# همز (ه-م-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dürtmek için kullanılan sivri bizdir

- Harfler: ه - م - ز
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَمَزَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/siga/%D9%87%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَعَلَاتِ | Dürtüklemeler | 1 | 1 | [23:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/ayet/23:97.md) |
| [هَمَّازٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/siga/%D9%87%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B2%D9%8D.md) | فَعَّالٍ | Gammaz | 1 | 1 | [68:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/ayet/68:11.md) |
| [هُمَزَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/siga/%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فُعَلَةٍ | Dürtükleyen | 1 | 1 | [104:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/ayet/104:1.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Abartmayla
2. [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Remz özel işaret demektir
3. [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
4. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yürür
5. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
6. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
7. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md), [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md), [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md), [نمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [مدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi parmakla veya sivri bir aletle bastırmak, sıkıştırmak, dürtmek ve batırmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın arkasından onurunu zedeleyici biçimde iğnelemek, ayıplamak ve şeytani dürtülerle iradeyi sarsmak |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel dürtme ve batırmanın ahlaki ve zihni alana taşınarak bireyin iç dengesini veya toplumsal saygınlığını sinsice tahrip etmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü dedikodu veya gıybet sayarak fiziksel itme, gizli kışkırtma ve dürtükleme nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten gelen hafif hareket, gizli fısıltı, sönme veya içsel yönelim; nitekim [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md) fısıltı ve ayak sesi gizliliğini, [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) ateşin için için sönmesini, [همر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B1.md) suyun akıp boşalmasını, [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) ise zihindeki ilk yöneliş ve iç tasarımı ifade eder | ز | Zâ harfinin taşıdığı keskinlik, ani çarpma ve delme etkisiyle içsel yönelim veya gizli hareket, dışarıya ve hedefe yönelen ani bir dürtmeye, sıkıştırmaya ve sivri uçlu batırmaya dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, aniden açığa çıkma, soluk veya nefes alma |
| م | Su dalgası | Akışkanlık, sürekli hareket, içten gelen basınç ve derinlik |
| ز | Kesici alet, kama | Kesme, delme, ayırma, sivri bir uçla batırma |
| همز | Bir nefes veya iç basıncın ani ve sivri bir aletle hedefe saplanması | İçten kabaran gizli bir niyetin ve basıncın sivri bir dürtü, iğneleme veya tazyik halinde somut bir noktaya yönelerek orayı sıkıştırması veya yaralaması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi avuç içinde sıkıp ezmek (örneğin cevizi kırmak), başı iki el arasında bastırmak veya bineği hızlandırmak amacıyla sivri uçlu bir mahmuz veya değnekle dürtmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh b. Dırâr bir beytinde sert ve dikbaşlı bineklerin huysuzluğunu düzeltmek için kullanılan mahmuzları anarak kökü binek hayvanını sivri aletle dürtüp yola getirme anlamında zikreder |
| Erken Arapça kullanım | Ziyâd el-A‘cem muhadram ve erken İslami dönemde insanları yüzlerine karşı över gibi görünüp arkalarından iğneleyen ve ayıplayan kişiyi tasvir ederken kökü gıybet ve kusur arama bağlamında kullanmıştır: تدلي بودي إذا لاقيتني كذبا / وإن تغيبت كنت الهامز اللمزه |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Mekâyîsü’l-Luğa, eş-Şammâh Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Arapça همز kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle fiziksel baskı uygulama, bir nesneyi sıkıştırma ve ardından gelen fonetik ve ahlaki metaforik kaymalarla karakterizedir. Kökün temelinde yer alan baskı ve sıkma anlamı, sesbilgisinde boğazın sıkılmasıyla çıkarılan hemze sesine ad olmuştur. İbranicede doğrudan birebir aynı kök harfleriyle gelişmiş geniş bir fiil gövdesi tespit edilmemekle birlikte, benzer ses öbekleri (örneğin h-m-s kök ailesindeki şiddet, baskı ve dürtme nüansları) baskı ve tazyik dairesinde paralellik arz eder. Arapçada bu kök özellikle avuçla sıkma, binekleri sevk etmek için kullanılan sivri uçlu mahmuz (مِهْمَاز) ve insanın şahsiyetini arkadan vurup iğneleme anlamında belirgin bir semantik özelleşme yaşamıştır.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi elle sıkıp ezmek ve sivri bir uçla dürtmek | Fiziksel dürtme ve sıkıştırma eylemi zamanla arkadan kusur arama, laf sokma ve şeytani fısıltıyla kışkırtma mecazlarına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Merkezi Sami havzasında sınırlı morfolojik yayılım | Kök Arapçada tam bir leksikal derinlik kazanmış, çevre Sami dillerinde ise daha çok ezme ve tazyik bildiren yakın fonetik varyantlarla temsil edilmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrudan doğrulanabilir bir kökensel bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همز | Anlamlı | Sıkıştırmak, dürtmek, iğnelemek | Bir şeyi avuçta sıkmak, hayvana mahmuz batırmak, gıybetle yaralamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [هزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%85.md) | Anlamlı | Kırmak, ezmek, bozguna uğratmak | Bir nesneye bastırıp içine çökertmek veya bir orduyu yararak bozguna uğratmak | Ortak çekirdek; Kur'an'da geçer |
| [مهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%B2.md) | Anlamlı | Hızlı hareket etmek, hafifçe vurmak | Hizmette hızlı ve çevik olmak, binek veya aleti seri biçimde hareket ettirmek | Kur'an'da geçmez |
| [مزه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D9%87.md) | Anlamlı | Tatmak, tadını almak | Bir şeyin tadını emerek veya dil ile yoklayarak almak, tatlı-ekşi arası lezzet | Kur'an'da geçmez |
| [زهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Kokmak, yağlanmak, ağırlaşmak | Yağlı et kokusu, kirli ve yağlı kokunun yayılması | Kur'an'da geçmez |
| [زمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanım dışı (mühmel) |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همز | Merkez | Dürtmek, arkadan iğnelemek, tazyik | Gizlice ve gıyapta kusur arayarak iğneleyici tavır takınmak veya görünmez dürtülerle kışkırtmak | Fiziksel dürtmenin ve arkadan ayıplamanın merkez kavramıdır |
| [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Yüze karşı ayıplamak, işaret etmek | همز daha çok arkadan ve gıyapta kusur aramayı ifade ederken, [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) doğrudan yüze karşı göz, kaş veya sözle alay etmektir | Yüze karşı yapılan iğneleme ve ta‘n hareketidir |
| [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md) | Komşu | Gözle veya elle işaret etmek, kusur bulmak | همز sert bir baskı ve batırma taşırken, [غمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B2.md) daha hafif bir dokunuş veya göz kırpma yoluyla ima etmektir | İmalı işaret ve hafif basınçla kusur gösterme |
| [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) | Komşu | Mızrak saplamak, dille yaralamak | [طعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%86.md) doğrudan ve açık bir vuruş ve yaralama içerirken, همز daha gizil, sinsi ve arkadan dürtükleyici bir tarzdadır | Açıkça hücum ederek nesebi veya şahsiyeti karalama |
| [نمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Söz taşımak, ara bozmak | [نمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%85.md) iki taraf arasında söz gezdirip fesat çıkarmaya odaklanırken, همز bireyin kendi içindeki kusur arayıcı kibriyle batırmasıdır | Bozgunculuk kastıyla laf nakletme |
| [مدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AD.md) | Zıt | Övmek, değerini teslim etmek | Kusur aramak, iğnelemek ve çökertmek yerine bir kimsenin iyilik ve faziletlerini açıkça dile getirmek | همز kökünün zıddı olarak saygınlığı koruma ve yüceltme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همز | Dürtmek, sıkıştırmak, arkadan yermek | Fiziksel baskı ve mahmuzlamadan ahlaki ve şeytani tahrike kadar uzanan geniş tazyik | Kesin |
| Latince | Pungere, instigare, calumniari | Batırmak, kışkırtmak, arkadan yermek | Pungere fiziksel batırmayı, instigare içsel kışkırtmayı, calumniari ise ahlaki tahribatı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To spur, to prod, to backbite, to instigate | Mahmuzlamak, dürtmek, arkadan çekiştirmek, kışkırtmak | To spur/prod somut dürtmeyi, to instigate şeytani fısıltıyı, to backbite ise toplumsal gıybet boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | Anspornen, sticheln, verleumden | Mahmuzlamak, iğnelemek, arkadan kötülemek | Sticheln kelimesi Türkçedeki iğneleme ve laf sokma nüansını tam olarak yakalar | Güçlü |
| Fransızca | Éperonner, piquer, dénigrer, inciter | Mahmuzlamak, iğnelemek, karalamak, kışkırtmak | Piquer batırma ve laf sokmayı, dénigrer ise arkadan haysiyet zedelemeyi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَمَّازٍ | Çokça ayıplayan, arkadan iğneleyici sözler söyleyen | Hakikati inkâr eden, ahlaki zaaflarla malul ve insanları arkalarından çekiştirmeyi alışkanlık edinen kimselerin kınandığı bağlam; Kalem [68:11](https://lisan.digital/tr/ayet/68:11.md) |
| هَمَزَاتِ | Şeytanların vesveseleri, içsel kışkırtmaları, tahrik ve dürtüklemeleri | İnsanın sığınma ihtiyacı hissettiği, kalbe aniden gelen şeytani tazyikler ve yönlendirmeler bağlamı; Mü'minûn [23:97](https://lisan.digital/tr/ayet/23:97.md) |
| هُمَزَةٍ | İnsanları arkalarından çekiştirmeyi, iğnelemeyi ve onurlarını zedelemeyi huy edinen | Servetine güvenerek insanları küçük gören, gıyapta kaş-göz veya sözle iğneleme yapan tiplerin tehdit edildiği bağlam; Hümeze [104:1](https://lisan.digital/tr/ayet/104:1.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın insan üzerindeki etkisi ve vesvese teorisi | Şeytanın insan iradesine doğrudan zorlayıcı bir müdahalede bulunup bulunamayacağı; kökün fiziki bir zorlama değil, zihni bir dürtükleme ve kışkırtma bildirmesi | Şeytanın etkisinin icbar değil, zayıf anlarda yapılan sinsi bir kışkırtma ve tahrik olduğu |
| Fıkıh | Gıybet, iftira, hakaret suçları ve kul hakkı ihlalleri | Arkadan yapılan iğneleme ve ima yoluyla saygınlık zedelemenin ta‘zir cezasını veya kul hakkı tazminini gerektirip gerektirmeyeceği | Açık sövgü olmasa dahi kinaye ve imayla yapılan haysiyet cellatlığının haramlığı |
| Tefsir | همزة ile لمزة kavramlarının ayrımı | İki kelimenin eş anlamlı mı yoksa birinin arkadan (همز), diğerinin yüze karşı ([لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md)) yapılan eylemleri mi nitelediği tartışması | همز lafzının gıyapta, gizlice ve sinsi bir dürtüyle kusur arama manasına tahsis edilmesi |
| Hadis | Şeytandan istiaze duaları ve ahlak rivayetleri | Namaza başlarken veya sıkıntı anında şeytanın hemzinden (delilik, vesvese veya nefesinden) Allah’a sığınma metinleri | Şeytanın akla ve kalbe yaptığı ani tazyiklerin ve iradeyi sarsan dürtülerin bertaraf edilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve iç arınma | Şeytani fısıltı ve zihni sarsıntı | İnsanın ihlasını ve niyet istikametini bozucu sinsi dürtüleri harekete geçirmek | Kişinin manevi uyanıklığını koruyarak istiaze mekanizmasını işletmesini gerektiren manevi tacizdir | Kesin |
| İlmi | Ahlak psikolojisi ve dilbilim | İğneleyici tenkit ve ses tazyiki | Kusur odaklı zihniyetle hakikati perdelemek ve fonetikte nefesi sıkıştırarak hemze çıkarmak | Eleştirinin yapıcı değil, şahsiyeti ezici ve delip geçici bir dürtüye dönüşmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal denetim ve dezenformasyon | Gizli yıpratma ve itibar suikastı | Yönetici veya muhaliflerin arkasından yapılan dedikodularla güven bağını çökertmek | Açık muhalefet yerine yeraltından yürütülen psikolojik harp ve istikrarsızlaştırma aracıdır | Güçlü |
| İktisadi | Servet kibri ve sınıfsal tahakküm | Maddi güçle insanları aşağılama | Mal yığmanın getirdiği kibirle emeği veya zayıfı arkadan iğneleyerek ezmek | Servet birikimini ahlaki sorumluluktan koparıp zayıfları psikolojik baskı altında tutma tavrıdır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ani darbe fonksiyonu (Dirac delta / impuls uyarımı) | Bir sisteme sonsuz küçük bir zaman aralığında yüksek şiddette uygulanan ani dış dürtü ve basınç dalgası; mahmuzun hayvana ani etkisi gibidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro-saldırganlık ve psikolojik yıpratma (mobbing) | Bireyin yüzüne doğrudan saldırmak yerine, imalar, arkadan fısıltılar ve iğneleyici tutumlarla zihinsel dayanıklılığını sinsice tüketme süreci | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca basit bir konuşma kusuru, dedikodu veya laf taşıma gibi sıradan bir dil kabalığına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün arkasında yatan fiziksel mahmuzlama, sıkıştırma, delme ve şeytani tahrik gibi iradeyi yönlendiren ve haysiyeti dinamitleyen çok katmanlı tazyiki kapsamaması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hümeze suresindeki tehdidin veya şeytanın dürtüklemelerinden sığınma emrinin ciddiyetini kavrayamamak; ahlaki tahribatı yüzeysel bir nezaket kuralı ihlali sanmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak inşasında gizli, sinsi ve yıkıcı dürtülerin (ister şeytani vesvese ister toplumsal gıybet olsun) insan psikolojisini ve toplum dokusunu nasıl içeriden çürüttüğünü somut bir fiziksel imgeyle anlattığı için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şeytandan korunma ve istiaze ayetlerinde (özellikle Mü'minûn suresi), ahlaki yozlaşma ve münafıkane karakter tasvirlerinde (Kalem suresi) ve servet şımarıklığıyla insan onurunu çiğneyen tiplerin uyarıldığı ayetlerde (Hümeze suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeytanın etkisinin görünür bir bedensel zorlama olduğu zannını yıkar; onun asıl gücünün kalbe vurulan ani ve sivri dürtüler (mahmuzlar) olduğunu gösterir. Ayrıca arkadan konuşmanın salt söz değil, insanın varlığına saplanan bir alet gibi yaralayıcı olduğunu idrak ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi parmakla veya avuçla sıkıp ezmek; binek hayvanını hızlandırmak için sivri bir uçla veya mahmuzla dürtmek.
- Soyut anlam: İnsanın arkasından onurunu zedeleyecek iğneleyici sözler sarf etmek; şeytanın insan zihnine ani, sinsi ve kışkırtıcı tazyiklerde bulunması.
- Sistematik karşılık: Sistemin dengesini bozmak amacıyla zayıf bir noktaya dışarıdan uygulanan ani, sinsi ve süreksiz mikro-basınç (dürtü).
- LaTeX modeli: $$F(t) = P \cdot \delta(t - t_0) \implies \Delta I = \int F(t) \, dt$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $P$ uygulanan sinsi baskının veya iğneleyici sözün şiddet potansiyelini, $\delta(t - t_0)$ eylemin ani ve beklenmedik bir anda ($t_0$) hedefe yönelen sivri vuruşunu (Dirac delta dürtüsü), $F(t)$ bu anlık kuvvet fonksiyonunu, $\Delta I$ ise bu batırma ve dürtme eyleminin bireyin iç dengesinde veya toplumsal itibarında meydana getirdiği sarsıcı momentum değişimini (hasarı) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Müminun 23:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/ayet/23:97.md) — هَمَزَاتِ

وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ

Meal (IK): Ve de ki: Rabbım, şeytanların kışkırtmalarından Sana sığınırım.

### [Kalem 68:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/ayet/68:11.md) — هَمَّازٍ

هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ

Meal (IK): Daima ayıplayan ve laf getirip götürene.

### [Hümeze 104:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/ayet/104:1.md) — هُمَزَةٍ

وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ

Meal (IK): Diliyle çekiştirip yüzünde de alay edenin vay haline.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dürtmek için kullanılan sivri bizdir. Süvariler ayakkabılarının arkasına atları mahmuzlamak için sivri parçalar takarlar buna mahmuz denir. Konuşurken iğneleyici ve şişleyici sözler söyleyen kimseye hümez denmektedir. Buradaki “te” çoğul “te”sidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والزّاي والميم معهما
ه ز م، ه م ز، ز ه م مستعملات هزم: الهَزْمُ: غَمْزُك الشَّيءَ تَهْزِمُه بيدك فينهزِمُ في جَوْفِه، كما تَغْمِزُ الفتاةَ فتنهزمُ وكذلك القِربةُ تنهزم في جوفها والاسم: الهزمة، وجمعُه: هُزوم، قال: حتّى إذا ما بِلّتِ العُكُوما من قَصَبِ الأَجْوافِ والهُزُوما وقال:
ولكنّه خانتْ كعوبُ قـنـاتِـه		وما هَزَمَتْ أُنبوبُه كَفَّ أَخْرقا
وغيثٌ هَزِمٌ مُتَهَزِّمٌ لا يَسْتَمْسِكُ،كأنه مُنْهزِمٌ عن مائِهِ، وكذلك: هَزِمُ السَّحاب أو هزيمُهُ ويُقال: هَزِمٌ: القومُ، والاسمُ: الهَزيمةُ والهِزِّمَى.
وأصابتهُمْ هازِمٌة من هَوازمِ الدَّهْر، أي: داهيةٌ كاسِرة.
والهَزْمةُ: ما تطامَنَ مِن الأَرْضِ.
والهزائم: العِجافُ من الدَّوابِّ، الواحدة: هزيمة.
والمِهْزامُ: عُودٌ يُجْعَل في رأسِه نارٌ، لُعبةٌ لصِبيْانِ العَرَب.
همز:

الهَمْزُ: العَصْرُ، تقول: هَمَزْتُ رأسَه، وهَمَزْت الجَوْزَة بكفي. وإنّما سُمِّيَتِ الهَمْزة في الحروف، لأنّها تُهْمَزُ، فَتُهَتُّ فَتُهْمَز عن مُخْرَجها. تقول: يَهُتُّ فلانٌ هتًّأ، إذا تكلَّم بالهمز.
والهَمّاُز والهُمَزَةُ: مَنْ يَهْمُِ أخاه في قفاه من خلفه بعَيْب. واللُّمَزَةُ: في الاستقبال. قال: وإن تَغَيَّبْتُ كنتَ الهامزَ اللُّمَزَه زهم: لحمٌ زَهِمٌ، أي: مُنْتِنٌ، والزُّهُومةُ: ريحُه.
والزُّهْمُ: لحم الوحش من غير أن يكون فيه زُهُومة، ولكنّه اسم له خاصّ.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الزّاي** و**الميم** معهما
ه ز م، **ه م ز**، ز ه م kullanımdadır.

**هزم**: **الهَزْمُ**: Senin bir şeyi elinle sıkıp bastırmandır; onu sıkıp bastırırsın da o, iç boşluğunda çöker; tıpkı kız çocuğunu sıkıp bastırman da onun çökmesi gibi. Aynı şekilde kırba da iç boşluğunda çöker. İsim: **الهزمة**; çoğulu: **هُزوم**. Dedi ki:
“Ta ki **العُكُوما** ıslanıncaya kadar, iç boşlukların kamışından ve **الهُزُوما**dan.”
Ve dedi ki:
“Fakat onun mızrağının topukları hainlik etti;
ve onun borusu, beceriksiz birinin avucunu **هَزَمَتْ** etmedi.”

Ve **غيثٌ هَزِمٌ مُتَهَزِّمٌ**: tutunmaz; sanki suyundan geri çekilmiş (**مُنْهزِمٌ**) gibidir. Aynı şekilde: **هَزِمُ السَّحاب** yahut **هزيمُهُ**. Ve denir: **هَزِمٌ**: kavim; isim: **الهَزيمةُ** ve **الهِزِّمَى**.

Ve onlara, dehrin **هَوازمِ**inden bir **هازِمٌة** isabet etti; yani: kırıp geçiren bir musibet.

Ve **الهَزْمةُ**: yerden alçalmış olan şeydir.

Ve **الهزائم**: binek hayvanlarından zayıf düşmüş olanlardır; teki: **هزيمة**.

Ve **المِهْزامُ**: başına ateş konulan bir çubuktur; Arap çocukları için bir oyundur.

**همز**:

**الهَمْزُ**: sıkmadır; dersin ki: “Başını **هَمَزْتُ**”; ve “Cevizi avucumla **هَمَزْتُ**.” Harflerdeki **الهَمْزة** ancak, **تُهْمَزُ** diye adlandırıldı; böylece o, parçalanır (**تُهَتُّ**) da, çıkış yerinden **تُهْمَز** edilir. Dersin ki: “Falan kimse **يَهُتُّ** bir **هتًّأ**”; yani hemze ile konuştuğu zaman.

