# همد (ه-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kuru

- Harfler: ه - م - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَامِدَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/siga/%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Kuru | 1 | 1 | [22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/ayet/22:5.md) |

## Mücavir kökler — 36 mücavir (48 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مضغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Et parçası
2. [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Behic çiçekli otlak yer demektir
3. [رذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
4. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Yeni doğan çocuktur
5. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kımıldadı
6. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Sülük demektir
7. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
8. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
9. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Toprak demektir
10. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “U’mare” katlı bina demektir
11. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bitki
12. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
13. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
14. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İcl havuz demektir
15. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
16. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
17. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
18. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
19. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
20. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
21. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İş ayakkabısı
22. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sicim bağıdır
23. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
24. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
25. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
26. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
27. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
28. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
29. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
30. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
31. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
32. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
33. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
34. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
35. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
36. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md), [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md), [قحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin sönüp ısısını ve kıvılcımını tamamen yitirmesi, külün çöküp birbirine yapışması, can damarının kesilerek toprağın kaskatı hareketsiz kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılık belirtisi, su ve hareket bulunmayan; dışarıdan bir müdahale gelmedikçe kendi kendine devinemeyen mutlak durgunluk ve ölüm hali |
| Çekirdek Özet 3 | Diriliş (ba‘s) ve yaratılış nizamında hayatın kendiliğinden değil, dışsal bir ilahi irade ve rahmet nüfuzuyla başlatıldığını gösteren ontolojik sıfır noktası |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «kuru toprak» olarak anlaşılıp içindeki termodinamik sönme, kıpırtısızlık, canlılık enerjisinin tamamen tükenişi ve diriliş delili olma niteliğinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten gelen hafif hareket, ses, niyet, zayıf kıpırtı veya dökülme hali; canlılığın en dip eşiğindeki titreşim ([همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md), [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md), [همر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B1.md), [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md)) | د | Kapı, kapanma ve durma imgesi taşıyan د harfinin eklenmesiyle içsel titreşim ve akış tamamen kesilmiş; hareket dışa kapalı, mutlak bir sükûnet ve donukluğa dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlıkta bulunan son nefes, canlılık emaresi veya dumanın/sıcağın yukarı doğru tükeniş anı |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Canlılığın ve rutubetin kaynağı olan akışkan öz |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Harekete set çekilerek geçişin kapanması, nihai duraklama ve kilitlenme |
| همد | Canlılık nefesinin ve rutubetin tükenerek kapının kapanması | Nem ve hararetin tamamen kesilip nesnenin mutlak bir çöküş, donukluk ve kıpırtısızlık eşiğinde kilitlenmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin közünün tamamen soğuyup duman ve alevinin yok olması, geriye kalan külün keçeleşip birbirine yapışması; otun kuruyup ufalanması ve toprağın tozlaşarak kıpırtısız kalması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde devenin hızlı ve yorucu yürüyüşünün ardından gücünü tüketip duraklaması veya ateşin tamamen sönmesi tasvirlerinde geçer; Maqāyīs metninde geçen şu mısra bu hızlı tükenişe ve duruşa işaret eder: ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi er-Râî en-Nümeyrî kökü, haysiyetsiz kişinin kötülük karşısında sinmesi ve sesini kesmesi anlamında şu beyitte kullanmıştır: وإِني لأَحْمي الأَنْفَ مِن دونِ ذِمَّتي، / إِذا الدَّنِسُ الواهِي الأَمانةِ أَهْمَدا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça همد kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle sönme, hareketsizleşme, sesin ve soluğun kesilmesi semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu ses dizilimiyle tam örtüşen geniş bir fiil kökü yerine, nefesin tükenmesi, sessizliğe gömülme ve uyuşma bildiren fonetik olarak yakın kökler (örneğin Süryanice sessiz kalma ve sönme bildiren biçimler) tespit edilmektedir. Arapçada ise kök, çöl ortamının somut şartlarında iki temel fenomen üzerinden özelleşmiştir: yakacak maddesi biten ateşin külünün birbirine geçip soğuması ve yağmursuz kalan arazinin bitki örtüsünün çürüyüp ufalanarak kıpırtısız toza dönüşmesi. Bu durum, kökün Sami kök ailesi içinde özellikle güneybatı kolunda fiziksel bir çöküş ve biyotermal sönme anlamında derinleştiğini göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin sönmesi ve toprağın kuruması | Canlılığın/hararetin çekilmesiyle maddenin büzüşüp hareketsiz kalması anlam ekseninde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Merkezi Sami dillerinde sükût ve donukluk | Sesin ve soluğun kesilmesi, takatsizlikten yere yığılma semantik alanı ile fonetik örtüşme gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik geniş katmanda düzenli ve doğrudan bir kökdeş türetim kesin olarak belgelenememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques ve Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همد | Anlamlı | Sönmek, hareketsizleşmek, kurumak | Ateşin ve toprağın canını yitirip donuklaşması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Yıkmak, yerle bir etmek | Ayakta duran bir yapıyı çökerterek tabana yaymak | Ortak çöküş ve yere serilme paydası; Kur'an'da geçer |
| [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) | Anlamlı | Döşemek, yaymak, hazırlamak | Zemini pürüzsüz ve yerleşmeye uygun hale getirmek | Zeminleşme ve yatay düzlem benzerliği; Kur'an'da geçer |
| [مده](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%87.md) | Anlamlı | Övmek, methetmek | Birini yüzüne karşı aşırı sözlerle yüceltmek | Hedef kökle doğrudan anlam bağı tespit edilmedi; Kur'an'da geçmez |
| [دهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Kararmak, basmak, ansızın gelmek | Siyahlığın bürümesi, çokluğun veya felaketin aniden kaplaması | Kararma ve örtme boyutuyla kısmi temas; Kur'an'da geçer |
| [دمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%87.md) | Anlamlı | Şaşırmak, aklı gitmek | Dehşet veya yorgunluktan donakalmak | Donukluk ve tükeniş ile zayıf bağ; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همد | Merkez | Mutlak sönme ve donukluk | Canlılık enerjisinin tamamen tükenmesiyle oluşan hareketsizlik | Ateşin tamamen sönmesi, toprağın toz ve çöküntü halinde beklemesi |
| [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) | Komşu | Alevin dinmesi | [خمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%AF.md) alevin yatışması fakat közde ısının kalabilmesidir; همد ise ısının da tamamen bitmesidir. | Alevin kesilmesi hali |
| [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) | Komşu | Kuruluk | [يبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A8%D8%B3.md) nesnenin nemini kaybetmesidir; همد nemsizliğin yol açtığı nihai çöküş ve kıpırtısızlığı ifade eder. | Sıvı ve rutubetten yoksun olma hali |
| [قحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B7.md) | Komşu | Yağmursuzluk, kıtlık | [قحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B7.md) atmosferik suyun kesilmesini hedefler; همد ise bu kesintinin yeryüzündeki ölümcül sükûnet sonucudur. | Yağışın kesilmesi ve kuraklık durumu |
| [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) | Zıt | Kabarma, canlanma, artma | Toprağın su alarak şişmesi, yükselmesi ve bitki fışkırtarak canlanması | Durgunluğun zıddı olan biyolojik kalkınma ve artış |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همد | Sönmek, kurumak, hareketsizleşmek | Ateşin ve toprağın canlılık izini yitirerek mutlak sükûnete gömülmesi | Kesin |
| Latince | torpere, exstinguere | Uyuşuk kalmak, sönmek | Canlılığın askıya alınmasını ve ateşin yok oluşunu karşılar; toprağın ufalanmasını tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | to be dormant, extinct, lifeless | Uykuya dalmak, sönmek, cansız kalmak | Biyolojik hareketsizliği ve enerjisizlik durumunu karşılar; külün keçeleşmesi gibi somut çöl tasvirini içermez. | Güçlü |
| Almanca | erloschen sein, erstarrt liegen | Sönmüş olmak, kaskatı kesilmek | Katılaşma ve termal enerjinin tükenişini iyi aktarır; Kur'an'daki toprak metaforunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | être éteint, être inerte | Sönmüş olmak, eylemsiz kalmak | Maddenin dış bir etki olmadan kıpırdayamama halini ifade eder; nebatsız kalma vurgusu eksiktir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَامِدَةً | Bitkisi kurumuş, toza dönüşmüş, kıpırtısız ve ölü arazi | Dirilişin (ba‘s) imkânını ve ilahi kudreti ispat bağlamında kupkuru yeryüzü (Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba‘s ve haşir delilleri | Ölü toprağın canlanması üzerinden ademden (yokluktan) varlığa çıkışın veya ölümden sonra iadenin imkânı | Maddenin kendi başına hayat üretemeyeceği, hayatın ilahi bir fiil olduğu düşüncesi |
| Fıkıh | İhyâü’l-mevât (ölü arazinin canlandırılması) | Canlılık eseri bulunmayan sahipsiz ve ham toprağın imar edilerek mülkiyet kazanılması | Üzerinde ziraat veya mülkiyet emaresi bulunmayan durgun arazi statüsü |
| Tefsir | Kevnî ayetlerin tasviri | Hac suresindeki insanın nutfeden yaratılış evreleri ile yeryüzünün canlanma safhaları arasındaki paralellik | Suyun inişinden önceki sıfır noktası; hareketsizlik, boyun eğiş ve ölüm hali |
| Hadis | Ölüm ve takatsizlik tasvirleri | Açlıktan veya yorgunluktan takati tükenip hareketsiz kalan insanın durumu | Canlılık enerjisinin tükenişi ve sesin kesilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve diriliş döngüsü | Ontolojik acziyet ve sıfır noktası | İlahi rahmetin gerekliliğini gösterme | Varlık kendi haline bırakıldığında sönmeye ve çürümeye mahkûmdur; can ancak vahiy ve rahmetle gelir. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve biyolojik denge | Entropi ve biyolojik uyku hali (dormansi) | Enerji transferinin zorunluluğunu belgeleme | Sistemin enerjisini tüketip en alt seviyede dengelenmesi, dış bir enerji girdisi olmadan uyanamaması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal çöküş ve tebaa psikolojisi | Atalet, sindirilmişlik ve inisiyatifsizlik | Toplumun direnç ve üretim potansiyelini kaybetmesi | Zulüm veya baskı altında halkın sesini çıkaramaz hale gelmesi ve üretkenliğini yitirip donuklaşması. | Muhtemel |
| İktisadi | Atıl kaynaklar ve donmuş sermaye | Kullanılmayan, dolaşıma girmeyen ölü kapasite | Dolaşım ve yatırım ihtiyacını doğurma | Can suyu (likidite) bulamayan ve üretimden çekilen durağan, atıl ekonomik unsurların durumu. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik denge ve mutlak entropi | Sistemin iş yapabilir enerjisinin tükenerek çevreyle aynı ısı seviyesine inmesi ve iç hareketin durması durumu | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve kolektif atalet | Toplumsal yapının motivasyonunu, ortak hedeflerini ve dinamizmini kaybederek pasif bir durağanlığa gömülmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca tarımsal bir kuraklık veya sıradan bir nemsizlik olarak okunması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlılık emaresinin bütünüyle silindiği, ısının ve hareketin sıfırlandığı, dışsal bir diriltici müdahale olmaksızın asla canlanamayacak mutlak ontolojik ölüm eşiği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md) ayetindeki diriliş argümanının zayıflaması; ayetin yalnızca mevsimsel bir toprak değişimi gibi görülüp insanın ölümden sonra diriltilmesindeki kozmolojik ve ontolojik kesinliğin kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ölüm-diriliş analojisinde en kritik aşama olan hareketsizlik ve tükeniş evresini tek bir kelimeyle resmeder; hayatın maddenin özünden değil, ilahi bir iradenin dışsal müdahalesinden kaynaklandığını ispatlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Haşir, ba‘s, insanın anne karnındaki yaratılış aşamaları ve tabiatın su ile dirilişini birbirine bağlayan kevnî delil ayetlerinde (özellikle Hac suresinin ilk pasajında). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın kendi kendine işleyen kapalı ve mekanik bir canlılık kaynağı olduğu fikrini çürütür; toprağın su inmeden önceki aczini ve hareketsizliğini göstererek hayat verici failin mutlaklığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateşin ısısını ve alevini tamamen kaybederek külünün yere yapışması; toprağın nem ve bitkisini yitirerek toz halinde hareketsiz kalması.
- Soyut anlam: Bir sistemin kendi iç enerjisini bütünüyle tüketerek dışarıdan bir tesir gelmedikçe hiçbir hareket üretemeyecek biçimde kilitlendiği mutlak atalet hali.
- Sistematik karşılık: İlahi diriltici iradenin (rahmet ve su) tezahüründen hemen önceki ontolojik sıfır ve tükeniş noktası.
- LaTeX modeli: $$S_0 = \{x \in V \mid E(x) = 0 \land \frac{dx}{dt} = 0\} \xrightarrow{W} S_1 = \{x \in V \mid \frac{dx}{dt} > 0\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ fiziksel veya biyolojik varlık alanını, $S_0$ kökün temsil ettiği mutlak durgunluk (hâmid) durumunu gösterir. Bu durumda sistemin iç enerjisi ve canlılık potansiyeli $E(x) = 0$ seviyesindedir ve zamana bağlı değişim/hareket türevi sıfırdır ($\frac{dx}{dt} = 0$). Dışsal bir müdahale olan $W$ (ilahi su/rahmet girdisi) sisteme nüfuz ettiğinde sistem $S_1$ canlanma, kabarma ve büyüme durumuna ($\frac{dx}{dt} > 0$) geçiş yapar. Kök, bu dönüşümden önceki $S_0$ donukluk eşiğini modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/ayet/22:5.md) — هَامِدَةً

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والميم معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، هدم: الهَدْمُ: قلع المَدَر، أي البُيُوت.
والهِدْمُ: الخَلَقُ البالي. والجمعُ: أهدامٌ والهَدِمةُ: النّاقةُ الضَّبِعةُ الشَّديدةُ الضَّبَعَةِ إلى الفَحْل. تقول: هَدِمَتْ تَهْدَم هَدَماً. وقد هَدِمتْ هَدْمةً شديدةٌ.
ونابٌ مُتَهَدِّمةٌ، وعجوز مُتَهَدِّمة، أي: فانيةٌ هَرٍمَةُ.
همد: الهُمُودُ: المَوْتُ. كما هَمَدتْ. ثَمُود.
ورمادٌ هامِدٌ إذا تَغَيَّر وتَلَبَّد. وثَمَرَةٌ هامدةٌ، إذا اسْوَدَّت وعَفِنَتْ. وأرضٌ هامدةٌ: مُقْشَعِرَّةٌ لا نباتَ فيها إلا يبيسٌ مُتَحَطِّم.
والهامدُ من الشَّجَر: اليابسُ، ويُقال للهامِد: هَمِيد.
والإِهْمادُ: السُّرعة. والإِهمادُ: الإِقامةُ بالمكان .
دهم: الأَدْهَمُ: الأَسودُ، وبه دُهْمةٌ شَديدةٌ.
وادْهامَّ الزَّرْعُ، إذا علاهُ السَّوادُ رِيًّا.
والدَّهْمُ: الجماعةُ الكثيرةُ، ودَهَمونا، أي: جاءونا بِمَرَّةٍ جماعةً.
ودَهَمَهُمْ أمرٌ، أي: غَشِيَهم فاشياً، قال:
جاءوا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهوما
فَجْرٍ كأنَّ فوقَهُ النًّجُوما
والدَّهْماء: سَحْنةُ الرّجل. والدَّهماءُ: القِدْر. والدَّهماءُ: بَقْلةٌ، والدَّهماء: الجماعة من النّاس. والدُّهَيْمُ: الدّاهية.
مهد: المَهْدُ: الموضِع يُهَيَّأُ لينامَ فيه الصبَّيُّ.
والمِهاد اسمٌ أجمع من المَهْدِ، كالأرضِ جَعَلها الله مِهاداً للعِباد، وجَمْعُ المِهاد: مُهُدٌ، وثلاثةُ أًمْهِدةٍ.
ومَهَّدْتُ لنفسي خيراً، أي: هيّأتُهُ ووطَأتُهُ، قال:
وامتهدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
دمه: الدَّمَهُ: شِدّةُ حرِّ الرَّمْل، قال:
ظلّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ		كأنّه من أُوارِ الشّمس مَرْعونُ
أي: مغشّي عليها. وتقول: ادمَوْمَهَ الرَّمْلُ.
مده: المَدْهُ يضارعُ المَدْحَ، إلاّ أنّ المَدْهَ في نعت الجمال والهيئة، والمدح في كل شيء، قال رؤبة:
لله درُّ الغانيات المُدَّهِ
سَّبحْنَ واسترجَعْنَ من تألُّهي

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**الميم** معهما
ه د م،ه م د، د ه م، م ه د، د م ه، م د ه، **هدم**: **الهَدْمُ**: **المَدَر**’i, yani evleri söküp çıkarmak.
Ve **الهِدْمُ**: eskiyip yıpranmış olan. Çoğulu: **أهدامٌ**. Ve **الهَدِمةُ**: erkeğe karşı şiddetli **الضَّبِعة** olan **النّاقة**. Dersin ki: **هَدِمَتْ** **تَهْدَم** **هَدَماً**. Ve gerçekten o, şiddetli bir **هَدْمةً** ile **هَدِمتْ**.
Ve **نابٌ مُتَهَدِّمةٌ** ve **عجوز مُتَهَدِّمة**; yani: yok olup giden, ihtiyarlamış.

**همد**: **الهُمُودُ**: ölüm. Nitekim **هَمَدتْ**. **ثَمُود**.
Ve **رمادٌ هامِدٌ**: değişip topaklandığı zaman. Ve **ثَمَرَةٌ هامدةٌ**: kararıp çürüdüğü zaman. Ve **أرضٌ هامدةٌ**: ürpermiş; içinde, kırılıp dökülmüş kuru olandan başka bitki olmayan.
Ve ağaçtan **الهامدُ**: kuru olan; ve **الهامِد** için **هَمِيد** denilir.
Ve **الإِهْمادُ**: sürat. Ve **الإِهمادُ**: mekânda ikamet etmek.

