# هل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هل

| | | ( * ! هَلْ : كَلِمَةُ اسْتِفْهَام ) ، قَالَ ابْنُ | سِيْدَه : هذا هُوَ المَعْرُوف ، قَالَ : |

| و ( تَكُونُ بِمَنْزِلَةِ أَمْ ) للاسْتِفْهام ، ( و ) | تكون بِمَنْزِلة ( بَلْ ، و ) تَكُونُ بِمَنْزِلَة | ( قَدْ ) كَقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ ! 2 \< يوم نقول لجهنم * ! هل امتلأت وتقول هل من مزيد > 2 ! قَالُوا : مَعْنَاهُ قَد امْتَلَأت ، | قَالَ ابْن جِنِّي هذا تَفْسيرٌ عَلى | المَعْنَى دُونَ اللَّفْظ ، وَهَل مُبْقاةٌ عَلى | اسْتِفهامِها . وَقَوْلها هَلْ مِنْ مَزِيْدٍ ، | أَي : أَتَعْلَمُ يَا رَبّنا أَنَّ عِنْدي مَزِيدًا ، | فَجوابُ هذا مِنْهُ عَزَّ اسْمُه ؛ لَا ، | أَي : فَكَما تَعْلَمُ أَنْ لَا مَزِيْدَ فَحَسْبِي | مَا عِنْدِي . | وَفِي العُباب : قَالَ أَبُو عُبَيْدة في قَوْلِه | تَعَالَى : ! 2 \< هل أتى على الإنسان حين من الدهر > 2 ! قَالَ : مَعْنَاهُ : قَد أَتَى . | قُلتُ وَرَوَاهُ الأَزْهَرِيّ عن الفَرّاء أَيْضًا | مِثل ذلِكَ كَما سَيَأْتي . ( وَتَكُونُ | بِمَعْنَى الجَزاءِ ، و ) تَكُونُ بِمَعْنَى | ( الجَحْدِ ، و ) تَكُونُ بِمَعْنى ( الأَمْرِ ) . | قَالَ الفَرّاءُ : سَمِعْتُ أَعْرابِيًّا يَقُولُ : | هَلْ أَنْتَ سَاكِتٌ بِمَعْنى اسْكُتْ . قَالَ | ابْن سِيْدَه : هذا كلّه قولُ ثَعْلَب | وَرِوايتُه . قُلْتُ : قَالَ الكسائِيُّ : وَمِنَ | الأَمْرِ قَوْله تَعَالَى ! 2 \< * ! فهل أنتم منتهون > 2 ! أَي : انْتَهُوا . | وَقَالَ الأَزْهَرِي : قَالَ الفَرَّاءُ : هَلْ قَد | تَكُون جَحْدًا وَتَكون خَبَرًا ، قَالَ : وَقَوْلُ | اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ : ! 2 \< هل أتى على الإنسان > 2 ! أَي : قَدْ أَتَى ، مَعْناهُ | الخَبَر ، قَالَ : والجَحْدُ أَنْ تَقُولُ : | * ! وَهَلْ أَحَدٌ يَقْدِرُ عَلى مِثْلِ هذا ؟ قَالَ : | وَمِن الخَبَر قَوْلُكَ لِلْرَّجُل : هَلْ وَعَظْتُكَ | هَل أَعْطَيْتُكَ ، تُقَرِّره بِأَنَّكَ قَدْ وَعَظْتَهُ | وَأَعْطَيْتَهُ . | قَالَ الفَرّاء : وَقَالَ الكِسائِيّ :   هَلْ   | تَأْتِي اسْتِفهامًا وَهُو بَابُها ، وَتَأْتِي | جَحْدًا مِثْل قَوْله : | % ( أَلَا هَلْ أَخُو عَيْشٍ لَذِيذٍ بِدائمِ % ) % |