Ve **الهَمّاُز** ve **الهُمَزَةُ**: kardeşini arkasından, ensesinde ayıpla **يَهْمُِ** eden kimsedir. Ve **اللُّمَزَةُ**: yüz yüze olandır. Dedi ki: “Eğer kaybolursam, sen **الهامزَ اللُّمَزَه** olursun.”

**زهم**: **لحمٌ زَهِمٌ**; yani: kokmuş. Ve **الزُّهُومةُ**: onun kokusudur.

Ve **الزُّهْمُ**: içinde **زُهُومة** bulunmaksızın vahşi hayvan etidir; fakat o, ona mahsus özel bir addır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَمْزُ مثل الغَمْزِ والضغطِ. وقد هَمَزْتُ الشيء في كفِّي. قال الراجز:
ومن هَمَزْنا رأْسَهُ تَهَشَّما
ومنه الهَمْزُ في الكلام، لأنَّه يُضغط. وقد هَمَزْتُ الحرفَ فانْهَمَزَ. وقيل لأعرابيٍّ: أَتَهْمِزُ الفارَةَ? فقال: السنَّورُ يهمزها. والهَمْزُ مثل اللمْزِ. والهامِزُ والهَمَّازُ: العيَّابُ. والهُمَزَةُ مثله. يقال رجلٌ هُمَزَةٌ، وامرأةٌ هُمَزَةٌ أيضاً. وهَمَزَهُ، أي دفعه وضرَبه. وهَمَزاتُ الشيطان:خَطَراته التي يُخطِرها بقلب الإنسان. وقوسٌ هَمَزى، أي شديدة الدفع للسهم. والمِهْمَزُ والمِهْماز: حديدةٌ تكون في مؤخَّر خفِّ الرائض. قال الشماخ:
أقامَ الثِقافُ والـطـريدةُ دَرْأَهـا		ما قُوِّمَتْ ضِغْنَ الشَموسِ المَهامِزُ

##### Türkçe

**الهَمْزُ** **الغَمْزِ** ve basınç gibidir. Ve ben şeyi avucumda **هَمَزْتُ**. Recez söyleyeni dedi:
ومن **هَمَزْنا** رأْسَهُ تَهَشَّما
Ve bundan, sözde **الهَمْزُ** vardır; çünkü o bastırılır. Ve ben harfi **هَمَزْتُ** de o **انْهَمَزَ**. Ve bir bedevîye denildi: “Fareyi **أَتَهْمِزُ** misin?” O dedi ki: “Kedi onu **يهمزها**.” Ve **الهَمْزُ** **اللمْزِ** gibidir. Ve **الهامِزُ** ve **الهَمَّازُ**: ayıplayıcıdır. Ve **الهُمَزَةُ** da onun gibidir. “Bir adam **هُمَزَةٌ**” denir; ve “bir kadın da **هُمَزَةٌ**” (denir). Ve onu **هَمَزَهُ**, yani onu itti ve vurdu. Ve şeytanın **هَمَزاتُ**’ı: insanın kalbine onu düşürdüğü hatıralarıdır. Ve **قوسٌ هَمَزى**: yani oka şiddetli itişlidir. Ve **المِهْمَزُ** ve **المِهْماز**: terbiye edenin mestinin arka tarafında bulunan bir demirdir. Şemmâh dedi:
أقامَ الثِقافُ والـطـريدةُ دَرْأَهـا		ما قُوِّمَتْ ضِغْنَ الشَموسِ المَهامِزُ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ز م
هزم ، مهز ، همز ، زهم ، مزه : مستعملة .
مهز : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : مَهزَه ، ومَحَزَه وبَهزَه بمعنى واحد : أي دفعه .
مزه : يقال : مازَحَه ، ومازَهَه ، والمَزْحُ ، والمَزْهُ واحد .
هزم : قال الليث : الهزْم : غَمزُك الشيء تهزِمُه بيَدِك فينهزِم في جوفه ، كما تَغْمِزُ القَناة فتنهزم ، وكذلك القِربةُ تنهزِم في جوفها والاسم الهمزَةُ ، والهزْمة ، والجميع الهُزُوم ، ومنه قول الراجز :
حتَّى إذا ما بَلَّت العُكوما
من قَصَب الأجواف والهُزُوما
وغَيْثٌ هَزِم : مُتهزِّم لا يستمسك ، كأنه مُتهزِّمٌ عن مائِه ، وكذلك هَزيم السّحاب .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : السحاب المتهزِّم والهَزِيم ، وهو الذي لرَعدِه صوتٌ ، يقال منه : سمعتُ هَزْمَة الرعد .
الليث : يقال : هُزِم القومُ في الحرب ، والاسم الهزِيمة ، والهِزِّيمَى ، وأصابتْهم هازمةٌ من هوازم الدَّهر : أي داهية كاسرة .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ ) ( البَقَرَة : 251 ) معناه كسروهم ورَدُّوهم .
قال : وأصل الهَزْم في اللغة كسر الشيء وثَنْيُ بعضِه على بعض .
ويقال : سِقاءٌ مُتَهزِّمٌ ومُهزَّم : إذا كان بعضُه قد ثُنِيَ على بعض مع جَفاف .
قال : وقَصَبٌ مُتهزِّم ومُهَزَّم : أي قد كُسِر وشُقِّق .
قال : والعَرَبُ تقول : هُزِمْتُ على زيد : أي عُطِفْتُ عليه ، وأنشد :
هُزِمْتُ عليكِ اليَوْمَ يابنةَ مالكٍ
فجودِي عليْنا بالنوال وأَنْعمِي
ويقال : سمعتُ هَزْمة الرَّعد .
قال الأصمعي : ورُويَ عن أبي عمرو : هُزِمتُ عليك : أي عُطِفتُ ، وهو حرف غريب صحيح ، ويقال : سمعتُ هَزْمة الرعد .
قال الأصمعيّ : كأنه صوت فيه تَشَقّق .
وفَرَس هَزم الصوّتِ : يُشَبَّه صَوْتُه بصَوْتِ الرعدِ .
وقال الليث : الهَزْم : ما اطمأنَّ من الأرض .
وقال غيره : جمعُه هُزُوم ، ومنه قوله :
كأنه بالخَبْتِ ذي الهُزُومِ
وقد تَدَلَّى قائدُ النُّجوم
نَوَّاحةٌ تبكي على حميم
وهُزُومُ الليل : صُدوعُه للصبح ، وأنشد قول الفرزدق :
سوْداءَ من ليل التِّمام اعْتسفْتُها
إلى أنْ تجلّى عن بياضٍ هُزُومُها
وقال الليث : الهزائم : العِجافُ من الدوابّ ، الواحدة هزِيمة .
وقال غيره : هي الهِزَم أيضاً ، واحدُها : هِزْمة .
وقال ابن السكيت : الهَزِيم : السحاب المُتَشَقِّق بالمطَر ، وفَرَسٌ هَزيم : يتشقَّق بالجرْي . وهَزمْتُ البئر : حَفرتُها وجاء في حديث زمزم : ( إنها هَزمة جبريل ) : أي ضربها برجله فَنَبع الماء .
وقال غيره : معناه أنه هَزَم الأرض : أي كسر وجهها عن عَينها حتى فاضت بالماء الرَّواء . وبئر هزيمة ؛ إذا خُسِفتْ وكسِر جَبَلُها ففاض الماءُ الرَّواء ، ومن هذا أخذ هزيمةُ الفَرَس ، وهو تصبُّبُ عَرقِه عند شِدَّة جَرْيه .
وقال الجعديُّ :
فلمَّا جَرى الماءُ الحميمُ وأُدْرِكتْ
هزيمتُه الأولَى التي كنتُ أَطلبُ
وقال الطرمَّاح في هزيمة البئر :
أنا الطِّرمّاح وعَمِّي حاتمُ
واسمِي شَكيمٌ ولساني عارِمُ
والبحرُ حين تنكُزُ الهزائمُ
أراد بالهزائم آباراً كثيرةَ المياه .
وفي بعض الروايات : فاجتنبوا هَزْمَ الأرْض ، فإنها مأوَى الهوامّ ، يعني ما تهزَّم منها : أي تشقَّق ، وتكسَّر .
وفي الحديث : ( أول جُمُعة جُمِّعت في الإسلام بالمدينة في هَزْم بَني بَياضةَ ) .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : الاهتزام من شيئين ؛ يقال للقِرْبة إذا يَبِستْ وتكسَّرت : تهزَّمَتْ ، ومنه الهزيمة في القتال ، إنما هو كَسْرٌ . والاهتزام : من الصوت ، يقال : سمعتُ هزيمَ الرَّعد .
وقال أبو عمرو : من أمثال العَرب في انتهاز الفُرص : ( اهتزِموا ذبيحتَكم ما دام بها طِرْق ) معناه اذبحوها ما دامت سمينةً قبل هُزَالِها . والاهتزام : المبادَرَة إلى الأمر والإسراع ، قال الراجز :
إنِّي لأخشَى وَيْحَكُمْ أن تُحرَمُوا
فاهتزِموها قَبْلَ أَنْ تَنَدَّموا
وجاء فلانٌ يَهتزِم : أي يُسرع كأنه يُبادِر شيئاً ، وأنشد أبو عَمْرو :
كانت إذا حالِبُ الظلْماءِ أَسْمَعها
جاءت إلى حالبِ الظَّلماء تهتَزِمُ
أي جاءت إليه مُسرِعةً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ضربَه حتى هَزَّمه وطَحْلَبَه : أي قتله ، وأَنقزه مثله .
وقال الليث : المِهزامُ : عُودٌ يُجعَل في رأسه نارٌ يلعَب به صِبْيانُ الأعراب ، وهو لُعبَةٌ لهم .
وقال ابن حبيب في قول جرير :
كانت مجرِّبةً ترُوزُ بكفِّها
كمَرَ العَبيدِ وتَلعَبُ المِهزاما
قال : المِهْزام : لُعْبةٌ لهم يَلعَبونها ، يُغَطَّى رأسُ أحدهم ، ثمَّ يُلطم ، فيقال له : من لَطَمَك ؟ .
وقال ابن الفَرَج : المِهزام : عَصاً قصيرةٌ ، وهي المِرْزام ، وأنشد :
فشَامَ فيها مِثْلَ مِهْزَامِ العَصَا
ويُرْوَى : مثل مِرْزام .
همز : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الهُمّاز : المُغْتابون في الغيب . واللُّمّاز : المغتابون في الحَضْرة ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( ) ( الهُمَزة : 1 ) .
وقال أبو إسحاق : الهُمَزَة اللُّمَزَة : الذي يغتاب الناسَ ، وَيغُضُّهم ؛ وأنشد :
إذا لقيتُك عن كُرْهٍ تكاشِرُني
وإن تغيّبتُ كنتَ الهامِزَ اللُّمزَهْ
وقال ابن السكيت في الهمَزة : اللمَزة مثله .
وقال ابن الأعرابي : الهمْز : الغَضُّ . واللّمْز : الكَسْر ، والهَمز : العيب .
أبو عبيد ، عن الكسائي ، هَمَزتُه ولمَزْتُه ولَهْزتُه ونهَزْتُه : إذا دَفعْته .
وقال الليث : الهَمَّاز والهُمَزة : الذي يَهمِز أخاه في قَفاه مِن خَلفِه .
قال : واللَّمْز في الاستقبال .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان إذا استفتَح الصلاة قال : ( اللهم إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم من همزه ونفثه ونفخه ) . قيل : يا رسول الله : ما هَمْزُه ونَفْخُه ونَفْثُه ؟ قال : أما هَمزه فالمُوتَةُ ، وأما نَفثُه فالشِّعر ، وأما نفْخُه فالكِبْر ) .
وقال أبو عبيد : المُوتَةُ : الجنون ، وإنما سمَّاه هَمزاً ؛ لأنه جَعَله من النَّخْس والغَمز ، وكلُّ شيء دفعتَه فقد هَمزتَه .
وقال الليث : الهَمْز : العَصْر . تقول : هَمزتُ رأسَه ، وهَمزتُ الجَوْزَ بكفِّي ، وأنشد :
ومن هَمزِنا رَأسَه تَهَشَّما
ابن الأنباريّ : قوسٌ هَمَزَى : شديدة الهَمْز ، إذا نُزِع فيها . قال أبو النَّجم :
أَنْحَى شِمالاً هَمزَى نَضُوحاً
وهتَفَى : مُعْطِيةً طرُوحاً
قَوْسٌ هَتَفى : تهتِفُ بالوَتر .
قال وإنما سمّيت الهمْزة في الحروف لأنها تُهمَز فتُهَتُّ فتنهمز عن مَخرَجها ، يقال : هو يَهُتُّ هتّاً : إذا تكلم بالهَمْز .
قلت : وهمزُ القناةِ : ضَغْطُها بالمَهامِز إذا ثُقِّفتْ .
قال شمر : والمَهامِز : عِصِيٌّ واحدتها مِهْمزَة وهي عصاً في رأسها حديدةٌ يُنْحَس بها الحمار . وقال الأخطل :
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخطوب أذلّةٌ
دُنُسُ الثِّياب قَناتُهُم لم تُضْرَسِ
بالهَمْز من طول الثِّقاف وجارُهُم
يُعطِي الظُّلامةَ في الخطوب الحُوَّسِ
وقال الشماخ في المَهامِز التي يُنْخَسُ بها الشَّمُوسُ من الخَيل :
أقام الثِّقافُ والطَّريدةُ دَرْأَها
كما أخرَجَتْ ضِغْنَ الشَّمُوسِ المهامِز
ورَوَى شَهْرُ بنُ حَوْشَبِ ، عن ابن عبّاس في قول الله : ( ) ( الهُمَزة : 1 ) .
قال : هو المَشّاءُ بالنَّميمة ، المُفَرِّق بين الجماعة المُغْرِي بين الأحِبَّة .
المنذري ، عن أبي الهيثم قال : المَهامِز : مَقارِعُ النّخّاسين التي يهمزون بها الدوابَّ لتُسْرِع ، واحدتها مِهْمَزة ، وهي المِقْرَعة .
زهم : قال الليث : الزُّهومة : ريحُ لحمٍ مُتَنٍ . ولحمٌ زَهِم . ووجَدْتُ منه زُهومَة : أي تغيُّراً .
قلت : الزُّهُومة في اللحم : كراهة طبعيَّة في رائحته التي خُلِقَتْ عليها بلا تغيّر وإنتان ، وذلك مثلُ رائحة اللحم الغثّ ، أو رائحة لحم السِّباع ، وكذلك السَّمك السَّهِك البَحْريّ ، وأما سَمَك الأنهار العَذْبة الجارية فلا زُهومَةَ لها .
وفي ( النوادر ) يقال : زَهِمْتُ زُهْمَةً ، وخَضِمْتُ خُضْمةً ، وغَذِمتُ غُذمةً بمعنى لَقِمْتُ لُقْمةً . وقال :
تَمَلَّىء من ذلك الصَّفيحِ
ثمّ ازهَمِيه زُهْمَةً فَرُوحي
قلت : ورواه ابن السكّيت :
ألا ازحَمِيه زُحمةً فرُوحِي
عاقَبَت الحاءُ الهاءَ .
وقال ابن السكّيت : الزُّهمةُ : الرائحة المُنْتِنة ، والزُّهْم : الشّحْم . والزَّهِمُ : السَّمين .
سلمة ، عن الفرّاء قال : من أمثال العرب : ( في بطن زُهْمانَ زادُه ) يُضرَب مَثَلاً للرجل يُدعَى إلى الغداء وهو شَبْعان .
قال : ورجلٌ زُهمانيّ : إذا كان شبْعان . والشَّحْمُ يُسَمَّى زُهْماً إذا كان فيه زُهُومة مِثلُ شحْم الوحش . وقال أبو النجم :
يذكُر زُهْمَ الكَفَل المَشروحا
ومن هذا يقال للسَّمين : زَهِم . وقال زهير :
منها الشَّنُونُ ومنها الرَّاهِقُ الزَّهِمُ
وقال أبو زيد : إذا اقتسم القومُ جَزُوراً أو مالاً فأعطوا منها رجُلاً حَظَّه ، وأكل معهم ، ثمّ جاءهم بعد ذلك مستطعماً ، قيل له : ( في بطن زهمان زاده ) : أي قدَ أكلتَ منه وأخذتَ حظَّك .
ورَوَى ابنُ هانىء ، عن زيد بن كَثْوَة أنه قال : يُضْرَب هذا المثل للرجل يطلبُ الشيءَ وقد أَخذ نصيبَه منه ، وذلك أنّ رجلاً نَحَر جَزُوراً وأَعطَى زُهْمانَ نصيباً ثمّ إنه عاد ليأخذ مع الناس ، فقال له صاحب الجزور هذا .
ابن السكّيت : الزُّهْمة : الرِّيح المُنْتنة ، والزُّهْم : الشَّحْم ، والزَّهِمِ : السَّمين .
وفي ( النوادر ) : زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا : أي زجرتُه عنه .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : زاهَمَ فلانٌ الخَمسين ، إذا دنا لها ولما يبلُغْها .
وروى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ قال : يقال : زاحَم الأربعين ، وزاهَمَها .
وقال أبو سعيد : يقال : بينهما مُزاهَمَة : أي عداوة ومحاكَة .
وقال أبو عمرو : جَمَل مُزاهِم . والمُزَاهَمَة : الفَرُوط لا يكاد يدنو منه فَرَسٌ إذا جُنِبَ إليه . وقد زاهَم مُزَاهَمَةَ وأزهَمَ إزهاماً ، وأنشد أبو عمرو :
مُسْتَرْ عفاتٌ بِخِدَبٌّ عَيْهامْ
مَرَوْدَكِ الْخَلْقِ دِرَفسٍ مِسعَامْ
للسابِق التالي قليل الإزْهامْ
أي لا يكاد يدنو منه الفرس المَجْنوب لسُرْعته .
قال : والمزاهِم : الذي ليس منك بقريب ولا بعيد ، وقال :
غَرْبُ النَّوَى أمْسَى لها مُزاهِما
من بعد ما كان لها مُلازِما
فالمُزاهم : المُفارِق هاهنا ، وأنشد أبو عمرو :
حَمَلتْ به سَهْواً فزاهَمَ أنْفَه
عندَ النِّكاح فَصِيلُها بمَضيقِ
والمزاهَمة : المداناة ، مأخوذ من شمِّ ريحِهِ .

##### Türkçe

ه ز م
**هزم** ، **مهز** ، **همز** ، **زهم** ، **مزه** : kullanımdadır.

**مهز** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **مَهزَه** , **ومَحَزَه** ve **بَهزَه** bir tek mânâdadır: yani onu itti.

**مزه** : denir ki: **مازَحَه** , **ومازَهَه** , ve **المَزْحُ** ile **والمَزْهُ** birdir.

**هزم** : Leys dedi: **الهزْم**: senin bir şeyi elinle sıkıp bastırmandır; onu elinle **تهزِمُه** (sıkıp bastırırsın) da o iç kısmında büzülür; tıpkı mızrağı sıkıp bastırman gibi, o da büzülür; aynı şekilde kırba da iç kısmında büzülür; isim: **الهمزَةُ** ve **الهزْمة**; çoğulu **الهُزُوم**; ondan râcizin sözü:
حتَّى إذا ما بَلَّت العُكوما
من قَصَب الأجواف والهُزُوما

Ve **غَيْثٌ هَزِم**: büzülmüş, tutunmaz; sanki suyundan büzülmüş gibidir; aynı şekilde **هَزيم السّحاب**.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: büzülmüş bulut **السحاب المتهزِّم** ve **الهَزِيم**dir; o, gök gürültüsünün sesi olanıdır; ondan denir: **سمعتُ هَزْمَة الرعد**.

Leys: denir ki: savaşta kavim **هُزِم** edildi; isim **الهزِيمة** ve **الهِزِّيمَى**; ve onlara zamanın musibetlerinden bir musibet isabet etti: **هازمةٌ من هوازم الدَّهر**: yani kırıp geçiren bir felâket.

Ve Ebû İshâk, Allah’ın aziz ve celîl sözü hakkında dedi: **( فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ )** (**البَقَرَة : 251**) mânâsı: onları kırdılar ve geri çevirdiler.

Dedi: dilde **الهَزْم**ın aslı, bir şeyi kırmak ve onun bir kısmını bir kısmı üzerine bükmektir.

Ve denir ki: **سِقاءٌ مُتَهزِّمٌ** ve **مُهزَّم**: eğer onun bir kısmı kurulukla birlikte bir kısmı üzerine bükülmüş ise.

Dedi: ve **وقَصَبٌ مُتهزِّم** ve **مُهَزَّم**: yani kırılmış ve yarılmıştır.