**دهم**: **الأَدْهَمُ**: siyah; ve onda şiddetli bir **دُهْمةٌ** vardır.
Ve **ادْهامَّ الزَّرْعُ**: sululuk sebebiyle siyahlık onun üzerine çıktığı zaman.
Ve **الدَّهْمُ**: çok kalabalık topluluk. Ve **دَهَمونا**; yani: bir defada topluluk hâlinde bize geldiler.
Ve **دَهَمَهُمْ** bir iş; yani: yayılıp taşarak onları kapladı. Dedi ki:
جاءوا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهوما
فَجْرٍ كأنَّ فوقَهُ النًّجُوما
Ve **الدَّهْماء**: adamın rengi. Ve **الدَّهماءُ**: tencere. Ve **الدَّهماءُ**: bir ot. Ve **الدَّهماء**: insanlardan topluluk. Ve **الدُّهَيْمُ**: musibet.

**مهد**: **المَهْدُ**: çocuğun içinde uyuması için hazırlanmış yer.
Ve **المِهاد**: **المَهْد**’den daha kapsamlı bir isimdir; yer gibi; Allah onu kullar için bir **مِهاداً** kıldı. **المِهاد**’ın çoğulu: **مُهُدٌ**; ve üç **أًمْهِدةٍ**.
Ve kendim için bir hayır **مَهَّدْتُ**; yani: onu hazırladım ve döşedim. Dedi ki:
وامتهدَ الغارِبُ فِعْلَ الدُّمَّلِ

**دمه**: **الدَّمَهُ**: kumun hararetinin şiddeti. Dedi ki:
ظلّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ		كأنّه من أُوارِ الشّمس مَرْعونُ
Yani: onun üzerine örtülmüş. Ve dersin ki: **ادمَوْمَهَ الرَّمْلُ**.

**مده**: **المَدْهُ** **المَدْحَ**’a benzer; ancak **المَدْهَ** güzellik ve heyetin vasfında olur; **المدح** ise her şeyde. Rü’be dedi ki:
لله درُّ الغانيات المُدَّهِ
سَّبحْنَ واسترجَعْنَ من تألُّهي

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُموداً، أي طفِئتْ وذهبتْ البتَّةَ. والهَمْدَةُ: السكتة. وهَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُموداً: بَلِيَ. وأَهْمَدَ في المكان: أقام. وأَهْمَدَ في السير: أسرعَ. وهذا الحرف من الأضداد. وأرضٌ هامدةٌ: لا نبات فيها. ونباتٌ هامدٌ: يابسٌ.

##### Türkçe

**هَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُموداً**: yani söndü ve bütünüyle gitti. **والهَمْدَةُ**: susma, sükût. **وهَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُموداً**: eskidi. **وأَهْمَدَ في المكان**: ikamet etti. **وأَهْمَدَ في السير**: hızlandı. Bu harf (lafız) zıt anlamlılardandır. **وأرضٌ هامدةٌ**: içinde bitki olmayan (toprak). **ونباتٌ هامدٌ**: kuru.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د م
هدم ، همد ، دهم ، دمه ، مهد ، مده : مستعملة .
هدم : قال الليث : الهَدْم : قَلْع المَدَر ، يعني البُيُوت ، وهو فِعْل مُجاوِز ، والفعل المطاوِع الانهدام ، وهو لازمٌ ، والهِدْم : الخَلَق البالي . وجمعُه أهدام .
وقال أبو عبيد : الهِدْم : الشيخُ الذي قد انحطَم مثل الهِمّ .
قال : وسمعتُ الأصمعي يقول للناقة إذا اشتدَّت ضَبَعَتُها وهو شَهْوَتُها للفَحْل : هَدِمَتْ تهْدَمُ هَدَماً فهي هَدِمة .
وقال الفراء : الهَدِمَة : الناقة التي تقع من شدَّة الضَّبَعَة ، وأنشد :
فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ
وقال الليث : الناب المتهدِّمة ، والعجوز المتهدِّمة : الفانية الهَرِمة .
الحرَّاني عن ابن السكيت قال : الهَدَم : ما تهدَّم من البئر من نواحيها في جَوْفها ، وأنشد أبو زيد الأنصاري :
تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً
كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ
وفي الحديث ( أن أبا الهَيْثم بن التَّيِّهان قال لرسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إن بيننا وبين القوم حبالاً ، ونحن قاطعوها فنخشى إنِ الله أعَزّكَ وأَظْهَرَك أن ترجِع إلى قومك . فتبسَّم النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم قال : بل بالدَمَ الدَمَ ، والهَدْمَ الهَدْم ، أنا منكم ، وأنتم مني ) .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : العَرَب تقول : دَمِي دَمُك ، وهَدمي هَدَمُك ، هكذا رواه بفتح الدال قال : وهذا في النُّصْرة والظلْم ، تقول : إن ظُلمتَ فقد ظُلِمتُ ، قال : وأنشدني العُقَيْليّ :
دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ
وقال أبو عبيدة قولاً ثالثاً ، كان يقول : هو الهَدَمُ الهَدَمُ ، واللَّدَمُ اللّدَمُ : أي حُرمَتي مع حُرْمَتِكم ، وبيتي مع بَيْتِكم ، وأنشد :
ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي
أي بأصلي ومَوْضِعي .
قال : وأصل الهَدَم ما انهَدَم . يقال : هدمْتُ البناء هَدْماً ، والمَهْدُوم هَدَمٌ ، وسُمِّيَ منزلُ الرجل هَدَماً لانهدامه .
وقال غيره : جاز أن يقال لقَبْر الرجل : هَدَمُه لأنه يُحفَر ثم يُرَدّ تُرابُه فيه ، فهو هَدَمُه ، فكأنه قال : مَقبَرِي مَقْبَرُكُم : أي لا أزال معكم حتى أموتَ عندكم .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهَيثم أنه قال : قولهم في الحلف : دَمِي دَمُك : إنْ قتلَني إنسانٌ طلبْتَ بدَمِي كما تطلُبُ بدم وليِّك :
أي ابن عمِّك وأخيك ، وهَدَمي هَدَمُك أي مَن هَدَم لي عِزّاً وشَرَفاً فقد هَدَمه منك ، وكلّ من قتَل لك وليّاً فكأنما قتلَ وَلِييِّ ، ومن أراد هَدْمك فقد قصدني بذلك .
قلت : ومن رواه الدَّمَ الدَّمَ والهَدْمَ الهَدْمَ فهو على قول الحليف : تطلُب بِدَمي وأنا أطلُب بدَمِك ، وما هَدَمْتَ من الدّماء هَدمْتُ : أي ما عفوْتَ عنه وأهْدَرْتَه فقد عفوتُ عنه وتركتُه .
ويقال : إنهم كانوا إذا احْتَلفوا قالوا : هَدْمِي هَدْمُك ودَمِي دمُك ، وترِثني وأَرِثُك ، ثم نسخ الله تعالى بآيات المواريثِ ما كانوا يشتَرطونه من الميراث في الحِلْف .
وقال ابن شميل : المَهْدومة : الرَّثيئة من اللَّبَن ؛ ورجل هَدِم : أحمَق مُخَنّث ، وأنشد أبو حاتم :
شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه
بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ
قال : المهدُومة : هي الرثيئة .
وقال أبو عبيدة : قال شهاب : إذا حُلِب الحليبُ على الحَقِين جاءت رثيئةً مذكرةً طيِّبَةً ، لا فَلَقَ ، ولا مُمْذَقِرَّة ، سَمْهَجَة ليِّنَةً .
وقال أبو زيد : الهَدْمة : المطْرة الخفيفة . وأرضٌ مهدومةٌ : أي ممطورة .
وقال أبو سعيد : هَدَم فلانٌ ثوبَه ورَدَّمه : إذا رَقّعه .
رواه أبو تراب عنه .
وقال شمِر : قال أحمد بن الحَرِيش : الأهْدَمان : أن ينهار عليكَ بناءٌ أو تقع في بئر أو أُهْوِيَّة .
وفي الحديث : ( من هَدَمَ بُنْيان ربِّه فهو ملعون ) : أي من قتل النّفس المحرَّمة لأنها بُنْيان الله وتركيبُه .
دهم : قال الليث : الأدْهَم : الأسود ، وبه دُهْمة شَدِيدة ، وادْهامَّ الزَّرْعُ : إذا علاه السَّوادُ رِيّاً .
وقال الفرّاء فيما رَوَى عنه سَلَمة في قول الله جلّ وعزّ : ( تُكَذِّبَانِ ) ( الرَّحمان : 64 ) : يقول : خضراوان إلى السَّواد من الرِّيِّ .
وقال الزَّجّاج : المعنى أنهما خَضْراوان تَضرِب خُضرَتُهما إلى السّواد ، وكل نبْت أخضَرَ فتَمامُ خِصْبِه وريِّه أن يضرب إلى السَّواد .
وقال اللّيث : الدَّهْمُ : الجماعة الكثيرة . وقد دَهَمُونا : أي جاءونا بمَرَّةٍ جماعةً .
ودَهَمَهُم أمْرٌ : إذا غَشِيَهم فاشياً ، وأنشد :
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما
وقال بعضهم الدَّهمة عند العرب : السَّواد ، وإنما قيل : للجَنّة : مُدْهامّةٌ : لشدّة خُضرتها . يقال : اسودّت الخُضرَة : أي اشتدّت ، ولما نزل قوله جلّ وعزّ : ( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ ) ( المدَّثِّر : 30 ) .
قال أبو جهل : ما تستطيعون يا معشر قريش وأنتم الدَّهْمُ أن يغلب كلّ عشرة منكم واحداً ؟ أي وأنتم العدد الكثير ، وسبق بعض العرب إلى عرفة ، فقال : اللهمَّ اغفر لي قبل أن يَدْهَمَك النّاس ،
وفي حديث آخر : من أراد أهل المدينة بدَهمٍ : أي بغائلة ، وأمر عظيم ، وجَيْشٌ دَهمٌ : أي كثير . وأتتكم الدَّهماء ، يقال : أراد الدَّهماء : السوداء المُظلمة ، ويقال : أراد بذلك الداهية يذهب إلى الدُّهيم : اسم ناقة .
وقال ابن السكّيت : يقال : دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم ، ودَهِمتْهم الخيل .
قال : وقال أبو عُبَيْدة : ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم لغة .
وقال اللّيث : الدَّهْماء : الجَماعةُ من الناس .
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ : يقال : دخَلتُ في خَمَرِ الناس : أي في جَماعتهم وكَثْرَتِهم ، وفي دَهْمَاء الناس أيضاً مثُلُه وأنشَد غيرُه :
فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا
فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ
وقال الليث : الدَّهماء القِدْرُ ، والدَّهْماء : سَحْنَةُ الرجل ، والدَّهْماء : بَقلْة
وقال ابن شُمَيل : الدَّهْماء : السَّوْداء من القُدُور ، وقد دَهَمتْها النارُ .
وقال حُذَيفَة وذكَر الفِتْنة فقال : أتَتْكم الدُّهَيْماء تَرْمِي بالنَّشفِ ثمّ التي تليها ترْمي بالرَّضْف .
قال أبو عُبَبْد : قوله : الدُّهَيْماء ترْمي بالنَّشْف نُراه أراد الدَّهماء فصغَّرها .
وقال شَمِر : أراد بالدَّهْمَاء السَّوْداء المُظْلِمة ، ومثله حديثه الآخر : لتكونَنَّ فيكُمْ أَرْبَعُ فِتَن : الرَّقْطاء ، والمُظْلِمة ، وكذا وكذا ، فالمظلِمة مِثلُ الدَّهْمَاء .
قال : وبعض النّاسِ يَذهَب بالدُّهَيْماء إلى الدُّهَيم ، وهي الداهية ، وقيل للدَّاهية : دُهَيم : أنَّ ناقةً كان يقال لها : الدُّهيْم ، غَزّا قومٌ من العَرَب قوماً فقُتِل مِنهم سَبْعَةُ إخْوَة فحُمِلُوا على الدُّهيْم ؛ فصارت مثلاً في كلّ داهية .
وقال شَمِر : سمعت ابن الأعرابيّ يَروِي عن المفضَّل أنّ هؤلاء بنو الزبّان بن مُجَالِد ، خرجوا في طلب إبلٍ لهم ، فلقِيَهم كثيف بنُ زهَير فضَرَب أعناقَهم ، ثم حَمَل رؤوسهم في جُوالق ، وعلَّقه في عُنُق ناقة يقال لها : الدُّهَيمُ ، وهي ناقة عَمرو بن الزّبان ، ثمّ خلاّها في الإبل ، فراحت على الزبّان ، فقال لمّا رأى الجُوالق : أظُنُّ بَنِيَّ صاروا بيض نعام ، ثمّ أَهْوَى بيَدِه فأَدخَلها الجُوالق ، فإذا رأسٌ ، فلما رآه قال : آخر البَزِّ على القَلُوص ، فذهَبَتْ مَثَلا ، وضَرَبت العربُ الدُّهيْمَ مَثَلاً في الشّرّ والدّاهية . وقال الراعي يَذكُر جَوْرَ السُّعاةِ :
كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ
عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ
وقال الكميت :
أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ
بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى
وهذا البيت حُجَةٌ لما قاله المُفضَّل .
يقال : هَدمَه ودَهدَمَه بمعنًى واحد . قال العجاج :
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ
يعني الحاجزَ حولَ البيت إذا تَهدَّم . وقال :
غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ
رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ
بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : قال : الوَطْأة الدّهماء : الجديدة ، والوَطأة الغَبراء : الدّارسة ، وأنشد قول ذي الرّمة :
سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ
ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ
وقال غيره : رَبعٌ أدْهَمُ : حديثُ العَهد بالحيّ النازِلِين به ، وأَرْبْعٌ دُهمٌ . وقال ذو الرمة أيضاً :
أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها
بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : النعجة الدَّهماء : هي الحمراء الخالصة الحُمرة .
قال : وقال الأصمعيّ : إذا اشتدَّت وُرْقة البعير لا يخالِطُها شيء من البياض فهو أدْهمُ ، وناقةٌ دَهماء ، وفَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم : إذا كان أسود بَهيماً لاشِيَةَ فيه .
عَمرو ، عن أبيه : إذا كان القَيدُ من خَشَب فهو الأدْهم والفَلَقُ .
قال : والمُتَدهَّم ، والمُتَدَأَم والمُتدثِّر هو المحبُوس المأبون ، ويقال : ادهامَّ يَدْهامُّ فهو مُدهامٌّ ، وادْهَمَّ يَدهَمُّ فهو مُدَهَمٌّ ، وادهَوْهَمَ يَدهَوهمُ فهو مُدْهَوْهمٌ بمعنى واحد .
همد : قال شمِر : الأرض الهامدة : المُسْنِتَه قال : وهُمُودها ألاّ يكون فيها حَياةٌ ، ولا نَبتٌ ، ولا عُود ، ولم يُصِبْها مَطَر . والرَّمادُ الهامد : المُتلبِّد البالي بعضُه فوقَ بعض . وهمدتْ أصواتُهم : أي سكنتْ . وهمَد شجرُ الأرض : أي بَلِيَ وذَهب . وهمَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً ، وذلك من طُولِ الطّيّ ، تحسَبه صحيحاً ، فإذا مَسِسْتَه تَناثَرَ من البِلِي .
وقال ابن السكّيت : همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا : إذا بَلِي .
وقال اللّيث : الهُمود : المَوْت ، كما همَدت ثَمُود ، ورَمادٌ هامِد : قد تَلبَّد وتغير .
أبو عُبَيد ، عن الأصمعي قال : خَمَدت النارُ : إذا سكن لهَبُها ، وهَمَدَت همُوداً : إذا طُفِئت البتّة ، فإذا صارت رَماداً قيل : هَبَا يَهبُو فهو هابٍ .
الليث : ثمرةٌ هامِدة : إذا اسودتْ وعَفِنَت ، وأرضٌ هامِدةٌ : مقشِعرَّةٌ لا نبات فيها إلاّ يَبِيسٌ مُتَحطِّم .
قال : والهامد من الشجر : اليابس . ويقال للهامد : هَميد . يقال : أخذنا المُصدِّقُ بالهميد : أي بما مات من الغَنم .
وقال ابن شُميل : الهَميد : المال المكتوبُ على الرَّجُل في الدِّيوان . فيقالُ : هاتوا صدقَتَه ، وقد ذهب المالُ : يقال : أخذَنا الساعِي بالهَمِيد .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الإهماد : السُّرعة في السَّير . والإهماد : الإقامة بالمكان . وأنشد في السُّرعة :
ما كان إلاّ طَلَق الإهماد
وأنشد في الإقامة :
لما رأَتني راضياً بالإهمادْ
كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ
وهذا من باب الأضداد .
وقال ابن بُزُرج : أهمَدُوا في الطعام : أي اندفَعُوا فيه .
وقالوا : أهمَد الكلبُ : أي أحضَر .
مهد : قال الليث : المَهْدُ للصَّبيّ ، وكذلك الموْضِعُ يُهيّأ لينام فيه الصبي .
قال : والمِهاد اسم أجمَعُ من المَهْد ، كالأرض جَعَلَها الله مهاداً للعباد ، وجمعُ المِهاد مُهُد وثلاثة أَمهِدة ومنه قوله تعالى : ( عَمِلَ صَالِحاً ) ( الرُّوم : 44 ) أي يُوطِّئون ، وأصل المهد التَّوثير ، يقال : مَهَّدتُ لنَفسي ، ومهدت : أي جَعَلتُ مكاناً وطيئاً سهلاً ، ويقال : مَهَدْتُ لنفسي خيراً : أي هيَّأتُه ووطّأته . وقال أبو النجم :
وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
قلتُ : أصل المَهْد التوثير ، ويقال للفراش : مهادٌ لوَثارته .
وقال النضر : المُهْدة من الأرض : ما انخفض في سهولة واستواء .
وقال أبو زيد : يقال : ما امتَهَد فلانٌ عِنْدي يداً لم يُولِكَ نعمةً ولا مَعْروفاً .
ورَوَى ابن هانىء عنه : يقال ما امتَهَد فلان عندي مَهْد ذاك بفتح الميم وسكون الهاء . يقولها حين يُطْلب إليه المعروفُ بلا يَدٍ سلفتْ منه إليه ، ويقولُها أيضاً للمسيء إليه حين يَطلُب معروفه أو يُطْلَبُ له إليه .
مده : قال الليث : المَدْه يضارع المَدْحَ ، إلا أن المَدْه في نَعتِ الجَمَال والهيئة ، والمدح في كل شيء عامّ . قال رؤبة :
لله درّ الغانيات المُدَّهِ
وقال غيره : المَدْح والمَدْه واحد ، أُبدِلت الحاء هاء ويقال : فلان يتمدَّه بما ليس فيه ويتَمتَّه ، كأنه يطلُبُ بذلك مَدْحَه ، وأنشد ابن الأعرابي :
تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي
فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي
هَوْئِي : هَمِّي .
ورَوَى النضر عن الخليل بن أحمد أنه قال : مَدَهْتُه ، في وجهه ، ومَدَحْتُه ، إذا كان غائباً .
دمه : قال الليث : الدَّمَه : شِدّة حَرِّ الرَّمْلِ ، وأنشد :
ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ
كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ
قال : ويقال : ادْمَوْمَهَ الرَّمْل ولم أسمع دَمِه لغير الليث . ولا أعرف البيت الذي احتجّ به .

