْ خفيفةً : استفهامٌ .
وتقول : هل كان كذا وكذا ؟ وهل لك في كذا وكذا ؟ قال : وقول زهير :
أَهَلْ أَنْتَ وَاصِلُه
اضطرار ، لأن هل حرف استفهام ، وكذلك الألف ، ولا يستفهَم بحرفي استفهام . وقال الخليل لأبي الدُّقَيْش : هلْ لكَ في الرُّطَبِ ؟ قال : أَشَدُّ هَلْ وأوْحَاه ، فخفَّف ، وبعض يقول : أشدُّ الهلّ وأوحاه بتثقيل . ويقول : كل حرف أداةٍ إذا جعلت فيه ألفاً ولاماً صار اسماً فقوّي وثُقل ، كقول الشاعر :
إن لَيْتًا وإنَّ لَوَّا عَنَاءُ
قال الخليل : إذا جاءت الحروف الليّنة في كلمة نحو لَوْ وأشبها وأشباهها ثُقلت ، لأن الحرف اللين خَوَّارٌ أجوف ، لا بد له من حَشْوٍ يُقَوَّى به إذا جُعِل اسماً . قال : والحروف الصحاح القوية مستغنيةٌ بِجُرُوسها لا تحتاج إلى حشوٍ فتترك على حالها .
سلمة عن الفرّاء ( هل ) قد تكون جَحْداً وتكون خَبراً . قال : وقول الله : ( ) ( الإنسَان : 1 ) من الخَبَر ، معناه : قَدْ أَتَى على الإنسان حِينٌ من الدَّهْر . قال : والجَحْدُ أن تقول : هل زلت تقوله ، بمعنى ما زلت تقوله . قال : فيستعملون هل ، تأتي استفهاماً ، وهو بابها ، وتأتي جحداً مثل قوله . وهَلْ يقدر أحدٌ على مثل هذا . قال : ومن الخبر قولك للرجل : هَلْ وَعَظْتُك ؟ هل أعطيْتُك ؟ تُقَرره بأنّك قد وعَظْتَه وأعطيْتَه . حُكِيَ عن الكسائيّ أنه قال : تقول : هَلْ زِلْتَ تقوله ، بمعنى ما زِلْتَ تقوله ، قال : فيستعملون هَلْ بمعنى ما . قال : ويقال : متى زِلْتَ تقول ذلك وكيف زلت ؛ وأنشد :
وهَلْ زِلْتُم تَأوِي العَشِيرَةُ فيكُم
وتُنْبِتُ في أكنافِ أبْلَح خِضْرِمِ
وقال الفرّاء : وقال الكسائي : هلْ تأتي استفهاماً ، وهو بَابُها ، وتأتي جَحْداً ، مثل قوله :
أَلاَ هَلْ أَخُو عَيْشٍ لذيذٍ بدائم
معناه : ألا مَا أخو عَيْشٍ . قال : وتأتي شَرْطاً ، وتأتي بمعنى قد ، وتأتي توبيخاً ، وتأتي أمْراً ، وتأتي تنبيهاً ، وقال : فإذا زِدْتَ فيها ألفاً كانت بمعنى التسكين . وهو معنى قوله ( إذا ذُكِرَ الصالِحُون فحي هَلاَ بِعُمَرَ ) قال : معنى حيّ أسرِعْ بذكره ، ومعنى هلا ؛ أي : اسْكُنْ عند ذكره حتى تنقضي فضائله ؛ وأنشد :
وأَيّ حَصَانٍ لا يُقَالُ لها هَلا
أي : اسكني للزَّوْج ؛ قال : فإِن شدَّدْتَ لامها ، فقلت : هلاَّ ، صارت بمعنى اللَّوْم والحضّ ، فاللَّوْمُ : على ما مضى من الزمان ، والحضُّ : على ما يأتي من الزمان ، ومن الأمر قوله جلَّ وعزَّ : ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ ) ( المائدة : 91 ) وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب أنه قال : حَيَّ هَلْ ؛ أي : أَقْبِلْ إليّ ، وربما حذف حيّ فقيل : هَلاَ إليّ . وقال الزّجّاج : إذا جعلنا معنى ) ) ( الإنسان : 1 ) قد أتى على الإنسان ، فهو بمعنى ألَمْ يأتِ على الإنسان حين من الدهر . أخبرني المنذريّ عن فهمٍ عن ابن سلام قال : سألت سيبويهِ
عن قوله : ( فَلَوْلاَ كَانَتْ قَرْيَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَآ إِيمَانُهَا إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ ) ( يُونس : 98 ) على أي شيءٍ نُصِبَ ؟ قال : إذا كان معنى إلا لكن نُصِبَ . وقال الفرّاء في قراءة أُبيّ ( فهلاّ ) وفي مصحفنا ( فلولا ) . قال : ومعناها أنهم لم يؤمنوا ثم استثنى قومَ يونس بالنصب على الانقطاع بما قبله . كأن قومَ يونس كانوا منقطعين من قومِ غيرهِ . وقال الفرَّاء أيْضاً : لولا إذا كانت مع الأسماء ، فهي شرطٌ ، وإذا كانت مع الأفعال ، فهي بمعنى هلاَّ ، لَوْمٌ على ما مضى وتحضيض لِمَا يأْتِي . وقال الزّجّاج في قوله : ( رَبِّ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَخَّرْتَنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى أَجَلٍ ) ( المنَافِقون : 10 ) معناه هلاّ .
قال الليث : تقول : هَلّ السحابُ بالمطر وانهلّ بالمطر انْهِلالاً ؛ وهو شدة انصبابه ، ويتهلَّلُ السحابُ ببَرْقه ؛ أي : يتَلأْلأُ ، ويتهلّل الرجل فَرَحاً ؛ وقال زهير :
تَرَاهُ إذا ما جِئْتَهُ مُتَهَللاً
كأَنَّكَ تُعطِيهِ الذي أَنْتَ سَائِلُهْ
قال : والهَلِيلَةُ : الأرض التي استُهِلّ بها المطر ، وما حواليها غيرُ ممطور ، قال : والهِلال : غُرَّةُ القمر حين يُهِلُّه الناس في أول الشهر . تقول : أُهِلَّ القَمَرُ . ولا يقال : أُهِلَّ الهلالُ . قلت : هذا غلط . وكلام العرب : أُهِلَّ الهِلالُ . وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : أُهِلَّ الهلال واستُهِلّ ، لا غيرُ . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَهَلَّ الهلالُ واسْتَهَلَّ وأهلّ الصبيُّ واستَهَلَّ . وقال : الشهرُ الهلالُ بعينه . وقال شمر : أُهِلّ الهلالُ واستُهلّ ، قال واستَهَلَّ أيضاً ، وشهر مستهِلٌّ ؛ وأنشد :
وشهر مستهِلٌّ بعدَ شَهْرٍ
ويوم بعده يومٌ قريبُ
قال أبو بكر : قال أبو العباس : سُمي الهلالُ هلالاً ، لأن الناس يرفعون أصواتهم بالإخبار عنه . وأَهَلَّ الرجلُ واستَهلَّ : إذا رفع صوته ؛ وقول الشاعر :
غيرَ يَعْفُورٍ أَهَلَّ به
جَابَ دَفَّيْه عن القَلْبِ
قيل في الإهلال : إنه شيء يعتريه في ذلك الوقت يخرج من جوفه شبيهٌ بالعُواء الخفيف ، وهو بين العواء والأنين ، وذلك من حاق الحِرْص وشدّة الطلب وخوف الفَوْتِ . وانهلّت السماء منه يعني كلبَ الصيد إذا أُرسل على الظّبْي فأخذه . أبو زيد : استهلَّت السماء في أول المطر ، والاسم الهلَلُ . وقال غيره : هَلَّ السحابُ : إذا قطَرَ قَطْراً له صوتٌ ، وأهَلَّه اللَّهُ ، ومنه انْهِلاَلُ الدمع وانْهِلالُ المطر . وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم قال : يسمّى القمر لِلَيْلَتَيْن من أَوَّل الشَّهر هِلاَلاً ، ولليلتين من آخر الشهر ليلة ستّ وسبع وعشرين هلالاً . ويسمّى ما بين ذلك قَمَراً ، ويقال : أَهْلَلْنَا الهِلاَل واستهلَلْنَاه . وقال الليث : المُحْرِم يُهِلُّ بالإحرام : إذا أوجب الحُرُم على نفسه ، تقول : أَهَلَّ فلانٌ بعمرة أو بِحَجَّة ؛ أي : أَحْرَمَ بها ، وإنما قيل للإِحرام إِهْلالٌ ، لأن إحرامهم كان عند إهلال الهلال . قلت : هذا غلط إنما قيل للإحرام : هلالٌ لرفع
المُحرم صوتَه بالتلبية . قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيره : الإهلالُ : التلبية ، وأصل الإهلال رفْعُ الصوت ، وكل شيء رافعٍ صوتَه فهو مُهِلٌّ . قال أبو عبيد : وكذلك قول اللَّهِ جلّ وعزّ في الذبيحة ) وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ ) ( المَائدة : 3 ) هو ما ذبح للآلهة ، وذلك لأن الذَّابِحَ كان يُسَميها عند الذبح ، فذلك هو الإهْلاَلُ ؛ وقال النابغة : يذكر دُرّةً أخرجها غَوَّاصُها من البحر :
أو دُرَّةٍ صَدَفيةٍ غَوَّاصُها
بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلَّ ويَسْجُدِ
يعني بإهلاله رفعَه صوتَه بالدعاءِ والحمد لِلَّهِ إذَا رآها . وقال أبو عبيد : وكذلك الحديثُ في استهلال الصبيّ إذا وُلد لم يَرِثْ ولم يُورَثْ حتى يستهلَّ صارخاً ، وذلك أنه يُسْتَدَلُّ على أنه وُلِدَ حيّاً بصوته ؛ وقال ابن أحمر :
يُهِلُّ بالفَرْقَدِ رُكْبَانُها
كما يُهِلُّ الرّاكِبُ المُعْتَمِرْ
وقال الليث : قال أبو الخطاب : كل متكلّمٍ رافعٍ الصوتَ أو خافضِه فهو مُهل ومُسْتَهِلّ ؛ وأنشد :
وأَلْفَيْتُ الخُصُومَ وَهُمْ لَدَيْهِ
مُبَرْشِمَةً أَهلُّوا يَنْظُرونا
قلت : والدليل على صحة ما قاله أبو عبيد ، وحكاه عن أصحابه ، قول السَّاجِع عند رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين قضى في الجنين الذي أسقطته أمّه ميتاً بغُرَّة ، فقال : أرأيت من لا شَرِبَ ولا أَكَل ، ولا صَاحَ فاستَهَلّ ، مثل دمه يُطَل ، فجعله مُسْتَهِلاًّ بصياحه عند الولادة . وقال الليث : يقال للبعير إدا استَقْوَس وحَنَى ظهره والتزق بطنُه هُزَالاً ، وإحناقاً : قد هُللَ البعير تهليلاً ؛ وقال ذو الرُّمَّة :
إذا ارفَضَّ أطرافُ السيَاطِ وهُللَتْ
جُرُومُ المَطَايا عذَّبَتْهُنّ صَيْدَحُ
ومعنى هُللت ؛ أي : انحنت حتى كأنّها الأَهِلّة دِقة وضُمْراً . وقال الليث : الهَلَلُ : الفَزَعُ . يقال : حَمَل في هَلَل ، إِنْ ضرب قِرْنه . ويقال : أحجم عنّا هَلَلاً ؛ قاله أبو زيد . وقال : مات فلان هَلَلاً ووَهَلاً ؛ أي : فَرَقاً . وقال أبو عبيد : التهليل : النُّكُوص ؛ وقال كعب بن زهير :
وما بِهِمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْلِيلُ
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : ليس شيء أجرأَ من النمرِ . ويقال : إن الأسد يُهلل ويكلّل ، وإن النمر يُكَللُ ولا يُهَللُ . قال : والمهلّل : الذي يحمل على قِرْنه ثم يجبن فينثني ويرجع ، يقال : حَمَلَ ثم هلّل ، والمكلل : الذي يحمل فلا يرجع حتى يقع بِقرنه ؛ وقال الراعي :
قَوْمٌ على الإسلامِ لمّا يَمْنعَوا
ماعُونَهُمْ ويُهلّلوا تَهْلِيلاً
أي : لما يُهَلَلّوا ؛ أي : لمّا يرجعوا عمَّا هم عليه من الإسلام ، من قولهم : هَلّلَ عن قِرْنه وكَلَّس . قلت : أراد لما يُضَيعوا شهادة أن لا إله إلا اللَّهُ ، وهو رفع الصوت بالشهادة . هذا على قول من رواه ( ويضيعوا التهليلا ) . وقال اللَّيْثُ : التهليل : قول لا إله إلاّ اللَّهُ ، قلت : ولا
أَرَاهُ مأخوذاً إلا مِنْ رفع قائِله به صوتَه . وقيل : هو مأخوذ من حُرُوف لا إله إلا اللَّهُ . قلت : وهذا أَوْلَى بقول الرّاعي من التهليل بمعنى النكوص إذا روي ( ويضيّعوا التهليلا ) . وقال الليث : الهِلاَل : الحيَّةُ الذَّكَر . قلت : الهلال ، عند العرب : الحيّة ذكراً كان أو غيرَ ذكرٍ ، كذلك قال ابن الأعرابي ؛ وأنشد :
في نَثْلَةٍ تَهْزَأُ بالنصال
كأَنَّها من خِلَع الهِلالِ
يصِفُ دِرْعاً ، شبَّهها في صفائِها بِسَلْخِ الحيَّةِ . وهزؤها بالنصال : ردُّها إيّاها . وقال ابن الأعرابي : الهلالُ ، أيضاً : ما يبقى في الحوضِ من الماء الصافي . قلت : وقيل له هلالٌ ، لأنّ الغدير إذا امتلأ من الماء استدار ، وإذا قَلَّ ماؤه صار الماءُ في ناحِيَةٍ منه فاستقْوَس . قال : والهلال : الغُلام الحسنُ الوجهِ . ويقال لِلرَّحَى : هلال ، إذا انكسرت . وقال الليث : الهَلْهَل : السّمُّ القاتل ، قلت : ليس كل سُمَ يكون قاتلاً يسمى هَلْهَلاً ، ولكن الهَلْهَل ضربٌ من السموم بعينه يَقْتُل من ذاق منه ، وإخاله هندياً . وقال الليث : الهَلْهلة : سخافة النسج . ثوبٌ مُهَلْهَلٌ . قال : والمهلهَلة من الدروع : أرْدؤها . أبو عبيد عن الأحمر قال : اللهَلَهُ والنّهْنَهُ : الثوب الرقيق النسجِ . وقال شمر : يقال ثوب مُلَهْلَهٌ ومهلهَلٌ ومنَهْنَهٌ ؛ وأنشد :
ومَدَّ قُصَيٌّ وأبْنَاؤُه
عليكَ الظلاَلَ فما هَلْهَلُوا
وقال شمر في كتاب ( السلاح ) : المُهلْهَلَةُ ، من الدروع ، قال بعضهم : هي الحسنَةُ النَّسْج الرقيقة ليست بصفيقة . قال : ويقال : هي الواسعة الحَلَق . قال : وقال ابنُ الأعرابي : ثوب لَهْلَهُ النسج ؛ أي : رقيقٌ ليس بكثيف . ويقال : هلْهَلْتُ الطَّحِينَ : إذا نخلته بشيء سخيف ، وقال أمية :
كما تُذْرِي المُهَلْهِلَةُ الطَّحِينا
وقال النابغة :
أَتَاكَ بِقْولٍ لَهْلَهِ النَّسْجِ كَاذِبٍ
ولم يأْتِكَ الحقُّ الذي هو نَاصِعُ
وقال الليث : الهُلاَهِلُ ، من وصف الماء : الكثيرُ الصَّافي .
قال : ويقال أنهج الثوب هلهالاً ، وأنشد شمر قول رؤبة :
ومُخْفِقٍ من لَهْلَهٍ ولَهْلَهِ
من مهمه يَجْتَبْنَهُ ومَهْمَهِ
قال ابن الأعرابي : اللُّهلُه الوادي الواسع .
وقال غيره : اللَّهَالِهُ ما استوى من الأرض .
وقال الليث : اللُّهلهُ المكان الذي يضطرب فيه السراب .
وقال الأصمعي : اللَّهْلَهُ ما استوى من الأرض .
وقال أبو نصر : أهالِيلُ الأمطار ، لا واحدَ لها في قول ابن مقبل :
وغَيْثٍ مَرِيعٍ لم يُجَدَّعْ نَبَاتُهُ
وَلَتْهُ أهالِيلُ السماكَيْنِ مُعْشِب
وقال ابن الأنباريّ : قال أبو عكرمة الضبي : يقال : هَيْلَلَ الرجلُ : إذا قال لا إله إلا اللَّهُ ، وقد أخذنا في الهَيْلَلَةِ : إذا أخذنا في التَّهْلِيل . قال أبو بكر : وهو مثل قولِهمْ حَوْلَقَ الرجل وحَوْقَلَ : إذا قال لا حول ولا قوة إلا باللَّهِ ؛ وأنشد :
فِدَاكَ من الأقوامِ كلُّ مُبَخَّل
يُحَوْلِقُ إمّا سالَهُ العُرْفَ سائلُ
قال : وقال الخليل : حَيْعَلَ الرجل إذا قال : حيّ على الصلاة ، قال : والعرب تفعل هكذا إذا كثُر استعمالهم الكلمتين ضمّوا بعضَ حروف إحداهما إلى بَعْضِ حروف الأخرى ، قولهم : لا تُبَرْقِلْ علينا ؛ والبَرْقلة : كلام لا يتبعه فعل ، مأخوذ من البَرْقِ الذي لا مَطَر معه . أخبرني المنذريّ عن أبي العباس ، أنه قال : الحوقلة والبسملة والسبحلة والهيللة ، قال هذه الأربعةُ جاءت هكذا ، قيل له : فالحمدَلةُ ، فقال : لا ، وَأَنْكَرَه . ابن بزرج : هَلال المطر وهِلالُه ، وما أصابنا هِلاَل ولا بِلال ولا طِلاَلٌ . قال وقالوا : الهِلَلُ للأمطار ، واحدها هِلَّةٌ ؛ وأنشد :
مِنْ مَنْعِجٍ جَادَتْ رَوَابِيهِ الهِلَلُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : انهلّت السماء : إذا صبّت ، واستهلّت : إذا ارتفَع صوتُ وقعها ، وكأن استهلال الصبيّ منه . وقال أعرابي : ما جاد فلان لنا بهِلَّةٍ ولا بِلّة . ويقال أهَلَّ السيفُ بفلان : إذا قطع فيه ؛ وقال ابن أحمر :
وَيْلُ أُم خِرْقٍ أَهَلَّ المَشْرَفِيُّ به
عَلَى الهَبَاءَةِ لا نِكْسٌ ولا وَرِعُ
وهلال البعير : ما استقْوَس منه عند ضُمْرِه ؛ وقال ابن هرمة :
وَطَارِقِ همَ قد قَرَيْتُ هِلاَلَهُ
يَخُبُّ إذا اعْتَلَّ المَطِيُّ ويَرْسُمُ
أراد أنه قد فرَى الهمُّ الطارقُ سير هذا البعير ؛ وأما قوله :
وليستْ لها رِيحٌ ولكن وَدِيقَةٌ
يَظَلُّ بها السَّامي يُهِلُّ وَيَنْقَعُ
فالسَّامي الذي يطلب الصيد في الرمضاء ، يلبس مِسْحَاتَيْهِ ويُثِيرُ الظباء من مَكانِسها ، رَمِضَتْ تشقّقت أظلافها ويُدْرِكها السامي فيأخذها بيده ، وجمعه السُّمَاةُ . وقال الباهليّ في قوله : يُهِل : هو أن يرفَع العطشانُ لسانه إلى لهاتِه فيجمع الريق ؛ يقال جاء فلان يُهِلُّ من العطش . والنقْعُ جمع الريق تحت اللسان . أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للحدَائِد التي تقم ما بين أحْنَاءِ الرحال : أهِلَّة ، واحدها هلال . وقال غيره هِلاَل النَّوْءِ : ما استقْوَسَ منه . وقال اللحيانيّ : هالَلْتُ الأَجِيرَ مهالَّةً وهِلاَلاً : إذا استأجَرْته من الهلال إلى الهلال بشيء معلوم . أبو عبيد عن أبي عمرو : هَلْهَلْتُ أُدْرِكُه ؛ أي : كنتُ أدركه . وقال ابن الأعرابيّ : الهلْهَلَةُ : الانتظار والتأنّي . وقال الأصمعيّ في قول حَرْمَلة بن حكيم :
هَلْهِلْ بِكَعْبٍ بَعْدَما وقَعَتْ
فوقَ الجَبِين بِسَاعدٍ فَعْمِ
قال : هَلْهِلْ بكعبٍ ؛ أي : أمهله بعدما وقعت به شَجَّةٌ على جبينه . ويقال : هَلْهَلَ
فلان شِعْره : إذا لم يُنَقحْه ، وأرسله كما حضره ، وكذلك سمي الشاعرُ مهلهِلاً . وقال شمر : هلْهَلْتُ : تَلَبَّثتُ وتنظَّرْتُ قال : وسمي مهلهل مهلهلاً بقوله لزهير بن جَناب :
لمّا توغَّلَ في الكُرَاعِ هَجِينُهُم
هَلْهَلْتُ أثأَرُ جَابِراً أو صِنْبِلا
أخبرني به أبو بكر عنه . ويقال : أهَلَّت أرض بِعَالمها : إذا ذكرت به ؛ وقال جرير :
هنيئاً للمدينةِ إذْ أَهلَّتْ
بأهلِ العِلْمِ أبدأ ثم عادا
وقال أبو عمرو : يقال لنسج العنكبوت : الهَلَلُ والهَلْهَلُ .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هلَّ : إذا فرح ، وهلّ : إذا صاح .
وقال في موضع آخر : هَلَّ يَهُل : إذا فرح ، وهلَّ يَهِلُّ : إِذا صاح . وبنو هلال : قبيلة من العرب .