| مَعْنَاهُ : أَلَا مَا أَخُو عَيْشٍ . | وَفِي العُباب : وَقَدْ تَكُونُ هَلْ بِمَعْنى |   ما   ، قَالَت ابْنَةُ الحُمارِس : | % ( هَلْ هِيَ إِلَّا حِظَةٌ أَوْ تَطْلِيقْ % ) % | أَيْ : مَا هِيَ ، فَلِهَذا دَخَلَتْ إِلَّا ، | انْتَهى . | وَقَالَ الكِسائِي : وَتَأْتِي شَرْطاً ، | وتَأْتي تَوْبيخاً ، وتَأْتي أَمْراً ، وتَأءتي | تَنْبِيهًا . | ( وَقَدْ أُدْخِلَتْ عَلَيْهَا أَلْ ) فتكون اسماً | مُعْرَباً ، وقد ( قيل لِأبِي الدُّقَيْش ) | الأَعْرابِيّ ، وَقَد قِيْلَ لأِبِي الدُّقَيْش ) | الأَعْرابِيّ ، القَائِلُ هُو الخَلِيْل : ( هَلْ | لَكَ فِي ) ثَرِيْدَة كَأَنَّ وَدَكَها عُيُونُ | الضَّياوِن ؟ هذِهِ حِكَايَة الجَوْهَرِيّ عَن | الخَليل ، قَالَ ابْنُ بَرِّي : قَالَ ابْنُ | حَمْزَة : رَوَى أَهْلُ الضَّبْطِ عَن الخَليل | أَنَّهُ قَالَ لِأَبِي الدُّقَيْش أَوْ غَيْرِه : هَلْ | لَكَ في ( تَمْرٍ وَزُبْدٍ ؟ . فَقالَ أَشَدُّ | * ! الهَلِّ ) وَأَوْحَاهُ ، وَفِي رواية ، أَنَّهُ قَالَ | لَهُ : هَلْ لَكَ في الرُّطَبِ ؟ قَالَ : أَسْرَع | * ! هَلٍّ وَأَوْحاهُ ، انْتَهَى . فَجَعَلَهُ أَبُو | الدُّقَيْش اسمًا كَمَا تَرَى وَعَرَّفَهُ بِالأَلِف | واللَّام ، وَزادَ في الاحْتِياط بِأَنْ ( ثَقَّلَهُ ) | وَشَدَّدَهُ غَير مُضْطَرٍّ ( لِيُكَمِّلَ عَدَدَ | حُرُوفِ الأُصُولِ ) وَهِيَ الثَلَاثَة ، | وَسَمِعَهُ أَبُو نُواسٍ فَتَلاهُ فَقَالَ لِلْفَضْلِ | ابن الرَّبِيع : | % ( هَلْ لَكَ * ! والهَلُّ خِيَرْ % ) % | % ( فِيمَنْ إِذا غِبْتَ حَضَرْ % ) % | وَيُقالُ : كُلّ حَرْف أَداة إِذا جَعَلْت فيهِ | أَلِفًا ولَامًا صَار اسْمًا فَقَوِيَ وَثُقِّلَ | كقوله : | % ( إِنَّ لَيْتًا وَإِنَّ لَوًّا عَناءُ % ) % | قَالَ الخَلِيلُ : إِذَا جَاءَت الحُرُوف | الَّليَّنَةُ في كَلِمَةٍ نَحْوَ   لَوْ   وَأَشْباهها | ثُقِّلَت ؛ لِأَنَّ الحَرْفَ الَّليَّنَ خَوّار | أَجْوَف لَا بُدَّ لَهُ مِنْ حَشْوٍ يُقَوَّى بِهِ إِذَا |