Dedi: Araplar der: **هُزِمْتُ على زيد**: yani ona meylettirildim; ve okudu:
هُزِمْتُ عليكِ اليَوْمَ يابنةَ مالكٍ
فجودِي عليْنا بالنوال وأَنْعمِي

Ve denir ki: **سمعتُ هَزْمة الرَّعد**.

Asma‘î dedi: Ebû Amr’dan rivayet olundu: **هُزِمتُ عليك**: yani meylettirildim; bu, garip sahih bir harftir; ve denir ki: **سمعتُ هَزْمة الرعد**.

Asma‘î dedi: sanki o, içinde çatlama bulunan bir sestir.

Ve **فَرَس هَزم الصوّتِ**: sesi, gök gürültüsünün sesine benzetilir.

Ve Leys dedi: **الهَزْم**: yerden alçalmış olan şeydir.

Ve başkası dedi: onun çoğulu **هُزُوم**dur; ondan onun sözü:
كأنه بالخَبْتِ ذي الهُزُومِ
وقد تَدَلَّى قائدُ النُّجوم
نَوَّاحةٌ تبكي على حميم

Ve **هُزُومُ الليل**: sabaha yarılmalarıdır; ve Ferazdak’ın sözünü okudu:
سوْداءَ من ليل التِّمام اعْتسفْتُها
إلى أنْ تجلّى عن بياضٍ هُزُومُها

Ve Leys dedi: **الهزائم**: binek hayvanlarından zayıf olanlardır; teki **هزِيمة**.

Ve başkası dedi: o, **الهِزَم**dır da; teki: **هِزْمة**.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الهَزِيم**: yağmurla çatlamış buluttur; ve **فَرَسٌ هَزيم**: koşmakla çatlar. Ve **هَزمْتُ البئر**: onu kazdım; ve Zemzem hadîsinde geldi: **( إنها هَزمة جبريل )**: yani ayağıyla vurdu da su fışkırdı.

Ve başkası dedi: mânâsı: onun yeri **هَزَم** etmesidir: yani gözesi üzerinden yüzünü kırdı da bol su ile taştı. Ve **بئر هزيمة**: eğer çökmüş ve yığını kırılmış da bol su taşmış ise. Ve bundan, atın **هزيمةُ الفَرَس**ı alınmıştır; o, koşmasının şiddetinde terinin akmasıdır.

Ve Câ‘dî dedi:
فلمَّا جَرى الماءُ الحميمُ وأُدْرِكتْ
هزيمتُه الأولَى التي كنتُ أَطلبُ

Ve Tırimmâh, kuyunun **هزيمة**si hakkında dedi:
أنا الطِّرمّاح وعَمِّي حاتمُ
واسمِي شَكيمٌ ولساني عارِمُ
والبحرُ حين تنكُزُ الهزائمُ

**الهزائم** ile, suları çok olan birçok kuyuyu kastetti.

Bazı rivayetlerde: **فاجتنبوا هَزْمَ الأرْض**; çünkü o, haşeratın barınağıdır; yani ondan büzülmüş olan: yani çatlamış ve kırılmış olan.

Hadîste: **( أول جُمُعة جُمِّعت في الإسلام بالمدينة في هَزْم بَني بَياضةَ )**.

Ve Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الاهتزام** iki şeydendir; kırbaya, kuruyup kırıldığı zaman denir: **تهزَّمَتْ**; ve ondan, çarpışmada **الهزيمة**; o ancak bir kırmadır. Ve **الاهتزام**: sesten; denir: **سمعتُ هزيمَ الرَّعد**.

Ve Ebû Amr dedi: fırsatları kapmada Arapların mesellerindendir: **( اهتزِموا ذبيحتَكم ما دام بها طِرْق )**; mânâsı: zayıflamasından önce semiz olduğu müddetçe onu kesin. Ve **الاهتزام**: işe atılmak ve acele etmektir; râciz dedi:
إنِّي لأخشَى وَيْحَكُمْ أن تُحرَمُوا
فاهتزِموها قَبْلَ أَنْ تَنَدَّموا

Ve falan kimse **يَهتزِم** olarak geldi: yani hızlanır; sanki bir şeye atılır; Ebû Amr okudu:
كانت إذا حالِبُ الظلْماءِ أَسْمَعها
جاءت إلى حالبِ الظَّلماء تهتَزِمُ

Yani ona koşarak geldi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onu, **هَزَّمه** ve **طَحْلَبَه** oluncaya kadar dövdü: yani onu öldürdü; ve **أَنقزه** de onun gibidir.

Ve Leys dedi: **المِهزامُ**: başına ateş konulan bir çubuktur; bedevîlerin çocukları onunla oynar; o, onlar için bir oyundur.

Ve İbn Habîb, Cerîr’in sözü hakkında:
كانت مجرِّبةً ترُوزُ بكفِّها
كمَرَ العَبيدِ وتَلعَبُ المِهزاما

Dedi: **المِهْزام**: onların oynadığı bir oyundur; birinin başı örtülür, sonra tokatlanır; sonra ona denir: seni kim tokatladı?

Ve İbnü’l-Ferec dedi: **المِهزام**: kısa bir asadır; o, **المِرْزام**dır; ve okudu:
فشَامَ فيها مِثْلَ مِهْزَامِ العَصَا

Ve şöyle rivayet olunur: **مثل مِرْزام**.

**همز** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الهُمّاز**: gıyapta çekiştirenlerdir. Ve **اللُّمّاز**: yüz yüze iken çekiştirenlerdir. Ve ondan Allah’ın aziz ve celîl sözü: **( )** (**الهُمَزة : 1**).

Ve Ebû İshâk dedi: **الهُمَزَة اللُّمَزَة**: insanları çekiştiren ve onları ayıplayandır; ve okudu:
إذا لقيتُك عن كُرْهٍ تكاشِرُني
وإن تغيّبتُ كنتَ الهامِزَ اللُّمزَهْ

Ve İbnü’s-Sikkît **الهمَزة** hakkında dedi: **اللمَزة** onun gibidir.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهمْز**: ayıplamadır. Ve **اللّمْز**: kırmadır; ve **الهَمز**: kusurdur.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **هَمَزتُه** ve **ولَمَزْتُه** ve **ولَهْزتُه** ve **ونهَزْتُه**: eğer onu ittiysen.

Ve Leys dedi: **الهَمَّاز** ve **الهُمَزة**: kardeşini arkasından ensesinden dürten kimsedir.

Dedi: ve **اللَّمْز** yüz yüzedir.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadîsinde: namaza başladığında derdi: **( اللهم إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم من همزه ونفثه ونفخه )**. Denildi: ey Allah’ın elçisi: onun **هَمْزُه**u, **ونَفْخُه**u, **ونَفْثُه**u nedir? Dedi: **أما هَمزه فالمُوتَةُ**; **وأما نَفثُه فالشِّعر**; **وأما نفْخُه فالكِبْر**.

Ve Ebû Ubeyd dedi: **المُوتَةُ**: deliliktir; onu ancak **هَمزاً** diye adlandırdı; çünkü onu dürtme ve sıkıp bastırmadan kıldı; ve her neyi ittiysen, onu **هَمزتَه** etmişsindir.

Ve Leys dedi: **الهَمْز**: sıkmadır. Dersin: **هَمزتُ رأسَه**; ve **هَمزتُ الجَوْزَ بكفِّي**; ve okudu:
ومن هَمزِنا رَأسَه تَهَشَّما

İbnü’l-Enbârî: **قوسٌ هَمَزَى**: çekildiğinde şiddetli **الهَمْز**lıdır. Ebû’n-Necm dedi:
أَنْحَى شِمالاً هَمزَى نَضُوحاً
وهتَفَى : مُعْطِيةً طرُوحاً

**قَوْسٌ هَتَفى**: kirişle seslenir.

Dedi: harflerdeki **الهمْزة** ancak, mahrecinden sıkılıp itilerek çıktığı için böyle adlandırıldı; denir: **هو يَهُتُّ هتّاً**: eğer hemzeyle konuşursa.

Dedim: ve mızrağın **همزُ القناةِ**si: doğrultulduğunda onu **بالمَهامِز** ile sıkıp bastırmaktır.

Şemmer dedi: ve **المَهامِز**: asâlardır; teki **مِهْمزَة**dir; o, başında demir bulunan bir asadır; onunla eşek dürtülür. Ahtal dedi:
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخطوب أذلّةٌ
دُنُسُ الثِّياب قَناتُهُم لم تُضْرَسِ
بالهَمْز من طول الثِّقاف وجارُهُم
يُعطِي الظُّلامةَ في الخطوب الحُوَّسِ

Ve Şemmâh, huysuz atların dürtüldüğü **المَهامِز** hakkında dedi:
أقام الثِّقافُ والطَّريدةُ دَرْأَها
كما أخرَجَتْ ضِغْنَ الشَّمُوسِ المهامِز

Ve Şehr b. Havşeb, İbn Abbâs’tan, Allah’ın sözü hakkında rivayet etti: **( )** (**الهُمَزة : 1**).

Dedi: o, koğuculukla yürüyen, topluluğu ayıran, dostlar arasına fitne sokandır.

Münzirî, Ebû’l-Heysem’den dedi: **المَهامِز**: hayvanları hızlansınlar diye dürttükleri nâhhâsların sopalarıdır; teki **مِهْمَزة**dir; o da **المِقْرَعة**dır.

**زهم** : Leys dedi: **الزُّهومة**: bozulmuş etin kokusudur. Ve **لحمٌ زَهِم**. Ve ondan **زُهومَة** buldum: yani bir değişme.

Dedim: ette **الزُّهُومة**: değişme ve kokuşma olmaksızın, yaratıldığı kokuya karşı tabii bir tiksinmedir; bu, bayat etin kokusu yahut yırtıcıların etinin kokusu gibidir; aynı şekilde deniz balığı olan **السَّهِك البَحْريّ**; ama tatlı akan nehirlerin balığının **زُهومَة**si yoktur.

**( النوادر )**’de denir: **زَهِمْتُ زُهْمَةً** , **وخَضِمْتُ خُضْمةً** , **وغَذِمتُ غُذمةً**; **لَقِمْتُ لُقْمةً** mânâsında. Ve dedi:
تَمَلَّىء من ذلك الصَّفيحِ
ثمّ ازهَمِيه زُهْمَةً فَرُوحي

Dedim: İbnü’s-Sikkît onu şöyle rivayet etti:
ألا ازحَمِيه زُحمةً فرُوحِي

**الحاءُ** , **الهاءَ** ile yer değiştirmiştir.

Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الزُّهمةُ**: pis koku; ve **الزُّهْم**: iç yağıdır. Ve **الزَّهِمُ**: semizdir.

Seleme, Ferrâ’dan dedi: Arapların mesellerindendir: **( في بطن زُهْمانَ زادُه )**; öğle yemeğine çağrılan ve tok olan adam için mesel olarak vurulur.

Dedi: ve **ورجلٌ زُهمانيّ**: eğer tok ise. Ve iç yağı, içinde vahşi hayvanın iç yağı gibi **زُهُومة** varsa **زُهْماً** diye adlandırılır. Ebû’n-Necm dedi:
يذكُر زُهْمَ الكَفَل المَشروحا

Ve bundan, semize **زَهِم** denir. Züheyr dedi:
منها الشَّنُونُ ومنها الرَّاهِقُ الزَّهِمُ

Ebû Zeyd dedi: eğer kavim bir deve yahut mal paylaştırıp bir adama payını verdiler, o da onlarla yedi, sonra bundan sonra onlardan yiyecek ister olarak geldi; ona denildi: **( في بطن زهمان زاده )**: yani ondan yedin ve payını aldın.

Ve İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den rivayet etti: bu mesel, bir şeyi isteyen ve ondan payını almış olan adam için vurulur; şu ki bir adam bir deve kesti ve **زُهْمان**’a bir pay verdi; sonra o, insanlarla birlikte almak için geri döndü; deve sahibi ona bunu söyledi.

İbnü’s-Sikkît: **الزُّهْمة**: pis koku; ve **الزُّهْم**: iç yağı; ve **الزَّهِمِ**: semiz.

**( النوادر )**’de: **زَهَمْتُ فلاناً عن كذا وكذا**: yani onu ondan azarladım.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: falan kimse elliye **زاهَمَ** etti: eğer ona yaklaştı da ona ulaşmadıysa.

Ve Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: denir: **زاحَم الأربعين** ve **زاهَمَها**.

Ve Ebû Saîd dedi: denir: aralarında **مُزاهَمَة** vardır: yani düşmanlık ve benzeşme.

Ve Ebû Amr dedi: **جَمَل مُزاهِم**. Ve **المُزَاهَمَة**: önden giden; yanına koşulan at, ona neredeyse yaklaşamaz. Ve **زاهَم** **مُزَاهَمَةَ** ve **أزهَم** **إزهاماً**; Ebû Amr okudu:
مُسْتَرْ عفاتٌ بِخِدَبٌّ عَيْهامْ
مَرَوْدَكِ الْخَلْقِ دِرَفسٍ مِسعَامْ
للسابِق التالي قليل الإزْهامْ

Yani süratinden dolayı yanına koşulan at ona neredeyse yaklaşamaz.

Dedi: ve **المزاهِم**: senden ne yakın ne uzak olandır; ve dedi:
غَرْبُ النَّوَى أمْسَى لها مُزاهِما
من بعد ما كان لها مُلازِما

Burada **المُزاهم**: ayrılan kimsedir; Ebû Amr okudu:
حَمَلتْ به سَهْواً فزاهَمَ أنْفَه
عندَ النِّكاح فَصِيلُها بمَضيقِ

Ve **المزاهَمة**: yakınlaşmadır; onun kokusunu koklamaktan alınmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والميم وما يثلثهما)([1])
(همن) الهاء والميم والنون ليس بشيء. فأمّا المُهيمِن، وهو الشاهد فليس من هذا، إنَّما هو من باب أمن([2])، والهاء مبدلة من همزة.
(همي) الهاء والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على ذَهابِ شيءٍ على وَجهه. وهَمَى الماءُ: سال. وهَمَتِ الماشيةُ تَهمِي: ذهبَتْ على وجهها لِرَعيٍ أو غيرِه.
وفي الحديث: "إنَّا نُصيبُ هَوامِيَ الإبل": الضَّوالّ.
وإذا همز([3])* تغيَّر المعنى. تقول: تهمّأ الثّوبُ: بلِي.
(همج) الهاء والميم والجيم: أصلٌ يدلُّ على اختلاطٍ واضطراب. فالهامج: المتروك يموجُ بعضُهُ في بعض. قال:
* يَعيثُ فيه هَمَجٌ هامجُ([4]) *
وقول أبي ذؤيب:
* موَلَّعة بالطُّرَّتينِ هَمِيجُ([5]) *
فيقال: الهميج: كلُّ لونينِ اختَلَطا.
ومن الباب الهَمَج: البَعوض، ويقال لرُذَالِ النَّاس الهَمَج تشبيهاً. والهَمَجُ: الدَّبَا من الجراد. [و] يقال: أهْمَجَ الفرسُ إهماجاً: اضطرَبَ في جَريِه. والهَمَج: الجُوع، لما يعتري صاحبَه من الاختلاط والاضطراب. قال:
* قد هَلكَتْ جارتُنا من الهَمَجْ([6]) *
وهمَجَت الإبل، ورَدَت الماء فَشرِبَتْ منه. ويقال: الهَمَجَة: الشَّاة المهزولة، كأنها شُبِّهت بالبَعوضة.
(همد) الهاء والميم والدال: أصلٌ يدلُّ على خمودِ شيء. وهَمَدت النار: طَفِئَتْ البَتّة. وأرضٌ هامدة: لا نباتَ بها([7]). ونباتٌ هامد: يابس. والإهماد: الإقامة بالمكان.
ومما شذَّ عن هذا الباب قول من قال: إنَّ الإهماد: السُّرعة في المَشْي. قال:
* ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ([8]) *
(همذ) الهاء والميم والذال، يدلُّ على سُرعة. يقال الهَماذِيُّ: السُّرعة. [و] هَماذِيُّ المطرِ: شِدَّته.
(همر) الهاء والميم والراء: أصلٌ يدلُّ على صَبٍّ وانصباب. وهَمَر دمْعه. وهَمَرَ الدّمعُ وانهمَرَ: سالَ. وفلانٌ يُهامِر الشَّيء، إذا أخذه جَرْفا. وهَمَر في كلامِهِ: أكثَرَ. وهو مِهمارٌ، أي كثير الكلام. وهَمَر له من مالِهِ، كأنَّه صَبّه له صَبَّاً.
(همز) الهاء والميم والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضَغْطٍ وعَصْر. وهمَزْت الشَّيءَ في كفِّي. ومنه الهَمز في الكلام، كأنَّه يَضْغَط الحرف. ويقولون: همزَ بِهِ الأرض([9]). وقوسٌ هَمْزَى: شديدةُ الدَّفعِ للسَّهم. والهمَّاز: العَيَّاب، وكذا الهُمَزَة. قال:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت الهامزُ اللُّمَزَهْ([10])
وَهمْزُ الشَّيطان كالمُوتَة تَغلِبُ على قَلْب الإنسان تَذهب به.
(همس) الهاء والميم والسين يدلُّ على خَفاءِ صَوتٍ وحِسٍّ. منه الهَمْس: الصَّوت الخفِيّ. وهَمْسُ الأقدام أخفَى ما يكونُ من وطءِ القدَم. وأمَّا قولُهم الهَمَّاس: الأسَد الشَّديد، فمِنْ هذا عندنا أيضاً، لأنّه إنَّما يُراد به هَمْسُه إمَّا في وَطْئه وإمَّا في عَضِّه. قال:
* عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاسْ([11]) *
(همش) الهاء والميم والشين: أصلٌ يدلُّ على سرعةِ عملٍ أو كلام. يقولون: الهَمِش([12]): السَريع العَمَلِ بأصابِعِه. وامرأةٌ هَمشَى الحديثِ، إذا تسرَّعَتْ فيه. قال:
أيَّام زينب لا خفيفٌ حِلْمُها *** هَمَشَى الحديثِ ولا رَوَادٌ سَلْفَعُ
والهَمْش: حلبٌ بسرعة. والهَمش: الصَّوت والجَلَبة.
(همط) الهاء والميم والطاء ليس بأصلٍ، إلا أنّهم يقولون: هَمَطَ: خَلَطَ بين الباطِل والظُّلم. وأهمَطَ عِرْضَ فلانٍ: شَتَمه.
(همع) الهاء والميم والعين. يدلُّ على سَيلانِ شيء. وهَمَعَت العينُ: سالَ دمعُها. وتهمَّعَ الرَّجلُ: تباكى([13]). وسحابٌ هَمِع: ماطر. ويقال: الهِمْيَع: الموتُ الوَحِيّ([14]).
(همق) الهاء والميم والقاف: كلمة واحدة. يقولون: كَلأٌ هَمِقٌ: هَشٌّ.
(همك) الهاء والميم والكاف: كلمةٌ واحدة. انهمَكَ في الأمر: جَدَّ ولَجّ.
(همل) الهاء والميم واللام: أصلٌ واحد. أهْمَلْتُ الشّيء، إذا خلَّيتَ بينه وبين نَفْسِهِ. والهَمَلُ: السُّدَى([15]). والهَمَل: المال لا مانعَ لـه. وهمَلَت العينُ، مثل هَمَرَتْ. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------__
([1]) ورد هذا الباب في الأصل متأخراً عن الباب الذي يليه، فقدمته طبقاً لمنهج ابن فارس. وقد جاء في المجمل في ترتيبه الطبيعي كما أثبت.
([2]) في الأصل: "أمين".
([3]) هذه نهاية صفحة 752 من الأصل. وأحب أن أنبه أن أرقام صفحات الأصل أصابه بعض اضطراب بناء على التعديل الذي أشرت إليه قريباً. فالمواد من (هنم) إلى (هنق) هي تابعة لرقم 752 من الأصل لا لرقم 753.
([4]) الحارث بن حلزة اليشكري في اللسان (همج، رقح) والبيان (3: 303) وصدره:
* يترك ما رقح من عيشه *
([5]) صدره في ديوان الهذليين (1: 59) واللسان (همج):
* كأن ابنة السهمي يوم لقيتها *
([6]) أنشده في اللسان (بذج) منسوباً إلى أبي محرز المحاربي. وهو بدون نسبة في اللسان (همج) ومجالس ثعلب 585 والحيوان (5: 501) والميداني (1: 261) والأضداد 279. وقد سبق في (بذج).
([7]) في الأصل: "لها"، وأثبت ما في المجمل.
([8]) لرؤبة بن العجاج. اللسان (همد).
([9]) في الأصل "همزته الأرض"، تحريف، وفي المجمل: "وهمز به الأرض: ضرب". وفي القاموس: "وهمزت به الأرض: صرعته". ولم يرد في اللسان.
([10]) وكذا ورد في إصلاح المنطق 475. وأنشد عجزه في المجمل. ورواية اليبت في اللسان (همز):
إذا لقيتك في شحط تكاشرني *** وأن تغيبت كنت الهامز اللمزه
 ([11]) أنشده في المجمل أيضا.
([12]) الميم مهملة الضبط في الأصل، وضبطت في المجمل بالسكون، وفي اللسان بالكسر.
([13]) في اللسان: "بكى، وقيل تباكى".
([14]) شاهده قول أسامة الهذلي، وقد سبق في (ذعط):
إذا بلغوا مصرهم عوجلوا *** من الموت بالهميع الذاعط
 ([15]) في الأصل: "السد"، صوابه في المجمل واللسان.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve mîm ve onları üçleyen şeyler bâbı)([1])
(**همن**) **الهاء** ve **الميم** ve **النون** bir şey değildir. Amma **المُهيمِن** ise, o şâhiddir; bu bundan değildir; ancak o **أمن** bâbındandır([2]); ve **الهاء** hemzeden bedeldir.