باب الهاء واللام
هل
نهمل : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : نهْمَلَ ، إذا أَسَنَّ .
نهبل : وقال الليث : شيخٌ نَهْبَل ، وعَجوزٌ نهْبَلة .
وقال أبو زَبيد الطائيّ :
مأوَى اليتيم ومأوى كلِّ نهْبَلةٍ
تأوِي إلى نهْبَلٍ كالنَّسرِ عُلفوفِ
هنبل : قال : وهَنْبل فلانٌ ، وجاه مُهَتْبِلاً ، إذا مَشَى مِشْيَة الضَّبُع وأنشد قوله :
مثل الضِّباع إذا راحتْ مُهَنْبِلةً
أدْنى مآوِيها الغِيرانُ واللُّجُفُ
فلهم : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : قال الفَلْهَم فرَجُ المرأة .
ملهم : قال : ومَلْهَم : قَرْيَةٌ باليمامة .
قال : والمِلْهَمُ : الكثيرُ الأكل .
مرهم : وقال الليث : مَرْهَم هو أَلينُ ما يكونُ من الدّواء الذي يُضمَّد به الجرْحُ .
يقال : مرهَمْتُ الجُرحَ .
سرهف وشرهف : أبو تراب : سَرْهَفَ غِذاءَه ، وشَرهفَه ، إذا أحسَن غِذاءَه .
بهكل بهكن : وقال : المؤرّج : امرأة بَهْكَلة وبهْكَنة : للغَضَّة ، وهي ذاتُ شَبَابَ بهَكَل وبَهْكَن وأنشد :
وكَفَلٍ مِثلِ الكَثيبِ الأهْيَلِ
رُعْبُوبةٍ ذات شَباب بهْكَلِ
هلبت : أبو عبيد عن الفراء قال : الهِلْبَوْتُ : الأحمق .
بلهن رفهن : والبُلَهْنِيَة والرُّفَهْنِيَة والرُّفَغْنِيةُ : سَعَةُ العَيْش والخِصْب
. باب خماسي الهَاء
قلهزم القلهبسة : قال ابن المظفّر : القَلَهْزَمُ : الرجل المرتَبِعُ الجَسِيمُ الذي ليس بِفرْجِ الرأي ولا طريرٍ في المنطِق ، ليس من عِظَم رأسه ، ولا مِن صِغَره . ويقال : هو الضّخم الرأس واللِّهْزِمَتَين .
وقال ابن السكيت : القَلَهْزَم : القَصير .
قال : والقَلَهْبَسَةُ : من حُمُر الوحش : المسِنَّةُ .
قهبلس : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَهْبَلِس : القَمْلَة الصغيرة .
همرجل : الليث : الهَمَرْجَلُ : الجواد السريع ، وجملٌ هَمَرْجَل : سريع ، وأنشد :
يَسُفْنَ عِطْفَى سَنِمٍ هَمَرْجَلِ
ونَجاءٌ هَمَرْجَل .
وقال ذو الرمة :
إذا جَدَّ فيهنّ النَّجاءُ الهَمَرْجَلُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الهَمَرْجَلة : الناقة السريعة .
وقال ابن الأعرابيّ : الهَمَرْجَل : الجملُ الضَّخم . ومثله الشَّمردَل ، وتجمع الهَمَرْجَلة هَمَرْجَلاَت .
دلهمس : والدَّلَهْمَسُ : من أسماء الأسد ، ومنه قول الرّاجز :
أَوْ أَسَدٌ في غِيله دَلَهْمَسُ
برهمن : والبِرَهْمَنُ بالسُّمَنيَّة : عالمهُم وعابدهم .
كنهبل : وقال أبو عبيد : الكَنهبَلُ : شجرٌ ، واحدتها كَنَهْبَلة .
وقال ابن الأعرابيّ : هي شجرٌ عظام معروفة .
سمهدر : سلمة عن الفراء : غلامٌ سَمَهْدَر ، يَمدَحُه بكثرة لحمِه .
وقال الأخفش : بلدٌ سَمَهْدَرٌ : بعيدُ الأطراف ، وأنشد :
ودُونَ ليلَى بلدٌ سَمَهْدَرُ
هبركل : وقال ابن الفرج غلامٌ هَبَرْكل : قويّ .
قال : وأَنشدتْنا أمّ البُهلُول :
يا رُبّ بيضاءَ بِوَعْثِ الأَرْمُلِ
قد شُغِفَتْ بِناشيءٍ هَبَركلِ
قهبلس : أبو عمرو : القَهْبَلِسُ تُوصَف به الكَمَرَةُ ، وأَنشد :
كَمرَةٍ قَهْباء قَهبَى قَهْبَلِسْ
يَجْمِلُهَا راعِي خَلِيَّاتٍ شُمُس
وقال أبو تراب : القَهْبَلِسُ : الأبيض الذي تعلُوه كُدْرَة .
وقال الأصمعيّ : وإذا صَغُرَ خَلْقُه وجَعُد قيل له : قَلَهْزَمٌ .
كنهبل : النَّضر عن الجَعديّ : الكَنَهْبُلُ من الشَّعِير : أضخمُه سُنْبلةً ، قال : وهي شعيرةٌ يَمانيَّة حمراءُ السُّنبُلة صغيرةُ الحبّ .
وقال أبو عمرو : ليلٌ دَلَهْمَسٌ : شديدُ الظُّلمة ، وظلمة دَلَهمسة : هائلة الظُّلمة ، قال الكميت :
إليكَ في الحِنْدِسِ الدَّلَهْمَسَةِ الطْ
طامِسِ مثل الكواكبِ الثُّقُبِ
أبو عبيد : الدَّلَهْمَسُ : الأسد لجرأته وقوّته ، ورجلٌ دَلَهْمَسُ اللّيل : جريء الليل إذا سَرَى فيه .
وقال النضر : الدَّلَهْمَس الذي لا يهولُه شيءٌ ليلاً ولا نهاراً .
هندويل : أبو عمرو : الهَنْدَوِيلُ : الضعيفُ الذي فيه استرخاء ، ونُوكٌ .
دهدموز : والدَّهْدَمُوز : الشديد الأكل ، وأنشد :
لا تُكْرِيَنَّ بعدَها عجوزاً
واسعةَ الشِّدْقَين دَهدَمُوزا
تَلقَمُ لَقْماً كالْقَطَا مَكنوزَا
هيجبوس : قال : والهَيْجَبُوس : الرجل الأهوَج الجافي ، وأنشد :
أحقٌّ ما يُبَلِّغُني ابنُ تُرْنَى
من الأقوامِ أهوجُ هَيْجَبوسُ
جيهبوق : وأخبرني الإياديُّ عن أبي الهيثم أنّه قال : الْجَيْهَبُوق : خُرْءُ الفار .
تلهلأ : قال : وتَلَهلأتُ ، أي نَكَصْتُ .
هيدكور : وقال أبو عَمرو : الهَيْدكُور : الخاثر من الألبان ، وأنشد :
قلنَا له اسقِ ضَيْفَك النَّمِيرا
ولبناً يا عَمرو هَيْدَ كُورا
وقال ابن شميل ؛ الهَيْدكُو : الشّابّة من النِّسَاء ، الضَّخمةُ ، الحَسَنة الدَّلّ في الثياب ، وأنشد :
بَهْكَنَةٌ هَيفاءُ هَيْدكُورُ
هزبلية : ابن السكيت : ما فيه هَزْبَلِيلَةٌ ، إذا لم يكن فيه شيءٌ .
آخر كتابِ الهاء والمِنّةُ لله على نعَمِه .
كتاب حرف الخاء من تهذيب اللغة