| جُعِلَ اسْمًا ، قَالَ : والحُرُوفُ الصِّحاح | القَوِيَّة مُسْتَغْنِية بِجُرُوسها لَا تَحْتَاج إِلى | حَشْو فَتُتْرَك عَلى حَالِها ، وَأَنْشَدَ ابْنُ | حَمْزَة لِشَبِيبِ بنِ عَمْرٍ و الطّائِيّ : | % ( هَلْ لَكَ اَنْ تَدْخُلَ في جَهَنَّمِ % ) % | % ( قُلْتُ لَها لَا والجَلِيْلِ الأَعْظَمِ % ) % | % ( مَا لِىَ مِنْ * ! هَلٍّ وَلَا تَكَلُّمِ % ) % | قَالَ الجَوْهَرِيّ : قَالَ ابْنُ السِّكِّيت : | وَإِذا قيلَ : هَلْ لَكَ في كَذا وَكَذا ، | قُلْتَ : لِي فيه ، أَوَ إِنَّ لِي فِيْهِ * ! هَلاًّ | وَالتّأْويل : هَلْ لَكَ فِيْهِ حَاجَةٌ ، | فَحُذِفَت الحَاجَةُ لَمّا عُرِفَ المَعْنَى ، | وَحَذَف الرادُّ ذِكْرَ الحاجَةِ كَما حَذَفَها | السّائِلُ . | ( وَأَلْ لُغَةٌ في هَلْ ) ، وَقَدْ ذُكِرَ في | مَوْضِعِهِ . ( وَتَصْغِيْرُهُ ) عَلَى مَا قَالَ ابْنُ | السِّكِّيت عَلى ثَلاثَة أَوْجُه : ( * ! هُلَيْلٌ ) | كَأَنَّهُ كَانَ مُشَدّدًا فَخُفِّفَ ، ( * ! وَهُلَيَّةٌ ) | يُتَوَهَّم أَنّ مَا سَقَطَ مِن آخِرِه مِثْلُ أَوَّلِهِ | كَمَا صَغَّرُوا حِرًا : حُرَيْحًا ، ( * ! وَهُلَيٌّ ) | فَيُتَوَهَّمُ أَنَّ النّاقِصَ يَاءٌ ، وَهُو أَجْوَدُ | الوُجُوه . | ( * ! وَهَلَّا : كَلِمَةُ تَحْضِيضٍ ) وَلَوْمٍ ، | فَاللَّوْم عَلى مَا مَضَى مِنَ الزَّمان ، | والحَضُّ عَلى مَا يَأْتِي مِنَ الزَّمان ، | قَالَهُ الكسائِيّ ؛ وَهِي ( مُرَكَّبَةٌ مِنْ هَلْ | وَلَا ) . وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ :   هَلَّا بِكْرًا | تُلَاعِبُها وَتُلاعِبُكَ   فَفيهِ حَثٌّ | وَتَحْضيض وَاسْتِعْجال . | ( و ) في الصِّحاح : * ! هَلَا مُخَفَّفة : | اسْتِعْجالٌ وَحَثٌّ ، يُقالُ : ( حَيَّ هَلَا | الثَّرِيْدَ أَي : هَلُمَّ ) إِلَى الثَّريِد ، فُتِحَتْ | يَاؤُهُ لاجْتِماعِ السّاكِنَيْن ، وَبُنِيَت حَيَّ | مَعَ هَلْ اسْمًا واحدًا مِثْلَ خَمْسَةَ | عَشَرَ ، وَسُمِّيَ بِهِ الفِعْلُ ، وَيَسْتوي | فيهِ الواحدُ والجَمْعُ والمُؤَنَّثُ . وَإِذَا | وَقَفْتَ عَليهِ قُلْتَ حَيَّ هَلَا ، والأَلِفُ | لِبيانِ الحَرَكة ، كَالهاءِ في قَوْله تَعالى : | ! 2 \< كتابيه > 2 ! و ! 2 \< حسابيه > 2 ! ؛ لِأَنَّ الأَلِفَ | مِنْ مَخْرَجِ الهاءِ . وَفِي الحَدِيث :   إِذا |