##### Türkçe

ه د م
**هدم** ، **همد** ، **دهم** ، **دمه** ، **مهد** ، **مده** : kullanımdadır.

**هدم** : Leys dedi: **الهَدْم**: **المَدَر**’i söküp çıkarmaktır; yani evleri. Bu, geçişli bir fiildir; ona uyan (mutâvi‘) fiil **الانهدام**’dır; o da lâzımdır. **الهِدْم**: eskiyip yıpranmış (şey)dir. Çoğulu **أهدام**’dır.
Ebû Ubeyd dedi: **الهِدْم**: **الهِمّ** gibi parçalanıp çökmüş olan ihtiyardır.
Dedi: Asmaî’yi, dişi deve için—**ضَبَعَتُها**’sı, yani erkeğe olan şehveti şiddetlendiğinde—şöyle derken işittim: **هَدِمَتْ** **تهْدَمُ** **هَدَماً**; o hâlde o **هَدِمة**’dir.
Ferrâ dedi: **الهَدِمَة**: **الضَّبَعَة**’nın şiddetinden düşen dişi devedir. Şu beyti okudu:
فيها هَدِيمُ ضَبعٍ هَوَّاسُ
Leys dedi: **الناب المتهدِّمة** ve **العجوز المتهدِّمة**: yok olup giden, ihtiyarlamış (kimse)dir.

Harrânî, İbn Sikkît’ten dedi ki: **الهَدَم**: kuyunun iç boşluğunda, yanlarından yıkılıp dökülen şeydir. Ebû Zeyd el-Ensârî şu beyti okudu:
تمضي إذا زُجِرَتْ عن سَوْءةٍ قُدُماً
كأنها هَدَمٌ في الجَفْرِ مُنقاضُ

Hadiste: (Ebû’l-Heysem b. et-Teyyihân, Allah’ın Elçisi’ne (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “Bizimle kavim arasında ipler vardır; biz onları koparacağız; Allah seni aziz kılıp üstün çıkarırsa kavmine dönmenden korkarız.” Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) tebessüm etti, sonra dedi ki: “Bilakis **بالدَمَ الدَمَ** , **والهَدْمَ الهَدْم**; ben sizdenim, siz de benden.”)

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Araplar der: **دَمِي دَمُك** ve **هَدمي هَدَمُك**; onu **الدال**’ın fethasıyla böyle rivayet etti. Dedi: Bu, yardım ve zulüm hususundadır; dersin ki: “Eğer sen zulme uğratılırsan, ben de zulme uğratılmış olurum.” Dedi: Ukaylî bana şu beyti okudu:
دماً طيِّباً با حبّذا أنتَ من دَمِ

Ebû Ubeyde üçüncü bir söz söyledi; derdi ki: **الهَدَمُ الهَدَمُ** ve **اللَّدَمُ اللّدَمُ**: yani hürmetim sizin hürmetinizle, evim sizin evinizle (beraberdir). Şu beyti okudu:
ثمّ الْحَقِي بهَدَمي ولَدَمي
Yani aslıma ve yerime.

Dedi: **الهَدَم**’ın aslı, yıkılmış olandır. Denir ki: **هدمْتُ** binayı **هَدْماً**; yıkılmış olan (**المَهْدُوم**) **هَدَم**’dır. Adamın meskenine, yıkılmasına nispetle **هَدَماً** adı verildi.
Başkası dedi: Adamın kabri için **هَدَمُه** denmesi caizdir; çünkü kazılır, sonra toprağı içine geri döndürülür; o, onun **هَدَمُه**’dur. Sanki şöyle dedi: “Benim kabristanım sizin kabristanınızdır”; yani sizin yanınızda ölene dek sizinle beraber olmaktan geri durmam.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: Yemin hususunda onların sözü: **دَمِي دَمُك**: “Eğer beni bir insan öldürürse, velînin kanını talep ettiğin gibi benim kanımı da talep edersin” (demektir); yani amcaoğlun ve kardeşin. Ve **هَدَمي هَدَمُك**: “Kim benim için bir izzet ve şerefi yıkarsa, onu senden yıkmış olur.” Ve kim senin için bir velîyi öldürürse, sanki benim velîmi öldürmüş gibidir; kim senin yıkımını isterse, bununla beni hedeflemiş olur.

Dedim: Kim onu **الدَّمَ الدَّمَ** ve **الهَدْمَ الهَدْمَ** diye rivayet ettiyse, bu, yemin edenin sözü üzerinedir: “Sen benim kanımı talep edersin, ben de senin kanını talep ederim; kanlardan neyi **هَدَمْتَ** ise ben de **هَدمْتُ**”: yani ondan neyi affedip boşa düşürdüysen, ben de onu affettim ve bıraktım.

Denir ki: Onlar yeminleştiklerinde şöyle derlerdi: **هَدْمِي هَدْمُك** ve **دَمِي دمُك**; “bana mirasçı olursun, ben de sana mirasçı olurum.” Sonra Allah Teâlâ, miras âyetleriyle, yeminleşmede mirastan şart koştukları şeyi neshetti.

İbn Şümeyl dedi: **المَهْدومة**: sütten **الرَّثيئة**’dir. Ve **رجل هَدِم**: ahmak, muhanneştir. Ebû Hâtim şu beyti okudu:
شفَيْتُ أبا المُخْتارِ من داءِ بَطْنه
بمهْدُومةٍ تُنبِي أُصولَ الشراسِفِ
Dedi: **المهدُومة**: o, **الرثيئة**’dir.

Ebû Ubeyde dedi: Şihâb dedi: Süt, **الحَقِين** üzerine sağıldığında, **رثيئةً** olarak gelir; “müzekker”, hoş; ne **فَلَقَ** (vardır), ne de **مُمْذَقِرَّة**; **سَمْهَجَة** yumuşak.

Ebû Zeyd dedi: **الهَدْمة**: hafif yağmurdur. Ve **أرضٌ مهدومةٌ**: yani yağmur görmüş.

Ebû Saîd dedi: Falan, elbisesini **هَدَم** etti ve **رَدَّمه**: onu yamadıysa.
Ebû Turâb bunu ondan rivayet etti.

Şemir dedi: Ahmed b. el-Harîş dedi: **الأهْدَمان**: üzerine bir bina çökmesi yahut bir kuyuya ya da bir çukura düşmendir.

Hadiste: (Kim Rabb’inin binasını **هَدَمَ** ederse, o lânetlidir): yani haram kılınmış canı öldüren; çünkü o, Allah’ın binası ve terkibidir.

**دهم** : Leys dedi: **الأدْهَم**: siyah (olan)dır; onda şiddetli **دُهْمة** vardır. Ve **ادْهامَّ الزَّرْعُ**: sululuk sebebiyle üzerine siyahlık çıktığında.

Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiği üzere, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında: **( تُكَذِّبَانِ )** (**الرَّحمان : 64**) dedi ki: “Sululuktan siyaha çalan iki yeşil” demektir.

Zeccâc dedi: Mana, ikisinin yeşil olmasıdır; yeşillikleri siyaha vurur. Her bitki yeşerdiğinde, onun bereketinin ve sululuğunun tamamı, siyaha vurmasıdır.

Leys dedi: **الدَّهْمُ**: çok kalabalık topluluktur. **وقد دَهَمُونا**: yani bir defada topluluk hâlinde bize geldiler.
Ve **دَهَمَهُم أمْرٌ**: yaygın bir şekilde onları bastığında. Şu beyti okudu:
جئنا بدَهْمٍ يَدْهَمُ الدُّهُوما

Bazıları dedi ki: Araplarda **الدَّهمة**: siyahlıktır. Cennete **مُدْهامّةٌ** denmesi, yeşilliğinin şiddetindendir. Denir ki: “Yeşillik karardı”: yani şiddetlendi. Allah’ın aziz ve celîl sözü inince: **( لِّلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ )** (**المدَّثِّر : 30**).
Ebû Cehil dedi: “Ey Kureyş topluluğu! Siz **الدَّهْمُ** iken, her onunuzun bir kişiyi yenmesine güç yetiremez misiniz?” yani siz çok sayı iken. Ve Araplardan biri Arafat’a erken vardı; dedi ki: “Allah’ım, insanlar seni **يَدْهَمَك** etmeden önce beni bağışla.”

Başka bir hadiste: “Kim Medine halkını **بدَهمٍ** ile isterse”: yani bir musibetle, büyük bir iş ve bir orduyla. Ve **جَيْشٌ دَهمٌ**: yani çok (olan). “Size **الدَّهماء** geldi.” Denir ki: **الدَّهماء** ile siyah, karanlık (şey) kastedildi. Denir ki: Bununla, **الدُّهيم**’e giden felâket kastedildi; **الدُّهيم** bir dişi devenin adıdır.

İbn Sikkît dedi: Denir ki: **دَهِمَهُم الأمرُ يَدْهَمُهُم**; ve **دَهِمتْهم الخيل**.
Dedi: Ebû Ubeyde dedi: **ودَهَمَهُم يَدْهَمُهُم** bir lehçedir.

Leys dedi: **الدَّهْماء**: insanlardan topluluktur.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Denir ki: “İnsanların **خَمَرِ**’ine girdim”: yani onların topluluğuna ve çokluğuna. Ve insanların **دَهْمَاء**’sında da bunun benzeri vardır. Başkası şu beyti okudu:
فقَدْ ناكَ فِقْدَانَ الرَّبيع ولَيْتَنا
فَدَيْنَاك مِنْ دَهْمَائِنا بأُلُوفِ

Leys dedi: **الدَّهماء**: kazan; ve **الدَّهْماء**: adamın görünüşü; ve **الدَّهْماء**: bir ot.

İbn Şümeyl dedi: **الدَّهْماء**: kazanların siyah olanıdır; ateş onu **دَهَمتْ** etmiştir.

Huzeyfe fitneyi anıp dedi ki: “Size **الدُّهَيْماء** geldi; önce **النَّشف** ile atar, sonra onu izleyen **الرَّضْف** ile atar.”
Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü “**الدُّهَيْماء** **ترْمي بالنَّشْف**” hakkında, biz onun **الدَّهماء**’yı kastettiğini, sonra onu küçülttüğünü görüyoruz.

Şemir dedi: **الدَّهْمَاء** ile siyah, karanlık (şey)i kastetti. Bunun benzeri, onun diğer hadisi: “Sizde mutlaka dört fitne olacak: **الرَّقْطاء** ve **المُظْلِمة** ve şöyle şöyle.” O hâlde **المظلِمة** **الدَّهْمَاء** gibidir.
Dedi: İnsanların bir kısmı **الدُّهَيْماء**’yı **الدُّهَيم**’e götürür; o da felâkettir. Felâkete **دُهَيم** denildi; çünkü bir dişi deve vardı, ona **الدُّهيْم** denirdi. Araplardan bir kavim, bir kavme baskın yaptı; onlardan yedi kardeş öldürüldü; **الدُّهيْم** üzerine yüklendiler; böylece her felâkette bir mesel oldu.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî’yi, Mufaddal’dan rivayet ederken işittim: Bunlar, Mücâlid b. Zebbân’ın oğullarıdır; kendilerine ait develeri aramak için çıktılar; onlara Kesîf b. Zuheyr rastladı, boyunlarını vurdu; sonra başlarını bir çuvala yükledi; onu **الدُّهَيمُ** denilen bir dişi devenin boynuna astı; o, Amr b. ez-Zebbân’ın devesidir; sonra onu develerin içine saldı; o da Zebbân’a döndü. Çuvalı görünce dedi ki: “Sanırım oğullarım devekuşu yumurtası oldular.” Sonra eliyle uzandı, çuvala soktu; bir de baş (çıktı). Onu görünce dedi ki: “Son bez parçası, **القَلُوص** üzerinde.” Böylece mesel oldu. Araplar **الدُّهيْم**’i kötülük ve felâket hakkında mesel yaptılar. Râî, vergi toplayıcılarının zulmünü anarak dedi ki:
كَتَبَ الدُّهيْمَ من العَداء لِمُسْرِفٍ
عَادٍ يريد مَخانَةً وغُلُولاَ
Kümeyt dedi ki:
أهْمَدانُ مَهْلاً لا يُصبِّح بيوتَكُمْ
بجُرْمكم حِملُ الدُّهيْم وما تَزبِى
Bu beyit, Mufaddal’ın söylediğine delildir.

Denir ki: **هَدمَه** ve **دَهدَمَه** bir mana üzeredir. Accâc dedi ki:
وما سُؤالُ طَلَلٍ وأَرْسُمِ
والنُّؤي بعدَ عَهدِه المُدَهْدَمِ
Yani evin etrafındaki engel, yıkıldığında. Ve dedi ki:
غيرُ ثلاثٍ في المحل صُيَّمِ
رَوَائمٍ وهُنَّ مِثلُ الدَّوْسَمِ
بَعْدَ البِلَى شِلْوَ الرَّمادِ الأدْهمِ

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **الوَطْأة الدّهماء**: yeni (olan)dır; **الوَطْأة الغَبراء**: eskimiş (olan)dır. Zü’r-Rumme’nin sözünü okudu:
سِوَى وَطْأةٍ دَهماءَ من غير جَعْدةٍ
ثَنَى أُخْتَها في غَرْزِ كَبداء ضامرِ

Başkası dedi: **رَبعٌ أدْهَمُ**: oraya inen toplulukla yeni ahitli (yeni) olandır. Ve **أَرْبْعٌ دُهمٌ**. Zü’r-Rumme ayrıca dedi ki:
أَلِلأَربُعِ الدُّهم اللّواتي كأنها
بقيّةُ وَحْي في بطون الصّحائف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **النعجة الدَّهماء**: saf kırmızı olan (koyun)dur.
Dedi: Asmaî dedi: Devenin **وُرْقة**’sı şiddetlendiğinde, ona beyazdan hiçbir şey karışmazsa, o **أدْهمُ**’dur; ve **ناقةٌ دَهماء**. Ve **فَرَسٌ أَدْهَمُ بَهيم**: eğer katıksız siyahsa, onda **لاشِيَةَ** yoksa.

Amr, babasından: Eğer bağ (**القَيد**) ağaçtansa, o **الأدْهم** ve **الفَلَق**’tır.
Dedi: **المُتَدهَّم** ve **المُتَدَأَم** ve **المُتدثِّر**: hapsedilmiş, ayıplanmış (kimse)dir. Denir ki: **ادهامَّ** **يَدْهامُّ**; o hâlde o **مُدهامٌّ**’dır. Ve **ادْهَمَّ** **يَدهَمُّ**; o hâlde o **مُدَهَمٌّ**’dır. Ve **ادهَوْهَمَ** **يَدهَوهمُ**; o hâlde o **مُدْهَوْهمٌ**’dur; bir mana üzeredir.

**همد** : Şemir dedi: **الأرض الهامدة**: kıtlığa uğramış olandır. Dedi: Onun **هُمُودها**’sı, onda hayat, nebat ve dal olmaması; ona yağmur isabet etmemesidir. Ve **الرَّمادُ الهامد**: üst üste birikmiş, eskimiş (kül)dür. Ve **همدتْ أصواتُهم**: yani sesleri duruldu. Ve **همَد شجرُ الأرض**: yani eskidi ve gitti. Ve **همَد الثوبُ يَهمِدُ همُوداً**: bu, uzun süre katlamadandır; onu sağlam sanırsın; ona dokunduğunda, eskilikten dağılıp dökülür.
İbn Sikkît dedi: **همِد الثَّوْبُ يَهمَدُ هَمَدا**: eskidiğinde.
Leys dedi: **الهُمود**: ölümdür; nitekim Semûd **همَدت**. Ve **رَمادٌ هامِد**: birikmiş ve değişmiş (kül)dür.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **خَمَدت النارُ**: alevi sakinleştiğinde. Ve **هَمَدَت همُوداً**: büsbütün söndüğünde. Kül hâline geldiğinde denir ki: **هَبَا يَهبُو**; o hâlde o **هابٍ**’dir.

Leys: **ثمرةٌ هامِدة**: kararıp kokuştuğunda. Ve **أرضٌ هامِدةٌ**: bitki olmayan; ancak kırılmış kuru (şey) bulunan, ürpermiş (toprak).
Dedi: Ağaçtan **الهامد**: kuru (olan)dır. **الهامد** için **هَميد** denir. Denir ki: “Bizi sadaka toplayıcı **بالهميد** ile aldı”: yani koyundan ölmüş olanla.

İbn Şümeyl dedi: **الهَميد**: divanda adamın üzerine yazılmış maldır. Denir ki: “Onun sadakasını getirin”; mal gitmişken denir ki: “Bizi görevli **بالهَمِيد** ile aldı.”

Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: **الإهماد**: yürüyüşte sürattir. Ve **الإهماد**: bir yerde ikamettir. Sürat hakkında şu beyti okudu:
ما كان إلاّ طَلَق الإهماد
İkamet hakkında şu beyti okudu:
لما رأَتني راضياً بالإهمادْ
كالكَّزِ المَرْبوطِ بين الأوتادْ
Bu, zıtlar babındandır.

İbn Büzürc dedi: “Yemekte **أهمَدُوا**”: yani ona daldılar.
Ve dediler: “**أهمَد الكلبُ**”: yani getirdi.

**مهد** : Leys dedi: **المَهْدُ** çocuk içindir; aynı şekilde, çocuğun uyuması için hazırlanan yer.
Dedi: **المِهاد** **المَهْد**’den daha kapsamlı bir addır; tıpkı Allah’ın yeri kullar için **مهاداً** kılması gibi. **المِهاد**’ın çoğulu **مُهُد** ve “üç” **أَمهِدة**’dir. Ondan, Allah Teâlâ’nın sözü: **( عَمِلَ صَالِحاً )** (**الرُّوم : 44**) yani “döşerler/yerleştirirler.” **المهد**’in aslı, yumuşatıp döşemektir (**التَّوثير**). Denir ki: **مَهَّدتُ** kendim için; ve **مهدت**: yani yumuşak, kolay bir yer yaptım. Ve denir ki: “Kendim için bir hayır **مَهَدْتُ**”: yani onu hazırladım ve döşedim. Ebû’n-Necm dedi ki:
وامتَهَدَ الغاربُ فِعْلَ الدُّمَّلِ
Dedim: **المَهْد**’in aslı **التوثير**’dir; döşeğe, yumuşaklığından dolayı **مهادٌ** denir.