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **اللام**
**هل** ، **له** ، **لهله** : kullanımdadır .
**هَلْ** ، **له** : İbnü’s-Sikkît dedi: Sana: **هَلْ لَكَ في كذا وكذا ؟** denilirse, “Bende onda (pay) var”, “Şüphesiz bende onda (pay) var”, “Bende onda (pay) yok” dersin. “Şüphesiz bende onda bir **هلاًّ** var” deme. Te’vil şudur: “Onda senin için bir ihtiyaç var mı?”; mânâ bilindiği vakit “ihtiyaç” hazfedildi; cevap veren de, soranın hazfettiği gibi, ihtiyacın zikrini hazfetti. Leys dedi: **هَلْ** hafif olarak: bir istifhamdır.
Ve dersin: “Şöyle şöyle oldu mu?” ve “Şöyle şöylede senin için var mı?” Dedi: Züheyr’in sözü:
أَهَلْ أَنْتَ وَاصِلُه
zarurettir; çünkü **هل** istifham harfidir; **الألف** da böyledir; iki istifham harfiyle istifham edilmez. Halîl, Ebû’d-Dukayş’e dedi: “**هلْ** sana **الرُّطَبِ**de var mı?” O dedi: “En şiddetlisi **هَلْ** ve en vahyolunanı”; böylece hafifletti. Bazısı der: “En şiddetlisi **الهلّ** ve en vahyolunanı” teşdîd ile. Ve der: Her edat harfi, içine **ألفاً** ve **لاماً** konulunca isim olur; kuvvetlenir ve ağırlaşır; şairin sözü gibi:
إن لَيْتًا وإنَّ لَوَّا عَنَاءُ
Halîl dedi: Yumuşak harfler bir kelimede, **لَوْ** ve benzerleri ve emsalleri gibi, gelince ağırlaştırılır; çünkü yumuşak harf gevşektir, içi boştur; isim kılınınca onunla kuvvetlendirilecek bir dolguya mutlaka muhtaçtır. Dedi: Sağlam kuvvetli harfler ise, kendi çınlamalarıyla müstağnidir; dolguya ihtiyaç duymaz; hâlleri üzere bırakılır.

Seleme, Ferrâ’dan: **( هل )** bazen inkâr olur, bazen haber olur. Dedi: Allah’ın sözü: **( )** **( الإنسَان : 1 )** haberdendir; mânâsı: “İnsanın üzerinden dehrden bir zaman geçti.” Dedi: İnkâr şudur: “**هل** hâlâ onu söylüyorsun” demen; “Hâlâ onu söylüyorsun” mânâsında. Dedi: Böylece **هل**i kullanırlar; istifham olarak gelir, bu onun bâbıdır; ve inkâr olarak gelir, onun sözü gibi. Ve “**هَلْ** bir kimse bunun gibisine güç yetirebilir mi?” Dedi: Haberden olan, erkeğe senin sözündür: “**هَلْ** sana öğüt verdim mi? **هل** sana verdim mi?”; onu, gerçekten ona öğüt verdiğin ve ona verdiğin hususunda ikrar ettirirsin. Kisâî’den hikâye edildi ki dedi: “**هَلْ** hâlâ onu söylüyorsun” dersin; “Hâlâ onu söylüyorsun” mânâsında. Dedi: Böylece **هَلْ**i “**ما**” mânâsında kullanırlar. Dedi: “Ne vakit hâlâ bunu söyledin ve nasıl hâlâ söyledin” denir; ve şu beyit okundu:
وهَلْ زِلْتُم تَأوِي العَشِيرَةُ فيكُم
وتُنْبِتُ في أكنافِ أبْلَح خِضْرِمِ
Ferrâ dedi: Kisâî dedi: **هلْ** istifham olarak gelir, bu onun bâbıdır; ve inkâr olarak gelir; onun sözü gibi:
أَلاَ هَلْ أَخُو عَيْشٍ لذيذٍ بدائم
mânâsı: “Ala **ما** bir lezzetli yaşayış sahibi daimî değildir.” Dedi: Şart olarak gelir; ve **قد** mânâsında gelir; ve azarlama olarak gelir; ve emir olarak gelir; ve tenbih olarak gelir. Dedi: İçine **ألفاً** artırırsan, teskin mânâsında olur. Bu, onun sözü(nün) mânâsıdır: **( إذا ذُكِرَ الصالِحُون فحي هَلاَ بِعُمَرَ )**. Dedi: **حيّ**’nin mânâsı: “Onu anmada acele et”; **هلا**’nın mânâsı: “Yani: Onun faziletleri bitinceye dek, onun anılması yanında sükûn et.” Ve şu beyit okundu:
وأَيّ حَصَانٍ لا يُقَالُ لها هَلا
yani: “Kocaya karşı sükûn et.” Dedi: Eğer **لام**ını şeddelersen, “**هلاَّ**” dersen, kınama ve teşvik mânâsına olur; kınama: zamanın geçmişine dair; teşvik: zamanın geleceğine dair. Emirden olan, O’nun (celîl ve azîz) sözü: **( فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ )** **( المائدة : 91 )**. Münzirî bana Sa‘leb’den haber verdi ki dedi: **حَيَّ هَلْ**; yani: “Bana yönel.” Bazen **حيّ** hazfedilir de “**هَلاَ** bana” denir. Zeccâc dedi: Eğer **( )** **( الإنسان : 1 )**’in mânâsını “İnsanın üzerinden geçti” kılarsak, o, “İnsanın üzerinden dehrden bir zaman geçmedi mi?” mânâsındadır. Münzirî bana Fehm’den, İbn Selâm’dan haber verdi: Sîbeveyh’e sordum,
şu sözü hakkında: **( فَلَوْلاَ كَانَتْ قَرْيَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَآ إِيمَانُهَا إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ )** **( يُونس : 98 )**; ne üzerine nasb edildi? Dedi: Eğer **إلا**’nın mânâsı “lâkin” ise, nasb edilir. Ferrâ, Übeyy’in kıraatinde **( فهلاّ )** ve bizim mushafımızda **( فلولا )** hakkında dedi: Mânâsı, onların iman etmedikleri, sonra Yûnus kavmini, öncesinden kopukluk üzere nasb ile istisna ettiğidir; sanki Yûnus kavmi, başkasının kavminden kopuk idi. Ferrâ ayrıca dedi: **لولا** isimlerle olunca şarttır; fiillerle olunca **هلاَّ** mânâsındadır: geçmişe dair kınama ve geleceğe dair teşvik. Zeccâc, şu sözünde: **( رَبِّ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَخَّرْتَنِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِلَى أَجَلٍ )** **( المنَافِقون : 10 )**; mânâsı **هلاّ**dır.