| ذُكِرَ الصّالِحُونَ فَحَيَّ هَلَ بِعُمَرَ   ، | بِفَتح اللَّام مِثْل خَمْسَةَ عَشَرَ ، | وَمَعْنَاهُ : عَلَيْكَ بِعُمَرَ ، وَادْعُ عُمَرَ ، | أَي : أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ هذِهِ الصِّفَة . | وَيَجُوزُ فَحَيَّ هَلًا ، بِالتَّنْوِين ، يُجْعَلُ | نَكِرَةً . وَأَمّا فَحَيّ هَلَا ، بِلا تَنْوِينٍ | فإِنَّما يَجُوز في الوَقْف ، فَأَمّا في | الإِدْراجِ فَإِنَّها لُغَةٌ رَدِيْئَة . وَأَمّا قَولُ | لَبِيدٍ يَذْكُر صاحبًا لَهُ في السَّفَر كَانَ | أَمَرَهُ بِالرَّحِيلِ : | % ( يَتَمارَى في الَّذِي قُلْتُ لَهُ % | وَلَقَدْ يَسْمَعُ قَوْلِي حَيَّهَلْ ) % | فَإِنَّما سَكَّنَهُ لِلْقافية ، هذا كُلُّهُ نَصُّ | الجَوْهَرِيِّ في الصِّحاح . وَقَالَ ابْنُ | بَرِّي عِنْدَ قَوله : يُجْعَل نَكِرَةً قَالَ : | وَقَد عَرَّفَت العَرَبُ * ! حَيَّهل ، وَأَنْشَدَ | فيه ثَعْلَب : | % ( وَقَدْ غَدَوْتُ قَبْلَ رَفْعِ * ! الحَيَّهَلْ % ) % | % ( أَسُوقُ نَابَيْنِ وَنَابًا مِ الإِبِلْ % ) % | وَقَالَ : * ! الحَيَّهَلْ : الأَذانُ ، والنابانِ : | العَجُوزان ، قَالَ : وَقَدْ عُرِّفَ بِالِإضَافَة | أَيْضًا في قَول الآخر : | % ( وَهَيَّجَ الحَيَّ مِنْ دارٍ فَظَلَّ لَهُمْ % | يَوْمٌ كَثِيْرٌ تَنادِيْهِ * ! وَحَيَّهَلُهْ ) % | قَالَ : وَأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ عَجُزَه في | آخِرِ الفَصْل :   هَيّهاؤُه وَحَيَّهَلُه   ، | انْتَهَى . | وَقَالَ الكِسّائِيُّ : فَإِذا زِدْتَ في   هل   | أَلِفًا كانَت بِمَعْنى التَّسْكِين ، وَهُو مَعْنَى | قَوْله :   إِذا ذُكِرَ الصّالِحُون فَحَيَّ هَلاَ | بِعُمَرَ   ، قَالَ : مَعْنَى حَيَّ : أَسْرع | بِذِكْرِه ، وَمَعْنَى   هَلَا   أَي : اسْكُن عِنْدَ | ذِكْرِهِ حَتَّى تَنْقَضِي فَضائِلُهُ . | قَالَ الجَوْهَرِيّ : ( و ) حَكَى سِيْبَوَيْه | عَن أَبِي الخَطّاب أَنَّ بَعْضَ العَربَ | يَقُول : ( حَىَّ هَلَا الصَّلَاةَ ) يَصِل   بِهَلَا   | كَما يُوصَل   بِعَلَى   فَيُقَالُ حَيَّ عَلَى | الصَّلاة ، ( أَي : ائْتُوهَا ) وَأْقرَبُوا مِنْها ، | وَهَلُمُّوا إِلَيْها . قَالَ ابْنُ بَرِّيّ الَّذي | حَكاهُ سِيْبَوَبْه عَن أَبِي الخَطّاب : حَيَّ |