(**همي**) **الهاء** ve **الميم** ve illetli harf, bir şeyin kendi vechi üzere gitmesine delâlet eder. Ve **هَمَى الماءُ**: aktı. Ve **هَمَتِ الماشيةُ تَهمِي**: otlamak yahut başkası için kendi vechi üzere gitti.

Hadîste: “Şüphesiz biz **هَوامِيَ الإبل**e isâbet ederiz”: kaybolmuşlar.

Ve eğer hemzelenirse([3])* mânâ değişir. Dersin ki: **تهمّأ الثّوبُ**: eskidi.

(**همج**) **الهاء** ve **الميم** ve **الجيم**: bir asıl; karışıklık ve ıztırâba delâlet eder. Artık **الهامج**: terk edilmiş olan; onun bir kısmı bir kısmının içinde dalgalanır. Dedi ki:
* فيه **هَمَجٌ هامجُ**([4]) * diye fesat çıkarır *

Ve Ebû Züeyb’in sözü:
* iki perçeme tutkun, **هَمِيجُ**([5]) *

Böylece denir: **الهميج**: iki rengin karıştığı her şey.

Ve bâbdan **الهَمَج**: sivrisinek; ve halkın rezillerine teşbih olarak **الهَمَج** denir. Ve **الهَمَجُ**: çekirgeden **الدَّبَا**. [Ve] denir: **أهْمَجَ الفرسُ إهماجاً**: koşusunda ıztırâb etti. Ve **الهَمَج**: açlık; sahibine arız olan karışıklık ve ıztırâb sebebiyle. Dedi ki:
* komşumuz **الهَمَجْ**den helâk oldu([6]) *

Ve **همَجَت الإبل**: suya vardılar da ondan içtiler. Ve denir: **الهَمَجَة**: zayıf koyun; sanki sivrisineğe benzetilmiştir.

(**همد**) **الهاء** ve **الميم** ve **الدال**: bir asıl; bir şeyin sönüklüğüne delâlet eder. Ve **هَمَدت النار**: bütünüyle söndü. Ve **أرضٌ هامدة**: onda bitki yoktur([7]). Ve **نباتٌ هامد**: kuru. Ve **الإهماد**: mekânda ikâmet etmektir.

Ve bu bâbdan şâz olan şeylerden, diyenin sözü: Şüphesiz **الإهماد**: yürüyüşte sürattir. Dedi ki:
* ancak **طَلَقُ الإهمادِ** idi([8]) *

(**همذ**) **الهاء** ve **الميم** ve **الذال** sürate delâlet eder. Denir: **الهَماذِيُّ**: sürat. [Ve] **هَماذِيُّ المطرِ**: onun şiddeti.

(**همر**) **الهاء** ve **الميم** ve **الراء**: bir asıl; dökmeye ve dökülmeye delâlet eder. Ve **هَمَر دمْعه**. Ve **هَمَرَ الدّمعُ** ve **انهمَرَ**: aktı. Ve falan kimse **يُهامِر الشَّيء**; onu süpürürcesine aldığı vakit. Ve **هَمَر في كلامِهِ**: çoğalttı. Ve o **مِهمارٌ**dur; yani çok konuşan. Ve **هَمَر له من مالِهِ**; sanki onu ona dökercesine döktü.

(**همز**) **الهاء** ve **الميم** ve **الزاء** bir kelimedir; basınç ve sıkmaya delâlet eder. **وهمَزْت الشَّيءَ في كفِّي**: şeyi avucumda sıktım. Ve ondan, sözde **الهَمز**; sanki harfi sıkıştırır. Ve derler: **همزَ بِهِ الأرض**([9]). Ve **قوسٌ هَمْزَى**: oka itişi şiddetli. Ve **الهمَّاز**: ayıplayıcı; ve keza **الهُمَزَة**. Dedi ki:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت **الهامزُ اللُّمَزَهْ**([10])

Ve şeytanın **وَهمْزُ**u, insanın kalbine galip gelen, onu götüren baygınlık gibidir.

(**همس**) **الهاء** ve **الميم** ve **السين** ses ve hissin gizliliğine delâlet eder. Ondan **الهَمْس**: gizli ses. Ve ayakların **هَمْسُ**u, ayağın basmasından olanın en gizlisidir. Amma onların **الهَمَّاس** sözü: şiddetli aslan; bu da katımızda bundan(dır) ayrıca; çünkü onunla ancak onun **هَمْسُ**u murad edilir; ya basışında ya da ısırışında. Dedi ki:
* ona **خَبْطٌ** ve ısırış, **هَمّاسْ**([11]) döndü *

(**همش**) **الهاء** ve **الميم** ve **الشين**: bir asıl; işin yahut sözün süratine delâlet eder. Derler: **الهَمِش**([12]): parmaklarıyla hızlı iş gören. Ve bir kadın **هَمشَى الحديثِ**; onda acele ettiği vakit. Dedi ki:
أيَّام زينب لا خفيفٌ حِلْمُها *** **هَمَشَى الحديثِ** ولا رَوَادٌ سَلْفَعُ

Ve **الهَمْش**: hızla sağma. Ve **الهَمش**: ses ve gürültü.

(**همط**) **الهاء** ve **الميم** ve **الطاء** asıl değildir; ancak onlar derler: **هَمَطَ**: bâtıl ile zulmü birbirine karıştırdı. Ve **أهمَطَ عِرْضَ فلانٍ**: ona sövdü.

(**همع**) **الهاء** ve **الميم** ve **العين**. Bir şeyin akmasına delâlet eder. Ve **هَمَعَت العينُ**: onun yaşı aktı. Ve **تهمَّعَ الرَّجلُ**: ağlar gibi yaptı([13]). Ve **سحابٌ هَمِع**: yağmurlu. Ve denir: **الهِمْيَع**: ani ölüm([14]).

(**همق**) **الهاء** ve **الميم** ve **القاف**: tek bir kelime. Derler: **كَلأٌ هَمِقٌ**: gevrek.

(**همك**) **الهاء** ve **الميم** ve **الكاف**: tek bir kelime. **انهمَكَ في الأمر**: ciddileşti ve inat etti.

(**همل**) **الهاء** ve **الميم** ve **اللام**: tek bir asıl. **أهْمَلْتُ الشّيء**; onu kendisiyle baş başa bıraktığın vakit. Ve **الهَمَلُ**: başıboş([15]). Ve **الهَمَل**: onu engelleyen olmayan mal. Ve **همَلَت العينُ**: **هَمَرَتْ** gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------__
([1]) Bu bâb aslında, onu izleyen bâbdan sonra gelmiş olarak vârid olmuştur; onu, İbn Fâris’in yöntemine göre öne aldım. Ve **المجمل**’de tabiî tertibinde, ispat ettiğim üzere gelmiştir.
([2]) Asılda: “**أمين**”.
([3]) Bu, aslın 752. sayfasının sonudur. Ve uyarmayı severim ki aslın sayfa numaralarına, az önce işaret ettiğim düzeltmeye binaen bir miktar karışıklık isabet etmiştir. Artık maddeler (**هنم**)’den (**هنق**)’ye kadar, aslın 753 numarasına değil 752 numarasına tâbidir.
([4]) Hâris b. Hılze el-Yeşkürî; **اللسان**’da (**همج**، **رقح**) ve **البيان**’da (3: 303); ve صدرُه:
* يترك ما رقح من عيشه *
([5]) صدرُه **ديوان الهذليين**’de (1: 59) ve **اللسان**’da (**همج**):
* كأن ابنة السهمي يوم لقيتها *
([6]) Onu **اللسان**’da (**بذج**) Ebû Muhrez el-Muhâribî’ye nispetle inşâd etti. Ve o, **اللسان**’da (**همج**) ve **مجالس ثعلب** 585 ve **الحيوان** (5: 501) ve el-Meydânî (1: 261) ve **الأضداد** 279’da nisbesizdir. Ve (**بذج**)’de daha önce geçti.
([7]) Asılda: “**لها**”; ve **المجمل**’de olanı ispat ettim.
([8]) Ru’be b. el-Accâc’ındır. **اللسان** (**همد**).
([9]) Asılda “**همزته الأرض**”; tahriftir. Ve **المجمل**’de: “**وهمز به الأرض: ضرب**”. Ve **القاموس**’ta: “**وهمزت به الأرض: صرعته**”. Ve **اللسان**’da vârid olmamıştır.
([10]) Ve böylece **إصلاح المنطق** 475’te vârid olmuştur. Ve onun aczini **المجمل**’de inşâd etti. **اللسان**’da (**همز**) el-Yebt rivayeti:
إذا لقيتك في شحط تكاشرني *** وأن تغيبت كنت الهامز اللمزه
([11]) Onu **المجمل**’de de inşâd etti.
([12]) **الميم** asılda ضبطtan ihmâl edilmiştir; ve **المجمل**’de sükûn ile, **اللسان**’da kesre ile ضبط ettim.
([13]) **اللسان**’da: “ağladı; ve denildi: ağlar gibi yaptı”.
([14]) Şâhidi, Üsâme el-Hüzelî’nin sözüdür; ve (**ذعط**)’ta daha önce geçti:
إذا بلغوا مصرهم عوجلوا *** من الموت بالهميع الذاعط
([15]) Asılda: “**السد**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهمز كالعصر. يقال: همزت الشيء في كفي، ومنه: الهمز في الحرف، وهمز الإنسان: اغتيابه. قال تعالى: ﴿هماز مشاء بنميم﴾ [القلم/11] يقال: رجل هامز، وهماز، وهمزة. قال تعالى: ﴿ويل لكل همزة لمزة﴾ [الهمزة/1] وقال الشاعر:
*وإن اغتيب فأنت الهامز اللمزه*
(العجز لزيادة الأعجم، وصدره:
*تدلي بودي إذا لاقيتني كذبا*
وهو في مجاز القرآن 2/311؛ وتفسير الطبري 30/161؛ وتفسير القرطبي 20/182؛ واللسان (همز) )
وقال تعالى: ﴿وقل رب أعوذ بك من همزات الشياطين﴾ [المؤمنون/97]. * همس
- الهمس: الصوت الخفي، وهمس الأقدام: أخفى ما يكون من صوتها. قال تعالى: ﴿فلا تسمع إلا همسا﴾ [طه/108].

##### Türkçe

- **الهمز** **كالعصر**. Denilir: “**همزت** şeyi avucumda”; bundan: harfte **الهمز**; ve insanın **همز**’i: onu gıybet etmesidir. Yüce Allah dedi: ﴿هماز مشاء بنميم﴾ [القلم/11]. Denilir: **رجل هامز** ve **هماز** ve **همزة**. Yüce Allah dedi: ﴿ويل لكل همزة لمزة﴾ [الهمزة/1]. Şair dedi:
*وإن اغتيب فأنت الهامز اللمزه*
(‘Acüz’, yabancının ziyadesi içindir; ve onun sadrı:
*تدلي بودي إذا لاقيتني كذبا*
Ve o, Mecâzü’l-Kur’ân 2/311’dedir; ve Taberî Tefsiri 30/161; ve Kurtubî Tefsiri 20/182; ve Lisân (**همز**) )
Ve Yüce Allah dedi: ﴿وقل رب أعوذ بك من همزات الشياطين﴾ [المؤمنون/97]. * **همس**
- **الهمس**: gizli sestir; ve **همس الأقدام**: onun sesinden olabildiğince gizli olanıdır. Yüce Allah dedi: ﴿فلا تسمع إلا همسا﴾ [طه/108].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه م ز
همز رأسه‏:‏ عصره وهمز الجوزة بكفّه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ همز الرجل في قفاه‏:‏ غمز بعينه‏.‏
ورجل همزة وهمّاز‏.‏
والشيطان يهمز الإنسان‏:‏ يهمس في قلبه وسواساً ويقال‏:‏ أعوذ بالله من همسه وهمزه ولمزه و ‏"‏ أعوذ بك من همزات الشّياطين ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ه م ز
**همز رأسه**: onu sıktı; ve **همز الجوزة** avucuyla (onu) sıktı.
Mecazdan: **همز الرجل في قفاه**: gözüyle işaret etti.
Ve **رجل همزة** ve **همّاز**.
Ve şeytan insanı **يهمز**: kalbinde ona vesvese olarak fısıldar; ve denilir ki: Allah’a sığınırım onun **همسه**’inden, **همزه**’inden ve **لمزه**’inden; ve “Şeytanların **همزات**’ından Sana sığınırım”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هَمَزَ رأْسه يَهْمِزُه هَمْزاً: غَمَزَه، وقد هَمَزْتُ الشيءَ في كفي؛ قال رؤبة:
ومن هَمَزْنا رأْسَه تَهَشَّما
وهَمَزَ الجَوْزَة بيده يَهْمِزُها: كذلك. وهَمَزَ الدابة يَهْمِزُها هَمْزاً: غَمَزَها. والمِهْمازُ: ما هُمِزَتْ به؛ قال الشماخ: أَقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْأَها،
كما قَوَّمتْ ضِغْنَ الشَّموسِ المَهامِزُ
أَراد المهاميز، فحذف الياء ضرورة. قال ابن سيده: وقد يكون جمع مِهْمَزٍ. قال الأَزهري: وهَمَزَ القَناةَ ضَغَطها بالمَهامِز إِذا ثُقِّفَتْ، قال شمر: والمَهامِزُ عِصِيٌّ، واحدتها مِهْمَزَة، وهي عصاً في رأْسها حديدة يُنخس بها الحمار؛ قال الأَخطل:
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخُطُوبِ أَذِلَّةٌ،
دُنْسُ الثِّيابِ قَناتُهُمْ لم تُضْرَسِ
بالهَمْزِ من طُولِ الثِّقافِ، وجارُهُمْ
يُعْطِي الظُّلامَةَ في الخُطوبِ الحُوَّسِ
أَبو الهيثم: المهامز مقارع النَّخَّاسِين التي يَهْمِزُون بها الدواب لتُسْرِعَ، واحدتها مِهْمَزة، وهي المِقْرَعَةُ.
والمِهْمَزُ والمِهْمازُ: حديدة تكون في مؤخر خُف الرائض. والهَمْزُ مثل الغَمْزِ والضَّغْطِ، ومنه الهَمْزُ في الكلام لأَنه يُضْغَط. وقد هَمَزْتُ الحَرْفَ فانْهَمَز، وقيل لأَعرابي: أَتَهْمِزُ الفار؟ فقال: السِّنَّورُ يَهْمِزُها.
والهَمْزُ مثل اللَّمْزِ. وهَمَزَهُ: دفعه وضربه. وهَمَزْتُه ولَمَزْتُه ولَهَزْتُه ونَهَزْتُه إِذا دفعته؛ قال رؤبة:
ومَنْ هَمَزْنا عِزَّه تَبَرْكَعا
على اسْتِهِ زَوْبَعَةً، أَو زَوْبَعا
تبركع الرجل إِذا صُرعَ فوقع على استه. وقوسٌ هَمُوزٌ وهَمَزَى، على فَعَلى: شديدة الدفع والحَفْزِ للسهم؛ عن أَبي حنيفة، وأَنشد لأَبي النجم وذكر صائداً:
نَحا شمالاً هَمَزَى نَصُوحا،
وهَتَفَى مُعْطِيَةً طَرُوحا
ابن الأَنباري: قوس هَمَزَى شديدة الهَمْزِ إِذا نُزِعَ عنها. وقوسٌ هَتَفَى: تَهْتِفُ بالوَتَرِ.
والهَامِزُ والهُمَّازُ: العَيَّابُ. والهُمَزَةُ مثله، ورجل هُمَزَةٌ وامرأَة هُمَزَةٌ أَيضاً. والهَمَّاز والهُمَزَة: الذي يَخْلُف الناسَ من ورائهم ويأْكل لحومهم، وهو مثل العُيَبَةِ، يكون ذلك بالشِّدْقِ والعين والرأْس. الليث: الهَمَّازُ والهُمَزَة الذي يَهْمِزُ أَخاه في قفاه من خَلْفِه، واللَّمْزُ في الاستقبال. وفي التنزيل العزيز: هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بنَمِيمٍ؛ وفيه أَيضاً: ويلٌ لكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ، وكذلك امرأَة هُمَزَة لُمَزَةٌ لم تَلْحَق الهاءُ لتأْنيث الموصوف بما فيه، وإِنما لحقت لإِعلام السامع أَن هذا الموصوف بما هي فيه قد بلغ الغاية والنهاية، فجعل تأْنيث الصفة أَمارة لما أُريد من تأْنيث الغاية والمبالغة. ابن الأَعرابي: الهُمَّازُ العَيَّابُونَ في الغيب، واللُّمَّازُ المغتابون بالحضرة؛ ومنه قوله عز وجل: ويلٌ لكل هُمَزة لمزة. قال أَبو إِسحق: الهمزة اللمزة الذي يغتاب الناس ويَغُضُّهم؛ وأَنشد:
إِذا لَقِيتُك عن شَحْطٍ تُكاشِرُني،
وإِن تَغَيَّبْتُ كنتَ الهامِزَ اللُّمَزَهْ
ابن الأَعرابي: الهَمْزُ الغَضُّ، والهَمْزُ الكَسْرُ، والهَمْزُ العَيْبُ. وروي عن أَبي العباس في قوله تعالى: ويل لكل همزة لمزة؛ قال: هو المَشَّاءُ بالنميمة المُفَرِّقُ بين الجماعة المُغْري بين الأَحبة. وهَمَزَ الشيطانُ الإِنسانَ هَمْزاً: هَمَسَ في قلبه وَسْواساً. وهَمَزاتُ الشيطان: خَطَراتُه التي يُخْطِرُها بقلب الإِنسان. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه كان إِذا استفتح الصلاة قال: اللهم إِني أَعوذ بك من الشيطان الرجيم من هَمْزِه ونَفْثِه ونَفْخِه قيل: يا رسول الله، ما هَمْزه ونَفْثُه ونَفْخه؟ قال: أَما هَمْزُه فالمُوتَةُ، وأَما نفثه فالشِّعْرُ، وأَما نفخُه فالكِبْرُ؛ قال أَبو عبيد: المُوتَةُ الجُنُون، قال: وإِنما سماه هَمْزاً لأَنه جعله من النَّخْسِ والغمز. وكلُّ شيء دفعته، فقد هَمَزْتَهُ. وقال الليث: الهَمْز العَصْر. يقال: هَمَزْتُ رأْسَه وهمزتُ الجَوْز بكفِّي. والهَمْزُ: النخس والغمز. والهَمْزُ: الغِيبَة والوقيعة في الناس وذكر عيوبهم؛ وقد هَمَزَ يَهْمِزُ، فهو هَمَّاز وهُمَزَةٌ للمبالغة.
والهَمْزَة: النُّقْرَة كالهَزْمَةِ، وقيل هو المكان المنخسف؛ عن كراع. والهَمْزَةُ من الحروف: معروفة، وسميت الهَمْزَةَ لأَنها تُهْمَزُ فَتُهَتُّ فَتَنْهَمِزُ عن مخرجها، يقال: هو يَهُتُّ هَتًّا إِذا تكلم بالهَمْزِ، وقد تقدم الكلام على الهمزة في أَوّل حرف الهمزة أَوّل الكتاب.وهَمَزَى: موضع. وهُمَيْزٌ وهَمَّاز: اسمان، والله أَعلم.