Leys dedi: “Bulut yağmurla **هَلّ** etti” ve “yağmurla **انهلّ** etti, **انْهِلالاً**”; bu, onun şiddetli dökülmesidir. Bulut şimşeğiyle **يتهلَّلُ** eder; yani: parlar. Adam sevinçle **يتهلّل** eder. Züheyr dedi:
تَرَاهُ إذا ما جِئْتَهُ مُتَهَللاً
كأَنَّكَ تُعطِيهِ الذي أَنْتَ سَائِلُهْ
Dedi: **الهَلِيلَةُ**: yağmurun onunla başlatıldığı yer; çevresi ise yağmur görmemiştir. Dedi: **الهِلال**: ayın, insanlar onu ayın başında **يُهِلُّ** ettikleri vakitteki gürresidir. “**أُهِلَّ القَمَرُ**” dersin. “**أُهِلَّ الهلالُ**” denmez. Dedim: Bu yanlıştır. Arapların sözü: **أُهِلَّ الهِلالُ**. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti: **أُهِلَّ الهلال** ve **استُهِلّ**; başkası değil. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَهَلَّ الهلالُ** ve **اسْتَهَلَّ**; ve çocuk **أهلّ** etti ve **استَهَلَّ**. Dedi: Ay, bizzat hilâldir. Şemmer dedi: **أُهِلّ الهلالُ** ve **استُهلّ**; dedi: ve **استَهَلَّ** da; ve **شهر مستهِلٌّ**; ve şu beyit okundu:
وشهر مستهِلٌّ بعدَ شَهْرٍ
ويوم بعده يومٌ قريبُ
Ebû Bekr dedi: Ebû’l-Abbâs dedi: **الهلال**a “hilâl” denildi; çünkü insanlar onun haberini vererek seslerini yükseltirler. Adam **أَهَلَّ** etti ve **استَهلَّ** etti: sesini yükselttiği vakit. Şairin sözü:
غيرَ يَعْفُورٍ أَهَلَّ به
جَابَ دَفَّيْه عن القَلْبِ
**الإهلال** hakkında denildi ki: O vakitte ona arız olan bir şeydir; karnından hafif ulumaya benzer bir şey çıkar; uluma ile inleme arasındadır; bu, hırsın şiddetinden, talebin şiddetinden ve kaçırma korkusundandır. “Gökyüzü ondan **انهلّت**” yani av köpeği, ceylana salındığında onu yakaladığı vakit. Ebû Zeyd: Gökyüzü yağmurun başında **استهلَّت**; isim **الهلَلُ**dür. Başkası dedi: Bulut **هَلَّ** etti: sesli bir damla damlattığı vakit; Allah onu **أهَلَّه** etti; bundan gözyaşının **انْهِلاَلُ**ı ve yağmurun **انْهِلالُ**ı. Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: Ay, ayın başından iki gece için **هِلاَلاً** diye adlandırılır; ayın sonundan iki gece, yirmi altı ve yirmi yedi gecesi için de **هلالاً** diye adlandırılır. Bunun arası **قَمَراً** diye adlandırılır. “Biz **أَهْلَلْنَا الهِلاَل** ettik ve onu **استهلَلْنَاه**” denir. Leys dedi: **المُحْرِم** ihramla **يُهِلُّ** eder: haramları kendisine vacip kıldığı vakit. “Falan, umre ile yahut hac ile **أَهَلَّ** etti” dersin; yani: onunla ihrama girdi. İhrama **إِهْلالٌ** denilmesi, onların ihramlarının hilâlin **إهلال**i yanında olması sebebiyledir. Dedim: Bu yanlıştır; ihrama “hilâl” denilmesi, **المُحرم**in telbiyede sesini yükseltmesindendir. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î ve başkaları dedi: **الإهلالُ**: telbiyedir; **الإهلال**ın aslı ses yükseltmektir; sesini yükselten her şey **مُهِلٌّ**dür. Ebû Ubeyd dedi: Allah’ın (celîl ve azîz) kurbanlık hakkında sözü de böyledir: **) وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ )** **( المَائدة : 3 )**; o, putlar için boğazlanandır; bu, boğazlayanın boğazlama sırasında onu adlandırması sebebiyledir; işte bu **الإهْلاَلُ**dür. Nâbiga dedi; denizden dalgıcı tarafından çıkarılmış bir inciyi zikreder:
أو دُرَّةٍ صَدَفيةٍ غَوَّاصُها
بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلَّ ويَسْجُدِ
Onun **إهلال**iyle, onu gördüğünde dua ve Allah’a hamd ile sesini yükseltmesini kasteder. Ebû Ubeyd dedi: Hadis de böyledir: çocuk doğduğunda **استهلال** etmezse miras almaz ve miras bırakmaz; ta ki bağırarak **يستهلَّ** edinceye kadar; çünkü onun diri doğduğuna sesiyle delil getirilir. İbn Ahmer dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقَدِ رُكْبَانُها
كما يُهِلُّ الرّاكِبُ المُعْتَمِرْ
Leys dedi: Ebû’l-Hattâb dedi: Konuşan her kimse, sesini yükseltse de alçaltsa da, o **مُهل** ve **مُسْتَهِلّ**dir. Ve şu beyit okundu:
وأَلْفَيْتُ الخُصُومَ وَهُمْ لَدَيْهِ
مُبَرْشِمَةً أَهلُّوا يَنْظُرونا
Dedim: Ebû Ubeyd’in söylediğinin ve ashabından hikâye ettiğinin sıhhatine delil, Resûlullah’ın **( صلى الله عليه وسلم )** yanında secili konuşanın sözüdür: Annesinin düşürdüğü cenin hakkında, ölü olarak bir **غُرَّة** ile hükmettiğinde dedi ki: “İçmeyen, yemeyen, bağırmayan da **فاستَهَلّ** etmeyen kimseyi gördün mü; bunun gibi kanı boşa mı gider?”; böylece onu, doğumda bağırmasıyla **مُسْتَهِلاًّ** kıldı. Leys dedi: Deve, zayıflıktan ve **إحناقاً**dan sırtını yay gibi yapıp büktüğünde ve karnı yapıştığında, “deve **هُللَ** edildi, **تهليلاً**” denir. Zü’r-Rumme dedi:
إذا ارفَضَّ أطرافُ السيَاطِ وهُللَتْ
جُرُومُ المَطَايا عذَّبَتْهُنّ صَيْدَحُ
**هُللت**’in mânâsı: İncelik ve zayıflıkla, sanki hilâller gibi, eğildiler. Leys dedi: **الهَلَلُ**: korkudur. “Boynuzunu vurursa, bir **هَلَل** içinde saldırdı” denir. “Bizden **هَلَلاً** geri durdu” denir; Ebû Zeyd söyledi. Dedi: “Falan **هَلَلاً** ve **وَهَلاً** öldü”; yani: korkudan. Ebû Ubeyd dedi: **التهليل**: geri dönüştür. Ka‘b b. Züheyr dedi:
وما بِهِمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْلِيلُ
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki dedi: Kaplan’dan daha cüretkâr bir şey yoktur. “Aslan **يُهلل** eder ve **يكلّل** eder; kaplan **يُكَللُ** eder, **يُهَللُ** etmez” denir. Dedi: **المهلّل**: boynuzuna saldıran, sonra korkup bükülen ve geri dönen kimsedir; “Saldırdı sonra **هلّل** etti” denir. **المكلل**: saldıran, sonra boynuzuyla düşene kadar geri dönmeyendir. Râ‘î dedi:
قَوْمٌ على الإسلامِ لمّا يَمْنعَوا
ماعُونَهُمْ ويُهلّلوا تَهْلِيلاً
yani: “Henüz **يُهَلَلّوا** etmediler”; yani: İslâm üzere bulundukları şeyden geri dönmediler; “boynuzundan **هَلّلَ** etti ve **كَلَّس**” sözünden. Dedim: “Allah’tan başka ilâh yoktur” şehadetini zayi etmediler demek istedi; o, şehadetle ses yükseltmektir. Bu, onu **( ويضيعوا التهليلا )** diye rivayet edenin sözü üzerinedir. Leys dedi: **التهليل**: “Allah’tan başka ilâh yoktur” sözüdür. Dedim: Onun, ancak söyleyenin onunla sesini yükseltmesinden alınmış olduğunu görüyorum. “O, ‘Allah’tan başka ilâh yoktur’un harflerinden alınmıştır” denildi. Dedim: Bu, Râ‘î’nin sözü için, **التهليل**i geri dönüş mânâsında almaktan daha evlâdır; eğer **( ويضيّعوا التهليلا )** diye rivayet edilirse. Leys dedi: **الهِلاَل**: erkek yılandır. Dedim: **الهلال** Araplar yanında, erkek olsun olmasın yılandır; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. Ve şu beyit okundu:
في نَثْلَةٍ تَهْزَأُ بالنصال
كأَنَّها من خِلَع الهِلالِ
Bir zırhı vasfeder; onu, parlaklığında, yılanın soyulmuş derisine benzetti. “Mızrak uçlarıyla alay etmesi”: onları geri çevirmesidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهلالُ** ayrıca: havuzda kalan saf sudur. Dedim: Ona **هلالٌ** denildi; çünkü gölcük suyla dolunca yuvarlaklaşır; suyu azalınca su onun bir tarafında kalır da yay gibi olur. Dedi: **الهلال**: yüzü güzel oğlandır. Değirmene: kırıldığında **هلال** denir. Leys dedi: **الهَلْهَل**: öldürücü zehirdir. Dedim: Her zehir öldürücü olmaz ki **هَلْهَلاً** diye adlandırılsın; fakat **الهَلْهَل** zehirlerden bizzat bir türdür; ondan tadanı öldürür; onu Hintli sanıyorum. Leys dedi: **الهَلْهلة**: dokumanın gevşekliğidir. **ثوبٌ مُهَلْهَلٌ**. Dedi: Zırhlardan **المهلهَلة**: onların en kötüsüdür. Ebû Ubeyd, Ahmer’den: **اللهَلَهُ** ve **النّهْنَهُ**: dokuması ince elbisedir. Şemmer dedi: **ثوب مُلَهْلَهٌ** ve **مهلهَلٌ** ve **منَهْنَهٌ** denir. Ve şu beyit okundu:
ومَدَّ قُصَيٌّ وأبْنَاؤُه
عليكَ الظلاَلَ فما هَلْهَلُوا
Şemmer, **( السلاح )** kitabında dedi: Zırhlardan **المُهلْهَلَةُ**; bazısı dedi: o, dokuması güzel, ince, kalın olmayanıdır. Dedi: “Halkaları geniş olanıdır” da denir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **ثوب لَهْلَهُ النسج**; yani: ince, sık olmayan. “Unu gevşek bir şeyle elediğimde: **هلْهَلْتُ الطَّحِينَ**” denir. Ümeyye dedi:
كما تُذْرِي المُهَلْهِلَةُ الطَّحِينا
Nâbiga dedi:
أَتَاكَ بِقْولٍ لَهْلَهِ النَّسْجِ كَاذِبٍ
ولم يأْتِكَ الحقُّ الذي هو نَاصِعُ
Leys dedi: **الهُلاَهِلُ**; su vasfından: çok, saf olandır.
Dedi: “Elbise **أنهج** etti, **هلهالاً**” denir. Şemmer, Rü’be’nin şu sözünü okudu:
ومُخْفِقٍ من لَهْلَهٍ ولَهْلَهِ
من مهمه يَجْتَبْنَهُ ومَهْمَهِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **اللُّهلُه** geniş vadidir.
Başkası dedi: **اللَّهَالِهُ** yerden düz olan şeydir.
Leys dedi: **اللُّهلهُ** serabın çalkalandığı yerdir.
Asma‘î dedi: **اللَّهْلَهُ** yerden düz olan şeydir.
Ebû Nasr dedi: Yağmurların **أهالِيلُ**i; İbn Mukbil’in sözüne göre onun tekili yoktur:
وغَيْثٍ مَرِيعٍ لم يُجَدَّعْ نَبَاتُهُ
وَلَتْهُ أهالِيلُ السماكَيْنِ مُعْشِب
İbnü’l-Enbârî dedi: Ebû İkrime ed-Dabbî dedi: “Adam **هَيْلَلَ** etti”: “Allah’tan başka ilâh yoktur” dediği vakit. “Biz **الهَيْلَلَةِ**ye girdik”: **التَّهْلِيل**e girdiğimiz vakit. Ebû Bekr dedi: Bu, onların “Adam **حَوْلَقَ** etti ve **حَوْقَلَ** etti”: “Allah’tan başka güç ve kuvvet yoktur” dediği vakit, sözleri gibidir. Ve şu beyit okundu:
فِدَاكَ من الأقوامِ كلُّ مُبَخَّل
يُحَوْلِقُ إمّا سالَهُ العُرْفَ سائلُ
Dedi: Halîl dedi: Adam **حَيْعَلَ** etti: “**حيّ على الصلاة**” dediği vakit. Dedi: Araplar böyle yapar: iki kelimenin kullanımı çoğalınca, birinin bazı harflerini ötekinin bazı harflerine katarlar; onların “Bize karşı **لا تُبَرْقِلْ** etme” sözleri gibi. **البَرْقلة**: ardından fiil gelmeyen sözdür; yağmur olmadan parlayan şimşekten alınmıştır. Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: **الحوقلة** ve **البسملة** ve **السبحلة** ve **الهيللة**; dedi: Bu dört tanesi böyle geldi. Ona denildi: Peki **الحمدَلة**? Dedi: Hayır; ve onu inkâr etti. İbn Büzerc: Yağmurun **هَلال**ı ve onun **هِلالُه**; ve bize ne bir **هِلاَل** isabet etti ne bir **بِلال** ne bir **طِلاَلٌ**. Dedi: Ve “Yağmurlar için **الهِلَلُ**”; onun bir teki **هِلَّةٌ**dir, dediler. Ve şu beyit okundu:
مِنْ مَنْعِجٍ جَادَتْ رَوَابِيهِ الهِلَلُ
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Gökyüzü **انهلّت**: döktüğü vakit; **استهلّت**: düşüşünün sesi yükseldiği vakit; sanki çocuğun **استهلال**i ondandır. Bir bedevî dedi: “Falan bize bir **هِلَّةٍ** ile de bir **بِلّة** ile de cömertlik etmedi.” “Kılıç falana **أهَلَّ** etti”: onda kestiği vakit, denir. İbn Ahmer dedi:
وَيْلُ أُم خِرْقٍ أَهَلَّ المَشْرَفِيُّ به
عَلَى الهَبَاءَةِ لا نِكْسٌ ولا وَرِعُ
Devenin **هلال**ı: zayıflığında ondan yay gibi olan şeydir. İbn Hırme dedi:
وَطَارِقِ همَ قد قَرَيْتُ هِلاَلَهُ
يَخُبُّ إذا اعْتَلَّ المَطِيُّ ويَرْسُمُ
Geceleyin gelen kederin, bu devenin yürüyüşünü yarıp geçtiğini kastetti. Şu sözüne gelince:
وليستْ لها رِيحٌ ولكن وَدِيقَةٌ
يَظَلُّ بها السَّامي يُهِلُّ وَيَنْقَعُ
**السَّامي**: kızgın kumda av arayan kimsedir; iki **مِسْحَاتَيْهِ**ini giyer ve ceylanları yataklarından kaldırır; kızgınlıktan tırnakları çatlar; **السَّامي** onlara yetişir de eliyle yakalar; çoğulu **السُّمَاةُ**dur. Bâhilî, “**يُهِل**” sözünde dedi: Susuzun dilini damağına kaldırıp tükürüğü toplamasıdır; “Falan susuzluktan **يُهِلُّ** olarak geldi” denir. **النقْعُ**: dil altında tükürüğün toplanmasıdır. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Eyerlerin eğrilikleri arasını temizleyen demirlere **أهِلَّة** denir; tekili **هلال**dır. Başkası dedi: **هِلاَل النَّوْءِ**: ondan yay gibi olan şeydir. Lihyânî dedi: Ücretliyi, bilinen bir şey karşılığında, hilâlden hilâle kiraladığımda: **هالَلْتُ الأَجِيرَ مهالَّةً وهِلاَلاً**. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “Onu yakalıyordum: **هَلْهَلْتُ أُدْرِكُه**”; yani: onu yakalardım. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهلْهَلَةُ**: bekleme ve ağırdan almadır. Asma‘î, Harmale b. Hakîm’in şu sözünde:
هَلْهِلْ بِكَعْبٍ بَعْدَما وقَعَتْ
فوقَ الجَبِين بِسَاعدٍ فَعْمِ
dedi: “**هَلْهِلْ** Ka‘b ile”; yani: alnında bir yarma yarası meydana geldikten sonra ona mühlet ver. “Falan şiirini **هَلْهَلَ** etti”: onu arıtıp düzeltmediği, ve onu geldiği gibi salıverdiği vakit, denir. Şairin **مهلهِلاً** diye adlandırılması da böyledir. Şemmer dedi: “**هلْهَلْتُ**”: oyalanıp bekledim ve gözetledim. Dedi: **مهلهل**in, Züheyr b. Cenâb’a sözü sebebiyle **مهلهلاً** diye adlandırıldığı:
لمّا توغَّلَ في الكُرَاعِ هَجِينُهُم
هَلْهَلْتُ أثأَرُ جَابِراً أو صِنْبِلا
Bunu Ebû Bekr bana ondan haber verdi. “Bir yer, âlimiyle **أهَلَّت** etti”: onunla anıldığı vakit, denir. Cerîr dedi:
هنيئاً للمدينةِ إذْ أَهلَّتْ
بأهلِ العِلْمِ أبدأ ثم عادا
Ebû Amr dedi: Örümcek dokumasına **الهَلَلُ** ve **الهَلْهَلُ** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هلَّ**: sevindiği vakit; ve **هلّ**: bağırdığı vakit.
Başka bir yerde dedi: **هَلَّ يَهُل**: sevindiği vakit; ve **هلَّ يَهِلُّ**: bağırdığı vakit. Ve **بنو هلال**: Araplardan bir kabiledir.