Nadr dedi: Yerden **المُهْدة**: kolaylık ve düzlük içinde alçalan yerdir.

Ebû Zeyd dedi: Denir ki: “Falan, yanımda bir el **ما امتَهَد**”: sana bir nimet ve bir iyilikte bulunmadı.

İbn Hânî’ ondan rivayet etti: Denir ki: “Falan, yanımda bunun **مَهْد**’ini **ما امتَهَد**”; **الميم**’in fethası ve **الهاء**’nın sükûnuyla. Bunu, kendisinden önce bir eli olmaksızın kendisinden iyilik istenene söyler; kendisine kötülük edene de, onun iyiliğini istediğinde yahut onun lehine kendisinden istenildiğinde de söyler.

**مده** : Leys dedi: **المَدْه** **المَدْح**’a benzer; ancak **المَدْه** güzellik ve heyetin vasfındadır; **المدح** ise her şeyde geneldir. Ru’be dedi ki:
لله درّ الغانيات المُدَّهِ
Başkası dedi: **المَدْح** ve **المَدْه** birdir; **الحاء** **هاء** ile değiştirilmiştir. Denir ki: Falan, kendisinde olmayanla **يتمدَّه** eder ve **يتَمتَّه** eder; sanki bununla övülmesini ister. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
تَمَدَّهي ما شئتِ أن تمَدَّهِي
فلست موهَوْئِي ولا ما أَشْتَهِي
**هَوْئِي**: **هَمِّي**.

Nadr, Halîl b. Ahmed’den rivayet etti: O dedi ki: “Onu, yüzüne karşı **مَدَهْتُه**; gıyabında **مَدَحْتُه**.”

**دمه** : Leys dedi: **الدَّمَه**: kumun hararetinin şiddetidir. Şu beyti okudu:
ظَلَّتْ على شُزُنٍ في دامِهٍ دَمِهٍ
كأنه من أُوارِ الشَّمْس مَرعُونُ
Dedi: “Kum **ادْمَوْمَهَ** etti” denir; Leys’ten başkası için **دَمِه** işitmedim. Delil getirdiği beyti de bilmiyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والميم وما يثلثهما)([1])
(همن) الهاء والميم والنون ليس بشيء. فأمّا المُهيمِن، وهو الشاهد فليس من هذا، إنَّما هو من باب أمن([2])، والهاء مبدلة من همزة.
(همي) الهاء والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على ذَهابِ شيءٍ على وَجهه. وهَمَى الماءُ: سال. وهَمَتِ الماشيةُ تَهمِي: ذهبَتْ على وجهها لِرَعيٍ أو غيرِه.
وفي الحديث: "إنَّا نُصيبُ هَوامِيَ الإبل": الضَّوالّ.
وإذا همز([3])* تغيَّر المعنى. تقول: تهمّأ الثّوبُ: بلِي.
(همج) الهاء والميم والجيم: أصلٌ يدلُّ على اختلاطٍ واضطراب. فالهامج: المتروك يموجُ بعضُهُ في بعض. قال:
* يَعيثُ فيه هَمَجٌ هامجُ([4]) *
وقول أبي ذؤيب:
* موَلَّعة بالطُّرَّتينِ هَمِيجُ([5]) *
فيقال: الهميج: كلُّ لونينِ اختَلَطا.
ومن الباب الهَمَج: البَعوض، ويقال لرُذَالِ النَّاس الهَمَج تشبيهاً. والهَمَجُ: الدَّبَا من الجراد. [و] يقال: أهْمَجَ الفرسُ إهماجاً: اضطرَبَ في جَريِه. والهَمَج: الجُوع، لما يعتري صاحبَه من الاختلاط والاضطراب. قال:
* قد هَلكَتْ جارتُنا من الهَمَجْ([6]) *
وهمَجَت الإبل، ورَدَت الماء فَشرِبَتْ منه. ويقال: الهَمَجَة: الشَّاة المهزولة، كأنها شُبِّهت بالبَعوضة.
(همد) الهاء والميم والدال: أصلٌ يدلُّ على خمودِ شيء. وهَمَدت النار: طَفِئَتْ البَتّة. وأرضٌ هامدة: لا نباتَ بها([7]). ونباتٌ هامد: يابس. والإهماد: الإقامة بالمكان.
ومما شذَّ عن هذا الباب قول من قال: إنَّ الإهماد: السُّرعة في المَشْي. قال:
* ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ([8]) *
(همذ) الهاء والميم والذال، يدلُّ على سُرعة. يقال الهَماذِيُّ: السُّرعة. [و] هَماذِيُّ المطرِ: شِدَّته.
(همر) الهاء والميم والراء: أصلٌ يدلُّ على صَبٍّ وانصباب. وهَمَر دمْعه. وهَمَرَ الدّمعُ وانهمَرَ: سالَ. وفلانٌ يُهامِر الشَّيء، إذا أخذه جَرْفا. وهَمَر في كلامِهِ: أكثَرَ. وهو مِهمارٌ، أي كثير الكلام. وهَمَر له من مالِهِ، كأنَّه صَبّه له صَبَّاً.
(همز) الهاء والميم والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضَغْطٍ وعَصْر. وهمَزْت الشَّيءَ في كفِّي. ومنه الهَمز في الكلام، كأنَّه يَضْغَط الحرف. ويقولون: همزَ بِهِ الأرض([9]). وقوسٌ هَمْزَى: شديدةُ الدَّفعِ للسَّهم. والهمَّاز: العَيَّاب، وكذا الهُمَزَة. قال:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت الهامزُ اللُّمَزَهْ([10])
وَهمْزُ الشَّيطان كالمُوتَة تَغلِبُ على قَلْب الإنسان تَذهب به.
(همس) الهاء والميم والسين يدلُّ على خَفاءِ صَوتٍ وحِسٍّ. منه الهَمْس: الصَّوت الخفِيّ. وهَمْسُ الأقدام أخفَى ما يكونُ من وطءِ القدَم. وأمَّا قولُهم الهَمَّاس: الأسَد الشَّديد، فمِنْ هذا عندنا أيضاً، لأنّه إنَّما يُراد به هَمْسُه إمَّا في وَطْئه وإمَّا في عَضِّه. قال:
* عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاسْ([11]) *
(همش) الهاء والميم والشين: أصلٌ يدلُّ على سرعةِ عملٍ أو كلام. يقولون: الهَمِش([12]): السَريع العَمَلِ بأصابِعِه. وامرأةٌ هَمشَى الحديثِ، إذا تسرَّعَتْ فيه. قال:
أيَّام زينب لا خفيفٌ حِلْمُها *** هَمَشَى الحديثِ ولا رَوَادٌ سَلْفَعُ
والهَمْش: حلبٌ بسرعة. والهَمش: الصَّوت والجَلَبة.
(همط) الهاء والميم والطاء ليس بأصلٍ، إلا أنّهم يقولون: هَمَطَ: خَلَطَ بين الباطِل والظُّلم. وأهمَطَ عِرْضَ فلانٍ: شَتَمه.
(همع) الهاء والميم والعين. يدلُّ على سَيلانِ شيء. وهَمَعَت العينُ: سالَ دمعُها. وتهمَّعَ الرَّجلُ: تباكى([13]). وسحابٌ هَمِع: ماطر. ويقال: الهِمْيَع: الموتُ الوَحِيّ([14]).
(همق) الهاء والميم والقاف: كلمة واحدة. يقولون: كَلأٌ هَمِقٌ: هَشٌّ.
(همك) الهاء والميم والكاف: كلمةٌ واحدة. انهمَكَ في الأمر: جَدَّ ولَجّ.
(همل) الهاء والميم واللام: أصلٌ واحد. أهْمَلْتُ الشّيء، إذا خلَّيتَ بينه وبين نَفْسِهِ. والهَمَلُ: السُّدَى([15]). والهَمَل: المال لا مانعَ لـه. وهمَلَت العينُ، مثل هَمَرَتْ. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------__
([1]) ورد هذا الباب في الأصل متأخراً عن الباب الذي يليه، فقدمته طبقاً لمنهج ابن فارس. وقد جاء في المجمل في ترتيبه الطبيعي كما أثبت.
([2]) في الأصل: "أمين".
([3]) هذه نهاية صفحة 752 من الأصل. وأحب أن أنبه أن أرقام صفحات الأصل أصابه بعض اضطراب بناء على التعديل الذي أشرت إليه قريباً. فالمواد من (هنم) إلى (هنق) هي تابعة لرقم 752 من الأصل لا لرقم 753.
([4]) الحارث بن حلزة اليشكري في اللسان (همج، رقح) والبيان (3: 303) وصدره:
* يترك ما رقح من عيشه *
([5]) صدره في ديوان الهذليين (1: 59) واللسان (همج):
* كأن ابنة السهمي يوم لقيتها *
([6]) أنشده في اللسان (بذج) منسوباً إلى أبي محرز المحاربي. وهو بدون نسبة في اللسان (همج) ومجالس ثعلب 585 والحيوان (5: 501) والميداني (1: 261) والأضداد 279. وقد سبق في (بذج).
([7]) في الأصل: "لها"، وأثبت ما في المجمل.
([8]) لرؤبة بن العجاج. اللسان (همد).
([9]) في الأصل "همزته الأرض"، تحريف، وفي المجمل: "وهمز به الأرض: ضرب". وفي القاموس: "وهمزت به الأرض: صرعته". ولم يرد في اللسان.
([10]) وكذا ورد في إصلاح المنطق 475. وأنشد عجزه في المجمل. ورواية اليبت في اللسان (همز):
إذا لقيتك في شحط تكاشرني *** وأن تغيبت كنت الهامز اللمزه
 ([11]) أنشده في المجمل أيضا.
([12]) الميم مهملة الضبط في الأصل، وضبطت في المجمل بالسكون، وفي اللسان بالكسر.
([13]) في اللسان: "بكى، وقيل تباكى".
([14]) شاهده قول أسامة الهذلي، وقد سبق في (ذعط):
إذا بلغوا مصرهم عوجلوا *** من الموت بالهميع الذاعط
 ([15]) في الأصل: "السد"، صوابه في المجمل واللسان.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve mîm ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)([1])
(**همن**) **الهاء** ve **الميم** ve **النون** bir şey değildir. Amma **المُهيمِن** ise, o şâhiddir; bu bundan değildir; ancak o **أمن** bâbındandır([2]); ve **الهاء** hemzeden بدل edilmiştir.
(**همي**) **الهاء** ve **الميم** ve illetli harf, bir şeyin kendi vechi üzere gitmesine delâlet eder. Ve **هَمَى الماءُ**: aktı. Ve **هَمَتِ الماشيةُ تَهمِي**: otlamak yahut başkası için kendi vechi üzere gitti.
Ve hadîste: "إنَّا نُصيبُ **هَوامِيَ الإبل**": başıboş kalanlar.
Ve hemzelendiği vakit([3])* mânâ değişir. Dersin ki: **تهمّأ الثّوبُ**: eskidi.
(**همج**) **الهاء** ve **الميم** ve **الجيم**: bir asıl; karışıklık ve ıztırâba delâlet eder. Artık **الهامج**: terk edilmiş olan; onun bir kısmı bir kısmı içinde dalgalanır. Dedi:
* يَعيثُ فيه **هَمَجٌ هامجُ**([4]) *
Ve Ebû Züeyb’in sözü:
* موَلَّعة بالطُّرَّتينِ **هَمِيجُ**([5]) *
Böylece denir: **الهميج**: karışan her iki renk.
Ve bâbdan **الهَمَج**: sivrisinek; ve halkın rezillerine benzetme olarak **الهَمَج** denir. Ve **الهَمَجُ**: çekirgeden **الدَّبَا**. [Ve] denir: **أهْمَجَ الفرسُ إهماجاً**: koşusunda ıztırâb etti. Ve **الهَمَج**: açlık; sahibine karışıklık ve ıztırâb arız olduğundan. Dedi:
* قد هَلكَتْ جارتُنا من **الهَمَجْ**([6]) *
Ve **همَجَت الإبل**: suya vardı da ondan içti. Ve denir: **الهَمَجَة**: zayıf koyun; sanki sivrisineğe benzetilmiştir.
(**همد**) **الهاء** ve **الميم** ve **الدال**: bir asıl; bir şeyin sönüklüğüne delâlet eder. Ve **هَمَدت النار**: büsbütün söndü. Ve **أرضٌ هامدة**: onda bitki yoktur([7]). Ve **نباتٌ هامد**: kuru. Ve **الإهماد**: mekânda ikamet etmektir.
Ve bu bâbdan şâz olan şey: söyleyenin şu sözü: **الإهماد**: yürüyüşte sürattir. Dedi:
* ما كانَ إلاَّ طَلَقُ **الإهمادِ**([8]) *
(**همذ**) **الهاء** ve **الميم** ve **الذال** sürate delâlet eder. Denir: **الهَماذِيُّ**: sürat. [Ve] **هَماذِيُّ المطرِ**: onun şiddeti.
(**همر**) **الهاء** ve **الميم** ve **الراء**: bir asıl; dökme ve dökülmeye delâlet eder. Ve **هَمَر دمْعه**. Ve **هَمَرَ الدّمعُ** ve **انهمَرَ**: aktı. Ve falan kimse **يُهامِر الشَّيء**; onu kapıp götürerek aldığı vakit. Ve **هَمَر في كلامِهِ**: çoğalttı. Ve o **مِهمارٌ**dur; yani çok konuşan. Ve **هَمَر له من مالِهِ**; sanki onu ona dökercesine döktü.
(**همز**) **الهاء** ve **الميم** ve **الزاء** basınç ve sıkmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **همَزْت الشَّيءَ في كفِّي**. Ve ondan, sözde **الهَمز**; sanki harfi sıkıştırır. Ve derler: **همزَ بِهِ الأرض**([9]). Ve **قوسٌ هَمْزَى**: oka şiddetli itişlidir. Ve **الهمَّاز**: ayıplayıcı; ve bunun gibi **الهُمَزَة**. Dedi:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت **الهامزُ اللُّمَزَهْ**([10])
Ve **وَهمْزُ الشَّيطان** **كالمُوتَة**; insanın kalbi üzerine galip gelir; onu götürür.
(**همس**) **الهاء** ve **الميم** ve **السين** ses ve hissin gizliliğine delâlet eder. Ondan **الهَمْس**: gizli ses. Ve **هَمْسُ الأقدام** ayağın basışından olabildiğince daha gizlidir. Amma onların **الهَمَّاس** sözü: şiddetli aslan; bu da katımızda bundandır; çünkü onunla ancak onun **هَمْسُه** murad edilir; ya basışında ya da ısırışında. Dedi:
* عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ **هَمّاسْ**([11]) *
(**همش**) **الهاء** ve **الميم** ve **الشين**: bir asıl; bir işin yahut sözün süratine delâlet eder. Derler: **الهَمِش**([12]): parmaklarıyla hızlı iş gören. Ve bir kadın **هَمشَى الحديثِ**; onda acele ettiği vakit. Dedi:
أيَّام زينب لا خفيفٌ حِلْمُها *** **هَمَشَى الحديثِ** ولا رَوَادٌ سَلْفَعُ
Ve **الهَمْش**: hızlı sağma. Ve **الهَمش**: ses ve gürültü.
(**همط**) **الهاء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir; ancak onlar derler: **هَمَطَ**: bâtıl ile zulmü birbirine karıştırdı. Ve **أهمَطَ عِرْضَ فلانٍ**: ona sövdü.
(**همع**) **الهاء** ve **الميم** ve **العين**. Bir şeyin akmasına delâlet eder. Ve **هَمَعَت العينُ**: onun yaşı aktı. Ve **تهمَّعَ الرَّجلُ**: ağlar gibi yaptı([13]). Ve **سحابٌ هَمِع**: yağmurlu. Ve denir: **الهِمْيَع**: ani ölüm([14]).
(**همق**) **الهاء** ve **الميم** ve **القاف**: tek bir kelime. Derler: **كَلأٌ هَمِقٌ**: gevrek.
(**همك**) **الهاء** ve **الميم** ve **الكاف**: tek bir kelime. **انهمَكَ في الأمر**: ciddiyet gösterdi ve inat etti.
(**همل**) **الهاء** ve **الميم** ve **اللام**: tek bir asıl. **أهْمَلْتُ الشّيء**; onu kendi nefsiyle baş başa bıraktığın vakit. Ve **الهَمَلُ**: başıboş([15]). Ve **الهَمَل**: onu engelleyen olmayan mal. Ve **همَلَت العينُ**; **هَمَرَتْ** gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------__
([1]) Bu bâb aslında kendisinden sonra gelen bâbdan daha sonra gelmiştir; onu İbn Fâris’in yöntemine göre öne aldım. Ve **المجمل**’de tabiî tertibinde, tesbit ettiğim üzere gelmiştir.
([2]) Asılda: "أمين".
([3]) Bu, aslın 752. sayfasının sonudur. Ve şunu uyarmayı severim ki aslın sayfa numaralarına, az önce işaret ettiğim düzeltmeye binaen bir miktar karışıklık isabet etmiştir. Artık (**هنم**)’den (**هنق**)’ye kadar olan maddeler, aslın 753 numarasına değil 752 numarasına tâbidir.
([4]) Hâris b. Hilze el-Yeşkürî; **اللسان**’da (**همج**، **رقح**) ve **البيان**’da (3: 303); ve صدرُه:
* يترك ما رقح من عيشه *
([5]) صدرُه **ديوان الهذليين**’de (1: 59) ve **اللسان**’da (**همج**):
* كأن ابنة السهمي يوم لقيتها *
([6]) Onu **اللسان**’da (**بذج**) Ebû Muhriz el-Muhâribî’ye nisbetli olarak inşâd etti. Ve **اللسان**’da (**همج**) ve **مجالس ثعلب** 585 ve **الحيوان** (5: 501) ve el-Meydânî (1: 261) ve **الأضداد** 279’da nisbet olmaksızın vardır. Ve (**بذج**)’de daha önce geçti.
([7]) Asılda: "لها"; ve **المجمل**’de olanı tesbit ettim.
([8]) Ru’be b. el-Accâc’ındır. **اللسان** (**همد**).
([9]) Asılda "همزته الأرض" vardır; tahriftir. Ve **المجمل**’de: "وهمز به الأرض: ضرب". Ve **القاموس**’ta: "وهمزت به الأرض: صرعته". Ve **اللسان**’da vârid olmamıştır.
([10]) Ve böylece **إصلاح المنطق** 475’te vârid olmuştur. Ve onun عجز’ini **المجمل**’de inşâd etti. Ve **اللسان** (**همز**)’da el-Yebt rivayeti:
إذا لقيتك في شحط تكاشرني *** وأن تغيبت كنت الهامز اللمزه
 ([11]) Onu **المجمل**’de de inşâd etti.
([12]) **الميم** asılda ضبطtan ihmâl edilmiştir; ve **المجمل**’de sükûn ile, **اللسان**’da kesre ile ضبط ettim.
([13]) **اللسان**’da: "بكى، وقيل تباكى".
([14]) Şâhidi Üsâme el-Hüzelî’nin sözüdür; ve (**ذعط**)’ta daha önce geçti:
إذا بلغوا مصرهم عوجلوا *** من الموت بالهميع الذاعط
 ([15]) Asılda: "السد"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: همدت النار: طفئت، ومنه: أرض هامدة: لا نبات فيها، ونبات هامد: يابس. قال تعالى: ﴿وترى الأرض هامدة﴾ [الحج/5] والإهماد: الإقامة بالمكان كأنه صار ذا همد، وقيل: الإهماد السرعة؛ فإن يكن ذلك صحيحا فهو كالإشكاء في كونه تارة لإزالة الشكوى، وتارة لإثبات الشكوى.