##### Türkçe

**هَمَزَ** başını **يَهْمِزُه** **هَمْزاً**: onu **غَمَزَه** (sıktı/bastırdı); ve ben şeyi avucumda **هَمَزْتُ**; Rü’be dedi:
ومن **هَمَزْنا** رأْسَه تَهَشَّما

Ve cevizi eliyle **هَمَزَ** **يَهْمِزُها**: aynı şekilde. Ve biniti **هَمَزَ** **يَهْمِزُها** **هَمْزاً**: onu **غَمَزَها**. Ve **المِهْمازُ**: onunla **هُمِزَتْ** (dürtülen şey); Şemmâh dedi:
أَقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْأَها،
كما قَوَّمتْ ضِغْنَ الشَّموسِ **المَهامِزُ**

**المهاميز**’i kastetti; zaruret sebebiyle **الياء**’yı hazfetti. İbn Sîde dedi: ve **مِهْمَزٍ**’in cemi de olabilir. Ezherî dedi: ve kamışı **هَمَزَ**: **ثُقِّفَتْ** (doğrultulduğu) zaman **المَهامِز** ile ona bastırdı; Şemir dedi: ve **المَهامِزُ** değneklerdir; onun bir tanesi **مِهْمَزَة**’dir; o, başında demir bulunan bir değnektir; onunla eşek dürtülür; Ahtal dedi:
رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخُطُوبِ أَذِلَّةٌ،
دُنْسُ الثِّيابِ قَناتُهُمْ لم تُضْرَسِ
بالهَمْزِ من طُولِ الثِّقافِ، وجارُهُمْ
يُعْطِي الظُّلامَةَ في الخُطوبِ الحُوَّسِ

Ebû’l-Heysem: **المهامز**; hayvanları hızlansın diye binitleri onunla **يَهْمِزُون** (dürttükleri) köle tüccarlarının sopalarıdır; onun bir tanesi **مِهْمَزة**’dir; o da **المِقْرَعَةُ**’dır.

Ve **المِهْمَزُ** ve **المِهْمازُ**: terbiye edenin mestinin arka tarafında bulunan bir demirdir. Ve **الهَمْزُ** **الغَمْزِ** ve **الضَّغْطِ** gibidir; ondan da sözdeki **الهَمْزُ** (hemz) vardır; çünkü o **يُضْغَط** (bastırılır). Ve ben harfi **هَمَزْتُ** da o **انْهَمَز**; ve bir bedevîye denildi: “Fareyi **أَتَهْمِزُ** (dürter misin)?” O dedi ki: “Kedi onu **يَهْمِزُها**.”

Ve **الهَمْزُ** **اللَّمْزِ** gibidir. Ve onu **هَمَزَهُ**: onu itti ve vurdu. Ve onu **هَمَزْتُه** ve **لَمَزْتُه** ve **لَهَزْتُه** ve **نَهَزْتُه**: onu ittiğin zaman; Rü’be dedi:
ومَنْ **هَمَزْنا** عِزَّه تَبَرْكَعا
على اسْتِهِ زَوْبَعَةً، أَو زَوْبَعا

Adam **تبركع** eder: yere serilip de kıçı üzerine düştüğü zaman. Ve **قوسٌ هَمُوزٌ** ve **هَمَزَى** ( **فَعَلى** vezninde): oka şiddetli itiş ve sevk ediş sahibi; Ebû Hanîfe’den; ve Ebû’n-Necm’den inşad etti ve bir avcıyı zikretti:
نَحا شمالاً **هَمَزَى** نَصُوحا،
وهَتَفَى مُعْطِيَةً طَرُوحا

İbnü’l-Enbârî: **قوس هَمَزَى**; ondan çekildiği zaman şiddetli **الهَمْزِ** sahibidir. Ve **قوسٌ هَتَفَى**: kirişiyle **تَهْتِفُ** (ses verir).

Ve **الهَامِزُ** ve **الهُمَّازُ**: **العَيَّابُ** (ayıplayan). Ve **الهُمَزَةُ** da onun gibidir; ve bir erkek **هُمَزَةٌ**, bir kadın da **هُمَزَةٌ** yine. Ve **الهَمَّاز** ve **الهُمَزَة**: insanların arkalarından **يَخْلُف** (arkalarından konuşur) ve etlerini yer; o, **العُيَبَةِ** gibidir; bu, yanakla, gözle ve başla olur. Leys: **الهَمَّازُ** ve **الهُمَزَة**; kardeşini arkasından ensesinde **يَهْمِزُ** (dürten/ayıplayan) kimsedir; **اللَّمْزُ** ise yüz yüze iken olur. Aziz tenzilde: هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بنَمِيمٍ; ve onda yine: ويلٌ لكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ; ve aynı şekilde **امرأَة هُمَزَة لُمَزَةٌ**; **الهاء** niteleyiciyi dişilleştirmek için bitişmedi; ancak işitene, bu niteleyicinin içinde bulunduğu şeyde artık gaye ve nihayete ulaştığını bildirmek için bitişti; böylece sıfatın dişilliğini, gaye ve mübalağanın dişilliğinden murad edilene bir alâmet kıldı. İbnü’l-A‘râbî: **الهُمَّازُ**; gıyapta **العَيَّابُونَ** (ayıplayanlar)dır; **اللُّمَّازُ** ise huzurda gıybet edenlerdir; ondan da Aziz ve Celîl olanın sözü: ويلٌ لكل هُمَزة لمزة. Ebû İshâk dedi: **الهمزة اللمزة**; insanlara gıybet eden ve onları **يَغُضُّهم** (küçümseyen/ayıplayan) kimsedir; ve inşad etti:
إِذا لَقِيتُك عن شَحْطٍ تُكاشِرُني،
وإِن تَغَيَّبْتُ كنتَ **الهامِزَ اللُّمَزَهْ**

İbnü’l-A‘râbî: **الهَمْزُ** **الغَضُّ** (eksiltme/kısma)dır; ve **الهَمْزُ** **الكَسْرُ** (kırma)dır; ve **الهَمْزُ** **العَيْبُ** (ayıp)tır. Ebû’l-Abbâs’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: ويل لكل همزة لمزة; dedi ki: o, nemime ile yürüyen, topluluğu ayıran, dostlar arasında kışkırtandır. Ve şeytan insanı **هَمَزَ** **هَمْزاً**: kalbine vesvese olarak **هَمَسَ** (fısıldadı). Ve **هَمَزاتُ الشيطان**: insanın kalbine **يُخْطِرُها** (getirdiği) hatıralarıdır. Peygamberin hadîsinde, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: namaza başladığında şöyle derdi: “Allah’ım, **الشيطان الرجيم**’den, onun **هَمْزِه**’inden, **نَفْثِه**’inden ve **نَفْخِه**’inden sana sığınırım.” Denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü, onun **هَمْزه**’i, **نَفْثُه**’i ve **نَفْخه**’i nedir?” Dedi ki: “**هَمْزُه** ise **المُوتَةُ**’dir; **نفثه** ise **الشِّعْرُ**’dür; **نفخُه** ise **الكِبْرُ**’dür.” Ebû Ubeyd dedi: **المُوتَةُ** deliliktir; dedi ki: onu ancak **هَمْزاً** diye adlandırdı; çünkü onu **النَّخْسِ** ve **الغمز**’den kıldı. Ve her şeyi ittiysen, onu **هَمَزْتَهُ**. Leys dedi: **الهَمْز** **العَصْر** (sıkma)dır. Denir ki: başını **هَمَزْتُ** ve cevizi avucumla **همزتُ**. Ve **الهَمْزُ**: **النخس** ve **الغمز**’dir. Ve **الهَمْزُ**: gıybet ve insanlara saldırma ve onların ayıplarını anmadır; ve **هَمَزَ يَهْمِزُ**; o hâlde o **هَمَّاز** ve mübalağa için **هُمَزَةٌ**’dir.

Ve **الهَمْزَة**: **النُّقْرَة** (çukurcuk)tur; **الهَزْمَةِ** gibi; ve denildi ki: o, çökmüş yerdir; Kurâ‘dan. Ve harflerden **الهَمْزَةُ**: bilinen(edir); ve ona **الهَمْزَةَ** adı verildi; çünkü o **تُهْمَزُ** da **فَتُهَتُّ** da çıkış yerinden **فَتَنْهَمِزُ**; denir ki: o **يَهُتُّ هَتًّا**; **الهَمْزِ** ile konuştuğu zaman; ve hemze hakkında söz, kitabın başında hemzenin ilk harfinde daha önce geçti. Ve **هَمَزَى**: bir yerdir. Ve **هُمَيْزٌ** ve **هَمَّاز**: iki isimdir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه م ز * * الهَمْزُ * كاللمز وزنا ومعنى وبابه ضرب و * الهَامِزُ * و * الهَمَّازُ * العَيَّاب و * الهُمَزةُ * مثله يقال رجل * هُمَزَةٌ * وامرأة هُمَزَةٌ أيضا و * هَمَزَاتُ * الشيطان خطراته التي يخطرها بقلب الإنسان و * المِهْمَزُ * بوزن المبضع و * المِهْمَازُ * حديدة تكون في مؤخر خف الرائض

##### Türkçe

* ه م ز * **الهَمْزُ**; vezin ve mânâ bakımından **اللمز** gibidir; bâbı **ضرب**’dır. Ve **الهَامِزُ** ve **الهَمَّازُ**: ayıplayan. Ve **الهُمَزةُ**: onun gibidir; “erkek **هُمَزَةٌ**” ve “kadın da **هُمَزَةٌ**” denir. Ve **هَمَزَاتُ** **الشيطان**: insanın kalbine onu hatırlattığı (aklına getirdiği) hatıralarıdır. Ve **المِهْمَزُ**: **المبضع** veznindedir. Ve **المِهْمَازُ**: terbiyecinin (atı terbiye edenin) mestinin arka tarafında bulunan bir demirdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهمز: الغمز، همزه يهمزه همزا: غمزه، وقد همزت الشيء في كفي، قال رؤبة:
  ومن همزنا رأسه تهشما و همز الجوزة بيده يهمزها همزا كذلك. وهمز الدابة يهمزها همزا: غمزها. الهمز: الضغط. وقد همز القناة، إذا ضغطها بالمهامز للتثقيف، وقال رؤبة:
  ومن همزنا رأسه تهشما ومنه الهمز في الكلام لأنه يضغط، يقال: همزت الحرف. كذا في العباب. الهمز: النخس وهو شبه الغمز. الهمز: الدفع والضرب، وقد همزه، مثل نهزه ولهزه ولمزه، أي دفعه وضربه، قال رؤبة:
  ومن همزنا عزه تبركعـا                      على استه روبعة أو روبعا

  تبركع الرجل، إذا صرع فوقع على استه. ويقال: همزته إليه الحاجة، أي دفعته. قال ابن الأعرابي: الهمز: العض. الهمز: الكسر، يهمز ويهمز، بالضم وبالكسر. من المجاز: الهامز والهمزة: الغماز، الأخير للمبالغة، وكذلك الهماز - ككتان - وهو العياب. وقيل: الهماز والهمزة: الذي يخلف الناس من ورائهم، ويأكل لحومهم، وهو مثل العيبة، يكون ذلك بالشدق والعين والرأس. وقال الليث: الهماز والهمزة: الذي يهمز أخاه في قفاه من خلفه، وفي التنزيل العزيز:  هماز مشاء بنميم  وفيه أيضا:  ويل لكل همزة لمزة  . وكذلك امرأة همزة لمزة، لم تلحق الهاء لتأنيث الموصوف بما هو فيه؛ وإنما لحقت لإعلام السامع أن هذا الموصوف بما هو فيه قد بلغ الغاية والنهاية، فجعل تأنيث الصفة أمارة لما أريد من تأنيث الغاية والمبالغة. وقال إسحاق: الهمزة اللمزة: الذي يغتاب الناس ويغضهم، وأنشد:
  إذا لقيتك عن شحط تكاشرنـي                      وإن تغيبت كنت الهامز اللمزه وروي عن ابن عباس في قوله تعالى:  ويل لكل همزة لمزة  قال: هو المشاء بالنميمة، المفرق بين الجماعة، المغري بين الأحبة. وفسر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم همز الشيطان بالموتة، أي الجنون. ونص الحديث:  كان إذا استفتح الصلاة قال: اللهم، إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم؛ من همزه ونفثه ونفخه. قيل: يا رسول الله: ما همزه ونفثه ونفخه? قال: أما همزه فالموتة، وأما نفثه فالشعر، وأما نفخه فالكبر  . قال أبو عبيد: الموتة: الجنون؛ لأنه يحصل من نخسه وغمزه. وكل شيء دفعته فقد همزته. وقيل: همز الشيطان همزا: همس في قلبه وسواسا. وهمزات الشياطين: خطراتها التي تخطرها بقلب الإنسان، وهو مجاز. والمهمز والمهماز، كمنبر ومصباح: ما همزت به الدابة: وهي حديدة في مؤخر خف الرائض. ج مهامز ومهاميز، كمنابر ومصابيح، قال الشماخ:
  أقام الثقـاف والـطـريدة درأهـا                      كما قومت ضغن الشموس المهامز قال أبو الهيثم: المهمزة: المقرعة من النحاس تهمز بها الداوب لتسرع، والجمع المهامز. المهمزة العصا عامة أو عصا في رأسها حديدة ينخس بها الحمار، قاله شمر، قال الشماخ يصف قوسا:
  أقام الثقـاف والـطـريدة درأهـا                      كما قومت ضغن الشموس المهامز ورجل هميز الفؤاد، كأمير، أي ذكي، مثل حميز. وهمزى، كجمزى: ع بعينه، هكذا ذكره ياقوت، وقال ابن دريد: زعموا. وريح همزى: لها صوت شديد. وقوس همزى: شديدة الدفع والحفز للسهم، عن أبي حنيفة. وقال ابن الأنباري: قوس همزى: شديدة الهمز إذا نزع فيها، وقوس هتفى: تهتف بالوتر. قال أبو النجم يصف صائدا:
  أنحى شمالا همزى نصوحا                      وهتفى معطية طروحـا

  وسموا هميزا وهمازا، كزبير وعمار، قاله ابن دريد. يقال: همزت به الأرض، أي صرعته. ومما يستدرك عليه: قوس هموز، كصبور: مثل همزى، عن أبي حنيفة. والهماز: العيابون في الغيب، عن ابن الأعرابي. والهمز: العيب، عنه كذلك. والهمزة، بالضم: النقرة، كالهزمة، وقيل: هو المكان المنخسف، عن كراع. والهمزة: أخت الألف، إحدى الحروف الهجائية، لغة صحيحة قديمة مسموعة مشهورة؛ سميت بها لأنها تهمز فتنهمز عن مخرجها، قاله الخليل، فلا عبرة بما في بعض شروح الكشاف: أنها لم تسمع وإنما اسمها الألف. وقد تقدم الكلام عليها في أول الكتاب، قال شيخنا: وقد فرق بينها وبين الألف جماعة بأن الهمزة كثر إطلاقها على المتحركة، والألف على الحرف الهاوي الساكن الذي لا يقبل الحركة.

##### Türkçe

**الهمز**: **الغمز**. **همزه يهمزه همزا**: onu **غمزه** etti. Ve ben şeyi avucumda **همزت** ettim. Rü’be dedi:
  “Ve başını **همز** ettiğimiz kimse parçalandı.”

Ve cevizi eliyle **همز** eder; onu da böylece **همز** eder. Ve biniti **همز** eder, onu **همزا**: onu **غمز** etti. **الهمز**: bastırma. Ve **القناة**’yi **همز** etti; yani onu düzeltmek için **المهامز** ile bastırdı. Rü’be dedi:
  “Ve başını **همز** ettiğimiz kimse parçalandı.”

Ve bundan, sözdeki **الهمز** (gelir); çünkü o bastırır. Denir ki: **همزت الحرف**. **العباب**’da böyledir. **الهمز**: dürtme; o, **الغمز**’e benzer. **الهمز**: itme ve vurma; ve onu **همزه** etti; **نهزه** ve **لهزه** ve **لمزه** gibi; yani onu itti ve vurdu. Rü’be dedi:
  “Ve izzetini **همز** ettiğimiz kimse,
  kıçı üzerine **روبعة** yahut **روبعا** olarak çömeldi.”

Adam **تبركع** eder; yani devrilip düşer de kıçı üzerine düşer. Ve denir ki: **همزته** ona ihtiyaç; yani onu itti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهمز**: ısırma. **الهمز**: kırma; **يهمز** ve **يهمز**; zamme ile ve kesre ile. Mecazdan: **الهامز** ve **الهمزة**: **الغماز**; sonuncusu mübalağa içindir. Ve yine **الهماز** - **كتان** vezninde - o, ayıplayandır. Ve denildi: **الهماز** ve **الهمزة**: insanların arkasından onları çekiştiren ve etlerini yiyen kimsedir; o, **العيبة** gibidir; bu, yanakla, gözle ve başla olur. Leys dedi: **الهماز** ve **الهمزة**: kardeşini arkasından ensesinde **يهمز** eden kimsedir. Aziz tenzilde: **هماز مشاء بنميم**. Ve onda da: **ويل لكل همزة لمزة**. Ve yine: **امرأة همزة لمزة**; **الهاء** niteleyenin dişilliği için eklenmedi; ancak dinleyene, bu nitelenenin içinde bulunduğu şeyde gayeye ve nihayete ulaştığını bildirmek için eklendi; böylece sıfatın dişilleştirilmesi, gaye ve mübalağanın dişilleştirilmek istenmesine bir alâmet kılındı. İshak dedi: **الهمزة اللمزة**: insanları gıybet eden ve onları eksilten kimsedir. Ve şu beyit okundu:
  “Sana uzak bir yerden rastlarsam bana sırıtırsın;
  ve ben kaybolursam **الهامز اللمزه** olursun.”

İbn Abbas’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **ويل لكل همزة لمزة**; dedi ki: o, nemime ile yürüyen, topluluğun arasını ayıran, sevgililer arasına kışkırtma sokandır. Peygamber صلى الله تعالى عليه وسلم, şeytanın **همز**’ini **الموتة** ile tefsir etti; yani delilik. Hadisin metni: **كان إذا استفتح الصلاة قال: اللهم، إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم؛ من همزه ونفثه ونفخه. قيل: يا رسول الله: ما همزه ونفثه ونفخه? قال: أما همزه فالموتة، وأما نفثه فالشعر، وأما نفخه فالكبر**. Ebû Ubeyd dedi: **الموتة**: deliliktir; çünkü onun dürtmesinden ve **غمز**’inden meydana gelir. Ve her neyi ittiysen onu **همزته** etmişsindir. Ve denildi: şeytanı **همز** eder, **همزا**: kalbine vesvese olarak fısıldadı. **همزات الشياطين**: insanın kalbine attıkları hatıralarıdır; bu mecazdır. Ve **المهمز** ve **المهماز**, **منبر** ve **مصباح** gibi: biniti onunla **همزت** ettiğin şeydir; ve o, eğiticinin nalının arkasında bulunan bir demirdir. Çoğulu **مهامز** ve **مهاميز**, **منابر** ve **مصابيح** gibi. Şemmâh dedi:
  “Düzeltici, onun eğriliğini ve avı doğrulttu;
  tıpkı güneş gibi (koşan) atların kinini **المهامز**’in doğrultması gibi.”

Ebû’l-Heysem dedi: **المهمزة**: bakırdan kamçıdır; binit onunla **تهمز** edilir ki hızlansın; çoğulu **المهامز**. **المهمزة**: asa genel olarak; yahut başında demir bulunan, onunla eşeğin dürtüldüğü asa; bunu Şemir söyledi. Şemmâh, bir yayı vasfederek dedi:
  “Düzeltici, onun eğriliğini ve avı doğrulttu;
  tıpkı güneş gibi (koşan) atların kinini **المهامز**’in doğrultması gibi.”

Ve **رجل هميز الفؤاد**, **أمير** gibi: yani zeki; **حميز** gibi. Ve **همزى**, **جمزى** gibi: gözünde bir kusur olan; Yakut bunu böyle zikretti. İbn Düreyd dedi: “Zannettiler.” Ve **ريح همزى**: onun şiddetli bir sesi vardır. Ve **قوس همزى**: oka şiddetli itiş ve sevk edişi olan; Ebû Hanîfe’den. İbnü’l-Enbârî dedi: **قوس همزى**: içinde çekildiğinde şiddetli **همز** edişi olan; ve **قوس هتفى**: kirişle seslenir. Ebû’n-Necm, bir avcıyı vasfederek dedi:
  “Sola meyletti; **همزى** (bir yay) nasihatçi;
  ve **هتفى** (bir yay) verici, atıcı.”