باب **الهاء** و**اللام**
**هل**
**نهمل** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **نهْمَلَ**; yaşlanınca, ihtiyarlayınca.
**نهبل** : Leys dedi ki: **شيخٌ نَهْبَل**; ve **عَجوزٌ نهْبَلة**.
Ebû Zebîd et-Tâî dedi ki:
مأوَى اليتيم ومأوى كلِّ **نهْبَلةٍ**
تأوِي إلى **نهْبَلٍ** كالنَّسرِ عُلفوفِ
**هنبل** : Dedi ki: **وهَنْبل فلانٌ**; ve **جاه مُهَتْبِلاً**; sırtlan yürüyüşüyle yürüdüğü zaman. Ve şu sözünü inşâd etti:
مثل الضِّباع إذا راحتْ **مُهَنْبِلةً**
أدْنى مآوِيها الغِيرانُ واللُّجُفُ
**فلهم** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الفَلْهَم** kadının ferci(mahalli).
**ملهم** : Dedi ki: ve **مَلْهَم**: Yemâme’de bir köy.
Dedi ki: ve **المِلْهَمُ**: çok yiyen.
**مرهم** : Leys dedi ki: **مَرْهَم**; yaraya sarılan ilacın olabildiğince en yumuşağıdır.
Denir ki: **مرهَمْتُ الجُرحَ**.
**سرهف** و**شرهف** : Ebû Turâb: **سَرْهَفَ غِذاءَه** ve **شَرهفَه**; gıdasını iyi yaptığı zaman.
**بهكل** **بهكن** : Ve dedi ki: el-Muerric: **امرأة بَهْكَلة وبهْكَنة**; tazelik için; ve o, **ذاتُ شَبَابَ بهَكَل وبَهْكَن** olan (kadın)dır. Ve inşâd etti:
وكَفَلٍ مِثلِ الكَثيبِ الأهْيَلِ
رُعْبُوبةٍ ذات شَباب **بهْكَلِ**
**هلبت** : Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: dedi: **الهِلْبَوْتُ**: ahmak.
**بلهن** **رفهن** : ve **البُلَهْنِيَة** ve **الرُّفَهْنِيَة** ve **الرُّفَغْنِيةُ**: geçim genişliği ve bolluk.
. **باب** خماسي **الهَاء**
**قلهزم** **القلهبسة** : İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **القَلَهْزَمُ**: görüşte açıklığı olmayan ve sözde çevik olmayan, iri yapılı, gövdeli adam; başının büyüklüğünden de değildir, küçüklüğünden de. Ve denir ki: o, büyük başlı ve iki **اللِّهْزِمَتَين** (sahibi)dir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **القَلَهْزَم**: kısa boylu.
Dedi ki: ve **القَلَهْبَسَةُ**: yaban eşeklerinden: yaşlı olan.
**قهبلس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَهْبَلِس**: küçük bit.
**همرجل** : Leys: **الهَمَرْجَلُ**: hızlı at; ve **جملٌ هَمَرْجَل**: hızlı. Ve inşâd etti:
يَسُفْنَ عِطْفَى سَنِمٍ **هَمَرْجَلِ**
ve **نَجاءٌ هَمَرْجَل**.
Zü’r-Rumme dedi ki:
إذا جَدَّ فيهنّ النَّجاءُ **الهَمَرْجَلُ**
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الهَمَرْجَلة**: hızlı dişi deve.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهَمَرْجَل**: iri deve. Ve onun benzeri **الشَّمردَل**’dir. Ve **الهَمَرْجَلة**’nin çoğulu **هَمَرْجَلاَت** olarak toplanır.
**دلهمس** : ve **الدَّلَهْمَسُ**: aslanın adlarındandır; ondan da râcizin sözü:
أَوْ أَسَدٌ في غِيله **دَلَهْمَسُ**
**برهمن** : ve **البِرَهْمَنُ** es-Sümeniyye’de: onların âlimi ve âbididir.
**كنهبل** : Ebû ‘Ubeyd dedi ki: **الكَنهبَلُ**: bir ağaç; onun bir tanesi **كَنَهْبَلة**’dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, bilinen büyük ağaçlardır.
**سمهدر** : Seleme, el-Ferrâ’dan: **غلامٌ سَمَهْدَر**; etinin çokluğuyla onu övüyor.
el-Ahfeş dedi ki: **بلدٌ سَمَهْدَرٌ**: uçları uzak (geniş)tir. Ve inşâd etti:
ودُونَ ليلَى بلدٌ **سَمَهْدَرُ**
**هبركل** : İbnü’l-Ferec dedi ki: **غلامٌ هَبَرْكل**: güçlü.
Dedi ki: ve Ümmü’l-Buhlûl bize inşâd etti:
يا رُبّ بيضاءَ بِوَعْثِ الأَرْمُلِ
قد شُغِفَتْ بِناشيءٍ **هَبَركلِ**
**قهبلس** : Ebû ‘Amr: **القَهْبَلِسُ** ile **الكَمَرَةُ** vasfedilir. Ve inşâd etti:
كَمرَةٍ قَهْباء قَهبَى **قَهْبَلِسْ**
يَجْمِلُهَا راعِي خَلِيَّاتٍ شُمُس
Ebû Turâb dedi ki: **القَهْبَلِسُ**: üzerine bulanıklık çıkan beyaz.
el-Asma‘î dedi ki: yaratılışı küçülüp kıvırcık olunca ona **قَلَهْزَمٌ** denir.
**كنهبل** : en-Nadr, el-Ca‘dî’den: **الكَنَهْبُلُ** arpadan: başakça en iri olanıdır. Dedi ki: o, başağı kırmızı, tanesi küçük, Yemenî bir arpacıktır.
Ebû ‘Amr dedi ki: **ليلٌ دَلَهْمَسٌ**: şiddetli karanlık; ve **ظلمة دَلَهمسة**: dehşetli karanlık. el-Kumeyt dedi ki:
إليكَ في الحِنْدِسِ **الدَّلَهْمَسَةِ** الطْ
طامِسِ مثل الكواكبِ الثُّقُبِ
Ebû ‘Ubeyd: **الدَّلَهْمَسُ**: cesareti ve kuvveti sebebiyle aslan; ve **رجلٌ دَلَهْمَسُ اللّيل**: geceleyin onda yürüdüğü zaman gecenin yiğidi (cesuru).
en-Nadr dedi ki: **الدَّلَهْمَس**; geceleyin de gündüzün de hiçbir şeyin onu korkutmadığı (kimsedir).
**هندويل** : Ebû ‘Amr: **الهَنْدَوِيلُ**: içinde gevşeklik bulunan zayıf; ve ahmaklık.
**دهدموز** : ve **الدَّهْدَمُوز**: şiddetli yiyen. Ve inşâd etti:
لا تُكْرِيَنَّ بعدَها عجوزاً
واسعةَ الشِّدْقَين **دَهدَمُوزا**
تَلقَمُ لَقْماً كالْقَطَا مَكنوزَا
**هيجبوس** : Dedi ki: ve **الهَيْجَبُوس**: kaba, haşin, ahmak adam. Ve inşâd etti:
أحقٌّ ما يُبَلِّغُني ابنُ تُرْنَى
من الأقوامِ أهوجُ **هَيْجَبوسُ**
**جيهبوق** : el-İyâdî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdiğine göre o dedi ki: **الْجَيْهَبُوق**: farenin pisliği.
**تلهلأ** : Dedi ki: ve **تَلَهلأتُ**; yani geri çekildim.
**هيدكور** : Ebû ‘Amr dedi ki: **الهَيْدكُور**: sütlerden koyu olan. Ve inşâd etti:
قلنَا له اسقِ ضَيْفَك النَّمِيرا
ولبناً يا عَمرو **هَيْدَ كُورا**
İbn Şümeyl dedi ki: **الهَيْدكُو**: kadınlardan genç olan; iri; elbiselerde nazı güzel. Ve inşâd etti:
**بَهْكَنَةٌ** هَيفاءُ **هَيْدكُورُ**
**هزبلية** : İbnü’s-Sikkît: onda **هَزْبَلِيلَةٌ** yoktur; onda hiçbir şey olmadığı zaman.
**آخر كتابِ الهاء** ve minnet, nimetleri üzerine Allah’ındır.
**كتاب حرف الخاء** من **تهذيب اللغة**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonra gelenler, ikizli ve mutabıkta([1]))
(**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş **هاء**’dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da şöyle der: **هُوَّ**([3]). Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar şöyle derler: **ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو**. Manası: o hangi insanlardandır. Bu, bizim katımızda bilgisi geçip gitmiş şeylerdendir. Yine onların şu sözü de böyledir: "**لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه**", ve **الهَِيْء**: yemektir. **الجَِيْء**: içecektir; iki lafız da bu tefsire delalet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ بالإبل**; develeri yeme çağırdığında. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**: bu harf; ve **ها**: uyarma (tenbih)dır. Onların âdetindendir: bir şeyi yüceltmek istediklerinde onda uyarma ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿**هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ**﴾[Âl-i İmrân 66], sonra şair([7]) dedi ki:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin hakkında derler: **لا هَا اللهِ**. Ve derler: **هاءَ** bir karşılık verme (telbiye)([9]) olur. Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ**: adam **يهُوءُ** **هَوْءاً**. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: **يا هَيْءَ مالِي**; bir eseflenmedir.
(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, sarsılma ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delalet eder.
Birincisi: rüzgâr esti: **هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً**. Ve uyuyan uyandı: **وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً**. Ve: **مِن أين هببتَ يا فلان**; sanki dedi ki: nereden geldin, bize nereden uyandın. **يونُس**’tan hikâye edildi: falan kayboldu, sonra **هبّ**. Ve derler: **هبَّ يفعلُ كذا**; nasıl ki denir: **طَفِق يفعل**. Ve kılıcı salladım da bir sallanışla sallandı: **وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة**. Ve onu **هَبَّته**: onu sallamam ve darbesinde ilerleyişidir. Ve **سيفٌ ذو هَبَّة**. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı; **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ**: **هَبِيباً**; ve **اهتبَّ**; o, **مِهْبابٌ**’dır. Ve **هَبْهَبْتُ به**: sıçrasın diye onu çağırdım. Ve denir: **الهَبهَبِيُّ**: çoban; hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**. Ve derler: **عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر**; yani bize esen bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: elbise **تهبَّبَ**: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve serap **هَبْهَبَ**: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar da yakındır. Bana manası müşkil gelen şeylerden: onların **هَبْهُ فعلَ كذا** ve **وهَبْني فَعَلْته** demeleridir; bunun **وهب** babından olduğunu zannettim, çünkü lafız buna delalet eder; yine de o, müşkildir. Ve atlara derler: **هَبِي**; yani: gelin([12]). Bu, bir ses taklididir.
(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir ses taklidine delalet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ البَكْرُ في صوته**: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ الكلمة**. Ve **الهَتِيت**: ardı ardına gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ هَتّاً وهتيتاً**. Ve derler: **رجلٌ مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolaşması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtma. Ve **الهَتُّ**: kırma. Ve derler: devenin ayaklarının yere vurduğunda **هَتَّ**’ini işittim. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeseydi, onu zikretmeye bir yön görmezdim.
(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekine yakındır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve bulut karı ve damlasıyla **هَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها**: onu hızla saldı. Ve vali **هَثْهَثَ**: zulmetti. Dedi ki:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delalet eder; ondan, ses taklidine delalet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ عينُه**([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlere yol bulamayan ahmak; sanki ona karşı körleştirilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: falan **هَجَاجِ**’e bindi; **فَعالِ** vezninde; karanlık körlüğe bindiğinde. Ve okudu:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab: onların sözü: **هَجْهَجْتُ بالسَّبع**: ona bağırdım. Ve aygır böğürmesinde **هَجْهَجَ**. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ النَّار**: onun alevlenişidir. Ama onların **ماء هُجَهِجٌ** sözü: ne tatlı ne tuzlu; bu, بدل’dendir; **الهاء** ve **الزّاء**’da zikredilmiştir.
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delalet eder. Onu **هَدَدْتُهُ هَدَّاً**: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. O halde **الهَدُّ** erkeklerden: zayıf; sanki **هُدَّ** edilmiştir. Ve **رجال هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**([19])’ye muhalefet edilmiştir; bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان** haber verdi, **ثعلبٍ**’den, **ابن الأعرابي**’den; ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan, babasından; ikisi dedi ki([20]): erkeklerden **الهَدُّ**: cömert kerimdir; korkak ise kesre ile **هِدٌّ**’dür([21]). Ve okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**’dür; yani yıkılmış; nasıl ki kesilmişe **ذِبْحٍ** denir. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerimdir.
Sesler yolunda yürüyenlerden: **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesi. Ve **الهُدْهُد** bilinir. Ve güvercin **هَدْهَدَ**: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu hareket ettirdi.
Babdan şaz olup ona bir kıyas bilmediğim şeylerden: onların **مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل** sözü; onların **حسبُك من رجلٍ** demesi gibi. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: kesmeye delalet eden bir asıldır. Onu **هَذَّه**: onu kesti. Ve **سكِّينٌ هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** **الهَذِّ**’den: kesmenin sürati; sanki diyor: işi sağlam yap ve kesip bitir.
(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: sahih bir asıl; seslerden bir sese delalet eder; ona kıyas edilir. Derler: **الهِرُّ**: koyun çağırmasıdır. Bu, onların "**لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ**" sözüdür. Ve **البِرُّ**: koyun sürmedir. Ve **الهِرَّة**: kedi; sanki **هَرَّت** ettiğinde sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve **هَرَّ الشَّوْك**: kuruluğu şiddetlendiğinde([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**’i] ve bir **زَجَل**’i vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi ki: ve **الهُرْهُور**: çok sudur; aktığında onun **هَرْهَرَة**’sini işitirsin. Ve derler: falan **هَرَّ**([26]) kadehi: ondan hoşlanmadı. Belki de bu, ona içirene karşı yüzünü **يَهِرُّ** ettiği için söylenmiştir.
Babdan olmayanlardan: **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalık; **ناقة مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.
(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir şeyde çalkantıya ve harekete delalet eden bir asıl. Mızrağı **هَزَزْت** de sallandı. Ve bitki **اهتَزَّ**; rüzgâr onu salladı. Ve kılavuz, develeri ezgisiyle salladı; onlar da yürüyüşlerinde sallandılar. Ve **هَزيزُ الرِّيح**: onun hareketi ve sesidir.
Babdan: **الهَزَاهِزُ**([27]): fitneler; insanlar onların içinde sallanır. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: berrak, sallanışı güzel. Ve **ماء هُزَهِزٌ**: akışında sallandı. Ve yıldız düşüşünde sallanır. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adam; bütün bunlarda kıyas birdir.
(**هس**) **الهاء** ve **السين**: seslere ve karışmaya delalet eden bir asıldır; **الهَسِيس** gibi. Ve cinlerin **هَسَاهِسُ**’i, onların **هَثَاهِثِ**’i gibidir. Ve onların **راعٍ هَسْهاسٌ** sözü: بدل babındandır; **قَسْقاس** gibi; koyunu bütün gece güttüğünde.
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: gevşekliğe ve yumuşaklığa delalet eden sahih bir asıl. Ve yumuşak gevşek olan **هَشٌّ**’dür. Ondan: **رجل هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]); ve **ذُو هَشَاش**([29]). Ve **الفرس الهَشُّ**: teri çok olan. Ve **شَاةٌ هَشُوشٌ**: sütü bol([30]).
Babdan: yaprağı **هَشَشْتُ** **هشّاً**: onu bir değnekle çırptım.
(**هص**) **الهاء** ve **الصاد**: bir şeyi sıkmaya delalet eden bir kelimedir. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) şeyi: onu sıktım. Ve derler, nasıl olduğunu bilmiyorum: **الهاصَّةَ**([33]) filin gözü(dür); bu, benim katımda işitilenlerdendir.
(**هض**) **الهاء** ve **الضاد**: ezmeye yahut ondan daha fazlasına delalet eden bir kelimedir. Şeyi **هَضَضْتُ** ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: aygırların boyunlarını ezen aygır. Ve **الهَضَّاء**’ın: insanlardan topluluk olması, bundan olabilir.
(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delalet eden sahih bir asıl. O halde **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
Ve ondan **الرِّيحُ الهَفَّافة**: esişi hafif olan. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: durgun. Ve ondan **قميصٌ هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu boşaltan ve buluttan hafifleyen. Ve **الهَفَّاف**: parıldayan. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, balı az; hafifliğinden dolayı adlandırıldı. Yine **الهِفُّ** ekinden: hasadı geciktirilen, sonra tanesi dökülen([36]). Ve ondan **المرأة المهَفْهَفة**: zayıf, beli ince. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden ahmak; ve denir: o korkaktır.
(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: bir şeyde açılmaya yahut yarılmaya delalet eden bir asıldır. Denir: kadının kalçası doğumda **انهكَّ**: **انهِكاكاً**; açıldı. Ve derler: onu kılıçla **هكَّه**: onu vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmur; çünkü yeri **يَهُكُّ** eder([37]). Ve kuyu **انهكَّت**: çöktü.
(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: sahih bir asıl; ses yükseltmeye delalet eder; sonra onda genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarının bazısıyla ad verilir. Sonra bu adlandırılana benzetme yoluyla başkası da ona adlandırılır.
Asıl, onların sözü: **أهَلَّ بالحجِّ**: telbiye ile sesini yükseltti. Ve çocuk **استهلَّ** bağırarak([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** ihramda ses yükseltme hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: yağmur şiddetli döküşünde ve sesinde **انهلَّ**: **انهلالاً**.
Ama yakınlık ve komşuluk sebebiyle buna hamledilen: gökteki **الهِلال**’dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk gece, ikinci ve üçüncü gece **هلالاً** diye adlandırılır; sonra bundan sonra o, aydır. Denir: **أهَلَّ الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra benzetme manası üzere denildi: bulut şimşeğiyle **تَهَلَّلَ**: parladı; sanki şimşek hilale benzetildi.
Benzetme üzerine hamledilenlerden de: **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucu. Ve **الهلالُ**: kuyunun dibindeki az su. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir tür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini yüzme. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığında ucu. Ve derler: **ثوبٌ هَلْهَلٌ**: dokuması gevşek; sanki inceliğinde hilalin ışığıdır. Ve **شِعْرٌ هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة**’ye **مُهلهِلاً** adı verildi; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle **مُهلهِلاً** adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve denir: **الهُلاهِل**: çok su; bu, akışında bir ses olduğu içindir; o, asılda **هُراهِر**’dir. Ve **الهلال**: semerin iki eğrisi arasında toplayan şeydir; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şaz olanlardan: onların **حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل** sözü; geri durduğunda. Ama söyleyenin sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
Ve atlara denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); onlara seslenilen bir sestir.
(**هم**) **الهاءُ** ve **الميم**: sahih bir asıl; erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeye delalet eder; sonra ona kıyas edilir. Ondan, Arapların sözü: **همَّني الشَّيءُ**: beni eritti. Ve yağ **انْهَمَّ**: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı olan yağ. Ve **السَّحاب الهامُوم**: döküşü çok olan. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
Ve **الهَميمة**: hafif yağmur; ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: esişi yumuşak. Ve **الهَوَامّ**: yer böcekleri; **هميم**’lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldılar. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
Ve başında **همَّم**: parmaklarını saçının aralarına soktu; uyumak için onları getirip götürür; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdan: **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
Ama hüzün olan **الهَمُّ** ise, bizim katımızda bu kıyastandır; çünkü şiddetinden sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**’den türetilir: **الهُمام**: himmeti büyük büyük hükümdar. Ve **مُهِمُّ الأمرِ**: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
O, der ki: bununla ilgilenmem ve onu yapmam. Biz **الهِمّة**’nin manasını açıklamıştık.
(**هن**) **الهاء** ve **النون**: sahih bir asıl; etten bir cinse delalet eder; onda, âlimlerimiz onda konuşmuş olsalar da, müşkile nispet ettiğimiz bir şeyden söz vardır.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48]); denir ki o, gözün iç tarafının içyağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: içyağıdır. Ve denir: bu devede **هانَّة** yok; nasıl ki denir: onda **طِرْقٌ** yok.
Ama diğer söz: **الفراء** dedi: **اجلس ها هُنا قَريباً**; ve **تنحَّ ها هَنَّا**; yani uzaklaş. Ama **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, Cübeyre senin vehmettiğin yerde değildir; onu ondan ümitsiz kılıyor. Yine **الرَّاعي**’nin sözü de böyledir:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, iş senin gittiğin yerde değildir. Ve başkasının([52]) sözü:
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
Der ki: bu, inleme yeri değildir. Ve şu sözü:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
**هاهنا**’yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت** şu sözü hakkında:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
Dedi: ağladı. Denir: **هَنَّ**; ağladığında. Biz, bu tür müşkillerde ancak durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu arıtıp özetlediğini yahut ondan sonra onu tefsir ettiğini sanmıyorum.
---------------------__
([1]) Asılda: "باب الهاء والواو وما يثلثهما", ve bunun gibi yerdeki alışılmış ibareyi, **المجمل**’de olana uygun olarak sabitledim.
([2]) Bu ibare böyle geldi.
([3]) Şahidi, **اللسان**’da (20: 368) okuduğu şeydir:
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
([4]) **المجمل** metni: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) **المجمل** metinde ve sonraki inşadda **الهاء** ve **الجيم**’in feth ile ضبط’ıyla yetindi; fakat ikisi feth ve kesr ile de söylenir.
([6]) **اللسان**’da **الهراء**’ya nispet edildi. **المجمل**’de: "وما كان عن الجيء". Daha önce (جأ)’da inşad edilmişti.
([7]) O, **النابغة الذبياني**’dir. Divanı 27.
([8]) Divan rivayeti:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
([9]) Asılda: "تنبيه"; doğrusu **المجمل**’dedir. Ve **هاء**: bu uzatılır ve kısaltılır; **اللسان**’da olduğu gibi.
([10]) **المجمل** ve **اللسان**’da (ها) okudu.
([11]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([12]) **اللسان**’da: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) "عصر" kelimesinin yeri **المجمل**’de boştur. **اللسان**’da: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) **العجاج**’a, divanının eklerinde 75 ve **اللسان** (هثث). Ondan önce:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) **وهججت** de. **اللسان**’da **الكميت**’e şu beyit okundu:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
([16]) **المتمرس بن عبد الرحمن الصحاري**’nindir; **اللسان** (هجج)’de olduğu gibi. صدر’ı:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) **الجيم**’in sükûnuyla, kesriyle tenvinli söylenir; ayrıca tenvinsiz **هجا هجا** ve tenvinsiz **هجي** de söylenir.
([18]) Beyit **الحارث بن الخزرج الخفاجي**’nindir; **تاج العروس**’ta olduğu gibi. **الحيوان**’a bak (1: 259/2: 21).
([19]) **المجمل**’de: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) Asılda: "قال"; **المجمل**’dekini sabitledim.
([21]) Feth ile olduğu, kesr edilmediği de söylenmiştir.
([22]) **العباس بن عبد المطلب**’indir; **اللسان** (هدد)’de olduğu gibi.
([23]) Beyit **القتال الكلابي**’nindir; **الحيوان** (7: 253) ve **اللسان** (جون) ve **الشعر والشعراء** 687 ve **الأغاني** (20: 160)’da olduğu gibi.
([24]) Buraya kadar olan tekmile **المجمل**’dendir; geri kalanı benim teklif ettiklerimdendir.
([25]) **المجمل**’de ve **اللسان** (هرر)’de okudu. Ve **المذاقا** temyiz üzere nasb edilmiştir.
([26]) Asılda: "ويقولون فلان فلان"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([27]) **الهزائز** de denir; **اللسان**’da olduğu gibi.
([28]) Asılda: "هشت"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([29]) **المجمل**’de: "وفلان ذو هشاش".
([30]) Asılda: "بشرة"; tahriftir. **المجمل** ve **اللسان**’da: "إذا ثرت باللبن".
([31]) **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da gelmedi. **القاموس**’ta: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) Asılda: "وهصهت"; doğrusu **اللسان**’dadır.
([33]) **اللسان**’da gelmedi; **القاموس**’ta geldi.
([34]) Asılda: "وهضضته".
([35]) **ذو الرمة** divanı 496 ve **اللسان** (هفف); divanda: "من صدور".
([36]) Asılda: "فينتشر"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([37]) Asılda: "يهتك الأرض".
([38]) Asılda: "صارخا كما"; "كما" kelimesi sokulmuştur.
([39]) Beyit ve tahrici (عمر)’da geçti.
([40]) Divanının eklerinde 662 ve **اللسان** (هلل)’dedir.
([41]) Asılda: "رق الشعر"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([42]) (كرع)’da "لما توقل" rivayetiyle geçti; **اللسان** (هلل) ve **أمالي القالي** (2: 291)’de "لما توعر" rivayetiyle okundu; **الأمالي**’de "توقل" rivayetine işaret etti. **الجوهري** "توغل" okudu. **اللسان** هلل’de: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) Beyit **المجمل**’de böyle geçti; **اللسان** (هلل)’de:
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
Ve **اللسان** (سما)’da:
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
([44]) Asılda: "قربى"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. **المجمل**’de: "أي قري، من الوقار".
([45]) Beyit ve tahrici (جم، مخج)’de geçti.
([46]) **ساعدة بن جؤية الهذلي**’nindir; **ديوان الهذليين** (1: 230) ve **اللسان** (شبث، همم)’de; daha önce (شبث)’te geçti.
([47]) **المجمل** ve **اللسان** (همم)’de okudu.
([48]) **المجمل** ve **الجمهرة** (1: 123)’te böyle geldi; **اللسان** ve **القاموس**’ta gelmedi; ikisinde onun yerine "**الهانة**" ve "**الهنانة**" vardır.
([49]) **الجمهرة**’de, geçen yerde.
([50]) **الأعشى** divanı 3.
([51]) **اللسان** (هنن، تيح)’de okudu. Daha önce (تيح)’te geçti.
([52]) O, **شبيب بن جعيل التغلبي**’dir; **الخزانة** (2: 158) ve **العيني** (1: 418)’de olduğu gibi.
([53]) Onun aczi: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) Ondan sonra **الخزانة** (2: 156)’da: * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) Ondan sonra **اللسان** (هنن)’de: * وكاد أن يظهر ما أجنا *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هل: حرف استخبار؛ إما على سبيل الاستفهام، وذلك لا يكون من الله عز وجل قال تعالى: ﴿قل هل عندكم من علم فتخرجوه لنا﴾ [الأنعام/148] وإما على التقرير تنبيها، أو تبكيتا، أو نفيا. نحو: ﴿هل تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا﴾ [مريم/98]. وقوله: ﴿هل تعلم له سميا﴾ [مريم/65]، ﴿فارجع البصر هل ترى من فطور﴾ [الملك/3] كل ذلك تنبيه على النفي. وقوله تعالى: ﴿هل ينظرون إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام والملائكة﴾ [البقرة /210]، ﴿هل ينظرون إلا أن تأتيهم الملائكة﴾ [النحل/33]، ﴿هل ينظرون إلا الساعة﴾ [الزخرف/66]، ﴿هل يجزون إلا ما كانوا يعملون﴾ [سبأ/33]، ﴿هل هذا إلا بشر مثلكم﴾ [الأنبياء/3] قيل: ذلك تنبيه على قدرة الله، وتخويف من سطوته.