##### Türkçe

- Denilir: **همدت النار**: söndü; ondan: **أرض هامدة**: içinde bitki olmayan (yer); ve **نبات هامد**: kuru. Yüce Allah dedi ki: **﴿وترى الأرض هامدة﴾** [الحج/5]. Ve **الإهماد**: sanki **همد** sahibi olmuş gibi, mekânda ikamet etmektir; ve denildi: **الإهماد** sürattir; eğer bu sahih olursa, o, **الإشكاء** gibidir; onda, bir defa şikâyeti gidermek için, bir defa da şikâyeti ispat etmek içindir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه م د
همدت النار تهمد هموداً ورماد هامد‏:‏ قد تلبّد وتغير‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أرض هامدة‏:‏ مقشعرة قد يبس نباتها وتحطّم ونبات وشجر هامد‏:‏ يابس‏.‏
وهمد القوم وخمدوا‏:‏ ماتوا كما همدت ثمود وأهمدهم الله‏.‏
وأتوا على بني فلان فأهمدوهم‏.‏
وأهمد فلانٌ الأمر‏:‏ أماته‏.‏
وثمرة هامدة‏:‏ اسودّت وتعفّنت‏.‏
وهمد الثوب وهمد إذا بلي من طول الطّيّ فإذا مسسته تناثر وثوب هامد وثياب همّد‏.‏

##### Türkçe

ه م د
**همدت النار تهمد هموداً ورماد هامد**: ateş söndü; söner; sönüş (ile); ve sönmüş kül: (yani) katılaşıp topaklanmış ve değişmiş (olmuştur).
Ve mecazdan: **أرض هامدة**: ürpermiş; bitkisi kuruyup kırılmış (olan). Ve **نبات وشجر هامد**: kuru.
Ve **همد القوم وخمدوا**: öldüler; tıpkı Semûd’un sönmesi gibi; ve Allah onları söndürdü (öldürdü).
Ve falan oğullarının üzerine geldiler de onları söndürdüler (öldürdüler).
Ve **أهمد فلانٌ الأمر**: onu öldürdü (ortadan kaldırdı).
Ve **ثمرة هامدة**: karardı ve çürüdü.
Ve **همد الثوب وهمد**: uzun süre katlamadan dolayı eskidi; onu dokunduğunda dağılıp saçılır; ve **ثوب هامد** ve **ثياب همّد**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَمْدَةُ: السَّكْتةُ. هَمَدَتْ أَصواتُهم أَي سكَنَتْ. ابن سيده: هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً، فهو هامِدٌ وهَمِدٌ وعَمِيدٌ: مات. وأَهْمَدَ: سَكَتَ على ما يَكْرَه؛ قال الراعي:
وإِني لأَحْمي الأَنْفَ مِن دونِ ذِمَّتي،
إِذا الدَّنِسُ الواهِي الأَمانةِ أَهْمَدا
الليث: الهُمُودُ الموتُ، كما هَمَدَتْ ثمودُ. وفي حديث مصعب بن عمير: حتى كاد يَهْمُدُ من الجوعِ أَي يَهْلِكُ. وهَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُمُوداً: طُفِئَتْ طُفُوءاً وذهبت البتة فلم يَبِنْ لها أَثَر، وقيل: هُمُودُها ذَهابُ حرارتِها. ورَمادٌ هامِدٌ: قد تغيَّر وتَلَبَّدَ. والرّماد الهامِدُ: البالي المُتَلَبِّدُ بعضه على بعض. الأَصمعي: خَمَدَتِ النارُ إِذا سكَن لَهَبُها، وهَمَدَتْ هُمُوداً إِذا طُفِئَت البتة. فإِذا صارت رَماداً قيل: هَبا يَهْبُو، وهو هابٍ. ونباتٌ هامِدٌ: يابس. وهَمَدَ شجرُ الأَرض أَي بَلِيَ وذهَب. وشجرة هامدةٌ: قد اسودّت وبَلِيَتْ. وثَمَرَةٌ هامدةٌ إِذا اسودّت وعَفِنَتْ. وترى الأَرض هامدةً أَي جافَّة ذات تُراب. وأَرضٌ هامدة: مُقْشَعِرّة لا نبات فيها إِلا اليابس المُتَحَطِّم، وقد أَهْمَدَها القَحْطُ. وفي حديث عليّ: أَخرَجَ من
(* قوله «أخرج من» كذا
بالأصل، والذي في النهاية أخرج به من ولعل المعنى أخرج به أي بالماء.) هَوامِدِ الأَرض النباتَ؛ الهامِدةُ: الأَرضُ المُسْتَنّة، وهُمُودُها: أَن لا يكون فيها حياةٌ ولا نَبْت ولا عُود ولم يصبها مطر. والهامد من الشجر: اليابس. وهَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُمُوداً: تَقَطَّع وبليَ، وهو من طول الطسّ تنظر إِليه فتحسَبه صحيحاً فإِذا مَسِسْتَه تَناثَر من البِلى، وقيل: الهامِدُ البالي من كل شيء. ورُطبةٌ هامِدةٌ إِذا صارت قَشِرةً وصَقِرةً. وأَهْمَدَ في المكان: أَقام. والإِهمادُ: الإِقامةُ؛ قال رؤبةُ بن العجاج:
لَمَّا رَأَتْني راضِياً بالإِهمادْ،
كالكُرَّزِ المَرْبوطِ بعيْنَ الأَوْتادْ.
يقول: لما رأَتني راضياً بالجلوس لا أَخرج ولا أَطلب كالبازي الذي كُرِّزَ أُسْقِطَ ريشُه، وأَهْمَدَ في السير أَسرع؛ قال: وهذا الحرف من الأَضْدادِ. ابن سيده: والإِهمادُ السُّرْعةُ. وقال غيره: السرعة في السير؛ قال: فهو من الأَضداد، قال رؤَبة بن العجاج:
ما كانَ إِلاَّ طَلَقُ الإِهْماد،
وكَرُّنا بالأَغْرُبِ الجِياد
حتى تَحاجَزْنَ عنِ الرُّوّاد،
تَحاجُزَ الرِّيِّ ولم تَكاد
والطَّلَق: الشَّوْطُ؛ يقال: عَدا الفرس طَلَقاً أَو طلَقين، كما تقول: شَوْطاً أَو شَوْطين. والأَغْرُبُ: جمع غَرْب، وهي الدول الكبيرة، أَي تابَعُوا الاستقاءَ بالدِّلاءِ حتى رَوِيَتْ. وأَهْمَدَ الكلبُ أَي أَحضَرَ. ويقال للهامد: هَمِيدٌ. يقال: أَخذَنا المُصَدِّقُ بالهَمِيدِ أَي بما مات من الغنم. ابن شميل: الهَمِيدُ المال المكتوب على الرجل في الدِّيوان فيقال: هاتوا صدَقَتَه وقد ذهب المالُ. يقال: أَخَذَنا الساعِي بالهَمِيد.
ابن بُزُرج: أَهْمَدوا في الطّعامِ أَي اندفعوا فيه. وهَمْدانُ: قَبِيلةٌ من اليمن.

##### Türkçe

**الهَمْدَةُ**: susma. **هَمَدَتْ أَصواتُهم** yani sakinleşti.

İbn Sîde: **هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً**; o hâlde o **هامِدٌ** ve **هَمِدٌ** ve **عَمِيدٌ**: öldü. Ve **أَهْمَدَ**: hoşlanmadığı şeye karşı sustu; er-Râʿî dedi ki:

وإِني لأَحْمي الأَنْفَ مِن دونِ ذِمَّتي،
إِذا الدَّنِسُ الواهِي الأَمانةِ أَهْمَدا

el-Leys: **الهُمُودُ** ölümdür; tıpkı **هَمَدَتْ ثمودُ** gibi. Musʿab b. ʿUmeyr hadîsinde: “açlıktan neredeyse **يَهْمُدُ**” yani helâk olur. Ve **هَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُمُوداً**: tamamen söndü, bir sönüşle söndü ve bütünüyle gitti; ona bir iz görünmedi; ve denildi ki: onun **هُمُودُها**’sı, hararetinin gitmesidir. Ve **رَمادٌ هامِدٌ**: değişmiş ve topaklanmıştır. Ve **الرّماد الهامِدُ**: bir kısmı bir kısmı üzerine yığılmış, eskimiş topaklanmış olan.

el-Asmaʿî: **خَمَدَتِ النارُ** alevi sakinleştiği zaman; ve **هَمَدَتْ هُمُوداً** tamamen söndüğü zaman. Artık kül olunca: **هَبا يَهْبُو** denir; o da **هابٍ**’dir. Ve **نباتٌ هامِدٌ**: kuru. Ve **هَمَدَ شجرُ الأَرض** yani eskidi ve gitti. Ve **شجرة هامدةٌ**: kararmış ve eskimiştir. Ve **ثَمَرَةٌ هامدةٌ**: karardığı ve çürüdüğü zaman. Ve yeri **هامدةً** görürsün: yani toprağı olan, kurumuş. Ve **أَرضٌ هامدة**: ürpermiş gibi, içinde bitki yoktur; ancak kırılıp dökülen kuru olan vardır; kıtlık onu **أَهْمَدَها** etmiştir.

ʿAlî hadîsinde: “**أَخرَجَ من**
(* «أخرج من» sözü asılda böyle; Nihâye’de olan “أخرج به من”dur; muhtemelen mânâ: onunla, yani su ile çıkardı.)
**هَوامِدِ الأَرض**’den bitkiyi çıkardı”; **الهامِدةُ**: sertleşmiş yer; onun **هُمُودُها**’sı: onda hayat, ne bitki ne de odun bulunmaması ve ona yağmur isabet etmemiş olmasıdır. Ağaçtan **الهامد**: kuru olan.

Ve **هَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُمُوداً**: parçalandı ve eskidi; bu, uzun süre asılı kalmaktan dolayıdır; ona bakarsın da onu sağlam sanırsın; sonra ona dokunduğunda eskilikten dağılır; ve denildi ki: **الهامِدُ** her şeyden eskimiş olandır. Ve **رُطبةٌ هامِدةٌ**: kabuk hâline ve sertleşmiş hâle geldiği zaman.

Ve **أَهْمَدَ في المكان**: ikamet etti. Ve **الإِهمادُ**: ikamet; Ruʾbe b. el-ʿAccâc dedi ki:

لَمَّا رَأَتْني راضِياً بالإِهمادْ،
كالكُرَّزِ المَرْبوطِ بعيْنَ الأَوْتادْ.

Der ki: beni oturmaya razı, çıkmayan ve aramayan olarak görünce; tıpkı **البازي** gibi ki **كُرِّزَ**: tüyü dökülmüş. Ve **أَهْمَدَ في السير**: hızlandı; dedi ki: bu harf zıt anlamlılardandır. İbn Sîde: **الإِهمادُ** sürattir. Başkası dedi ki: yürüyüşte sürat; dedi ki: o zıt anlamlılardandır; Ruʾbe b. el-ʿAccâc dedi ki:

ما كانَ إِلاَّ طَلَقُ الإِهْماد،
وكَرُّنا بالأَغْرُبِ الجِياد
حتى تَحاجَزْنَ عنِ الرُّوّاد،
تَحاجُزَ الرِّيِّ ولم تَكاد

Ve **الطَّلَق**: koşu; denir ki: at **طَلَقاً** yahut **طلَقين** koştu; tıpkı “**شَوْطاً** yahut **شَوْطين**” dediğin gibi. Ve **الأَغْرُبُ**: **غَرْب**’ın çoğuludur; o da büyük kovalar/dolaplardır; yani kovalarla su çekmeyi sürdürdüler, nihayet sulandılar. Ve **أَهْمَدَ الكلبُ** yani getirdi/hazır etti.

Ve **الهامد** için **هَمِيدٌ** denir. Denir ki: **أَخذَنا المُصَدِّقُ بالهَمِيدِ** yani koyundan ölmüş olanla. İbn Şumeyl: **الهَمِيدُ** divanda adamın üzerine yazılmış maldır; denir ki: onun sadakasını getirin; hâlbuki mal gitmiştir. Denir ki: **أَخَذَنا الساعِي بالهَمِيد**.

İbn Buzurc: **أَهْمَدوا في الطّعامِ** yani onda ileri atıldılar. Ve **هَمْدانُ**: Yemen’den bir kabiledir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه م د * * هَمَدَتِ * النار طَفِئت وذهبت البتة وبابه دخل وأرض * هَامِدَةٌ * لا نبات بها

##### Türkçe

* ه م د * * **هَمَدَتِ** * ateş: söndü ve bütünüyle gitti; onun bâbı **دخل**’dir. Ve (bunun gibi) yer: * **هَامِدَةٌ** *; onda bitki yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهمود، بالضم: الموت والهلاك، كما همدت ثمود، قاله الليث، وهو مجاز، كما في الأساس، وفي المحكم: همد يهمد همودا فهو هامد وهميدق: مات. وفي حديث مصعب بن عمير حتى كاد أن يهمد من الجوع أي يهلك، الهمود: طفوء النار، وقد همدت تهمد: ذهبت البتة فلم يبن لها أثر. أو همودها: ذهاب حرارتها. وقال الأصمعي: خمدت النار، إذا سكن لهبها، وهمدت همودا إذا طفئت البتة، فإذا صارت رمادا قيل: هبا يهبو، وهو هاب. من المجاز: الهمود: تقطع الثوب وبلاه، وهو من طول الطي، تنظر إليه فتحسبه صحيحا، فإذا مسسته تناثر من البلى، كالهمد، بفتح فسكون، ثوب هامد، وثياب همد. الهمود في الأرض: أن لا يكون بها، وفي بعض النسخ: فيها حياة ولا عود ولا نبءتق، ولا أصابها مطرق، وهمد شجر الأرض، أي بلي وذهب.  وترى الأرض هامدة  أي جافة ذات تراب. وأرض هامدة: مقشعرة لا نبات فيها، إلا اليابس المتحطم، وقد أهمدها القحط، وهو مجاز، وفي حديث علي أخرج من هوامد الأرض النبات. والإهماد: الإقامة وأهمد في المكان: أقام، قال رؤبة بن العجاج:
  لما رأتني راضيا بالإهمـاد                      كالكرز المربوط بين الوتاد يقول: لما رأتني راضيا بالجلوس لا أخرج ولا أطلب، كالبازي الذي كرز، أي أسقط ريشه، قال ابن سيده: الإهماد: السرعة، وقال غيره: السرعة في السير، وهو ضد، يقال: أهمد في السير: أسرع قال رؤبة:
  ما كان إلا طلق الإهماد
  وكرنا بالأغرب الجـياد
  حتى تحاجزن عن الرواد
  تحاجز الري ولم تكـاد قلت: ومن ذلك أهمد الكلب، أي أحضر، عن ابن بزرج: الإهماد: الاندفاع في الطعام، وقد أهمدوا فيه: اندفعوا. الإهماد: السكون، وهو أن لا يبرح، أيضا: التسكين، وقالوا الهمدة: السضكتة، يقال: همدت أصواتهم، أي سكنت، الإهماد: السكوت على ما يكره، قال الراعي:
  وإني لأحمي الأنف من دون ذمتيإذا الدنس الواهي الأمانة أهمدا والهامد: البالي المسود المتغير، يقال: شجرة هامدة، إذا اسودت وبليت، وثمرة هامدة، إذا اسودت وعفنت، وهو مجاز، ورطبة هامدة إذا صارت قشرة وصقرة، وهو مجاز. ورماد هامد: بال متلبد بعضه على بعض، وقيل: الهامد: البالي من كل شيء. الهامد اليابس من النبات ومن الشجر، الهامد من المكان: ما لا نبات به، قد أهمده القحط، جمعه الهوامد. وهمدان، بفتح فسكون، قبيلة باليمن من حمير، واسمه أوسله بن مالك بن زيد بن أوسلة بن ربيعة بن الخيار بن مالك بن زيد بن كهلان بن سبأ، النسبة همداني، على لفظها، والعقب منه في جشم بن خيران بن نوف بن همدان، والعقب من جشم في فخذين لصلبه: بكيل وحاشد، فمن بكيل في دومان وسوران وخيران، ومن حاشد في سبيع بن سبع بن صعب بن معاوية بن كثير ابن مالك بن جشم بن حاشد، ولهم بطون متسعة باليمن. والهميد: المال المكتوب عليءك في الديوان، فيقال: هاتوا صدقته وقد ذهب المال، يقال: أخذنا الساعي بالهميد، قاله ابن شميل، أي بما مات من الغنم والإبل. وهمد، محركة: ماء لضبة هكذا أورده ياقوت في المعجم والصاغاني. ومما يستدرك عليه: أهمد فلان الأمر: أماته. وأتوا على قوم فأهمدوهم، أي أماتوهم.