| هَلَ الصَّلَاةَ ، بِنَصْب الصَّلاة لَا غَيْر ، | قَالَ : وَمِثْلُهُ قَوْلُهُم : حَيَّ هَلَ الثَّرِيْدَ ، | بِالنَّصْب لَا غَير . | قَالَ الجَوْهَرِيّ : ( و ) رُبَّما أَلْحَقُوا بِهِ | الكافَ فَقَالُوا ( حَيَّ هَلَكَ ) ، كَمَا يُقالُ | رُوَيْدَكَ ، وَالكاف لِلْخِطاب فقط ، وَلَا | مَوْضِعَ لَها مِنَ الِإعْراب ؛ لِأَنَّها لَيْسَت | باسْم ، قَالَ أَبو عُبَيْدَة : وَسَمِعَ أَبو مَهْدِيَّةَ | الأَعْرَابِيُّ رَجُلًا يدعو بالفارسِيّة رَجُلًا | يَقُولُ لَهُ : زُوذْ ، فَقالَ : مَا يَقُولُ ؟ | قُلْنا يَقولُ عَجِّلْ فَقالَ : أَلَا يَقُولُ | حَيَّ هَلَكَ ، ( أَي : هَلُمَّ وَتَعَالَ ) . | وَرَوَىَ الأَزْهَرِيّ عَن ثَعْلب أَنَّهُ قَالَ : | حَيَّ هَل ، أَي : أَقْبِل إِلَيَّ ، وَرُبَّما | حُذِفَ فَقِيل : هَلَاإِلَيَّ . | قَالَ الجَوْهَرِيُّ : ( * ! وهَلًا * ! وَهالٍ : | زَجْران لِلْخَيْلِ ، أَي : اقْرُبِي ) ، هكَذا | في سائِر نُسَخ الصِّحاح ، وَوَجَدْتُ | في هامِشِهِ مَا نَصُّهُ : صوابُهُ   قِرِي   ، | مُخَفّفة ، لِأَنَّها إِنَّما يُقالُ لَها تَسْكِينًا | عِنْد اضْطِرابها . قُلْتُ : وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُ | الكسائِيِّ : فَإِذا زِدْتَ فيها أَلِفًا كَانَتْ | بِمَعْنَى التَّسْكِين ، وَأَنْشَدَ : | % ( وَأَيّ حَصانٍ لَا يُقالُ لَهُ * ! هَلَا % ) % | أَي : اسْكُنِي لِلْزَّوْج ، فَتَأَمَّل ذلِكّ . | |

### Türkçe

( * ! **هَلْ**: bir istifham kelimesidir), İbn Sîde dedi ki: bu, bilinenin ta kendisidir; dedi ki:

Ve (istifham için) ( **أَمْ** ) makamında olur; ve ( **بَلْ** makamında) olur; ve ( **قَدْ** makamında) olur; Aziz ve Celîl olanın sözü gibi: ! 2 \< يوم نقول لجهنم * ! **هل** امتلأت وتقول **هل** من مزيد > 2 ! Dediler ki: onun manası: “**قَدْ** doldu”dur. İbn Cinnî dedi ki: bu, lafızdan değil mana üzerine bir tefsirdir; ve **هَلْ**, istifhamı üzere bırakılmıştır. Ve onun sözü: **هَلْ** مِنْ مَزِيْدٍ, yani: “Ey Rabbimiz, bende bir fazlalık bulunduğunu biliyor musun?”; bunun cevabı O’ndandır—adı azizdir—: “Hayır”; yani: “Nasıl ki sen, fazlalık olmadığını bilirsin; bende olan bana yeter.”

Ve el-ʿUbâb’da: Ebû ʿUbeyde, O’nun—Teâlâ’nın—sözü hakkında dedi: ! 2 \< **هل** أتى على الإنسان حين من الدهر > 2 ! dedi ki: manası: “**قَدْ** geldi”dir. Dedim ki: el-Ezherî bunu el-Ferrâ’dan da yine bunun gibi rivayet etti; ileride geleceği üzere. (Ve ceza manasında olur,) ve ( **الجَحْدِ** manasında) olur, ve ( **الأَمْرِ** manasında) olur. el-Ferrâ dedi ki: bir bedevîyi işittim, diyordu ki: **هَلْ** أنت ساكتٌ, “sus” manasında. İbn Sîde dedi ki: bunun hepsi Saʿleb’in sözü ve onun rivayetidir. Dedim ki: el-Kisâî dedi ki: emirden, O’nun—Teâlâ’nın—sözü: ! 2 \< * ! **فهل** أنتم منتهون > 2 ! yani: “vazgeçin.” Ve el-Ezherî dedi ki: el-Ferrâ dedi ki: **هَلْ** bazen **جَحْدًا** olur ve haber olur. Dedi ki: Allah’ın—Aziz ve Celîl—sözü: ! 2 \< **هل** أتى على الإنسان > 2 ! yani: “**قَدْ** geldi”; manası haberdir. Dedi ki: ve **الجَحْدُ**, senin şöyle demendir: * ! **وَهَلْ** أَحَدٌ يَقْدِرُ عَلى مِثْلِ هذا ؟ Dedi ki: ve haberden, senin adama söylemen: **هَلْ** وَعَظْتُكَ, **هَل** أَعْطَيْتُكَ; onu, gerçekten ona öğüt verdiğin ve ona verdiğin hususunda takrir edersin.