##### Türkçe

- **هل**: sorgulama edatı; ya soru sorma yolu üzeredir; bu da Allah عز وجل’den olmaz. Yüce Allah dedi ki: ﴿قل **هل** عندكم من علم فتخرجوه لنا﴾ [الأنعام/148]. Ya da ikrar (kabul ettirme) üzeredir; dikkat çekme olarak, yahut azarlama olarak, yahut nefy olarak. Şu gibi: ﴿**هل** تحس منهم من أحد أو تسمع لهم ركزا﴾ [مريم/98]. Ve O’nun sözü: ﴿**هل** تعلم له سميا﴾ [مريم/65]، ﴿فارجع البصر **هل** ترى من فطور﴾ [الملك/3] bütün bunlar nefy üzerine dikkat çekmedir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**هل** ينظرون إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام والملائكة﴾ [البقرة /210]، ﴿**هل** ينظرون إلا أن تأتيهم الملائكة﴾ [النحل/33]، ﴿**هل** ينظرون إلا الساعة﴾ [الزخرف/66]، ﴿**هل** يجزون إلا ما كانوا يعملون﴾ [سبأ/33]، ﴿**هل** هذا إلا بشر مثلكم﴾ [الأنبياء/3]; denildi ki: bu, Allah’ın kudretine dikkat çekmedir ve O’nun şiddetli yakalamasından korkutmadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | | ( * ! هَلْ : كَلِمَةُ اسْتِفْهَام ) ، قَالَ ابْنُ | سِيْدَه : هذا هُوَ المَعْرُوف ، قَالَ : |

| و ( تَكُونُ بِمَنْزِلَةِ أَمْ ) للاسْتِفْهام ، ( و ) | تكون بِمَنْزِلة ( بَلْ ، و ) تَكُونُ بِمَنْزِلَة | ( قَدْ ) كَقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ! 2 \< يوم نقول لجهنم * ! هل امتلأت وتقول هل من مزيد > 2 ! قَالُوا : مَعْنَاهُ قَد امْتَلَأت ، | قَالَ ابْن جِنِّي هذا تَفْسيرٌ عَلى | المَعْنَى دُونَ اللَّفْظ ، وَهَل مُبْقاةٌ عَلى | اسْتِفهامِها . وَقَوْلها هَلْ مِنْ مَزِيْدٍ ، | أَي : أَتَعْلَمُ يَا رَبّنا أَنَّ عِنْدي مَزِيدًا ، | فَجوابُ هذا مِنْهُ عَزَّ اسْمُه ؛ لَا ، | أَي : فَكَما تَعْلَمُ أَنْ لَا مَزِيْدَ فَحَسْبِي | مَا عِنْدِي . | وَفِي العُباب : قَالَ أَبُو عُبَيْدة في قَوْلِه | تَعَالَى : ! 2 \< هل أتى على الإنسان حين من الدهر > 2 ! قَالَ : مَعْنَاهُ : قَد أَتَى . | قُلتُ وَرَوَاهُ الأَزْهَرِيّ عن الفَرّاء أَيْضًا | مِثل ذلِكَ كَما سَيَأْتي . ( وَتَكُونُ | بِمَعْنَى الجَزاءِ ، و ) تَكُونُ بِمَعْنَى | ( الجَحْدِ ، و ) تَكُونُ بِمَعْنى ( الأَمْرِ ) . | قَالَ الفَرّاءُ : سَمِعْتُ أَعْرابِيًّا يَقُولُ : | هَلْ أَنْتَ سَاكِتٌ بِمَعْنى اسْكُتْ . قَالَ | ابْن سِيْدَه : هذا كلّه قولُ ثَعْلَب | وَرِوايتُه . قُلْتُ : قَالَ الكسائِيُّ : وَمِنَ | الأَمْرِ قَوْله تَعَالَى ! 2 \< * ! فهل أنتم منتهون > 2 ! أَي : انْتَهُوا . | وَقَالَ الأَزْهَرِي : قَالَ الفَرَّاءُ : هَلْ قَد | تَكُون جَحْدًا وَتَكون خَبَرًا ، قَالَ : وَقَوْلُ | اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ : ! 2 \< هل أتى على الإنسان > 2 ! أَي : قَدْ أَتَى ، مَعْناهُ | الخَبَر ، قَالَ : والجَحْدُ أَنْ تَقُولُ : | * ! وَهَلْ أَحَدٌ يَقْدِرُ عَلى مِثْلِ هذا ؟ قَالَ : | وَمِن الخَبَر قَوْلُكَ لِلْرَّجُل : هَلْ وَعَظْتُكَ | هَل أَعْطَيْتُكَ ، تُقَرِّره بِأَنَّكَ قَدْ وَعَظْتَهُ | وَأَعْطَيْتَهُ . | قَالَ الفَرّاء : وَقَالَ الكِسائِيّ :   هَلْ   | تَأْتِي اسْتِفهامًا وَهُو بَابُها ، وَتَأْتِي | جَحْدًا مِثْل قَوْله : | % ( أَلَا هَلْ أَخُو عَيْشٍ لَذِيذٍ بِدائمِ % ) % |