##### Türkçe

**الهمود**، ötre ile: ölüm ve helâk; tıpkı Semûd’un **همدت** olması gibi; bunu Leys söylemiştir; ve bu mecazdır, tıpkı **الأساس**’ta olduğu gibi. **المحكم**’de: **همد يهمد همودا فهو هامد وهميدق**: öldü. Mus‘ab b. Umeyr hadîsinde: “açlıktan neredeyse **يهمد** olacaktı” yani helâk olacaktı. **الهمود**: ateşin sönmesi; ve **همدت تهمد**: bütünüyle gitti, ona bir iz görünmedi. Yahut onun **همودها**’sı: hararetinin gitmesidir. Asma‘î dedi: **خمدت النار**: alevi sakinleştiği zaman; ve **همدت همودا**: bütünüyle söndüğü zaman; artık kül olduğu vakit **هبا يهبو** denir; ve o **هاب**’dır. Mecazdan: **الهمود**: elbisenin parçalanması ve eskimesi; ve o, uzun süre katlı durmaktan olur; ona bakarsın da onu sağlam sanırsın; sonra ona dokunduğunda eskilikten dağılır; **الهمد** gibi, fetha sonra sükûn ile; **ثوب هامد** ve **ثياب همد**. **الهمود**’un yerde olması: onda olmamasıdır; ve bazı nüshalarda: onda hayat, ne geri dönüş, ne de bitki çıkışı yoktur; ve ona yağmur isabet etmemiştir; ve yerin ağacı **همد** oldu, yani eskidi ve gitti. “Ve yeri **هامدة** görürsün” yani kuru, topraklı. Ve **أرض هامدة**: ürpermiş, onda bitki yoktur; ancak kırılıp dökülmüş kuru şey vardır; ve kıtlık onu **أهمدها** etti; ve bu mecazdır. Ali hadîsinde: “yerin **هوامد**’inden bitkiyi çıkar.” **الإهماد**: ikamet etmektir; ve **أهمد في المكان**: ikamet etti. Ru’be b. el-‘Accâc dedi:
  لما رأتني راضيا بالإهمـاد                      كالكرز المربوط بين الوتاد
Yani: oturmaya razı olduğumu, çıkmadığımı ve aramadığımı görünce; tıpkı **البازي** gibi ki **كرز** oldu; yani tüyünü döktü. İbn Sîde dedi: **الإهماد**: sürattir. Başkası dedi: yürüyüşte sürat; ve o zıddır; denir ki: **أهمد في السير**: hızlandı. Ru’be dedi:
  ما كان إلا طلق الإهماد
  وكرنا بالأغرب الجـياد
  حتى تحاجزن عن الرواد
  تحاجز الري ولم تكـاد
Dedim: bundan da **أهمد الكلب**; yani hazır etti, İbn Bezrec’den. **الإهماد**: yemekte atılmadır; ve onda **أهمدوا**: atıldılar. **الإهماد**: sükûndur; ve o, yerinden ayrılmamasıdır. Yine: sakinleştirmedir. Ve **الهمدة** dediler: baygınlıktır; denir ki: **همدت أصواتهم** yani sesleri sakinleşti. **الإهماد**: hoşlanılmayan şeye karşı susmaktır. er-Râ‘î dedi:
  وإني لأحمي الأنف من دون ذمتيإذا الدنس الواهي الأمانة أهمدا
Ve **الهامد**: eskimiş, kararmış, değişmiş olandır; denir ki: **شجرة هامدة**: karardığı ve eskidiği zaman; ve **ثمرة هامدة**: karardığı ve çürüdüğü zaman; ve bu mecazdır. Ve **رطبة هامدة**: kabuk ve sert kabuk hâline geldiği zaman; ve bu mecazdır. Ve **رماد هامد**: eskimiş, birbirinin üstüne yapışmış. Ve denildi: **الهامد**: her şeyden eskimiş olan. **الهامد**: bitkiden ve ağaçtan kuru olan. Mekândan **الهامد**: onda bitki olmayan; kıtlık onu **أهمده** etmiştir; çoğulu **الهوامد**’dir. Ve **همدان**, fetha sonra sükûn ile: Yemen’de Himyer’den bir kabiledir; adı: **أوسله بن مالك بن زيد بن أوسلة بن ربيعة بن الخيار بن مالك بن زيد بن كهلان بن سبأ**; nisbe **همداني**’dir, lafzı üzere; onun nesli **جشم بن خيران بن نوف بن همدان**’dadır; ve **جشم**’den nesil, sulbünden iki kola ayrılır: **بكيل** ve **حاشد**; **بكيل**’den **دومان** ve **سوران** ve **خيران**’dadır; **حاشد**’den **سبيع بن سبع بن صعب بن معاوية بن كثير ابن مالك بن جشم بن حاشد**’dadır; ve onların Yemen’de geniş kolları vardır. Ve **الهميد**: divanda üzerine yazılmış maldır; sonra “sadakasını getirin” denir, hâlbuki mal gitmiştir; denir ki: **أخذنا الساعي بالهميد**; bunu İbn Şümeyl söylemiştir; yani koyun ve deveden ölmüş olanla. Ve **همد**, harekeli: Dabbe’ye ait bir sudur; bunu Yâkût **المعجم**’de ve es-Sâgânî böyle zikretmiştir. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **أهمد فلان الأمر**: onu öldürdü. Ve bir kavmin üzerine geldiler de onları **أهمدوهم** ettiler; yani onları öldürdüler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَمَدَتِ النَّارُ
1 هَمَدَتِ النَّارُ ذ , aor. هَمُدَ , (S, A, L,) inf. n. هُمُودٌ, (S, A, L, K,) The fire became extinguished (As, S, A, L, K) entirely; went out entirely, (As, S, A, L,) none of it remaining: (L:) or lost its heat: (L, K:) when [only] its flame has ceased, you say of it خَمَدَت. (As, L.) ― -b2- هَمَدَ, (M, A, L,) aor. هَمُدَ , (M, L,) inf. n. هُمُودٌ, (M, L, K,) (tropical:) He died; [became extinct;] (M, A, L, K;) perished; (TA;) like as did Thamood; (Lth, A, L;) as also خَمَدَ. (A.) ― -b3- كَاد يَهَمْدُ مِنَ الجُوعِ (tropical:) He nearly perished of hunger. (L.) ― -b4- هَمَدَ, aor. هَمُدَ , (S, A, L,) inf. n. هُمُودٌ (S, L, K) and هَمْدٌ, (L, K,) (tropical:) It (a garment, or piece of cloth,) became dissundered (L, K) and worn-out, (S, A, L, Msb,) by being long folded, (A, L, Msb, K,) so that a person looking at it would imagine it sound, but, when he touched it, would find it fall to pieces. (A, * L, Msb. *) ― -b5- هَمَدَت الرِّيحُ (assumed tropical:) The wind became still. (Msb.) ― -b6- هَمَدَتِ الأَرْضُ, inf. n. هُمُودٌ, (tropical:) The land became lifeless, without herbage, without wood, and without rain. (L, K.) ― -b7- هَمَدَ شَجَرُ الأَرْضِ (tropical:) The trees of the land became worn-out, or wasted; and perished. (L.) ― -b8- هَمَدَتْ أَصْوَاتُهُمْ (assumed tropical:) Their voices became silent. (L.)

اهمد
4 اهمد ذ , inf. n. اِهَمَادٌ, (assumed tropical:) He stilled, or quieted. (K.) ― -b2- He (God, and a man,) killed, or destroyed, a man, or men. (A.) ― -b3- اهمد الأَمْرَ (tropical:) He put an end to the affair. (A.) ― -b4- اهمد القَحْطُ الأَرْضَ (tropical:) Drought rendered the land sterile, so that it contained no herbage but such as was dried up and broken. (L.) ― -b5- اهمد, (inf. n. اِهْمَادٌ, K.) (assumed tropical:) He kept silence in an unpleasant case. (L, K.) ― -b6- اهمد, (S, L,) inf. n. اِهْمَادٌ, (L, K,) He remained, continued, stayed, abode, or dwelt, (S, L, K,) in a place: (S, L:) he was still; (K;) i. e., did not move. (TA.) -A2- اهمد, (S, L) inf. n. اِهْمَادٌ, (L, K,) He hastened, or was quick, (S, L, K,) in going along: (S, L:) thus it bears two contr. significations: (S, L, K:) he (a dog) ran; syn. أَحْضَرَ. (L.) -A3- اهمدوا فِى الطَّعَامِ, (inf. n. اِهْمَادٌ, K,) They fell to eating of the food. (Ibn-Buzurj, L, K. *)

هَمِدٌ
هَمِدٌ ذ : see هَامِدٌ.

هَمْدَةٌ
هَمْدَةٌ ذ (assumed tropical:) Apoplexy: caros: syn. سَكْتَةٌ. (S, L.) ― -b2- [A trance. (See رَقْدَةٌ.)]

همِيدٌ
همِيدٌ ذ (tropical:) Sheep or goats that have died: (L:) or the beasts or the like (مال) that are registered in the government-accounts as due from a man. (ISh, L, K.) You say, آخَذَنَا ??لْهَمِيدِ He (the collector) exacted from us taking for the sheep or goats that had died: (L:) or, taking what was registered as due from us in the governmentaccounts. (ISh, L.) ― -b2- See هَامِدٌ.

هَامِدٌ
هَامِدٌ ذ and ↓ هَمِدٌ and ↓ هَمِيدٌ (tropical:) In a state of death, or extinction]. (M, L.) ― -b2- هَامِدٌ (tropical:) A garment, or piece of cloth, [dissundered and] wornout by being long folded, so as, when touched, to fall to pieces: (A:) or anything old and wornout: (L, Msb:) pl. هُمَّدٌ. (A.) See 1. ― -b3- أَرْضٌ هَامِدَةٌ (tropical:) Land in which is no herbage: (S:) and in the same sense هَامِدٌ is applied to a place: (K:) or sterile land, (A, L,) the herbage of which is dried up and broken, (A,) or containing no herbage except what is dried up and broken: (L:) dry and dusty: pl. هَوَامِدُ. (L.) ― -b4- هَامِدٌ (tropical:) Old and worn-out or wasted, blackened, and changed, [for the worse]. (K.) ― -b5- (tropical:) A tree black and wasted: (L:) or dried up; (A;) as also herbage. (S, L, K.) ― -b6- (tropical:) Fruit black and stinking. (A, L.) ― -b7- (tropical:) A date just ripe, thickskinned and yellow. (TA.) رَمَادٌ هَامِدٌ Ashes [in a state of extinction or] wasted, (L,) and compacted together, and changed in appearance. (A, L.)

هَمْدَةٌ
هَمْدَةٌ ذ A trance: so rendered voce رَقْدَةٌ.

##### Türkçe

**هَمَدَتِ النَّارُ**
1 **هَمَدَتِ النَّارُ** ذ, muzâri‘i **هَمُدَ**, (S, A, L,) mastar ismi **هُمُودٌ**, (S, A, L, K,) Ateş tamamen sönmüş oldu; bütünüyle söndü, (As, S, A, L,) ondan hiçbir şey kalmaksızın: (L:) yahut hararetini kaybetti: (L, K:) [yalnız] alevi kesildiği zaman ona **خَمَدَت** dersin. (As, L.) ― -b2- **هَمَدَ**, (M, A, L,) muzâri‘i **هَمُدَ**, (M, L,) mastar ismi **هُمُودٌ**, (M, L, K,) (mecaz:) Öldü; [yok oldu;] (M, A, L, K;) helâk oldu; (TA;) Semûd’un helâk olduğu gibi; (Lth, A, L;) ve ayrıca **خَمَدَ** gibi. (A.) ― -b3- **كَاد يَهَمْدُ مِنَ الجُوعِ** (mecaz:) Açlıktan neredeyse helâk oluyordu. (L.) ― -b4- **هَمَدَ**, muzâri‘i **هَمُدَ**, (S, A, L,) mastar ismi **هُمُودٌ** (S, L, K) ve **هَمْدٌ**, (L, K,) (mecaz:) O (bir elbise yahut bir kumaş parçası) (L, K) yırtılmış oldu ve eskidi, (S, A, L, Msb,) uzun süre katlı durması sebebiyle, (A, L, Msb, K,) öyle ki ona bakan bir kimse onu sağlam zanneder; fakat ona dokunduğu vakit onun parça parça döküldüğünü bulur. (A, * L, Msb. *) ― -b5- **هَمَدَت الرِّيحُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Rüzgâr durgunlaştı. (Msb.) ― -b6- **هَمَدَتِ الأَرْضُ**, mastar ismi **هُمُودٌ**, (mecaz:) Yer cansızlaştı; ot olmaksızın, odun olmaksızın ve yağmur olmaksızın. (L, K.) ― -b7- **هَمَدَ شَجَرُ الأَرْضِ** (mecaz:) Yerin ağaçları eskidi yahut zayıflayıp tükendi; ve helâk oldu. (L.) ― -b8- **هَمَدَتْ أَصْوَاتُهُمْ** (mecaz olduğu varsayılan:) Sesleri sustu. (L.)

**اهمد**
4 **اهمد** ذ, mastar ismi **اِهَمَادٌ**, (mecaz olduğu varsayılan:) Sakinleştirdi yahut susturdu. (K.) ― -b2- O (Allah ve bir adam) bir adamı yahut adamları öldürdü yahut yok etti. (A.) ― -b3- **اهمد الأَمْرَ** (mecaz:) İşi sona erdirdi. (A.) ― -b4- **اهمد القَحْطُ الأَرْضَ** (mecaz:) Kıtlık yeri kısır kıldı; öyle ki onda kuruyup kırılmış olandan başka ot bulunmaz oldu. (L.) ― -b5- **اهمد**, (mastar ismi **اِهْمَادٌ**, K.) (mecaz olduğu varsayılan:) Hoş olmayan bir durumda suskun kaldı. (L, K.) ― -b6- **اهمد**, (S, L,) mastar ismi **اِهْمَادٌ**, (L, K,) Bir yerde kaldı, devam etti, durdu, ikamet etti yahut oturdu, (S, L, K,) bir yerde: (S, L:) sakin oldu; (K;) yani hareket etmedi. (TA.) -A2- **اهمد**, (S, L) mastar ismi **اِهْمَادٌ**, (L, K,) Yürüyüşte acele etti yahut çabuk oldu, (S, L, K,) ilerleyişte: (S, L:) böylece iki zıt manaya gelir: (S, L, K:) o (bir köpek) koştu; eş anlamlısı **أَحْضَرَ**. (L.) -A3- **اهمدوا فِى الطَّعَامِ**, (mastar ismi **اِهْمَادٌ**, K,) Yemeği yemeye koyuldular. (Ibn-Buzurj, L, K. *)

**هَمِدٌ**
**هَمِدٌ** ذ: bk. **هَامِدٌ**.

**هَمْدَةٌ**
**هَمْدَةٌ** ذ (mecaz olduğu varsayılan:) Apopleksi: karos: eş anlamlısı **سَكْتَةٌ**. (S, L.) ― -b2- [Bir trans. (Bk. **رَقْدَةٌ**.)]

**همِيدٌ**
**همِيدٌ** ذ (mecaz:) Ölmüş koyunlar yahut keçiler: (L:) yahut bir adamdan devlet hesaplarında borç olarak kaydedilmiş olan hayvanlar yahut benzeri (مال). (ISh, L, K.) Şöyle dersin: **آخَذَنَا ??لْهَمِيدِ** O (tahsildar) bizden ölmüş koyunlar yahut keçiler için almayı tahsil etti: (L:) yahut devlet hesaplarında bizden borç olarak kaydedilmiş olanı almayı. (ISh, L.) ― -b2- bk. **هَامِدٌ**.

**هَامِدٌ**
**هَامِدٌ** ذ ve ↓ **هَمِدٌ** ve ↓ **هَمِيدٌ** (mecaz:) Ölüm yahut yok oluş hâlinde. (M, L.) ― -b2- **هَامِدٌ** (mecaz:) Uzun süre katlı durması sebebiyle, dokunulduğunda parça parça dökülecek şekilde [yırtılmış ve] eskimiş bir elbise yahut bir kumaş parçası: (A:) yahut eski ve eskimiş herhangi bir şey: (L, Msb:) çoğulu **هُمَّدٌ**. (A.) bk. 1. ― -b3- **أَرْضٌ هَامِدَةٌ** (mecaz:) İçinde ot bulunmayan yer: (S:) ve aynı manada **هَامِدٌ** bir mekâna da uygulanır: (K:) yahut kısır yer, (A, L,) otu kuruyup kırılmış olan, (A,) yahut kuruyup kırılmış olandan başka ot içermeyen: (L:) kuru ve tozlu: çoğulu **هَوَامِدُ**. (L.) ― -b4- **هَامِدٌ** (mecaz:) Eski ve eskimiş yahut zayıflayıp tükenmiş, kararmış ve değişmiş, [daha kötüye]. (K.) ― -b5- (mecaz:) Kararmış ve zayıflayıp tükenmiş bir ağaç: (L:) yahut kurumuş; (A;) ve ayrıca ot. (S, L, K.) ― -b6- (mecaz:) Kararmış ve kokmuş meyve. (A, L.) ― -b7- (mecaz:) Henüz olgunlaşmış, kabuğu kalın ve sarı bir hurma. (TA.) **رَمَادٌ هَامِدٌ** Sönmüş hâlde yahut zayıflayıp tükenmiş kül, (L,) ve birbirine yapışıp sıkışmış, ve görünüşçe değişmiş. (A, L.)

**هَمْدَةٌ**
**هَمْدَةٌ** ذ Bir trans: **رَقْدَةٌ** maddesinde böyle tercüme edilmiştir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَمَدَ
هَمَدَ U ( n. ac. هُمُوْد 27 ),
a.  Went out ( fire ); subsided; died, perished.

b.  Was barren.

c.  Ceased.

d.  ( n. ac. هَمْد 1 ,  هُمُوْد 27 ), Was worn out.

هَمَّدَ
هَمَّدَ II ,
a.  see IV (a) .

أَهْمَدَ
أَهْمَدَ IV ,
a.  Extinguished, appeased, stilled.

b.  Destroyed.

c.  Was still; subsided ( wind ).

d.  [ Bi ], Stopped at.

e.  [ Fī ], Hastened.

f.  [ Fī ], Fell to.

هَمْدَة
هَمْدَة 1t ,
a.  Apoplexy; caros.

b.  Trance.

هَمِد
هَمِد 5 ,
a.  see 21 (a) .

هَاْمِد
هَاْمِد 21 , ( pl. هُمَّد 11 ),
a.  Dying out.

b.  Wornout.

c.  Withered.

d.  Barren.