Ve **هميزا** ve **همازا** diye adlandırdılar; **زبير** ve **عمار** gibi; bunu İbn Düreyd söyledi. Denir ki: **همزت به الأرض**; yani onu yere serdim. Ve ona ek olarak kaydedileceklerdendir: **قوس هموز**, **صبور** gibi: **همزى** gibidir; Ebû Hanîfe’den. Ve **الهماز**: gıyapta ayıplayanlar; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الهمز**: ayıplama; ondan da böyle. Ve **الهمزة**, zamme ile: çukur; **الهزمة** gibi. Ve denildi: o, çökmüş yerdir; Kırâ‘dan. Ve **الهمزة**: **الألف**’in kız kardeşidir; hece harflerinden biridir; doğru, eski, işitilmiş, meşhur bir dildir; onunla adlandırıldı; çünkü o **تهمز** edilir de mahrecinden **تنهمز** eder; bunu Halîl söyledi. Öyleyse, **الكشاف**’ın bazı şerhlerinde olan şeye itibar yoktur: “O işitilmedi; onun adı ancak **الألف**’tir.” Onun hakkında söz, kitabın başında geçmişti. Şeyhimiz dedi: Bir topluluk, onunla **الألف** arasında fark koydu: **الهمزة**’nin daha çok harekeli olana ıtlak edilmesi, **الألف**’in ise harekeyi kabul etmeyen, harekesiz düşen harfe (ıtlak edilmesi) ile.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَمَزَهُ
1 هَمَزَهُ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. هَمِزَ (S, Msb, K) and هَمُزَ , (K,) inf. n. هَمْزٌ, (S, Msb, K,) He pressed it; squeezed it; pinched it; (S, A, Msb, K,) as, for instance, a walnut, (A, TA,) or other thing, (S, TA,) in the hand; (S, A, TA,) and a man's head; (S, A, TA;) and a spearshaft, with the مَهَامِز, to straighten it. (TA.) ― -b2- He pushed, impelled, or repelled, him or it, (S, K, TA,) meaning anything; as also لَمَزَهُ &c. (TA.) You say, هَمَزَتْهُ اِلَيْهِ الحَاجَةُ Want impelled, or drove, him to him or it. (TA.) ― -b3- He struck, or beat, him; (S, K, TA;) as also لَمَزَهُ &c. (TA.) ― -b4- He goaded, or spurred, him; (K, TA;) he urged him on (namely a horse) with the مِهْمَاز, to make him run. (Msb.) ― -b5- He bit him. (IAar, K.) ― -b6- He broke it. (K.) -A2- (tropical:) He (the devil) suggested evil to his mind. (JK, A, TA.) You say, أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْ هَمْزِهِ; and مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ; (tropical:) I seek refuge in God from his [the devil's] evil suggestion; and from the evil suggestions of the devils. (A.) -A3- (tropical:) He blamed, upbraided, or reproached, him; he found fault with him; syn. of the inf. n. عَيْبٌ, (Fr, in TA, art. لمز; and IAar, in TA, in the present art.) as also لَمْزٌ: (Fr, in TA, art. لمز; and S,) or he spoke evil of him, or spoke of him in a manner that he disliked, mentioning vices or faults as chargeable to him, behind his back, though it might be with truth; syn. اِغْتَابَهُ فِى غَيْبَتِهِ: (Msb:) and [so] هَمَزَهُ فِى قَفَاهُ he backbit him. (JK, A.) -A4- هَمَزَ الحَرْفَ, (S, O,) or الكَلِمَةَ, aor. هَمِزَ , inf. n. هَمْزٌ, (Msb,) [He pronounced the word with the sound termed هَمْز, or هَمْزَة, of which the sign is ء,] is from هَمَزَهُ in the first of the senses explained above; (S, Msb,) because what is termed هَمْز in speech, (S,) or هَمْزَة, (Kh, TA,) [i. e. the sound so called,] is [as it were] pressed, or squeezed, (Kh, S, TA,) from its place of utterance [by a sudden emission of the voice forced out after a compression of the passage whereby it has been stopped]. (Kh, TA.) It was said to an Arab of the desert, أَتَهْمِزُ الفَأْرَةَ, [meaning Dost thou pronounce الفَأْرَة with hemz, or hemzeh?] and he said, [understanding the words to mean dost thou squeeze the rat, or mouse?] السِّنَّوْرُ يَهْمِزُهَا [The cat squeezes it]. (S.) See هَمْزٌ, below. [And see also نَبَرَ.]

انهمز
7 انهمز ذ [quasi-pass. of هَمَزَهُ; It was pressed, squeezed, or pinched: he was pushed, &c. The first of these significations is indicated, or implied, in the JK and the TA.] ― -b2- انهمز الحَرْفُ [The word was pronounced with the sound termed هَمْز, or هَمْزَة]. (S.)

هَمْزُ الشَّيْطَانِ
هَمْزُ الشَّيْطَانِ ذ was explained by Mohammad as meaning (tropical:) Madness, or insanity; syn. مُوتَةٌ, i. e. جُنُونٌ; because it arises from the goading and pressing or pinching of the devil. (A 'Obeyd, K.) See 1; and see also هَمَزَات, voce هَمْزَةٌ. -A2- هَمْزٌ, (S,) and هَمْزَةٌ, (Kh, TA,) [the former a gen. n., and the latter the n. un.,] The sister of alif; one of the letters of the alphabet; [written thus;] a genuine word, old, heard [from the Arabs of classical times], and well known; so called for a reason mentioned above: see 1, last signification: so says Kh; therefore no regard is due to what is said in certain of the expositions of the Keshshلf, that the term همزة thus used has not been heard [from any of the Arabs of classical times], and that its name is أَلْفٌ: (TA:) several persons say, that the term همزة is mostly applied to the movent [alif], and الف to the quiscent letter. (MF, TA.) See the letter ا.

هَمْزَةٌ
هَمْزَةٌ ذ n. un. of هَمْزٌ, q. v. ― -b2- هَمَزَاتُ الشَّيَاطِينِ (tropical:) The vain suggestions of the devils, which they inspire into the mind of a man. (S, TA.) See also 1; and see هَمْزٌ.

هُمَزَةٌ
هُمَزَةٌ ذ i. q. غَمَّازٌ; (K;) i. e., (TA,) One who blames, upbraids, reproaches, or finds fault with, others, much, or habitually; (S, TA;) as also ↓ هَمَّازٌ (S, TA) and ↓ هَامِزٌ; (S, K;) and so لُمَزَةٌ: (S, K, art. لمز:) [or rather] the first and second are intensive epithets (TA) [but the third is not intensive]: or one who backbites his brother; as also ↓ هَمَّازٌ: (Lth, A, TA:) or one who defames men (يَخْلُفُهُمْ مِنْ وَرَائِهِمْ وَبَأْكُلُ لُحُومَهُمْ); and the action thus signified is like غِيبَةٌ, and may be [by making signs] with the side of the mouth, and with the eye, and with the head; as also ↓ هَمَّازٌ: (TA:) or, conjointly with لُمَزَةٌ, one who speaks evil of men, or backbites them, and defames them: (Aboo-Is-hلk, TA:) or both together, one who goes about much, or habitually, with calumny, or slander, separating companions and exciting enmity between friends: (Abu-l-'Abbلs, TA:) هُمَزَةٌ is applied to a man and to a woman; (S, TA;) [like لَمُزَةٌ;] for its ة is to denote intensiveness, and not the fem. gender: (TA:) ↓ هُمَّازٌ [which is the pl. of هَامِزٌ] signifies persons who blame, upbraid, reproach, or find fault with, others behind their backs, much, or habitually: (IAar, TA:) [or, more correctly, it has not an intensive signification.] See also لُمَزَةٌ.

هَمَّازٌ
هَمَّازٌ ذ : see هُمَزَةٌ, throughout.

هَامِزٌ
هَامِزٌ ذ : see هُمَزَةٌ, throughout.

مِهْمَزٌ
مِهْمَزٌ ذ : see مِهْمَازٌ.

مِهْمَزَةٌ
مِهْمَزَةٌ ذ An instrument for beating, (مَقْرَعَةٌ, AHeyth, K, TA,) of copper or brass, [app. meaning a kind of spur, or a goad,] with which beasts of carriage are urged on: pl. مَهَامِزُ: (AHeyth, TA:) or a staff or stick: (K:) or a staff, or stick, with an iron in its head, with which the ass is goaded, or urged on. (Sh, K.) See also مِهْمَازٌ. ― -b2- [The pl., مَهَامِزُ, of this word or of مِهْمَزٌ, is also applied to An instrument, or instruments, with which spear-shafts are pinched and straightened: see 1, first signification.]

مِْهَمازٌ
مِْهَمازٌ ذ and ↓ مِهْمَزٌ (S, Msb, K) A well-known thing; (Msb;) [namely, a spur;] an iron which is [attached or fixed] in the kinder part of the boot of him who breaks, or trains, beasts of carriage: (S, K:) pl. [of the former] مَهَامِيزُ (K) and [of the latter] مَهَامِزُ. (S, K.) See also مِهْمَزَة.

##### Türkçe

**هَمَزَهُ**
1 **هَمَزَهُ** ذ, (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **هَمِزَ** (S, Msb, K) ve **هَمُزَ** , (K,) mastarı **هَمْزٌ**, (S, Msb, K,) Onu bastırdı; sıktı; çimdikledi; (S, A, Msb, K,) meselâ bir cevizi, (A, TA,) yahut başka bir şeyi, (S, TA,) elde; (S, A, TA,) ve bir adamın başını; (S, A, TA;) ve bir mızrak sapını, onu düzeltmek için **مَهَامِز** ile. (TA.) ― -b2- Onu veya onu itti, sevk etti yahut geri itti, (S, K, TA,) herhangi bir şey mânâsında; **لَمَزَهُ** vb. gibi. (TA.) Şöyle dersin: **هَمَزَتْهُ اِلَيْهِ الحَاجَةُ** İhtiyaç onu ona veya ona sevk etti yahut sürdü. (TA.) ― -b3- Ona vurdu yahut onu dövdü; (S, K, TA;) **لَمَزَهُ** vb. gibi. (TA.) ― -b4- Onu dürttü yahut mahmuzladı; (K, TA;) onu (yani atı) **مِهْمَاز** ile koşturmak için sürdü. (Msb.) ― -b5- Onu ısırdı. (IAar, K.) ― -b6- Onu kırdı. (K.) -A2- (mecaz:) O (şeytan) onun zihnine kötülük telkin etti. (JK, A, TA.) Şöyle dersin: **أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْ هَمْزِهِ**; ve **مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ**; (mecaz:) Allah’a onun [şeytanın] kötü telkininden; ve şeytanların kötü telkinlerinden sığınırım. (A.) -A3- (mecaz:) Onu ayıpladı, azarladı yahut kınadı; onda kusur buldu; mastar **عَيْبٌ**’in müradifi, (Fr, TA’da, md. **لمز**; ve IAar, TA’da, bu maddede.) **لَمْزٌ** gibi: (Fr, TA’da, md. **لمز**; ve S,) yahut ona kötülük söyledi, yahut onun hoşlanmadığı bir tarzda ondan söz etti; arkasından, ona nispet edilen rezillikleri yahut kusurları zikrederek, her ne kadar doğru olsa da; **اِغْتَابَهُ فِى غَيْبَتِهِ**’nin müradifi: (Msb:) ve [böylece] **هَمَزَهُ فِى قَفَاهُ** onu arkasından çekiştirdi. (JK, A.) -A4- **هَمَزَ الحَرْفَ**, (S, O,) yahut **الكَلِمَةَ**, muzâri‘ı **هَمِزَ** , mastarı **هَمْزٌ**, (Msb,) [kelimeyi **هَمْز** yahut **هَمْزَة** diye adlandırılan sesle telaffuz etti; bunun alâmeti **ء**’dir,] yukarıda açıklanan mânâların birincisindeki **هَمَزَهُ**’dendir; (S, Msb,) çünkü sözde **هَمْز** diye adlandırılan şey, (S,) yahut **هَمْزَة** , (Kh, TA,) [yani bu adla anılan ses,] mahrecinden [sanki] bastırılarak yahut sıkılarak çıkarılır. (Kh, S, TA,) (Kh, TA.) Bir bedevî Arap’a, **أَتَهْمِزُ الفَأْرَةَ**, [yani **الفَأْرَةَ**’yi hemz ile yahut hemze ile mi telaffuz edersin?] denildi; o da, [sözleri “fareyi sıkar mısın?” mânâsında anlayarak] **السِّنَّوْرُ يَهْمِزُهَا** [Kedi onu sıkar] dedi. (S.) Aşağıda **هَمْزٌ**’e bak. [Ve ayrıca **نَبَرَ**’a da bak.]

**انهمز**
7 **انهمز** ذ [**هَمَزَهُ**’nin kısmen meçhûlü; Bastırıldı, sıkıldı yahut çimdiklendi: itildi, vb. Bu mânâların birincisine JK ve TA’da işaret edilmiş yahut ima edilmiştir.] ― -b2- **انهمز الحَرْفُ** [kelime **هَمْز** yahut **هَمْزَة** diye adlandırılan sesle telaffuz edildi]. (S.)

**هَمْزُ الشَّيْطَانِ**
**هَمْزُ الشَّيْطَانِ** ذ Muhammed tarafından (mecaz:) Delilik yahut cinnet; **مُوتَةٌ**, yani **جُنُونٌ**, diye açıklanmıştır; çünkü şeytanın dürtmesi ve bastırması yahut çimdiklemesinden meydana gelir. (A 'Obeyd, K.) 1’e bak; ve ayrıca **هَمَزَات**, **هَمْزَةٌ** maddesinde, bak. -A2- **هَمْزٌ**, (S,) ve **هَمْزَةٌ**, (Kh, TA,) [birincisi cins isim, ikincisi birim isim,] elifin kızkardeşi; alfabenin harflerinden biri; [şöyle yazılır;] sahih bir kelime, eski, [klasik devir Araplarından] işitilmiş ve meşhur; yukarıda zikredilen bir sebepten dolayı böyle adlandırılmıştır: 1’e, son mânâya bak: Kh böyle der; öyleyse Keşşâf şerhlerinin bazılarında söylenen, bu şekilde kullanılan **همزة** lafzının [klasik devir Araplarından] işitilmediği ve adının **أَلْفٌ** olduğu sözüne itibar edilmez: (TA:) birkaç kişi der ki, **همزة** lafzı çoğunlukla harekeli [elif] için kullanılır; **الف** ise sâkin harf için. (MF, TA.) **ا** harfine bak.

**هَمْزَةٌ**
**هَمْزَةٌ** ذ **هَمْزٌ**’ün birim ismidir, bk. ― -b2- **هَمَزَاتُ الشَّيَاطِينِ** (mecaz:) şeytanların, bir adamın zihnine ilka ettikleri boş telkinler. (S, TA.) Ayrıca 1’e bak; ve **هَمْزٌ**’e bak.

**هُمَزَةٌ**
**هُمَزَةٌ** ذ **غَمَّازٌ** ile aynı mânâdadır; (K;) yani, (TA,) başkalarını çokça yahut âdet edinerek ayıplayan, azarlayan, kınayan yahut kusur bulan kimse; (S, TA;) **هَمَّازٌ** (S, TA) ve **هَامِزٌ** gibi; (S, K;) ve böylece **لُمَزَةٌ**: (S, K, md. **لمز**:) [daha doğrusu] birinci ve ikinci mübalağa sıfatlarıdır (TA) [fakat üçüncüsü mübalağa değildir]: yahut kardeşini çekiştiren kimse; **هَمَّازٌ** gibi: (Lth, A, TA:) yahut insanları kötüleyen ( **يَخْلُفُهُمْ مِنْ وَرَائِهِمْ وَبَأْكُلُ لُحُومَهُمْ** ); ve bu şekilde kastedilen fiil **غِيبَةٌ** gibidir; ve ağız kenarıyla, gözle ve başla [işaret ederek] olabilir; **هَمَّازٌ** gibi: (TA:) yahut **لُمَزَةٌ** ile birlikte, insanlara kötülük söyleyen yahut onları çekiştiren ve onları kötüleyen kimse: (Aboo-Is-hلk, TA:) yahut ikisi birlikte, çokça yahut âdet edinerek iftira yahut koğuculukla dolaşan; arkadaşları ayıran ve dostlar arasında düşmanlık uyandıran kimse: (Abu-l-'Abbلs, TA:) **هُمَزَةٌ** bir erkeğe ve bir kadına uygulanır; (S, TA;) [**لَمُزَةٌ** gibi;] çünkü onun **ة**’si mübalağayı göstermek içindir, dişilik cinsiyetini değil: (TA:) **هُمَّازٌ** [ki bu **هَامِزٌ**’in çoğuludur] arkalarından başkalarını çokça yahut âdet edinerek ayıplayan, azarlayan, kınayan yahut kusur bulan kimseler demektir: (IAar, TA:) [yahut daha doğru olarak, mübalağa mânâsı yoktur.] Ayrıca **لُمَزَةٌ**’ye bak.

**هَمَّازٌ**
**هَمَّازٌ** ذ : baştan sona **هُمَزَةٌ**’ye bak.

**هَامِزٌ**
**هَامِزٌ** ذ : baştan sona **هُمَزَةٌ**’ye bak.

**مِهْمَزٌ**
**مِهْمَزٌ** ذ : **مِهْمَازٌ**’a bak.

**مِهْمَزَةٌ**
**مِهْمَزَةٌ** ذ Dövmek için bir âlet, (**مَقْرَعَةٌ**, AHeyth, K, TA,) bakırdan yahut pirinçten, [görünüşe göre bir çeşit mahmuz yahut dürtücü,] bununla yük hayvanları sürülür: çoğulu **مَهَامِزُ**: (AHeyth, TA:) yahut bir değnek yahut sopa: (K:) yahut başında demir bulunan bir değnek yahut sopa; bununla eşek dürtülür yahut sürülür. (Sh, K.) Ayrıca **مِهْمَازٌ**’a bak. ― -b2- [Bu kelimenin yahut **مِهْمَزٌ**’ün çoğulu **مَهَامِزُ**, mızrak saplarının çimdiklenip düzeltilmesi için kullanılan bir âlete yahut âletlere de uygulanır: 1’e, birinci mânâya bak.]

**مِْهَمازٌ**
**مِْهَمازٌ** ذ ve **مِهْمَزٌ** (S, Msb, K) Bilinen bir şeydir; (Msb;) [yani, bir mahmuz;] yük hayvanlarını kıran yahut terbiye eden kimsenin çizmesinin arka kısmına [takılan yahut sabitlenen] bir demirdir: (S, K:) çoğulu [birincinin] **مَهَامِيزُ** (K) ve [ikincinin] **مَهَامِزُ**. (S, K.) Ayrıca **مِهْمَزَةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَمَزَ
هَمَزَ I ,  U ( n. ac. هَمْز 1 ),
a.  Pressed, nipped.

b.  Pushed, repelled; struck.

c.  [ acc. &  Ila ], Drove to; suggested to.

d.  Bit; stung; pricked, spurred.

e.  Broke.

f.  Reproached, maligned.

g.  [ Bi ], Knocked down.

h.  I ( n. ac. هَمْز 1 ), Hamzated, pronounced with a hamza ( ' ).

هَمَّزَ
هَمَّزَ II
a.  [ 'Ala ] [ coll. ], Threatened.

اِنْهَمَزَ
اِنْهَمَزَ VII ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ), ( h ).

هَمْز
هَمْز 1 ,
a.  Push.

b.  see 1t .

هَمْزَة
هَمْزَة 1t , ( pl.

هَمَزَات
هَمَزَات ),
a.  Hamza ( ' ).

هَمَزَى
هَمَزَى 4ya ,
a.  Boisterous ( wind ).

b.  Strong.

هُمَزَة
هُمَزَة 9t ,
a.  Fault-finder; mischiefmaker.

مِهْمَز
مِهْمَز 20 , ( pl. مَهَاْمِزُ 44 ),
a.  see 45 .

مِهْمَزَة
مِهْمَزَة 20t , ( pl. مَهَاْمِزُ 44 ),
a.  Rod, staff; goad.

هَاْمِز
هَاْمِز 21 , ( pl. هُمَّاْز 29 ),
a.  see 9t .

هَمَّاْز
هَمَّاْز 28 ,
a.  see 9t .

مِهْمَاْز
مِهْمَاْز 45 , ( pl. مَهَاْمِيْزُ 65 ),
a.  Spur.

هَمڤزَ
N. P. هَمڤزَ I ,
a.  Hamzated.

هَمْز الشَّيْطَان
هَمْز الشَّيْطَان
a.  Madness, insanity.

هَمْزَةُ القَطْع
hamozapu A@lqaToE
a.  Consonantal hamzah.

هَمْزَةُ الوَصْل
hamozapu A@lwaSol
a.  Hamzat-ul-wasl ( @ ).

##### Türkçe

هَمَزَ
**هَمَزَ** I , U ( mastar adı **هَمْز** 1 ),
a. Bastırdı, çimdikledi.

b. İtti, geri püskürttü; vurdu.

c. [ -i hâli & **إلى** ile ], -e sürdü; -e telkinde bulundu.

d. Isırdı; soktu; dürttü, mahmuzladı.

e. Kırdı.

f. Azarladı, kötüledi.

g. [ **بِ** ile ], yere serdi.

h. I ( mastar adı **هَمْز** 1 ), hemzeledi, hemze ile ( ' ) telaffuz etti.