el-Ferrâ dedi ki: ve el-Kisâî dedi ki: **هَلْ**, istifham olarak gelir—ki o onun babıdır—; ve şu sözü gibi **جَحْدًا** gelir:
% ( أَلَا **هَلْ** أَخُو عَيْشٍ لَذِيذٍ بِدائمِ % ) %

Manası: أَلَا مَا أَخُو عَيْشٍ.

Ve el-ʿUbâb’da: **هَلْ** bazen **ما** manasında olur. el-Ḥumâris’in kızı dedi ki:
% ( **هَلْ** هِيَ إِلَّا حِظَةٌ أَوْ تَطْلِيقْ % ) %
yani: “**ما** هي”; bu sebeple **إِلَّا** girdi; bitti.

Ve el-Kisâî dedi ki: şart olarak gelir; ve azarlama olarak gelir; ve emir olarak gelir; ve uyarma olarak gelir.

(Üzerine **أَلْ** sokulmuştur) da iʿrablanan bir isim olur. Ve (Ebû’d-Duqayş) bedevîye denildi; ve (Ebû’d-Duqayş) bedevîye denildi; söyleyen el-Halîl’dir: (**هَلْ** لَكَ فِي) bir serîde—sanki yağı, ضَّياوِن’in gözleri gibidir? Bu, el-Cevherî’nin el-Halîl’den hikâyesidir. İbn Berrî dedi ki: İbn Ḥamza dedi ki: ضبط ehli, el-Halîl’den rivayet etti ki o, Ebû’d-Duqayş’e yahut başkasına dedi: **هَلْ** لَكَ في ( تَمْرٍ وَزُبْدٍ ؟). O da dedi: أَشَدُّ * ! **الهَلِّ** وَأَوْحَاهُ. Ve bir rivayette: ona dedi ki: **هَلْ** لَكَ في الرُّطَبِ ؟ Dedi ki: أَسْرَع * ! **هَلٍّ** وَأَوْحاهُ; bitti. Böylece Ebû’d-Duqayş onu, gördüğün gibi bir isim yaptı ve onu elif-lâm ile marife kıldı; ve ihtiyatta, (onu ağırlaştırmakla) ve şeddelendirmekle—zaruretsiz olarak—artırdı; (asıl harflerin sayısını tamamlamak için), ki o üçtür. Ebû Nuvâs onu işitti de onu tekrar etti; sonra el-Faḍl b. er-Rabîʿ’e dedi ki:
% ( **هَلْ** لَكَ * ! وَالهَلُّ خِيَرْ % ) %
% ( فِيمَنْ إِذا غِبْتَ حَضَرْ % ) %

Ve denilir ki: her harf bir edattır; içine elif ve lâm yaptığında isim olur; böylece kuvvetlenir ve ağırlaştırılır; şu sözü gibi:
% ( إِنَّ لَيْتًا وَإِنَّ لَوًّا عَناءُ % ) %

el-Halîl dedi ki: yumuşak harfler bir kelimede, **لَوْ** ve benzerleri gibi geldiğinde ağırlaştırılır; çünkü yumuşak harf gevşek, içi boş olup, isim yapıldığında onunla kuvvetlendirileceği bir dolguya mutlaka muhtaçtır. Dedi ki: sağlam, kuvvetli harfler ise kendi çınlamalarıyla müstağnidir; dolguya ihtiyaç duymaz; böylece hâli üzere bırakılır. İbn Ḥamza, Şebîb b. ʿAmr et-Tâî için inşad etti:
% ( **هَلْ** لَكَ اَنْ تَدْخُلَ في جَهَنَّمِ % ) %
% ( قُلْتُ لَها لَا والجَلِيْلِ الأَعْظَمِ % ) %
% ( مَا لِىَ مِنْ * ! **هَلٍّ** وَلَا تَكَلُّمِ % ) %