| مَعْنَاهُ : أَلَا مَا أَخُو عَيْشٍ . | وَفِي العُباب : وَقَدْ تَكُونُ هَلْ بِمَعْنى |   ما   ، قَالَت ابْنَةُ الحُمارِس : | % ( هَلْ هِيَ إِلَّا حِظَةٌ أَوْ تَطْلِيقْ % ) % | أَيْ : مَا هِيَ ، فَلِهَذا دَخَلَتْ إِلَّا ، | انْتَهى . | وَقَالَ الكِسائِي : وَتَأْتِي شَرْطاً ، | وتَأْتي تَوْبيخاً ، وتَأْتي أَمْراً ، وتَأءتي | تَنْبِيهًا . | ( وَقَدْ أُدْخِلَتْ عَلَيْهَا أَلْ ) فتكون اسماً | مُعْرَباً ، وقد ( قيل لِأبِي الدُّقَيْش ) | الأَعْرابِيّ ، وَقَد قِيْلَ لأِبِي الدُّقَيْش ) | الأَعْرابِيّ ، القَائِلُ هُو الخَلِيْل : ( هَلْ | لَكَ فِي ) ثَرِيْدَة كَأَنَّ وَدَكَها عُيُونُ | الضَّياوِن ؟ هذِهِ حِكَايَة الجَوْهَرِيّ عَن | الخَليل ، قَالَ ابْنُ بَرِّي : قَالَ ابْنُ | حَمْزَة : رَوَى أَهْلُ الضَّبْطِ عَن الخَليل | أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي الدُّقَيْش أَوْ غَيْرِه : هَلْ | لَكَ في ( تَمْرٍ وَزُبْدٍ ؟ . فَقالَ أَشَدُّ | * ! الهَلِّ ) وَأَوْحَاهُ ، وَفِي رواية ، أَنَّهُ قَالَ | لَهُ : هَلْ لَكَ في الرُّطَبِ ؟ قَالَ : أَسْرَع | * ! هَلٍّ وَأَوْحاهُ ، انْتَهَى . فَجَعَلَهُ أَبُو | الدُّقَيْش اسمًا كَمَا تَرَى وَعَرَّفَهُ بِالأَلِف | واللَّام ، وَزادَ في الاحْتِياط بِأَنْ ( ثَقَّلَهُ ) | وَشَدَّدَهُ غَير مُضْطَرٍّ ( لِيُكَمِّلَ عَدَدَ | حُرُوفِ الأُصُولِ ) وَهِيَ الثَلَاثَة ، | وَسَمِعَهُ أَبُو نُواسٍ فَتَلاهُ فَقَالَ لِلْفَضْلِ | ابن الرَّبِيع : | % ( هَلْ لَكَ * ! والهَلُّ خِيَرْ % ) % | % ( فِيمَنْ إِذا غِبْتَ حَضَرْ % ) % | وَيُقالُ : كُلّ حَرْف أَداة إِذا جَعَلْت فيهِ | أَلِفًا ولَامًا صَار اسْمًا فَقَوِيَ وَثُقِّلَ | كقوله : | % ( إِنَّ لَيْتًا وَإِنَّ لَوًّا عَناءُ % ) % | قَالَ الخَلِيلُ : إِذَا جَاءَت الحُرُوف | الَّليَّنَةُ في كَلِمَةٍ نَحْوَ   لَوْ   وَأَشْباهها | ثُقِّلَت ؛ لِأَنَّ الحَرْفَ الَّليَّنَ خَوّار | أَجْوَف لَا بُدَّ لَهُ مِنْ حَشْوٍ يُقَوَّى بِهِ إِذَا |

| جُعِلَ اسْمًا ، قَالَ : والحُرُوفُ الصِّحاح | القَوِيَّة مُسْتَغْنِية بِجُرُوسها لَا تَحْتَاج إِلى | حَشْو فَتُتْرَك عَلى حَالِها ، وَأَنْشَدَ ابْنُ | حَمْزَة لِشَبِيبِ بنِ عَمْرٍ و الطّائِيّ : | % ( هَلْ لَكَ اَنْ تَدْخُلَ في جَهَنَّمِ % ) % | % ( قُلْتُ لَها لَا والجَلِيْلِ الأَعْظَمِ % ) % | % ( مَا لِىَ مِنْ * ! هَلٍّ وَلَا تَكَلُّمِ % ) % | قَالَ الجَوْهَرِيّ : قَالَ ابْنُ السِّكِّيت : | وَإِذا قيلَ : هَلْ لَكَ في كَذا وَكَذا ، | قُلْتَ : لِي فيه ، أَوَ إِنَّ لِي فِيْهِ * ! هَلاًّ | وَالتّأْويل : هَلْ لَكَ فِيْهِ حَاجَةٌ ، | فَحُذِفَت الحَاجَةُ لَمّا عُرِفَ المَعْنَى ، | وَحَذَف الرادُّ ذِكْرَ الحاجَةِ كَما حَذَفَها | السّائِلُ . | ( وَأَلْ لُغَةٌ في هَلْ ) ، وَقَدْ ذُكِرَ في | مَوْضِعِهِ . ( وَتَصْغِيْرُهُ ) عَلَى مَا قَالَ ابْنُ | السِّكِّيت عَلى ثَلاثَة أَوْجُه : ( * ! هُلَيْلٌ ) | كَأَنَّهُ كَانَ مُشَدّدًا فَخُفِّفَ ، ( * ! وَهُلَيَّةٌ ) | يُتَوَهَّم أَنّ مَا سَقَطَ مِن آخِرِه مِثْلُ أَوَّلِهِ | كَمَا صَغَّرُوا حِرًا : حُرَيْحًا ، ( * ! وَهُلَيٌّ ) | فَيُتَوَهَّمُ أَنَّ النّاقِصَ يَاءٌ ، وَهُو أَجْوَدُ | الوُجُوه . | ( * ! وَهَلَّا : كَلِمَةُ تَحْضِيضٍ ) وَلَوْمٍ ، | فَاللَّوْم عَلى مَا مَضَى مِنَ الزَّمان ، | والحَضُّ عَلى مَا يَأْتِي مِنَ الزَّمان ، | قَالَهُ الكسائِيّ ؛ وَهِي ( مُرَكَّبَةٌ مِنْ هَلْ | وَلَا ) . وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ :   هَلَّا بِكْرًا | تُلَاعِبُها وَتُلاعِبُكَ   فَفيهِ حَثٌّ | وَتَحْضيض وَاسْتِعْجال . | ( و ) في الصِّحاح : * ! هَلَا مُخَفَّفة : | اسْتِعْجالٌ وَحَثٌّ ، يُقالُ : ( حَيَّ هَلَا | الثَّرِيْدَ أَي : هَلُمَّ ) إِلَى الثَّريِد ، فُتِحَتْ | يَاؤُهُ لاجْتِماعِ السّاكِنَيْن ، وَبُنِيَت حَيَّ | مَعَ هَلْ اسْمًا واحدًا مِثْلَ خَمْسَةَ | عَشَرَ ، وَسُمِّيَ بِهِ الفِعْلُ ، وَيَسْتوي | فيهِ الواحدُ والجَمْعُ والمُؤَنَّثُ . وَإِذَا | وَقَفْتَ عَليهِ قُلْتَ حَيَّ هَلَا ، والأَلِفُ | لِبيانِ الحَرَكة ، كَالهاءِ في قَوْله تَعالى : | ! 2 \< كتابيه > 2 ! و ! 2 \< حسابيه > 2 ! ؛ لِأَنَّ الأَلِفَ | مِنْ مَخْرَجِ الهاءِ . وَفِي الحَدِيث :   إِذا |

| ذُكِرَ الصّالِحُونَ فَحَيَّ هَلَ بِعُمَرَ   ، | بِفَتح اللَّام مِثْل خَمْسَةَ عَشَرَ ، | وَمَعْنَاهُ : عَلَيْكَ بِعُمَرَ ، وَادْعُ عُمَرَ ، | أَي : أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ هذِهِ الصِّفَة . | وَيَجُوزُ فَحَيَّ هَلًا ، بِالتَّنْوِين ، يُجْعَلُ | نَكِرَةً . وَأَمّا فَحَيّ هَلَا ، بِلا تَنْوِينٍ | فإِنَّما يَجُوز في الوَقْف ، فَأَمّا في | الإِدْراجِ فَإِنَّها لُغَةٌ رَدِيْئَة . وَأَمّا قَولُ | لَبِيدٍ يَذْكُر صاحبًا لَهُ في السَّفَر كَانَ | أَمَرَهُ بِالرَّحِيلِ : | % ( يَتَمارَى في الَّذِي قُلْتُ لَهُ % | وَلَقَدْ يَسْمَعُ قَوْلِي حَيَّهَلْ ) % | فَإِنَّما سَكَّنَهُ لِلْقافية ، هذا كُلُّهُ نَصُّ | الجَوْهَرِيِّ في الصِّحاح . وَقَالَ ابْنُ | بَرِّي عِنْدَ قَوله : يُجْعَل نَكِرَةً قَالَ : | وَقَد عَرَّفَت العَرَبُ * ! حَيَّهل ، وَأَنْشَدَ | فيه ثَعْلَب : | % ( وَقَدْ غَدَوْتُ قَبْلَ رَفْعِ * ! الحَيَّهَلْ % ) % | % ( أَسُوقُ نَابَيْنِ وَنَابًا مِ الإِبِلْ % ) % | وَقَالَ : * ! الحَيَّهَلْ : الأَذانُ ، والنابانِ : | العَجُوزان ، قَالَ : وَقَدْ عُرِّفَ بِالِإضَافَة | أَيْضًا في قَول الآخر : | % ( وَهَيَّجَ الحَيَّ مِنْ دارٍ فَظَلَّ لَهُمْ % | يَوْمٌ كَثِيْرٌ تَنادِيْهِ * ! وَحَيَّهَلُهْ ) % | قَالَ : وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ عَجُزَه في | آخِرِ الفَصْل :   هَيّهاؤُه وَحَيَّهَلُه   ، | انْتَهَى . | وَقَالَ الكِسّائِيُّ : فَإِذا زِدْتَ في   هل   | أَلِفًا كانَت بِمَعْنى التَّسْكِين ، وَهُو مَعْنَى | قَوْله :   إِذا ذُكِرَ الصّالِحُون فَحَيَّ هَلاَ | بِعُمَرَ   ، قَالَ : مَعْنَى حَيَّ : أَسْرع | بِذِكْرِه ، وَمَعْنَى   هَلَا   أَي : اسْكُن عِنْدَ | ذِكْرِهِ حَتَّى تَنْقَضِي فَضائِلُهُ . | قَالَ الجَوْهَرِيّ : ( و ) حَكَى سِيْبَوَيْه | عَن أَبِي الخَطّاب أَنَّ بَعْضَ العَربَ | يَقُول : ( حَىَّ هَلَا الصَّلَاةَ ) يَصِل   بِهَلَا   | كَما يُوصَل   بِعَلَى   فَيُقَالُ حَيَّ عَلَى | الصَّلاة ، ( أَي : ائْتُوهَا ) وَأْقرَبُوا مِنْها ، | وَهَلُمُّوا إِلَيْها . قَالَ ابْنُ بَرِّيّ الَّذي | حَكاهُ سِيْبَوَبْه عَن أَبِي الخَطّاب : حَيَّ |

| هَلَ الصَّلَاةَ ، بِنَصْب الصَّلاة لَا غَيْر ، | قَالَ : وَمِثْلُهُ قَوْلُهُم : حَيَّ هَلَ الثَّرِيْدَ ، | بِالنَّصْب لَا غَير . | قَالَ الجَوْهَرِيّ : ( و ) رُبَّما أَلْحَقُوا بِهِ | الكافَ فَقَالُوا ( حَيَّ هَلَكَ ) ، كَمَا يُقالُ | رُوَيْدَكَ ، وَالكاف لِلْخِطاب فقط ، وَلَا | مَوْضِعَ لَها مِنَ الِإعْراب ؛ لِأَنَّها لَيْسَت | باسْم ، قَالَ أَبو عُبَيْدَة : وَسَمِعَ أَبو مَهْدِيَّةَ | الأَعْرَابِيُّ رَجُلًا يدعو بالفارسِيّة رَجُلًا | يَقُولُ لَهُ : زُوذْ ، فَقالَ : مَا يَقُولُ ؟ | قُلْنا يَقولُ عَجِّلْ فَقالَ : أَلَا يَقُولُ | حَيَّ هَلَكَ ، ( أَي : هَلُمَّ وَتَعَالَ ) . | وَرَوَىَ الأَزْهَرِيّ عَن ثَعْلب أَنَّهُ قَالَ : | حَيَّ هَل ، أَي : أَقْبِل إِلَيَّ ، وَرُبَّما | حُذِفَ فَقِيل : هَلَاإِلَيَّ . | قَالَ الجَوْهَرِيُّ : ( * ! وهَلًا * ! وَهالٍ : | زَجْران لِلْخَيْلِ ، أَي : اقْرُبِي ) ، هكَذا | في سائِر نُسَخ الصِّحاح ، وَوَجَدْتُ | في هامِشِهِ مَا نَصُّهُ : صوابُهُ   قِرِي   ، | مُخَفّفة ، لِأَنَّها إِنَّما يُقالُ لَها تَسْكِينًا | عِنْد اضْطِرابها . قُلْتُ : وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُ | الكسائِيِّ : فَإِذا زِدْتَ فيها أَلِفًا كَانَتْ | بِمَعْنَى التَّسْكِين ، وَأَنْشَدَ : | % ( وَأَيّ حَصانٍ لَا يُقالُ لَهُ * ! هَلَا % ) % | أَي : اسْكُنِي لِلْزَّوْج ، فَتَأَمَّل ذلِكّ . | |

##### Türkçe

( * ! **هَلْ**: bir istifham kelimesidir), İbn Sîde dedi ki: bu, bilinenin ta kendisidir; dedi ki:

Ve (istifham için) ( **أَمْ** ) makamında olur; ve ( **بَلْ** makamında) olur; ve ( **قَدْ** makamında) olur; Aziz ve Celîl olanın sözü gibi: ! 2 \< يوم نقول لجهنم * ! **هل** امتلأت وتقول **هل** من مزيد > 2 ! Dediler ki: onun manası: “**قَدْ** doldu”dur. İbn Cinnî dedi ki: bu, lafızdan değil mana üzerine bir tefsirdir; ve **هَلْ**, istifhamı üzere bırakılmıştır. Ve onun sözü: **هَلْ** مِنْ مَزِيْدٍ, yani: “Ey Rabbimiz, bende bir fazlalık bulunduğunu biliyor musun?”; bunun cevabı O’ndandır—adı azizdir—: “Hayır”; yani: “Nasıl ki sen, fazlalık olmadığını bilirsin; bende olan bana yeter.”

Ve el-ʿUbâb’da: Ebû ʿUbeyde, O’nun—Teâlâ’nın—sözü hakkında dedi: ! 2 \< **هل** أتى على الإنسان حين من الدهر > 2 ! dedi ki: manası: “**قَدْ** geldi”dir. Dedim ki: el-Ezherî bunu el-Ferrâ’dan da yine bunun gibi rivayet etti; ileride geleceği üzere. (Ve ceza manasında olur,) ve ( **الجَحْدِ** manasında) olur, ve ( **الأَمْرِ** manasında) olur. el-Ferrâ dedi ki: bir bedevîyi işittim, diyordu ki: **هَلْ** أنت ساكتٌ, “sus” manasında. İbn Sîde dedi ki: bunun hepsi Saʿleb’in sözü ve onun rivayetidir. Dedim ki: el-Kisâî dedi ki: emirden, O’nun—Teâlâ’nın—sözü: ! 2 \< * ! **فهل** أنتم منتهون > 2 ! yani: “vazgeçin.” Ve el-Ezherî dedi ki: el-Ferrâ dedi ki: **هَلْ** bazen **جَحْدًا** olur ve haber olur. Dedi ki: Allah’ın—Aziz ve Celîl—sözü: ! 2 \< **هل** أتى على الإنسان > 2 ! yani: “**قَدْ** geldi”; manası haberdir. Dedi ki: ve **الجَحْدُ**, senin şöyle demendir: * ! **وَهَلْ** أَحَدٌ يَقْدِرُ عَلى مِثْلِ هذا ؟ Dedi ki: ve haberden, senin adama söylemen: **هَلْ** وَعَظْتُكَ, **هَل** أَعْطَيْتُكَ; onu, gerçekten ona öğüt verdiğin ve ona verdiğin hususunda takrir edersin.

el-Ferrâ dedi ki: ve el-Kisâî dedi ki: **هَلْ**, istifham olarak gelir—ki o onun babıdır—; ve şu sözü gibi **جَحْدًا** gelir:
% ( أَلَا **هَلْ** أَخُو عَيْشٍ لَذِيذٍ بِدائمِ % ) %

Manası: أَلَا مَا أَخُو عَيْشٍ.