هَمَّزَ
**هَمَّزَ** II
a. [ **على** ile ] [ topluluk için ], tehdit etti.

اِنْهَمَزَ
**اِنْهَمَزَ** VII ,
a. I’in ( a ), ( b ), ( h )’sinin edilgeni.

هَمْز
**هَمْز** 1 ,
a. İtme.

b. 1t’ye bak.

هَمْزَة
**هَمْزَة** 1t , ( çoğ.
**هَمَزَات**
**هَمَزَات** ),
a. Hemze ( ' ).

هَمَزَى
**هَمَزَى** 4ya ,
a. Coşkun (rüzgâr).

b. Güçlü.

هُمَزَة
**هُمَزَة** 9t ,
a. Kusur arayıcı; fesatçı.

مِهْمَز
**مِهْمَز** 20 , ( çoğ. **مَهَاْمِزُ** 44 ),
a. 45’e bak.

مِهْمَزَة
**مِهْمَزَة** 20t , ( çoğ. **مَهَاْمِزُ** 44 ),
a. Çubuk, değnek; dürtücü.

هَاْمِز
**هَاْمِز** 21 , ( çoğ. **هُمَّاْز** 29 ),
a. 9t’ye bak.

هَمَّاْز
**هَمَّاْز** 28 ,
a. 9t’ye bak.

مِهْمَاْز
**مِهْمَاْز** 45 , ( çoğ. **مَهَاْمِيْزُ** 65 ),
a. Mahmuz.

هَمڤزَ
Özel ad. **هَمڤزَ** I ,
a. Hemzeledi.

هَمْز الشَّيْطَان
**هَمْز الشَّيْطَان**
a. Delilik, cinnet.

هَمْزَةُ القَطْع
**هَمْزَةُ القَطْع**
a. Ünsüz hemze.

هَمْزَةُ الوَصْل
**هَمْزَةُ الوَصْل**
a. **هَمْزَةُ الوَصْل** ( @ ).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

همز
هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ) - هَمْزَة - هَمْزَات - هَمَّاز - هُمَزَة
هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ) + كائن + كائناً + بشيء: ينخسه ويشكه فيؤلمه ويزجره: يؤثر عليه بشيء كعصا أو شوكة من حديد، أو بإشارة أو كلمة، تؤدي إلى تألمه وانزعاجه ونفوره وانطلاقه بعيداً نتيحة لذلك
هَمْزَة: على وزن " فَعْلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " هَمَزَ - يَهْمِزُ ": الضربة والنخسة أو الزجرة أو الإشارة أو الكلمة الجارحة، والتي نثير وتزجر كائناً بعيداً
هَمَزَات: جمع " هَمْزَة "
هَمَّاز: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعَّال " من " هَمَزَ - يَهْمِزُ "
هُمَزَة: اسم فاعل مبالغة على وزن "فُعَلَة " من " هَمَزَ - يَهْمِزُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" الدفع بالضرب بقوة محدودة تبعد الكائن عن موقعه لمسافة قصيرة"، وهي:
دَعَّ - يَدُعُّ، نَطَحَ - يَنْطَحُ (نَطَحَ - يَنْطِحُ)، بَكَّ - يَبُكُّ، نَزَغَ - يَنْزَغُ، ذَبَّ - يَذُبُّ، هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ)

همزات
 	﴿وقل رب أعوذ بك من همزات الشياطين (97)﴾ المؤمنون
همزة
 ﴿ويل لكل همزة لمزة (1)﴾ الهمزة
هماز
 ﴿هماز مشاء بنميم (11)﴾ القلم
مختار الصحاح
● [همز] ه م ز: الهَمْزُ كاللمز وزنا ومعنى وبابه ضرب و الهَامِزُ و الهَمَّازُ العَيَّاب و الهُمَزةُ مثله يقال رجل هُمَزَةٌ وامرأة هُمَزَةٌ أيضا و هَمَزَاتُ الشيطان خطراته التي يخطرها بقلب الإنسان و المِهْمَزُ بوزن المبضع و المِهْمَازُ حديدة تكون في مؤخر خف الرائض
الراغب
همز
- الهمز كالعصر. يقال: همزت الشيء في كفي، ومنه: الهمز في الحرف، وهمز الإنسان: اغتيابه. قال تعالى: }هماز مشاء بنميم﴿[القلم/11] يقال: رجل هامز، وهماز، وهمزة. قال تعالى:﴾ويل لكل همزة لمزة{ [الهمزة/1] وقال الشاعر:
- 471 - وإن اغتيب فأنت الهامز اللمزه    (العجز لزيادة الأعجم، وصدره:  تدلي بودي إذا لاقيتني كذبا
وهو في مجاز القرآن 2/311؛ وتفسير الطبري 30/161؛ وتفسير القرطبي 20/182؛ واللسان (همز) )
وقال تعالى: }وقل رب أعوذ بك من همزات الشياطين{ [المؤمنون/97]. * همس
ملخص اللسان
1.     هَمَزَ رأْسه يَهْمِزُه هَمْزاً: غَمَزَه، وقد هَمَزْتُ الشيءَ في  كفي، والمِهْمازُ: ما هُمِزَتْ به؛
2.     وهَمَزَ القَناةَ ضَغَطها بالمَهامِز إِذا ثُقِّفَتْ،  قال شمر: والمَهامِزُ عِصِيٌّ، واحدتها مِهْمَزَة، وهي عصاً في رأْسها  حديدة يُنخس بها الحمار
3.  المهامز مقارع النَّخَّاسِين التي يَهْمِزُون بها الدواب  لتُسْرِعَ، واحدتها مِهْمَزة، وهي المِقْرَعَةُ.والمِهْمَزُ والمِهْمازُ: حديدة تكون في مؤخر خُف الرائض.
4.     والهَمْزُ مثل  الغَمْزِ والضَّغْطِ، ومنه الهَمْزُ في الكلام لأَنه يُضْغَط. وقد هَمَزْتُ الحَرْفَ فانْهَمَز،
5.     والهَمْزُ مثل اللَّمْزِ. وهَمَزَهُ: دفعه وضربه. وهَمَزْتُه ولَمَزْتُه  ولَهَزْتُه ونَهَزْتُه إِذا دفعته
6.  والهَامِزُ والهُمَّازُ: العَيَّابُ. والهُمَزَةُ مثله، ورجل هُمَزَةٌ  وامرأَة هُمَزَةٌ أَيضاً. والهَمَّاز والهُمَزَة: الذي يَخْلُف الناسَ من  ورائهم ويأْكل لحومهم، وهو مثل العُيَبَةِ، يكون ذلك بالشِّدْقِ والعين  والرأْس. الليث: الهَمَّازُ والهُمَزَة الذي يَهْمِزُ أَخاه في قفاه من  خَلْفِه، واللَّمْزُ في الاستقبال ، الهُمَّازُ العَيَّابُونَ في الغيب، واللُّمَّازُ المغتابون بالحضرة
7.     والهَمْزَةُ من الحروف: معروفة، وسميت الهَمْزَةَ لأَنها تُهْمَزُ  فَتُهَتُّ فَتَنْهَمِزُ عن مخرجها، يقال: هو يَهُتُّ هَتًّا إِذا تكلم  بالهَمْزِ،
لسان العرب
● - همز: هَمَزَ رأْسه يَهْمِزُه هَمْزاً: غَمَزَه، وقد هَمَزْتُ الشيءَ في  كفي؛ قال رؤبة:  ومن هَمَزْنا رأْسَه تَهَشَّما  وهَمَزَ الجَوْزَة بيده يَهْمِزُها: كذلك. وهَمَزَ الدابة يَهْمِزُها  هَمْزاً: غَمَزَها. والمِهْمازُ: ما هُمِزَتْ به؛ قال الشماخ:  أَقامَ الثِّقافُ والطَّرِيدَةُ دَرْأَها،  كما قَوَّمتْ ضِغْنَ الشَّموسِ المَهامِزُ  أَراد المهاميز، فحذف الياء ضرورة. قال ابن سيده: وقد يكون جمع  مِهْمَزٍ. قال الأَزهري: وهَمَزَ القَناةَ ضَغَطها بالمَهامِز إِذا ثُقِّفَتْ،  قال شمر: والمَهامِزُ عِصِيٌّ، واحدتها مِهْمَزَة، وهي عصاً في رأْسها  حديدة يُنخس بها الحمار؛ قال الأَخطل:  رَهْطُ ابنِ أَفْعَلَ في الخُطُوبِ أَذِلَّةٌ،  دُنْسُ الثِّيابِ قَناتُهُمْ لم تُضْرَسِ  بالهَمْزِ من طُولِ الثِّقافِ، وجارُهُمْ  يُعْطِي الظُّلامَةَ في الخُطوبِ الحُوَّسِ  أَبو الهيثم: المهامز مقارع النَّخَّاسِين التي يَهْمِزُون بها الدواب  لتُسْرِعَ، واحدتها مِهْمَزة، وهي المِقْرَعَةُ.  والمِهْمَزُ والمِهْمازُ: حديدة تكون في مؤخر خُف الرائض. والهَمْزُ مثل  الغَمْزِ والضَّغْطِ، ومنه الهَمْزُ في الكلام لأَنه يُضْغَط. وقد  هَمَزْتُ الحَرْفَ فانْهَمَز، وقيل لأَعرابي: أَتَهْمِزُ الفار؟ فقال:  السِّنَّورُ يَهْمِزُها.  والهَمْزُ مثل اللَّمْزِ. وهَمَزَهُ: دفعه وضربه. وهَمَزْتُه ولَمَزْتُه  ولَهَزْتُه ونَهَزْتُه إِذا دفعته؛ قال رؤبة:  ومَنْ هَمَزْنا عِزَّه تَبَرْكَعا  على اسْتِهِ زَوْبَعَةً، أَو زَوْبَعا  تبركع الرجل إِذا صُرعَ فوقع على استه. وقوسٌ هَمُوزٌ وهَمَزَى، على  فَعَلى: شديدة الدفع والحَفْزِ للسهم؛ عن أَبي حنيفة، وأَنشد لأَبي النجم  وذكر صائداً:  نَحا شمالاً هَمَزَى نَصُوحا،  وهَتَفَى مُعْطِيَةً طَرُوحا  ابن الأَنباري: قوس هَمَزَى شديدة الهَمْزِ إِذا نُزِعَ عنها. وقوسٌ  هَتَفَى: تَهْتِفُ بالوَتَرِ.  والهَامِزُ والهُمَّازُ: العَيَّابُ. والهُمَزَةُ مثله، ورجل هُمَزَةٌ  وامرأَة هُمَزَةٌ أَيضاً. والهَمَّاز والهُمَزَة: الذي يَخْلُف الناسَ من  ورائهم ويأْكل لحومهم، وهو مثل العُيَبَةِ، يكون ذلك بالشِّدْقِ والعين  والرأْس. الليث: الهَمَّازُ والهُمَزَة الذي يَهْمِزُ أَخاه في قفاه من  خَلْفِه، واللَّمْزُ في الاستقبال. وفي التنزيل العزيز: هَمَّازٍ مَشَّاءٍ  بنَمِيمٍ؛ وفيه أَيضاً: ويلٌ لكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ، وكذلك امرأَة  هُمَزَة لُمَزَةٌ لم تَلْحَق الهاءُ لتأْنيث الموصوف بما فيه، وإِنما لحقت  لإِعلام السامع أَن هذا الموصوف بما هي فيه قد بلغ الغاية والنهاية، فجعل  تأْنيث الصفة أَمارة لما أُريد من تأْنيث الغاية والمبالغة. ابن  الأَعرابي: الهُمَّازُ العَيَّابُونَ في الغيب، واللُّمَّازُ المغتابون بالحضرة؛  ومنه قوله عز وجل: ويلٌ لكل هُمَزة لمزة. قال أَبو إِسحق: الهمزة اللمزة  الذي يغتاب الناس ويَغُضُّهم؛ وأَنشد:  إِذا لَقِيتُك عن شَحْطٍ تُكاشِرُني،  وإِن تَغَيَّبْتُ كنتَ الهامِزَ اللُّمَزَهْ  ابن الأَعرابي: الهَمْزُ الغَضُّ، والهَمْزُ الكَسْرُ، والهَمْزُ  العَيْبُ. وروي عن أَبي العباس في قوله تعالى: ويل لكل همزة لمزة؛ قال: هو  المَشَّاءُ بالنميمة المُفَرِّقُ بين الجماعة المُغْري بين الأَحبة. وهَمَزَ  الشيطانُ الإِنسانَ هَمْزاً: هَمَسَ في قلبه وَسْواساً. وهَمَزاتُ  الشيطان: خَطَراتُه التي يُخْطِرُها بقلب الإِنسان. وفي حديث النبي، صلى الله  عليه وسلم: أَنه كان إِذا استفتح الصلاة قال: اللهم إِني أَعوذ بك من  الشيطان الرجيم من هَمْزِه ونَفْثِه ونَفْخِه قيل: يا رسول الله، ما هَمْزه  ونَفْثُه ونَفْخه؟ قال: أَما هَمْزُه فالمُوتَةُ، وأَما نفثه  فالشِّعْرُ، وأَما نفخُه فالكِبْرُ؛ قال أَبو عبيد: المُوتَةُ الجُنُون، قال:  وإِنما سماه هَمْزاً لأَنه جعله من النَّخْسِ والغمز. وكلُّ شيء دفعته، فقد  هَمَزْتَهُ. وقال الليث: الهَمْز العَصْر. يقال: هَمَزْتُ رأْسَه وهمزتُ  الجَوْز بكفِّي. والهَمْزُ: النخس والغمز. والهَمْزُ: الغِيبَة والوقيعة في  الناس وذكر عيوبهم؛ وقد هَمَزَ يَهْمِزُ، فهو هَمَّاز وهُمَزَةٌ  للمبالغة.  والهَمْزَة: النُّقْرَة كالهَزْمَةِ، وقيل هو المكان المنخسف؛ عن كراع.  والهَمْزَةُ من الحروف: معروفة، وسميت الهَمْزَةَ لأَنها تُهْمَزُ  فَتُهَتُّ فَتَنْهَمِزُ عن مخرجها، يقال: هو يَهُتُّ هَتًّا إِذا تكلم  بالهَمْزِ، وقد تقدم الكلام على الهمزة في أَوّل حرف الهمزة أَوّل  الكتاب.وهَمَزَى: موضع. وهُمَيْزٌ وهَمَّاز: اسمان، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(همز) الهاء والميم والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضَغْطٍ وعَصْر. وهمَزْت الشَّيءَ في كفِّي. ومنه الهَمز في الكلام، كأنَّه يَضْغَط الحرف. ويقولون: همزَ بِهِ الأرض([9]). وقوسٌ هَمْزَى: شديدةُ الدَّفعِ للسَّهم. والهمَّاز: العَيَّاب، وكذا الهُمَزَة. قال:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت الهامزُ اللُّمَزَهْ([10])
وَهمْزُ الشَّيطان كالمُوتَة تَغلِبُ على قَلْب الإنسان تَذهب به.
القاموس المحيط:
الهَمْزُ الغَمْزُ، والضَّغْطُ، والنَّخْسُ، والدَّفْعُ، والضَّرْبُ، والعَضُّ، والكسرُ، يَهْمُزُ ويَهْمِزُ.
والهامِزُ والهُمَزَةُ: الغَمَّازُ. وفَسَّرَ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، هَمْزَ الشيطانِ بالمُوتَةِ، أي الجُنونِ، لأنه يَحْصُلُ من نَخْسِهِ وغَمْزِهِ. والمِهْمَزُ والمِهْمَازُ: حَديدَةٌ في مُؤَخَّرِ خُفِّ الرائضِ ج: مَهامزُ ومَهامِيزُ. والمِهْمَزَةُ: المِقْرَعَةُ، والعَصا، أو عَصاً في رأسِها حديدَةٌ يُنْخَسُ بها الحِمارُ. ورجُلٌ هَميزُ الفُؤادِ: ذَكيٌّ. وهَمَزَى، كجَمَزَى: ع.ورِيحٌ هَمَزَى: لَها صَوْتٌ شديدٌ.
وقَوْسٌ هَمَزَى: شديدَةُ الدَّفْعِ للسَّهْمِ، وسَمَّوا: هُمَيْزاً، كزُبَيْرٍ وعَمَّارٍ. وهَمَزْتُ به الأرضَ: صَرَعْتُه.
تاج العروس:
همز
الهَمْز : الغَمْز هَمَزَه يَهْمِزُه هَمْزَاً : غَمَزَه وقد هَمَزْتُ الشيءَ في كفِّي قال رُؤْبة :
" ومن هَمَزْنا رَأْسَه تهَشَّما و هَمَزَ الجَوزَةَ بيدِه يَهْمِزُها هَمْزَاً كذلك . وهَمَزَ الدّابَّةَ يَهْمِزُها همزاً : غَمَزَها . الهَمْز : الضَّغْط . وقد هَمَزَ القَناةَ إذا ضَغَطَها بالمَهامِز للتَّثْقيف وقال رُؤْبة :
" ومَن هَمَزْنا رَأْسَه تَهَشما ومنه الهَمْزُ في الكلام لأنّه يُضْغَط يقال : هَمَزْتُ الحرف . كذا في العُباب . الهَمْز : النَّخْس وهو شِبهُ الغَمْز . الهَمْز : الدفعُ والضربُ وقد هَمَزَه مثلُ نَهَزَه ولَهَزَه ولَمَزَه أي دَفَعَه وضَرَبَه قال رُؤْبة :
ومَن هَمَزْنا عِزَّه تَبَرْكَعا ... على اسْتِه رَوْبَعةً أو رَوْبَعا
تَبَرْكعَ الرجلُ إذا صُرِعَ فَوَقَع على استِه . ويقال : هَمَزْته إليه الحاجةُ أي دَفَعَتْه . قال ابْن الأَعْرابِيّ : الهَمْز : العَضُّ . الهَمْز : الكَسرُ يَهْمُزُ ويَهْمِزُ بالضَّمّ وبالكَسْر . منَ المَجاز : الهامِزُ والهُمَزَة : الغَمّاز الأخير للمبالغة وكذلك الهَمّاز - ككَتَّان - وهو العَيّاب . وقيل : الهَمَّاز والهُمَزَة : الذي يَخْلُفُ الناسَ من ورائِهم ويأكلُ لحومَهم وهو مِثلُ العُيَبَة يكون ذلك بالشِّدْقِ والعينِ والرأس . وقال الليث : الهَمَّازُ والهُمَزَة : الذي يَهْمِزُ أخاه في قَفاه من خَلْفِه وفي التنزيل العزيز : " هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بنَميم " وفيه أيضاً : " وَيْلٌ لكلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ " . وكذلك امرأةٌ هُمَزَةٌ لُمَزَةٌ لم تلحقِ الهاءُ لتأنيثِ الموصوفِ بما هو فيه ؛ وإنّما لَحِقَت لإعلامِ السامِعِ أنّ هذا الموصوفَ بما هو فيه قد بلغ الغايةَ والنِّهايةَ فجُعِلَ تأنيثُ الصِّفةِ أَمارَةٌ لما أُريدَ من تأنيثِ الغايةِ والمُبالَغة . وقال إسحاق : الهُمَزَةُ اللُّمَزَة : الذي يَغْتَابُ الناسَ ويَغُضُّهم وأنشد :
إذا لَقيتُكَ عن شَحْطٍ تُكاشِرُني ... وإنْ تغَيَّبْتَ كنتَ الهامِزَ اللُّمَزَهْ ورُوي عن ابنِ عبّاس في قَوْله تَعالى : " ويلٌ لكلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ " قال : هو المَشّاءُ بالنَّميمة المُفَرِّقُ بين الجماعة المُغري بين الأحبَّة . وفَسَّرَ النبيُّ صلّى الله تعالى عليه وسلَّم هَمْزَ الشيطانِ بالمُوتَة أي الجُنون . ونَصُّ الحديث : " كان إذا اسْتفتَحَ الصلاةَ قال : اللَّهُمَّ إنِّي أعوذُ بكَ من الشيطانِ الرجيم ؛ من هَمْزِه ونَفْثِه ونَفْخِه . قيل : يا رسول الله : ما هَمْزُه ونَفْثُه ونَفْخُه ؟ قال : أمّا هَمْزُه فالمُوتَة وأما نَفْثُه فالشِّعر وأمّا نَفْخُه فالكِبْر " . قال أبو عُبْيَد : المُوتة : الجُنون ؛ لأنّه يحصلُ من نَخْسِه وغَمْزِه . وكلُّ شيءٍ دَفَعْته فقد هَمَزْته . وقيل : هَمَزَ الشيطانُ هَمْزَاً : هَمَسَ في قَلْبِه وَسْوَاساً . وهَمَزَات الشياطين : خَطَرَاتُها التي تُخطِرُها بقلبِ الإنسان وهو مَجاز . والمِهْمَز والمِهْماز كمِنْبَر ومِصباح : ما هُمِزَتْ به الدّابّةُ : وهي حديدةٌ في مُؤَخَّر خُفِّ الرّائِضِ . ج مَهامِزُ ومَهاميز كمَنابر ومَصابيح قال الشَّمَّاخ :
أقامَ الثِّقافُ والطَّريدةُ دَرْأَها ... كما قوَّمَتْ ضِغْنَ الشَّمُوسِ المَهامِزُ قال أبو الهيثم : المِهْمَزَة : المِقرَعة من النُّحاس تُهمَزُ بها الدّاوبُّ لتُسرِع والجمعُ المَهامِز . المِهْمَزَةُ العَصا عامَّةً أو عصاً في رَأْسِها حديدةٌ يُنخَسُ بها الحمار قاله شَمِرٌ قال الشّمَّاخُ يصفُ قَوْسَاً :
أقامَ الثِّقافُ والطَّريدةُ دَرْأَها ... كما قَوَّمَتْ ضِغنَ الشَّموسِ المَهامِزُ ورجلٌ هَميزُ الفؤاد كأميرٍ أي ذَكيٌّ مثلُ حَميزٍ . وهَمَزَى كَجَمَزى : ع بعَينه هكذا ذكره ياقوتٌ وقال ابنُ دُرَيْد : زَعَموا . ورِيحٌ هَمَزَى : لها صوتٌ شديد . وقَوسٌ هَمَزَى : شديدةُ الدَّفْعِ والحَفْزِ للسَّهم عن أبي حنيفة . وقال ابنُ الأنباريّ : قَوْسٌ هَمَزَى : شديدةُ الهَمْزِ إذا نُزِعَ فيها وقوَسٌ هَتَفَى : تَهْتِفُ بالوَتَر . قال أبو النَّجْم يصفُ صائداً :
أَنْحَى شِمالاً هَمَزَى نَصوحا ... وَهَتَفى مُعْطِيَةً طَرُوحا
وسَمَّوْا هُمَيْزاً وهَمَّازاً كزُبَيْرٍ وعَمّار قاله ابنُ دُرَيْد . يقال : هَمَزْتُ به الأرضَ أي صَرَعْتُه . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : قَوسٌ هَموزٌ كصَبورٍ : مثلُ هَمَزَى عن أبي حنيفة . والهُمَّاز : العَيّابون في الغَيْب عن ابْن الأَعْرابِيّ . والهَمْز : العَيْب عنه كذلك . والهُمْزَة بالضَّمّ : النُّقْرَة كالهَزْمَة وقيل : هو المكانُ المُنْخَسِفُ عن كُراع . والهَمْزَة : أُختُ الألف إحدى الحروف الهجائيّة لغةٌ صحيحةٌ قديمة مسموعة مشهورةٌ ؛ سُمِّيت بها لأنّها تُهمَزُ فَتَنْهَمِزُ عن مَخْرَجِها قاله الخليل فلا عِبرةَ بما في بعضِ شُروحِ الكَشّاف : أنّها لم تُسمَعْ وإنّما اسمُها الألِفُ . وقد تقدّم الكلامُ عليها في أوّل الكتاب قال شَيْخُنا : وقد فرقَ بينها وبين الألف جماعةٌ بأنّ الهَمْزَةَ كَثُرَ إطلاقُها على المُتحَرِّكة والألفَ على الحرفِ الهاوي الساكنِ الذي لا يَقْبَلُ الحركةَ