el-Cevherî dedi ki: İbn es-Sikkît dedi ki: “**هَلْ** لَكَ في كذا وكذا” denildiğinde, sen “lî fîhi” dersin; yahut “inne lî fîhi * ! **هَلاًّ**” (dersin). Te’vil: “**هَلْ** لَكَ فِيهِ حَاجَةٌ”dır; mana bilindiği için **الحَاجَةُ** hazfedildi; cevap veren de, soranın hazfettiği gibi, حاجة’nin zikrini hazfetti.

( **أَلْ** , **هَلْ**’de bir lugattır); ve yerinde zikredilmiştir. (Onun tasğîri), İbn es-Sikkît’in dediğine göre üç vecih üzeredir: ( * ! **هُلَيْلٌ** ) sanki şeddeli idi de hafifletildi; ( * ! **وَهُلَيَّةٌ** ) sonundan düşenin, başının misli olduğu vehmedilir; “حِرّ”ı “حُرَيْحًا” diye tasğîr ettikleri gibi; ( * ! **وَهُلَيٌّ** ) de; böylece noksanın bir yâ olduğu vehmedilir; ve o, vecihlerin en iyisidir.

( * ! **وَهَلَّا**: bir tahdîd kelimesidir) ve kınamadır. Kınama, geçmiş zamana göredir; teşvik ise gelecek zamana göredir; bunu el-Kisâî söyledi; ve o (**هَلْ** ve **لَا**’dan mürekkebdir). Câbir hadîsinde: **هَلَّا** بِكْرًا تُلَاعِبُها وَتُلاعِبُكَ; onda teşvik, tahdîd ve acele ettirme vardır.

Ve Sıhâh’ta: * ! **هَلَا** muhaffefe: acele ettirme ve teşviktir. Denilir ki: (حَيَّ **هَلَا** الثَّرِيْدَ, yani: **هَلُمَّ**), serîdeye. İki sâkinin birleşmesi sebebiyle yâ’sı fetha kılındı. Ve **حَيَّ**, **هَلْ** ile birlikte, on beş gibi tek bir isim olarak bina edildi; ve fiil onunla isimlendirildi. Onda tekil, çoğul ve müennes eşit olur. Ve onun üzerinde vakfettiğinde “حَيَّ **هَلَا**” dersin; elif, harekeyi beyan içindir; O’nun—Teâlâ’nın—sözü: ! 2 \< كتابيه > 2 ! ve ! 2 \< حسابيه > 2 !’deki hâ gibi; çünkü elif, hâ’nın mahrecindendir. Ve hadîste: إِذا