Ve el-ʿUbâb’da: **هَلْ** bazen **ما** manasında olur. el-Ḥumâris’in kızı dedi ki:
% ( **هَلْ** هِيَ إِلَّا حِظَةٌ أَوْ تَطْلِيقْ % ) %
yani: “**ما** هي”; bu sebeple **إِلَّا** girdi; bitti.

Ve el-Kisâî dedi ki: şart olarak gelir; ve azarlama olarak gelir; ve emir olarak gelir; ve uyarma olarak gelir.

(Üzerine **أَلْ** sokulmuştur) da iʿrablanan bir isim olur. Ve (Ebû’d-Duqayş) bedevîye denildi; ve (Ebû’d-Duqayş) bedevîye denildi; söyleyen el-Halîl’dir: (**هَلْ** لَكَ فِي) bir serîde—sanki yağı, ضَّياوِن’in gözleri gibidir? Bu, el-Cevherî’nin el-Halîl’den hikâyesidir. İbn Berrî dedi ki: İbn Ḥamza dedi ki: ضبط ehli, el-Halîl’den rivayet etti ki o, Ebû’d-Duqayş’e yahut başkasına dedi: **هَلْ** لَكَ في ( تَمْرٍ وَزُبْدٍ ؟). O da dedi: أَشَدُّ * ! **الهَلِّ** وَأَوْحَاهُ. Ve bir rivayette: ona dedi ki: **هَلْ** لَكَ في الرُّطَبِ ؟ Dedi ki: أَسْرَع * ! **هَلٍّ** وَأَوْحاهُ; bitti. Böylece Ebû’d-Duqayş onu, gördüğün gibi bir isim yaptı ve onu elif-lâm ile marife kıldı; ve ihtiyatta, (onu ağırlaştırmakla) ve şeddelendirmekle—zaruretsiz olarak—artırdı; (asıl harflerin sayısını tamamlamak için), ki o üçtür. Ebû Nuvâs onu işitti de onu tekrar etti; sonra el-Faḍl b. er-Rabîʿ’e dedi ki:
% ( **هَلْ** لَكَ * ! وَالهَلُّ خِيَرْ % ) %
% ( فِيمَنْ إِذا غِبْتَ حَضَرْ % ) %

Ve denilir ki: her harf bir edattır; içine elif ve lâm yaptığında isim olur; böylece kuvvetlenir ve ağırlaştırılır; şu sözü gibi:
% ( إِنَّ لَيْتًا وَإِنَّ لَوًّا عَناءُ % ) %

el-Halîl dedi ki: yumuşak harfler bir kelimede, **لَوْ** ve benzerleri gibi geldiğinde ağırlaştırılır; çünkü yumuşak harf gevşek, içi boş olup, isim yapıldığında onunla kuvvetlendirileceği bir dolguya mutlaka muhtaçtır. Dedi ki: sağlam, kuvvetli harfler ise kendi çınlamalarıyla müstağnidir; dolguya ihtiyaç duymaz; böylece hâli üzere bırakılır. İbn Ḥamza, Şebîb b. ʿAmr et-Tâî için inşad etti:
% ( **هَلْ** لَكَ اَنْ تَدْخُلَ في جَهَنَّمِ % ) %
% ( قُلْتُ لَها لَا والجَلِيْلِ الأَعْظَمِ % ) %
% ( مَا لِىَ مِنْ * ! **هَلٍّ** وَلَا تَكَلُّمِ % ) %

el-Cevherî dedi ki: İbn es-Sikkît dedi ki: “**هَلْ** لَكَ في كذا وكذا” denildiğinde, sen “lî fîhi” dersin; yahut “inne lî fîhi * ! **هَلاًّ**” (dersin). Te’vil: “**هَلْ** لَكَ فِيهِ حَاجَةٌ”dır; mana bilindiği için **الحَاجَةُ** hazfedildi; cevap veren de, soranın hazfettiği gibi, حاجة’nin zikrini hazfetti.

( **أَلْ** , **هَلْ**’de bir lugattır); ve yerinde zikredilmiştir. (Onun tasğîri), İbn es-Sikkît’in dediğine göre üç vecih üzeredir: ( * ! **هُلَيْلٌ** ) sanki şeddeli idi de hafifletildi; ( * ! **وَهُلَيَّةٌ** ) sonundan düşenin, başının misli olduğu vehmedilir; “حِرّ”ı “حُرَيْحًا” diye tasğîr ettikleri gibi; ( * ! **وَهُلَيٌّ** ) de; böylece noksanın bir yâ olduğu vehmedilir; ve o, vecihlerin en iyisidir.

( * ! **وَهَلَّا**: bir tahdîd kelimesidir) ve kınamadır. Kınama, geçmiş zamana göredir; teşvik ise gelecek zamana göredir; bunu el-Kisâî söyledi; ve o (**هَلْ** ve **لَا**’dan mürekkebdir). Câbir hadîsinde: **هَلَّا** بِكْرًا تُلَاعِبُها وَتُلاعِبُكَ; onda teşvik, tahdîd ve acele ettirme vardır.

Ve Sıhâh’ta: * ! **هَلَا** muhaffefe: acele ettirme ve teşviktir. Denilir ki: (حَيَّ **هَلَا** الثَّرِيْدَ, yani: **هَلُمَّ**), serîdeye. İki sâkinin birleşmesi sebebiyle yâ’sı fetha kılındı. Ve **حَيَّ**, **هَلْ** ile birlikte, on beş gibi tek bir isim olarak bina edildi; ve fiil onunla isimlendirildi. Onda tekil, çoğul ve müennes eşit olur. Ve onun üzerinde vakfettiğinde “حَيَّ **هَلَا**” dersin; elif, harekeyi beyan içindir; O’nun—Teâlâ’nın—sözü: ! 2 \< كتابيه > 2 ! ve ! 2 \< حسابيه > 2 !’deki hâ gibi; çünkü elif, hâ’nın mahrecindendir. Ve hadîste: إِذا

| Salihler anıldığında, Ömer’e: **فَحَيَّ هَلَ** (diye seslen), | **اللَّام**’ın fethiyle, on beş gibi; | ve mânâsı: “Ömer’e sarıl; Ömer’i çağır”; | yani: onun bu sıfatın ehlinden olduğudur. | Ve **فَحَيَّ هَلًا** (şeklinde) tenvin ile de câizdir; | nekre kılınır. Ama **فَحَيّ هَلَا** (şeklinde) tenvinsiz ise | ancak vakıfta câiz olur; ama | idrâcda ise o kötü bir lugattır. Ama | Lebîd’in, seferde kendisine arkadaş olan birini anıp, | ona göçmeyi emretmiş olduğu (hakkındaki) sözü: | % ( Bana söylediğim şeyde çekişir % | oysa sözümü elbette işitir: **حَيَّهَلْ** ) % | işte onu ancak kafiye için sâkin kılmıştır; bu, bütünüyle | Cevherî’nin Sıhâh’taki nassıdır. Ve İbn | Berrî, “nekre kılınır” sözü yanında dedi ki: | Arap, **حَيَّهل**’i (de) marife kılmıştır; ve | bunun hakkında Sa‘leb inşâd etti: | % ( Ve ben, **الحَيَّهَلْ**’in yükseltilmesinden önce erkenden çıktım % ) % | % ( Develerden iki dişi deve ve bir erkek deve sürerim % ) % | ve dedi ki: **الحَيَّهَلْ**: ezandır; ve **النابانِ**: | iki kocakarıdır. Dedi ki: izâfetle de marife kılınmıştır, | başkasının sözünde: | % ( Ve bir yurttan hayyı coşturdu da, onlar için ona % | çok (uzun) bir gün kaldı; onu çağırır: **وَحَيَّهَلُهْ** ) % | dedi ki: ve Cevherî, faslın sonunda onun aczini inşâd etti: **هَيّهاؤُه وَحَيَّهَلُه**; | bitti. | Ve Kisâî dedi ki: **هل**’e | bir **أَلِف** artırdığında, teskin mânâsında olur; bu da | onun sözü olan: “Salihler anıldığında, Ömer’e: **فَحَيَّ هَلاَ** (de)” | sözünün mânâsıdır. Dedi ki: **حَيَّ**’ın mânâsı: onu anmada | acele et; ve **هَلَا**’nın mânâsı, yani: onu anışta sükûn bul, | faziletleri bitinceye kadar. | Cevherî dedi ki: (ve) Sîbeveyh, | Ebû’l-Hattâb’dan rivayet etti ki Arapların bir kısmı | şöyle der: (**حَىَّ هَلَا الصَّلَاةَ**) **هَلَا** ile vasleder; | **عَلَى** ile vasledildiği gibi; böylece “**حَيَّ عَلَى الصَّلاة**” denir; | (yani: “ona gelin”) ve ona yaklaşın, | ve ona yönelin. İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh’in Ebû’l-Hattâb’dan | rivayet ettiği: **حَيَّ** |

| **هَلَ الصَّلَاةَ**’dır; **الصَّلاة**’nın nasbıyla, başka değil. | Dedi ki: bunun benzeri onların sözü: **حَيَّ هَلَ الثَّرِيْدَ**; | nasb ile, başka değil. | Cevherî dedi ki: (ve) bazen ona | **الكاف**’ı ilhak ettiler de (**حَيَّ هَلَكَ**) dediler; | “**رُوَيْدَكَ**” denildiği gibi. Ve **الكاف** yalnızca hitap içindir; | onun i‘râbdan bir yeri yoktur; çünkü o | isim değildir. Ebû Ubeyde dedi ki: ve Ebû Mehdiyye | el-A‘râbî, Farsça ile bir adamı çağıran bir adamı işitti; | ona “زُوذْ” diyordu. Dedi ki: “Ne diyor?” | Biz dedik: “Acele et” diyor. Dedi ki: “**حَيَّ هَلَكَ** demiyor mu?” | (yani: “gel ve yukarı çık”). | Ezherî, Sa‘leb’den rivayet etti ki o dedi: | **حَيَّ هَل**; yani: “bana yönel.” Ve bazen | hazfedilir de “**هَلَاإِلَيَّ**” denir. | Cevherî dedi ki: (**وهَلًا** ve **وهالٍ**: | atlar için iki azarlamadır; yani: “yaklaşın”)—işte böyle | Sıhâh’ın diğer nüshalarında. Ve ben | onun hâmişinde, nassı şu olanı buldum: doğrusu **قِرِي**’dir; | muhaffef; çünkü ona ancak, çalkalanması sırasında | teskin olarak söylenir. Dedim ki: ve bunu Kisâî’nin sözü destekler: | “onda bir **أَلِف** artırdığında, teskin mânâsında olur.” | Ve inşâd etti: | % ( Hangi kısrağa **هَلَا** denmez? ) % | yani: “eş için sükûn bul”; öyleyse bunu düşün. | |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

أَهْلَلْنَا هِلَالَ شَهْرِ كَذَا
4 أَهْلَلْنَا هِلَالَ شَهْرِ كَذَا ذ : see سَلَخَ.

اِسْتَهَلَّ
10 اِسْتَهَلَّ ذ : see a verse cited at the close of the first paragraph of art. ضحك. ― -b2- See also a verse cited voce أَفْثَأَ. ― -b3- See مُسْتَهَلٌّ.

هَلْ
هَلْ ذ may be originally هَلْو or هَلْى or هَلّ: (Akh, in S, voce بل:) see بَلْ. ― -b2- هَلْ followed by اِلَى: see the latter. ― -b3- حَىّ هَلَ: see حى. ― -b4- هَلَّا: see حَضَّةٌ and عَنْ, latter part, and لَوْلَا, and أَلَّا.

هَلَّةٌ
هَلَّةٌ ذ : see بَلَّةٌ.

الهِلاَلُ
الهِلاَلُ ذ The new moon; or the moon when it is termed هِلاَل: it may be explained as meaning, generally, the moon when near the sun, or moon a little after or before the change. ― -b2- See سَمَا.

مُسْتَهَلُّ الشَّهْرِ
مُسْتَهَلُّ الشَّهْرِ ذ The first night of the lunar month. (Msb.)

##### Türkçe

**أَهْلَلْنَا هِلَالَ شَهْرِ كَذَا**
4 **أَهْلَلْنَا هِلَالَ شَهْرِ كَذَا** ذ : bkz. **سَلَخَ**.

**اِسْتَهَلَّ**
10 **اِسْتَهَلَّ** ذ : bkz. ضحك maddesinin birinci paragrafının sonunda zikredilen bir beyit. ― -b2- Ayrıca **أَفْثَأَ** maddesinde zikredilen bir beyte bkz. ― -b3- **مُسْتَهَلٌّ**’e bkz.

**هَلْ**
**هَلْ** ذ aslen **هَلْو** veya **هَلْى** veya **هَلّ** olabilir: (Akh, S’de, **بل** maddesinde:) bkz. **بَلْ**. ― -b2- **هَلْ**’in **اِلَى** ile gelmesi: ikincisine bkz. ― -b3- **حَىّ هَلَ**: bkz. **حى**. ― -b4- **هَلَّا**: bkz. **حَضَّةٌ** ve **عَنْ** (son kısmı), ve **لَوْلَا**, ve **أَلَّا**.

**هَلَّةٌ**
**هَلَّةٌ** ذ : bkz. **بَلَّةٌ**.

**الهِلاَلُ**
**الهِلاَلُ** ذ Yeni ay; yahut **هِلاَل** diye adlandırıldığı vakitte ay: genel olarak, güneşe yakın iken ay; veya değişimden biraz sonra yahut önce ay, mânâsıyla açıklanabilir. ― -b2- **سَمَا**’ya bkz.

**مُسْتَهَلُّ الشَّهْرِ**
**مُسْتَهَلُّ الشَّهْرِ** ذ Kamerî ayın ilk gecesi. (Msb.)