هَاْمِدَة
هَاْمِدَة 21t , ( pl. هَوَاْمِدُ 41 ),
a.  see 21 (d) .

هَمِيْد
هَمِيْد 25 ,
a.  Government-taxes.

b.  see 21 (a) .

##### Türkçe

هَمَدَ
هَمَدَ U ( n. ac. **هُمُوْد** 27 ),
a. (ateş) söndü; yatıştı; öldü, helâk oldu.

b. Kısır oldu.

c. Kesildi.

d. ( n. ac. **هَمْد** 1 , **هُمُوْد** 27 ), yıprandı.

هَمَّدَ
هَمَّدَ II ,
a. IV (a)’ya bak.

أَهْمَدَ
أَهْمَدَ IV ,
a. Söndürdü, yatıştırdı, dindirdi.

b. Helâk etti.

c. Sakin oldu; yatıştı (rüzgâr).

d. [ Bi ], -de durdu.

e. [ Fī ], acele etti.

f. [ Fī ], -e düştü.

هَمْدَة
هَمْدَة 1t ,
a. Apopleksi; karos.

b. Trans.

هَمِد
هَمِد 5 ,
a. 21 (a)’ya bak.

هَاْمِد
هَاْمِد 21 , ( pl. **هُمَّد** 11 ),
a. Sönmekte olan.

b. Yıpranmış.

c. Solmuş.

d. Kısır.

هَاْمِدَة
هَاْمِدَة 21t , ( pl. **هَوَاْمِدُ** 41 ),
a. 21 (d)’ye bak.

هَمِيْد
هَمِيْد 25 ,
a. Devlet vergileri.

b. 21 (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

همد
هَمَدَ - يَهْمُدُ - هَامِد - هَامِدَة
هَمَدَ - يَهْمُدُ + الكائن: يسكن ويتوقف عن الحركة والتقلب والتغير، ثم يبقى هادئاً ثابتاً لا يتغير وضعه ولا يتقلب
هَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " هَمَدَ - يَهْمُدُ "
هَامِدة: مؤنث " هَامِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" هدوء الحركة الشديد القريب من التوقف وذلك للحركة الاهتزازية في المكان"، وهي:
سَجَى - يَسْجَى (سَجَا - يَسْجُو)، هَمَدَ - يَهْمَدُ، خَشَعَ - يَخْشَعُ، قَنَتَ - يَقْنُتُ، خَبُتَ - يَخْبُتُ (خَبَتَ - يَخْبُتُ)، طَمَنَ - يَطْمُن
هامدة
 	﴿يا أيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج (5) ذلك بأن الله هو الحق وأنه يحيي الموتى وأنه على كل شيء قدير (6)﴾ الحج ﴿ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت إن الذي أحياها لمحيي الموتى إنه على كل شيء قدير (39)﴾ فصلت
مختار الصحاح
● [همد] ه م د: هَمَدَتِ النار طَفِئت وذهبت البتة وبابه دخل وأرض هَامِدَةٌ لا نبات بها
معجم الفرائد القرآنية:
هـ م د
"هَامِدَةً" في قوله تعالى :" وَتَرَى الأرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْـهَا الْمَاءَ اهْتَـزَّتْ وَرَبَـتْ " (5) الحج  .
هَمَد : سكن، والهمود السكون والخشوع، والأرض الهامدة: الأرض اليابسة التي لا نبات بها .
الراغب
همد
- يقال: همدت النار: طفئت، ومنه: أرض هامدة: لا نبات فيها، ونبات هامد: يابس. قال تعالى: }وترى الأرض هامدة{ [الحج/5] والإهماد: الإقامة بالمكان كأنه صار ذا همد، وقيل: الإهماد السرعة؛ فإن يكن ذلك صحيحا فهو كالإشكاء في كونه تارة لإزالة الشكوى، وتارة لإثبات الشكوى.
ملخص اللسان
1.     الهَمْدَةُ: السَّكْتةُ. هَمَدَتْ أَصواتُهم أَي سكَنَتْ.وأَهْمَدَ: سَكَتَ على ما يَكْرَه؛
2.     هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً، فهو هامِدٌ وهَمِدٌ وعَمِيدٌ: مات. حتى كاد يَهْمُدُ من الجوعِ أَي يَهْلِكُ.
3.     وهَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ  هُمُوداً: طُفِئَتْ طُفُوءاً وذهبت البتة فلم يَبِنْ لها أَثَر، وقيل:  هُمُودُها ذَهابُ حرارتِها. خَمَدَتِ النارُ  إِذا سكَن لَهَبُها،
4.     ورَمادٌ هامِدٌ: قد تغيَّر وتَلَبَّدَ. والرّماد  الهامِدُ: البالي المُتَلَبِّدُ بعضه على بعض.
5.     ونباتٌ هامِدٌ: يابس. وهَمَدَ شجرُ  الأَرض أَي بَلِيَ وذهَب. وشجرة هامدةٌ: قد اسودّت وبَلِيَتْ. وثَمَرَةٌ  هامدةٌ إِذا اسودّت وعَفِنَتْ.
6.  وترى الأَرض هامدةً أَي جافَّة ذات تُراب.  وأَرضٌ هامدة: مُقْشَعِرّة لا نبات فيها إِلا اليابس المُتَحَطِّم،وقد  أَهْمَدَها القَحْطُ. الهامِدةُ: الأَرضُ المُسْتَنّة، وهُمُودُها: أَن  لا يكون فيها حياةٌ ولا نَبْت ولا عُود ولم يصبها مطر.
7.     وهَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُمُوداً: تَقَطَّع وبليَ، وهو من طول  الطسّ تنظر إِليه فتحسَبه صحيحاً فإِذا مَسِسْتَه تَناثَر من البِلى،
8.     وأَهْمَدَ في المكان: أَقام. والإِهمادُ: الإِقامةُ؛
لسان العرب
● - همد: الهَمْدَةُ: السَّكْتةُ. هَمَدَتْ أَصواتُهم أَي سكَنَتْ. ابن  سيده: هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً، فهو هامِدٌ وهَمِدٌ وعَمِيدٌ: مات.  وأَهْمَدَ: سَكَتَ على ما يَكْرَه؛ قال الراعي:  وإِني لأَحْمي الأَنْفَ مِن دونِ ذِمَّتي،  إِذا الدَّنِسُ الواهِي الأَمانةِ أَهْمَدا  الليث: الهُمُودُ الموتُ، كما هَمَدَتْ ثمودُ. وفي حديث مصعب بن عمير:  حتى كاد يَهْمُدُ من الجوعِ أَي يَهْلِكُ. وهَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ  هُمُوداً: طُفِئَتْ طُفُوءاً وذهبت البتة فلم يَبِنْ لها أَثَر، وقيل:  هُمُودُها ذَهابُ حرارتِها. ورَمادٌ هامِدٌ: قد تغيَّر وتَلَبَّدَ. والرّماد  الهامِدُ: البالي المُتَلَبِّدُ بعضه على بعض. الأَصمعي: خَمَدَتِ النارُ  إِذا سكَن لَهَبُها، وهَمَدَتْ هُمُوداً إِذا طُفِئَت البتة. فإِذا صارت  رَماداً قيل: هَبا يَهْبُو، وهو هابٍ. ونباتٌ هامِدٌ: يابس. وهَمَدَ شجرُ  الأَرض أَي بَلِيَ وذهَب. وشجرة هامدةٌ: قد اسودّت وبَلِيَتْ. وثَمَرَةٌ  هامدةٌ إِذا اسودّت وعَفِنَتْ. وترى الأَرض هامدةً أَي جافَّة ذات تُراب.  وأَرضٌ هامدة: مُقْشَعِرّة لا نبات فيها إِلا اليابس المُتَحَطِّم، وقد  أَهْمَدَها القَحْطُ. وفي حديث عليّ: أَخرَجَ من  (* قوله «أخرج من» كذا  بالأصل، والذي في النهاية أخرج به من ولعل المعنى أخرج به أي بالماء.)  هَوامِدِ الأَرض النباتَ؛ الهامِدةُ: الأَرضُ المُسْتَنّة، وهُمُودُها: أَن  لا يكون فيها حياةٌ ولا نَبْت ولا عُود ولم يصبها مطر. والهامد من الشجر:  اليابس. وهَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُمُوداً: تَقَطَّع وبليَ، وهو من طول  الطسّ تنظر إِليه فتحسَبه صحيحاً فإِذا مَسِسْتَه تَناثَر من البِلى،  وقيل: الهامِدُ البالي من كل شيء. ورُطبةٌ هامِدةٌ إِذا صارت قَشِرةً  وصَقِرةً. وأَهْمَدَ في المكان: أَقام. والإِهمادُ: الإِقامةُ؛ قال رؤبةُ بن  العجاج:  لَمَّا رَأَتْني راضِياً بالإِهمادْ،  كالكُرَّزِ المَرْبوطِ بعيْنَ الأَوْتادْ.  يقول: لما رأَتني راضياً بالجلوس لا أَخرج ولا أَطلب كالبازي الذي  كُرِّزَ أُسْقِطَ ريشُه، وأَهْمَدَ في السير أَسرع؛ قال: وهذا الحرف من  الأَضْدادِ. ابن سيده: والإِهمادُ السُّرْعةُ. وقال غيره: السرعة في السير؛  قال: فهو من الأَضداد، قال رؤَبة بن العجاج:  ما كانَ إِلاَّ طَلَقُ الإِهْماد،  وكَرُّنا بالأَغْرُبِ الجِياد  حتى تَحاجَزْنَ عنِ الرُّوّاد،  تَحاجُزَ الرِّيِّ ولم تَكاد  والطَّلَق: الشَّوْطُ؛ يقال: عَدا الفرس طَلَقاً أَو طلَقين، كما تقول:  شَوْطاً أَو شَوْطين. والأَغْرُبُ: جمع غَرْب، وهي الدول الكبيرة، أَي  تابَعُوا الاستقاءَ بالدِّلاءِ حتى رَوِيَتْ. وأَهْمَدَ الكلبُ أَي  أَحضَرَ. ويقال للهامد: هَمِيدٌ. يقال: أَخذَنا المُصَدِّقُ بالهَمِيدِ أَي بما  مات من الغنم. ابن شميل: الهَمِيدُ المال المكتوب على الرجل في الدِّيوان  فيقال: هاتوا صدَقَتَه وقد ذهب المالُ. يقال: أَخَذَنا الساعِي  بالهَمِيد.  ابن بُزُرج: أَهْمَدوا في الطّعامِ أَي اندفعوا فيه. وهَمْدانُ:  قَبِيلةٌ من اليمن.
مقاييس اللغة:
(همد) الهاء والميم والدال: أصلٌ يدلُّ على خمودِ شيء. وهَمَدت النار: طَفِئَتْ البَتّة. وأرضٌ هامدة: لا نباتَ بها([7]). ونباتٌ هامد: يابس. والإهماد: الإقامة بالمكان.
ومما شذَّ عن هذا الباب قول من قال: إنَّ الإهماد: السُّرعة في المَشْي. قال:
* ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ([8]) *
القاموس المحيط:
الهُمودُ الموتُ، وطُفوءُ النارِ، أو ذَهابُ حرارتِها، وتَقَطُّعُ الثَّوْبِ من طُولِ الطَّيِّ، كالهَمْد، وفي الأرضِ أن لا يكونَ بها حَياةٌ ولا عُودٌ ولا نَبْتٌ ولا مَطَرٌ. والْإِهْمادُ الْإِقامَةُ، والسُّرْعَةُ، ضِدٌّ، والانْدِفاعُ في الطَّعامِ، والسُّكونُ، والتَّسْكينُ، والسُّكوتُ على ما يُكْرَهُ. والهامِدُ البالِي المُسْوَدُّ المُتَغَيِّرُ، واليابِسُ من النَّباتِ، ومن المكانِ ما لا نَباتَ به. وهَمْدانُ قبيلةٌ باليَمَنِ. والهَميدُ المالُ المَكْتوبُ عليكَ في الدِّيوانِ. وهَمَدٌ، محرَّكةً ماءٌ لضَبَّةَ.
تاج العروس:
ه م د
الهُمُودُ بالضَّمّ : المَوْتُ والهَلاَكُ كما هَمَدَتْ ثَمودُ قاله الليثُ وهو مَجاز كما في الأَساس وفي المحكم : هَمَدَ يَهْمُد هُمُوداً فهو هامِدٌ وهَمِيدق : ماتَ . وفي حديث مُصْعَب بن عُمَيْرٍ حَتَّى كاد أَنْ يَهْمُدَ مِن الجُوع أَي يَهْلِكَ الهُمُود : طُفُوءُ النارِ وقد هَمَدَت تَهْمُدُ : ذهَبَتِ البَتَّةَ فلم يَبِنْ لها أَثرٌ . أَو هُمُودُهَا : ذَهَابُ حَرَارَتِها . وقال الأَصمعيّ : خَمَدَت النارُ إِذا سَكَنَ لَهَبُهَا وهَمَدَتْ هُمُوداً إِذَا طُفِئت البَتَّةَ فإِذا صارَتْ رَمَاداً قيل : هَبَا يَهْبُو وهو هَابٍ . من المَجاز : الهُمُودُ : تَقَطُّعُ الثَّوْبِ وبِلاَهُ وهو مِن طُولِ الطَّيِّ تَنْظُر إِليه فتَحسَبُه صَحيحاً فإِذا مَسِسْتَهُ تَنَاثَرَ مِنَ البِلَى كالهَمْدِ بفتح فسكون ثَوْبٌ هامِدٌ وثِيَابٌ هُمَّدٌ . الهُمُودُ في الأَرْضِ : أَن لا يَكون بها وفي بعض النسخ : فيها حَياةٌ ولا عُودٌ ولا نَبت ولا أَصابها مَطَر وهَمَدَ شَجَرٌ الأَرْضِ أَي بَلِيَ وذَهَب . " وتَرَى الأَرْضَ هَامِدَةً " أَي جَافَّةً ذاتَ تُرابٍ . وأَرضٌ هامِدَةٌ : مُقْشَعِرَّة لا نَبَاتَ فيها إِلاّ اليابِس المُتَحطِّم وقد أَهمدَهَا القَحْطُ وهو مَجازٌ وفي حديث عَلِيٍّ أَخْرَجَ مِنْ هَوَامِدِ الأَرْضِ النَّبَاتَ . والإِهمادُ : الإِقامَةُ وأَهْمَدَ في المكانِ : أَقامَ قال رُؤْبَة بن العَجَّاج :
لَمَّا رَأَتْنِي راضَياً بالإِهْمَادْ ... كالكُرَّزِ المَرْبُوطِ بَيْنَ الَوْتَادْ يقول : لمّا رأَتْنِي رَاضِياً بالجُلُوس لا أَخْرُج ولا أَطْلُب كالبازِي الذي كُرِّزَ أَي أُسْقِطَ رِيشُه قال ابن سيده : الإِهماد : السُّرْعَةُ وقال غيره : السُّرْعَة في السَّيْرِ وهو ضِدٌّ يقال : أَهْمَدَ في السَّيْرِ : أَسْرَع قال رؤبة :
" مَا كَانَ إِلاَّ طَلَقُ الإِهْمَادِ
" وكَرُّنَا بِالأَغْرُبِ الجِيَادِ
" حَتَّى تَحاجَزْنَ عَنِ الرُّوَادِ
" تَحَاجُزَ الرِّيِّ ولَمْ تَكَادِ قلْت : ومن ذلك أَهْمَدَ الكَلْبُ أَي أَحْضَرَ عن ابن بُزُرْج : الإِهماد : الانْدِفاعُ في الطَّعَامِ وقد أَهْمَدُوا فيه : انْدَفَعُوا . الإِهماد : السُّكون وهو أَن لا يَبْرَح أَيضاً : التَّسْكِينُ وقالوا الهَمْدَةُ : السّضكْتَة يقال : هَمَدَتْ أَصواتُهم أَي سَكَنَتْ الإِهمادُ : السُّكُوت على ما يُكْرَه قال الراعي :
" وَإِنّي لأَحْمِي الأَنْفَ منْ دُونِ ذِمَّتِيإِذا الدَّنِسُ الوَاهِي الأَمانَةِ أَهْمَدَا والهامِدُ : البَالِي المُسْوَدُّ المُتَغَيِّرُ يقال : شَجَرَةٌ هَامِدَة إِذا اسْوَدّتْ وبَلِيَتْ وثَمَرَةٌ هَامِدَة إِذا اسْوَدَّتْ وعَفِنَتْ وهو مَجاز ورُطَبَةٌ هامِدَة إِذا صَارَتْ قَشِرَةً وصَقِرَةً وهو مَجاز . ورمَادٌ هَامِدٌ : بالٍ مُتَلَبِّدٌ بعضُه على بعضٍ وقيل : الهامِدُ : البالِي من كُلِّ شيْءٍ . الهامِدُ اليابِس من النَّبَاتِ ومن الشَّجَر الهامد مِن المَكَانِ : ما لا نَبَاتَ به قد أَهْمَدَه القَحْطُ جمْعه الهَوَامِدُ . وهَمْدَانُ بفتح فسكون قَبيلَةٌ باليَمَنِ من حِمْيَرَ واسمه أَوْسَلَه بن مالك بن زَيد بن أَوسَلَةَ بن ربيعة بن الخِيَار بن مالك بن زيد بن كَهلان بن سَبَأَ النِّسْبَة هَمْدَانِيٌّ على لفظِهَا والعَقِبُ منه في جُشَمَ بنِ خَيرانَ بن نَوْف بن هَمْدَان والعَقِب من جُشَم في فَخِذَيْنِ لصُلْبِهِ : بَكِيلٍ وحَاشِدٍ فمن بَكِيلٍ في دَومان وسوران وخَيران ومن حاشد في سَبيع بن سَبع بن صعب بن معاوية بن كثير ابن مالك بن جُشَم بن حاشِد ولهم بُطُون مُتَّسِعة باليمن . والهَمِيدُ : المالُ المَكْتُوبُ عَلَيءكَ في الدِّيوانِ فيقال : هاتُوا صَدَقَتَه وقد ذهبَ المالُ يقال : أَخَذَنَا السَّاعِي بالهَمِيد قالُه ابنُ شُمَيْل أَي بِمَا مَاتَ من الغَنَم والإِبل . وهَمَدٌ مُحرّكةً : ماءٌ لِضَبَّةَ هكذا أَورده ياقوت في المعجم والصاغانيُّ . ومما يستدرك عليه : أَهْمَدَ فُلانٌ الأَمر : أَماتَه . وأَتَوْا على قَومٍ فأَهْمَدُوهُمْ أَي أَمَاتُوهم

##### Türkçe

همd
**هَمَدَ** - **يَهْمُدُ** - **هَامِد** - **هَامِدَة**
**هَمَدَ - يَهْمُدُ** + varlık: yerleşir ve hareketten, çalkalanmadan ve değişmeden durur; sonra sakin, sabit kalır; durumu değişmez ve çalkalanmaz.
**هَامِد**: “**هَمَدَ - يَهْمُدُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**هَامِدة**: “**هَامِد**”in müennesi.
Ve lafız, “mekânda titreşimli hareket için, durmaya yakın şiddetli hareket sükûnu” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**سَجَى - يَسْجَى** (**سَجَا - يَسْجُو**), **هَمَدَ - يَهْمَدُ**, **خَشَعَ - يَخْشَعُ**, **قَنَتَ - يَقْنُتُ**, **خَبُتَ - يَخْبُتُ** (**خَبَتَ - يَخْبُتُ**), **طَمَنَ - يَطْمُن**

hamide
	﴿Ey insanlar, eğer dirilişten bir şüphe içinde iseniz, şüphesiz biz sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan, sonra şekillenmiş ve şekillenmemiş bir mudgadan yarattık ki size açıklayalım; ve rahimlerde dilediğimizi belirlenmiş bir süreye kadar yerleştiririz; sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız; sonra güçlü çağınıza erişmeniz için; ve sizden kimi vefat ettirilir, sizden kimi de ömrün en aşağısına geri çevrilir ki bilgiden sonra hiçbir şey bilmesin; ve yeri **هَامِدَةً** görürsün; sonra üzerine su indirdiğimizde titreşir ve kabarır ve her sevinçli çiftten bitirir (5) bu, Allah’ın hak olması ve O’nun ölüleri diriltmesi ve O’nun her şeye kadir olması sebebiyledir (6)﴾ Hac ﴿Ve O’nun âyetlerindendir: sen yeri **خَاشِعَةً** görürsün; sonra üzerine su indirdiğimizde titreşir ve kabarır; onu dirilten elbette ölüleri dirilticidir; şüphesiz O her şeye kadirdir (39)﴾ Fussilet

Muhtâr es-Sıhâh
● [**همد**] هـ م د: **هَمَدَتِ** ateş söndü ve bütünüyle gitti; babı **دخل**’dir; ve **أرض هَامِدَةٌ**: üzerinde bitki olmayan yer.