| Salihler anıldığında, Ömer’e: **فَحَيَّ هَلَ** (diye seslen), | **اللَّام**’ın fethiyle, on beş gibi; | ve mânâsı: “Ömer’e sarıl; Ömer’i çağır”; | yani: onun bu sıfatın ehlinden olduğudur. | Ve **فَحَيَّ هَلًا** (şeklinde) tenvin ile de câizdir; | nekre kılınır. Ama **فَحَيّ هَلَا** (şeklinde) tenvinsiz ise | ancak vakıfta câiz olur; ama | idrâcda ise o kötü bir lugattır. Ama | Lebîd’in, seferde kendisine arkadaş olan birini anıp, | ona göçmeyi emretmiş olduğu (hakkındaki) sözü: | % ( Bana söylediğim şeyde çekişir % | oysa sözümü elbette işitir: **حَيَّهَلْ** ) % | işte onu ancak kafiye için sâkin kılmıştır; bu, bütünüyle | Cevherî’nin Sıhâh’taki nassıdır. Ve İbn | Berrî, “nekre kılınır” sözü yanında dedi ki: | Arap, **حَيَّهل**’i (de) marife kılmıştır; ve | bunun hakkında Sa‘leb inşâd etti: | % ( Ve ben, **الحَيَّهَلْ**’in yükseltilmesinden önce erkenden çıktım % ) % | % ( Develerden iki dişi deve ve bir erkek deve sürerim % ) % | ve dedi ki: **الحَيَّهَلْ**: ezandır; ve **النابانِ**: | iki kocakarıdır. Dedi ki: izâfetle de marife kılınmıştır, | başkasının sözünde: | % ( Ve bir yurttan hayyı coşturdu da, onlar için ona % | çok (uzun) bir gün kaldı; onu çağırır: **وَحَيَّهَلُهْ** ) % | dedi ki: ve Cevherî, faslın sonunda onun aczini inşâd etti: **هَيّهاؤُه وَحَيَّهَلُه**; | bitti. | Ve Kisâî dedi ki: **هل**’e | bir **أَلِف** artırdığında, teskin mânâsında olur; bu da | onun sözü olan: “Salihler anıldığında, Ömer’e: **فَحَيَّ هَلاَ** (de)” | sözünün mânâsıdır. Dedi ki: **حَيَّ**’ın mânâsı: onu anmada | acele et; ve **هَلَا**’nın mânâsı, yani: onu anışta sükûn bul, | faziletleri bitinceye kadar. | Cevherî dedi ki: (ve) Sîbeveyh, | Ebû’l-Hattâb’dan rivayet etti ki Arapların bir kısmı | şöyle der: (**حَىَّ هَلَا الصَّلَاةَ**) **هَلَا** ile vasleder; | **عَلَى** ile vasledildiği gibi; böylece “**حَيَّ عَلَى الصَّلاة**” denir; | (yani: “ona gelin”) ve ona yaklaşın, | ve ona yönelin. İbn Berrî dedi ki: Sîbeveyh’in Ebû’l-Hattâb’dan | rivayet ettiği: **حَيَّ** |

| **هَلَ الصَّلَاةَ**’dır; **الصَّلاة**’nın nasbıyla, başka değil. | Dedi ki: bunun benzeri onların sözü: **حَيَّ هَلَ الثَّرِيْدَ**; | nasb ile, başka değil. | Cevherî dedi ki: (ve) bazen ona | **الكاف**’ı ilhak ettiler de (**حَيَّ هَلَكَ**) dediler; | “**رُوَيْدَكَ**” denildiği gibi. Ve **الكاف** yalnızca hitap içindir; | onun i‘râbdan bir yeri yoktur; çünkü o | isim değildir. Ebû Ubeyde dedi ki: ve Ebû Mehdiyye | el-A‘râbî, Farsça ile bir adamı çağıran bir adamı işitti; | ona “زُوذْ” diyordu. Dedi ki: “Ne diyor?” | Biz dedik: “Acele et” diyor. Dedi ki: “**حَيَّ هَلَكَ** demiyor mu?” | (yani: “gel ve yukarı çık”). | Ezherî, Sa‘leb’den rivayet etti ki o dedi: | **حَيَّ هَل**; yani: “bana yönel.” Ve bazen | hazfedilir de “**هَلَاإِلَيَّ**” denir. | Cevherî dedi ki: (**وهَلًا** ve **وهالٍ**: | atlar için iki azarlamadır; yani: “yaklaşın”)—işte böyle | Sıhâh’ın diğer nüshalarında. Ve ben | onun hâmişinde, nassı şu olanı buldum: doğrusu **قِرِي**’dir; | muhaffef; çünkü ona ancak, çalkalanması sırasında | teskin olarak söylenir. Dedim ki: ve bunu Kisâî’nin sözü destekler: | “onda bir **أَلِف** artırdığında, teskin mânâsında olur.” | Ve inşâd etti: | % ( Hangi kısrağa **هَلَا** denmez? ) % | yani: “eş için sükûn bul”; öyleyse bunu düşün. | |