Muʿcemü’l-ferâid el-Kur’âniyye:
هـ م د
“**هَامِدَةً**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “Ve yeri **هَامِدَةً** görürsün; sonra üzerine su indirdiğimizde titreşir ve kabarır” (5) Hac.
**هَمَد**: sakinleşti; ve **الهمود** sükûn ve huşûdur; ve **الأرض الهامدة**: üzerinde bitki olmayan kuru yer.

er-Râgıb
hamd
- denir: **همدت النار**: söndü; ve ondan: **أرض هامدة**: içinde bitki yok; ve **نبات هامد**: kuru. Yüce Allah dedi: }ve yeri **هامدة** görürsün{ [Hac/5]. Ve **الإهماد**: mekânda ikamet etmektir; sanki **همد** sahibi olmuş gibi. Ve denildi: **الإهماد** sürattir; eğer bu sahih ise, o, **الإشكاء** gibidir: bazen şikâyeti gidermek için, bazen de şikâyeti ispat etmek için olması bakımından.

Lisân’ın özeti
1. **الهَمْدَةُ**: susma (sek­te). **هَمَدَتْ أَصواتُهم** yani sakinleşti. Ve **أَهْمَدَ**: hoşlanmadığı şeye karşı sustu;
2. **هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً**; o hâlde o **هامِدٌ** ve **هَمِدٌ** ve **عَمِيدٌ**: öldü. Açlıktan neredeyse **يَهْمُدُ** yani helâk olur.
3. Ve **هَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُمُوداً**: söndü, tam bir sönüşle; bütünüyle gitti, ona bir iz görünmedi. Ve denildi: onun **هُمُودُها**’sı, hararetinin gitmesidir. **خَمَدَتِ النارُ**: alevi sakinleştiği zaman,
4. Ve **رَمادٌ هامِدٌ**: değişmiş ve topaklanmış. Ve **الرّماد الهامِدُ**: eskimiş, bir kısmı bir kısmı üzerine topaklanmış.
5. Ve **نباتٌ هامِدٌ**: kuru. Ve **هَمَدَ شجرُ الأَرض** yani eskidi ve gitti. Ve **شجرة هامدةٌ**: kararmış ve eskimiş. Ve **ثَمَرَةٌ هامدةٌ**: karardığı ve çürüdüğü zaman.
6. Ve yeri **هامدةً** görürsün: yani kuru, toprak sahibi. Ve **أَرضٌ هامدة**: ürpermiş; içinde, kırılıp dökülen kuru olandan başka bitki yoktur; onu kıtlık **أَهْمَدَ** etmiştir. **الهامِدةُ**: yaşlanmış yer; ve onun **هُمُودُها**’sı: onda hayat, ne bitki, ne dal bulunmaması ve ona yağmur isabet etmemesidir.
7. Ve **هَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُمُوداً**: parçalandı ve eskidi; bu, uzun süre katlamadandır: ona bakarsın da onu sağlam sanırsın; sonra ona dokunduğunda eskilikten dağılır,
8. Ve **أَهْمَدَ في المكان**: ikamet etti. Ve **الإِهمادُ**: ikamet etmektir;

Lisânü’l-ʿArab
● - **همد**: **الهَمْدَةُ**: susma (sek­te). **هَمَدَتْ أَصواتُهم** yani sakinleşti. İbn Sîde: **هَمَدَ يَهْمُدُ هُمُوداً**; o hâlde o **هامِدٌ** ve **هَمِدٌ** ve **عَمِيدٌ**: öldü. Ve **أَهْمَدَ**: hoşlanmadığı şeye karşı sustu; râʿî dedi:
  Ve ben, zimmetimden yana burnu korurum,
  eğer pis, emanetçe zayıf olan **أَهْمَدا** ederse.
  el-Leys: **الهُمُودُ** ölümdür; tıpkı Semûd’un **هَمَدَتْ** olması gibi. Musʿab b. ʿUmeyr hadîsinde: açlıktan neredeyse **يَهْمُدُ** yani helâk olur. Ve **هَمَدَتِ النارُ تَهْمُدُ هُمُوداً**: söndü, tam bir sönüşle; bütünüyle gitti, ona bir iz görünmedi. Ve denildi: onun **هُمُودُها**’sı, hararetinin gitmesidir. Ve **رَمادٌ هامِدٌ**: değişmiş ve topaklanmış. Ve **الرّماد الهامِدُ**: eskimiş, bir kısmı bir kısmı üzerine topaklanmış. el-Asmaʿî: **خَمَدَتِ النارُ**: alevi sakinleştiği zaman; ve **هَمَدَتْ هُمُوداً**: bütünüyle söndüğü zaman. Sonra kül olunca denir: **هَبا يَهْبُو**; o da **هابٍ**dir. Ve **نباتٌ هامِدٌ**: kuru. Ve **هَمَدَ شجرُ الأَرض** yani eskidi ve gitti. Ve **شجرة هامدةٌ**: kararmış ve eskimiş. Ve **ثَمَرَةٌ هامدةٌ**: karardığı ve çürüdüğü zaman. Ve yeri **هامدةً** görürsün: yani kuru, toprak sahibi. Ve **أَرضٌ هامدة**: ürpermiş; içinde, kırılıp dökülen kuru olandan başka bitki yoktur; onu kıtlık **أَهْمَدَ** etmiştir. Ali hadîsinde: yerin **هَوامِدِ**’inden bitkiyi çıkardı; **الهامِدةُ**: yaşlanmış yer; ve onun **هُمُودُها**’sı: onda hayat, ne bitki, ne dal bulunmaması ve ona yağmur isabet etmemesidir. Ağaçtan **الهامد**: kuru olandır. Ve **هَمَدَ الثوبُ يَهْمُدُ هُمُوداً**: parçalandı ve eskidi; bu, uzun süre katlamadandır: ona bakarsın da onu sağlam sanırsın; sonra ona dokunduğunda eskilikten dağılır. Ve denildi: **الهامِدُ** her şeyden eskimiş olandır. Ve **رُطبةٌ هامِدةٌ**: kabuk ve sert kabuk hâline geldiği zaman. Ve **أَهْمَدَ في المكان**: ikamet etti. Ve **الإِهمادُ**: ikamet etmektir; Ruʾbe b. el-ʿAccâc dedi:
  **لَمَّا رَأَتْني راضِياً بالإِهمادْ،**
  **كالكُرَّزِ المَرْبوطِ بعيْنَ الأَوْتادْ.**
  der ki: beni oturmaya razı görüp, çıkmayan ve aramayan; tüyü dökülmüş, bağlanmış doğan gibi. Ve **أَهْمَدَ في السير**: hızlandı; dedi: bu harf zıt anlamlılardandır. İbn Sîde: **الإِهمادُ** sürattir. Ve başkası dedi: yürüyüşte sürat; dedi: o zıt anlamlılardandır. Ruʾbe b. el-ʿAccâc dedi:
  **ما كانَ إِلاَّ طَلَقُ الإِهْماد،**
  **وكَرُّنا بالأَغْرُبِ الجِياد**
  **حتى تَحاجَزْنَ عنِ الرُّوّاد،**
  **تَحاجُزَ الرِّيِّ ولم تَكاد**
  Ve **الطَّلَق**: koşu (şavt)tur; denir: at **طَلَقاً** yahut iki **طَلَق** koştu; tıpkı “bir şavt yahut iki şavt” demen gibi. Ve **الأَغْرُبُ**: **غَرْب**’ın çoğuludur; o büyük kovalar demektir; yani kovalarla su çekmeyi sürdürdüler, ta ki sulandılar. Ve **أَهْمَدَ الكلبُ**: yani getirdi. Ve **هَمِيدٌ** denir **الهامد** için. Denir: **أَخذَنا المُصَدِّقُ بالهَمِيدِ**: yani koyundan ölenle. İbn Şumeyl: **الهَمِيدُ** divanda adamın üzerine yazılmış maldır; denir: zekâtını getirin; hâlbuki mal gitmiştir. Denir: **أَخَذَنا الساعِي بالهَمِيد**. İbn Buzurc: **أَهْمَدوا في الطّعامِ**: yani onda atıldılar. Ve **هَمْدانُ**: Yemen’den bir kabiledir.

Maqâyîsü’l-luğa:
(**همد**) **الهاء** ve **الميم** ve **الدال**: bir asıl; bir şeyin sönmesine delâlet eder. Ve **هَمَدت النار**: bütünüyle söndü. Ve **أرضٌ هامدة**: üzerinde bitki yoktur([7]). Ve **نباتٌ هامد**: kuru. Ve **الإهماد**: mekânda ikamet etmektir.
Ve bu bâbdan şâz olan: “**الإهماد** yürüyüşte sürattir” diyenin sözü. Dedi:
* **ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ**([8]) *

el-Kâmûsü’l-muhît:
**الهُمودُ** ölümdür; ve ateşin sönüşüdür; yahut hararetinin gitmesidir; ve elbisenin uzun süre katlamadan dolayı parçalanmasıdır; **الهَمْد** gibi. Ve yerde: onda hayat, ne dal, ne bitki, ne yağmur bulunmamasıdır. Ve **الْإِهْمادُ** ikamettir; ve sürattir; zıttır; ve yemekte atılmadır; ve sükûndur; ve sakinleştirmedir; ve susmadır; ve hoşlanılmayan şeye karşı susmaktır. Ve **الهامِدُ**: eskimiş, kararmış, değişmiş; ve bitkiden kuru olan; ve mekândan bitkisi olmayan. Ve **هَمْدانُ** Yemen’de bir kabiledir. Ve **الهَميدُ**: divanda üzerine yazılmış maldır. Ve **هَمَدٌ**, harekeli olarak: Dabbe’ye ait bir sudur.

Tâcü’l-ʿarûs:
هـ م د
**الهُمُودُ** (damme ile): ölüm ve helâk; tıpkı Semûd’un **هَمَدَتْ** olması gibi; el-Leys söyledi; bu, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır. Ve **المحكم**’de: **هَمَدَ يَهْمُد هُمُوداً**; o hâlde o **هامِدٌ** ve **هَمِيدق**: öldü. Musʿab b. ʿUmeyr hadîsinde: açlıktan neredeyse **يَهْمُدَ** yani helâk olur. **الهُمُود**: ateşin sönüşüdür; ve **هَمَدَت تَهْمُدُ**: bütünüyle gitti; ona bir iz görünmedi. Yahut onun **هُمُودُهَا**’sı: hararetinin gitmesidir. el-Asmaʿî dedi: **خَمَدَت النارُ**: alevi sakinleştiği zaman; ve **هَمَدَتْ هُمُوداً**: bütünüyle söndüğü zaman. Sonra kül olunca denir: **هَبَا يَهْبُو**; o da **هَابٍ**dir. Mecazdan: **الهُمُودُ**: elbisenin parçalanması ve eskimesi; bu, uzun süre katlamadandır: ona bakarsın da onu sağlam sanırsın; sonra ona dokunduğunda eskilikten dağılır; **الهَمْد** (fetha sonra sükûn) gibi. **ثَوْبٌ هامِدٌ** ve **ثِيَابٌ هُمَّدٌ**. **الهُمُودُ في الأَرْضِ**: onda—bazı nüshalarda: içinde—hayat, ne dal, ne bitki bulunmaması ve ona yağmur isabet etmemesidir. Ve **هَمَدَ شَجَرٌ الأَرْضِ** yani eskidi ve gitti. “**وتَرَى الأَرْضَ هَامِدَةً**”: yani kuru, toprak sahibi. Ve **أَرضٌ هامِدَةٌ**: ürpermiş; içinde, kırılıp dökülen kuru olandan başka bitki yoktur; onu kıtlık **أَهمدَهَا** etmiştir; bu mecazdır. Ali hadîsinde: yerin **هَوَامِدِ**’inden bitkiyi çıkardı. Ve **الإِهمادُ**: ikamettir. Ve **أَهْمَدَ في المكانِ**: ikamet etti. Ruʾbe b. el-ʿAccâc dedi:
**لَمَّا رَأَتْنِي راضَياً بالإِهْمَادْ ... كالكُرَّزِ المَرْبُوطِ بَيْنَ الَوْتَادْ**
der ki: beni oturmaya razı görüp, çıkmayan ve aramayan; **البازِي** gibi ki **كُرِّزَ** yani tüyü düşürülmüştür. İbn Sîde dedi: **الإِهماد** sürattir. Ve başkası dedi: yürüyüşte sürat; o zıttır. Denir: **أَهْمَدَ في السَّيْرِ**: hızlandı. Ruʾbe dedi:
**" مَا كَانَ إِلاَّ طَلَقُ الإِهْمادِ**
**" وكَرُّنَا بِالأَغْرُبِ الجِيَادِ**
**" حَتَّى تَحاجَزْنَ عَنِ الرُّوَادِ**
**" تَحَاجُزَ الرِّيِّ ولَمْ تَكَادِ**
Dedim: bundan: **أَهْمَدَ الكَلْبُ** yani getirdi; İbn Buzurc’dan: **الإِهماد**: yemekte atılmadır; ve onda **أَهْمَدُوا**: atıldılar. **الإِهماد**: sükûndur; o da ayrılmamak demektir. Yine: **التَّسْكِينُ**. Ve dediler: **الهَمْدَةُ**: sekte; denir: **هَمَدَتْ أَصواتُهم** yani sakinleşti. **الإِهمادُ**: hoşlanılmayan şeye karşı susmaktır. Râʿî dedi:
**" وَإِنّي لأَحْمِي الأَنْفَ منْ دُونِ ذِمَّتِيإِذا الدَّنِسُ الوَاهِي الأَمانَةِ أَهْمَدَا**
Ve **الهامِدُ**: eskimiş, kararmış, değişmiş. Denir: **شَجَرَةٌ هَامِدَة**: karardığı ve eskidiği zaman. Ve **ثَمَرَةٌ هَامِدَة**: karardığı ve çürüdüğü zaman; bu mecazdır. Ve **رُطَبَةٌ هامِدَة**: kabuk ve sert kabuk hâline geldiği zaman; bu mecazdır. Ve **رمَادٌ هَامِدٌ**: eskimiş, bir kısmı bir kısmı üzerine topaklanmış. Ve denildi: **الهامِدُ** her şeyden eskimiş olandır. **الهامِدُ** bitkiden kuru olan; ve ağaçtan kuru olan. Mekândan **الهامد**: bitkisi olmayan; onu kıtlık **أَهْمَدَه** etmiştir. Çoğulu **الهَوَامِدُ**. Ve **هَمْدَانُ** (fetha sonra sükûn): Yemen’de, Himyer’den bir kabiledir; adı: Evsale b. Mâlik b. Zeyd b. Evsale b. Rabîʿa b. el-Hıyâr b. Mâlik b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe’. Nisbesi: **هَمْدَانِيٌّ**; onun lafzı üzerinedir. Ve ondan nesil: Cüşem b. Hıyârân b. Nevf b. Hemdân’dadır. Ve Cüşem’den nesil, sulbünden iki koldadır: Bekîl ve Hâşid. Bekîl’den: Dûmân ve Sûrân ve Hıyârân’da; Hâşid’den: Sebîʿ b. Sebʿ b. Saʿb b. Muʿâviye b. Kesîr b. Mâlik b. Cüşem b. Hâşid’de. Ve onların Yemen’de geniş kolları vardır. Ve **الهَمِيدُ**: divanda üzerine yazılmış maldır; denir: zekâtını getirin; hâlbuki mal gitmiştir. Denir: **أَخَذَنَا السَّاعِي بالهَمِيد**; İbn Şumeyl söyledi: yani koyun ve deveden ölenle. Ve **هَمَدٌ** (harekeli): Dabbe’ye ait bir sudur; Yakut bunu Muʿcem’de ve es-Sâğânî zikretti. Ve ona ek olarak: **أَهْمَدَ فُلانٌ الأَمر**: onu öldürdü. Ve bir kavmin üzerine geldiler de onları **فَأَهْمَدُوهُمْ**: yani onları öldürdüler.