##### Türkçe

**همز**
**هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ) - هَمْزَة - هَمْزَات - هَمَّاز - هُمَزَة**
**هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ)** + bir varlık + bir varlığı + bir şey ile: onu dürter ve deler; böylece ona acı verir ve onu azarlar: ona, değnek veya demirden bir çatal gibi bir şeyle yahut bir işaret veya bir söz ile etki eder; bu, onun acı duymasına, rahatsız olmasına, ürkmesine ve bunun neticesi olarak uzaklara fırlayıp gitmesine yol açar.

**هَمْزَة**: “فَعْلة” vezninde, **هَمَزَ - يَهْمِزُ**’den “bir defalık” için mef‘ûl mânasında fiil ismi: darbe, dürtme yahut azarlama yahut işaret yahut incitici söz; bunlarla bir varlığı tahrik eder ve onu uzağa sürer.

**هَمَزَات**: **هَمْزَة**’nin çoğulu.

**هَمَّاز**: **هَمَزَ - يَهْمِزُ**’den “فعَّال” vezninde mübalağa ism-i fâil.

**هُمَزَة**: **هَمَزَ - يَهْمِزُ**’den “فُعَلَة” vezninde mübalağa ism-i fâil.

Ve lafız, “sınırlı bir kuvvetle vurarak itme; varlığı bulunduğu yerden kısa bir mesafeye uzaklaştırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَعَّ - يَدُعُّ**، **نَطَحَ - يَنْطَحُ (نَطَحَ - يَنْطِحُ)**، **بَكَّ - يَبُكُّ**، **نَزَغَ - يَنْزَغُ**، **ذَبَّ - يَذُبُّ**، **هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ)**

**همزات**
 	﴿Ve de ki: Rabbim! Şeytanların **همزات**’ından Sana sığınırım (97)﴾ **المؤمنون**

**همزة**
 ﴿**همزة** **لمزة**’nin her birine yazıklar olsun (1)﴾ **الهمزة**

**هماز**
 ﴿**هماز**; koğuculukla yürüyen (11)﴾ **القلم**

مختار الصحاح
● [**همز**] ه م ز: **الهَمْزُ** vezin ve mânaca **اللمز** gibidir; babı **ضرب**’dır. **الهَامِزُ** ve **الهَمَّازُ**: ayıplayıcıdır. **الهُمَزةُ** de onun gibidir. “Erkek **هُمَزَةٌ** ve kadın **هُمَزَةٌ**” da denir. **هَمَزَاتُ الشيطان**: insanın kalbine getirdiği hatıralarıdır. **المِهْمَزُ**: **المِبْضَع** veznindedir. **المِهْمَازُ**: terbiyecinin nalının arkasında bulunan bir demirdir.

الراغب
**همز**
- **الهمز** sıkma gibidir. Denir ki: “Avucumda şeyi **همزت** ettim.” Ondandır: harfte **الهمز**. Ve insanı **همز** etmek: onu gıybet etmektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**هماز** **مشاء** **بنميم**﴾ [**القلم**/11]. Denir ki: erkek **هامز** ve **هماز** ve **همزة**. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ويل** **لكل** **همزة** **لمزة**﴾ [**الهمزة**/1]. Şair dedi ki:
- 471 - Ve eğer gıybet edilirse, sen **الهامز** **اللمزه**’sin    (Acüz, yabancı kelimenin ziyadesi içindir; sadrı: “تدلي بودي إذا لاقيتني كذبا”
Ve o, مجاز القرآن 2/311; تفسير الطبري 30/161; تفسير القرطبي 20/182; ve اللسان (**همز**)’dedir.)
Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve de ki: Rabbim! Şeytanların **همزات**’ından Sana sığınırım﴾ [**المؤمنون**/97]. * **همس**

ملخص اللسان
1.     **هَمَزَ** başını, onu **يَهْمِزُ** ederek **هَمْزاً**: onu **غَمَزَ** etti. Ve ben avucumda şeyi **هَمَزْتُ** ettim. **المِهْمازُ**: onunla **هُمِزَتْ** edilen şeydir;
2.     Ve **هَمَزَ** mızrağı: düzeltildiğinde onu **المَهامِز** ile bastırdı. Şemmer dedi ki: **المَهامِزُ** değneklerdir; tekili **مِهْمَزَة**’dir; o, başında demir bulunan ve onunla eşeğin dürtüldüğü bir değnektir.
3.  **المهامز**: hayvanları hızlansın diye onlarla dürttükleri, köle tüccarlarının sopalarıdır; tekili **مِهْمَزة**’dir; o da **المِقْرَعَةُ**’dır. Ve **المِهْمَزُ** ile **المِهْمازُ**: terbiyecinin nalının arkasında bulunan bir demirdir.
4.     **الهَمْزُ**, **الغَمْزِ** ve **الضَّغْطِ** gibidir; ondandır: sözde **الهَمْزُ**, çünkü o bastırılır. Ve ben harfi **هَمَزْتُ** ettim de o **انْهَمَز** oldu.
5.     **الهَمْزُ**, **اللَّمْزِ** gibidir. Ve onu **هَمَزَهُ**: onu itti ve vurdu. Ve onu **هَمَزْتُ** ettim, **لَمَزْتُ** ettim, **لَهَزْتُ** ettim ve **نَهَزْتُ** ettim; onu ittiğim zaman.
6.  **الهَامِزُ** ve **الهُمَّازُ**: ayıplayıcıdır. **الهُمَزَةُ** de onun gibidir. Ve erkek **هُمَزَةٌ** ve kadın **هُمَزَةٌ** da. Ve **الهَمَّاز** ile **الهُمَزَة**: insanların arkasından onların yerine geçen ve etlerini yiyen kimsedir; o, **العُيَبَةِ** gibidir; bu, yanakla, gözle ve başla olur. Leys: **الهَمَّازُ** ve **الهُمَزَة**, kardeşini arkasından ensesinden **يَهْمِزُ** eden kimsedir; **اللَّمْزُ** ise yüz yüze olandır. **الهُمَّازُ**: gıyapta ayıplayıcılardır; **اللُّمَّازُ**: huzurda gıybet edenlerdir.
7.     Harflerden **الهَمْزَةُ**: bilinen bir şeydir; **الهَمْزَة** diye adlandırıldı; çünkü o **تُهْمَزُ** edilir, sonra **تُهَتُّ** edilir, sonra mahrecinden **تَنْهَمِزُ** eder. Denir ki: o, **الهَمْزِ** ile konuştuğu zaman **يَهُتُّ** ederek **هَتًّا** eder.

لسان العرب
● - **همز**: **هَمَزَ** başını, onu **يَهْمِزُ** ederek **هَمْزاً**: onu **غَمَزَ** etti. Ve ben avucumda şeyi **هَمَزْتُ** ettim. Rü’be dedi ki:
“Ve başını **هَمَزْنا** ettiğimiz kimsenin başı parçalandı.”
Ve cevizi eliyle **هَمَزَ** eder, onu **يَهْمِزُها**: böyledir. Ve hayvanı **هَمَزَ** eder, onu **يَهْمِزُها** ederek **هَمْزاً**: onu **غَمَزَ** etti. **المِهْمازُ**: onunla **هُمِزَتْ** edilen şeydir. Şemmâh dedi ki:
“Düzeltici ve av, onu savuşturmayı ikame etti; tıpkı **المَهامِزُ**’in huysuz güneşin kinini doğrultması gibi.”
**المهاميز**’i kastetti; zaruret sebebiyle **الياء**’yı düşürdü. İbn Sîde dedi ki: Bazen **مِهْمَز**’in çoğulu olabilir. Ezherî dedi ki: Mızrağı **هَمَزَ** etti: düzeltildiğinde onu **المَهامِز** ile bastırdı. Şemmer dedi ki: **المَهامِزُ** değneklerdir; tekili **مِهْمَزَة**’dir; o, başında demir bulunan ve onunla eşeğin dürtüldüğü bir değnektir. Ahtal dedi ki:
“İbn Efal’ın topluluğu belalarda zelildir; elbiseleri kirli; mızrakları, uzun düzeltmeden dolayı **الهَمْزِ** ile aşındırılmamıştır; komşuları ise belalarda zulme **الحُوَّسِ** verir.”
Ebû’l-Heysem: **المهامز**: hayvanları hızlansın diye onlarla dürttükleri, köle tüccarlarının sopalarıdır; tekili **مِهْمَزة**’dir; o da **المِقْرَعَةُ**’dır. Ve **المِهْمَزُ** ile **المِهْمازُ**: terbiyecinin nalının arkasında bulunan bir demirdir. **الهَمْزُ**, **الغَمْزِ** ve **الضَّغْطِ** gibidir; ondandır: sözde **الهَمْزُ**, çünkü o bastırılır. Ve ben harfi **هَمَزْتُ** ettim de o **انْهَمَز** oldu. Ve bir bedevîye: “Sen fareyi **أَتَهْمِزُ** eder misin?” denildi; o da: “Kedi onu **يَهْمِزُها** eder.” dedi.
Ve **الهَمْزُ**, **اللَّمْزِ** gibidir. Ve onu **هَمَزَهُ**: onu itti ve vurdu. Ve onu **هَمَزْتُ** ettim, **لَمَزْتُ** ettim, **لَهَزْتُ** ettim ve **نَهَزْتُ** ettim; onu ittiğim zaman. Rü’be dedi ki:
“Ve izzetini **هَمَزْنا** ettiğimiz kimse, kıçı üzerine **زَوْبَعَةً** yahut **زَوْبَعا** olarak yuvarlandı.”
Erkek **تبركع** etti: devrilip kıçı üzerine düştüğü zaman. Ve **قوسٌ هَمُوزٌ** ve **هَمَزَى** (فَعَلى üzere): oka şiddetli itiş ve sevk edicidir; Ebû Hanîfe’den. Ebû’n-Necm’den, bir avcıyı zikrederek rivayet edilen:
“Sol tarafa yöneldi; **هَمَزَى** **نَصُوحا**; ve **هَتَفَى**; verici, atıcı.”
İbnü’l-Enbârî: **قوس هَمَزَى**: ondan çekildiğinde şiddetli **الهَمْزِ** edicidir. Ve **قوسٌ هَتَفَى**: kirişle seslenir.
Ve **الهَامِزُ** ile **الهُمَّازُ**: ayıplayıcıdır. **الهُمَزَةُ** de onun gibidir. Ve erkek **هُمَزَةٌ** ve kadın **هُمَزَةٌ** da. Ve **الهَمَّاز** ile **الهُمَزَة**: insanların arkasından onların yerine geçen ve etlerini yiyen kimsedir; o, **العُيَبَةِ** gibidir; bu, yanakla, gözle ve başla olur. Leys: **الهَمَّازُ** ve **الهُمَزَة**, kardeşini arkasından ensesinden **يَهْمِزُ** eden kimsedir; **اللَّمْزُ** ise yüz yüze olandır. Aziz tenzilde: **هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بنَمِيمٍ**; onda ayrıca: **ويلٌ لكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ**. Ve yine: **امرأَة هُمَزَة لُمَزَةٌ**; **الهاء** niteleyenin dişilliği için eklenmedi; ancak dinleyiciye, bu niteleyenin içinde bulunduğu şeyde son dereceye ve nihayete ulaştığını bildirmek için eklendi; böylece sıfatın dişilliği, gaye ve mübalağanın dişilliğinden murad edilene bir alâmet kılındı.
İbnü’l-A‘râbî: **الهُمَّازُ** gıyapta ayıplayıcılardır; **اللُّمَّازُ** huzurda gıybet edenlerdir; ondandır Yüce Allah’ın sözü: **ويلٌ لكل هُمَزة لمزة**. Ebû İshak dedi ki: **الهمزة اللمزة**: insanları gıybet eden ve onları **يَغُضُّهم** eden kimsedir. Ve şu beyit okundu:
“Eğer seni uzaktan görürsem bana sırıtırsın; ve eğer kaybolursam, sen **الهامِزَ اللُّمَزَهْ** olursun.”
İbnü’l-A‘râbî: **الهَمْزُ**: **الغَضُّ**’dur; **الهَمْزُ**: **الكَسْرُ**’dır; **الهَمْزُ**: **العَيْبُ**’tir. Ebû’l-Abbâs’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **ويل لكل همزة لمزة**; dedi ki: o, koğuculukla yürüyen; topluluğu ayıran; dostlar arasında kışkırtan kimsedir. Ve şeytan insanı **هَمَزَ** etti, **هَمْزاً**: onun kalbinde vesvese olarak fısıldadı. **هَمَزاتُ الشيطان**: insanın kalbine getirdiği hatıralarıdır. Nebî’nin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadîsinde: namaza başladığında şöyle derdi: “Allah’ım! Şeytan-ı racîmden; onun **هَمْزِه**’inden, **نَفْثِه**’inden ve **نَفْخِه**’inden Sana sığınırım.” Denildi ki: “Ey Allah’ın Resûlü! Onun **هَمْزه**’i, **نَفْثُه**’i ve **نَفْخُه**’i nedir?” Dedi ki: “**هَمْزُه**’i: **المُوتَةُ**’dir; **نَفْثُه**’i: şiirdir; **نَفْخُه**’i: kibirdir.” Ebû Ubeyd dedi ki: **المُوتَةُ**: deliliktir. Dedi ki: onu **هَمْزاً** diye adlandırdı; çünkü onu dürtme ve sıkmadan kıldı. Ve her neyi ittiysen, onu **هَمَزْتَهُ** etmişsindir. Leys dedi ki: **الهَمْز**: sıkmadır. Denir ki: başını **هَمَزْتُ** ettim ve cevizi avucumla **همزتُ** ettim. **الهَمْزُ**: dürtme ve sıkmadır. **الهَمْزُ**: gıybet, insanlara saldırma ve onların ayıplarını anmadır; ve **هَمَزَ** eder, **يَهْمِزُ** eder; o hâlde o, mübalağa için **هَمَّاز** ve **هُمَزَةٌ**’dir.
Ve **الهَمْزَة**: **الهَزْمَة** gibi bir çukurdur; ve denildi ki: o, çökük yerdir; Kurâ‘dan. Ve harflerden **الهَمْزَةُ**: bilinen bir şeydir; **الهَمْزَة** diye adlandırıldı; çünkü o **تُهْمَزُ** edilir, sonra **تُهَتُّ** edilir, sonra mahrecinden **تَنْهَمِزُ** eder. Denir ki: o, **الهَمْزِ** ile konuştuğu zaman **يَهُتُّ** ederek **هَتًّا** eder. Ve **الهمزة** hakkında söz, kitabın başında **حرف الهمزة**’nin evvelinde geçmişti. Ve **هَمَزَى**: bir yerdir. Ve **هُمَيْزٌ** ve **هَمَّاز**: iki isimdir; Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**همز**) **الهاء** ve **الميم** ve **الزاء**, sıkma ve bastırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve avucumda şeyi **همَزْت** ettim. Ondandır: sözde **الهَمز**; sanki harfi bastırır. Ve derler ki: onunla yeri **همزَ** etti([9]). Ve **قوسٌ هَمْزَى**: oka şiddetli itişlidir. Ve **الهمَّاز**: ayıplayıcıdır; **الهُمَزَة** de böyledir. Dedi ki:
“Beni gördüğünde sevgimi sarkıtırsın, yalan olarak *** ve eğer kaybolursam, sen **الهامزُ اللُّمَزَهْ**’sin”([10])
Ve şeytanın **همْزُ**’ü, insanın kalbi üzerine galip gelen ve onu götüren **المُوتَة** gibidir.

القاموس المحيط:
**الهَمْزُ**: **الغَمْزُ** ve **الضَّغْطُ** ve **النَّخْسُ** ve **الدَّفْعُ** ve **الضَّرْبُ** ve ısırma ve kırmadır; **يَهْمُزُ** ve **يَهْمِزُ**.
Ve **الهامِزُ** ve **الهُمَزَةُ**: **الغَمَّازُ**’dır. Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), şeytanın **هَمْزَ**’ini **المُوتَة** ile, yani delilikle tefsir etti; çünkü o, onun dürtmesi ve sıkmasıyla meydana gelir. Ve **المِهْمَزُ** ile **المِهْمَازُ**: terbiyecinin nalının arkasında bir demirdir; çoğulu: **مَهامزُ** ve **مَهامِيزُ**. Ve **المِهْمَزَةُ**: **المِقْرَعَةُ**’dır; ve değnektir; yahut başında demir bulunan ve onunla eşeğin dürtüldüğü bir değnektir. Ve “erkek **هَميزُ الفُؤادِ**”: zekidir. Ve **هَمَزَى**, **جَمَزَى** gibi: ع. Ve “**رِيحٌ هَمَزَى**”: onun şiddetli bir sesi vardır.
Ve “**قَوْسٌ هَمَزَى**”: oka şiddetli itişlidir. Ve ad verdiler: **هُمَيْزاً**, **زُبَيْرٍ** ve **عَمَّارٍ** gibi. Ve “onunla yeri **هَمَزْتُ** ettim”: onu yere serdim.

تاج العروس:
**همز**
**الهَمْز**: **الغَمْز**’dir. Onu **هَمَزَه** eder, onu **يَهْمِزُه** ederek **هَمْزَاً**: onu **غَمَزَه** etti. Ve ben avucumda şeyi **هَمَزْتُ** ettim. Rü’be dedi ki:
“Ve başını **هَمَزْنا** ettiğimiz kimsenin başı parçalandı.”
Ve cevizi eliyle **هَمَزَ** eder, onu **يَهْمِزُها** ederek **هَمْزَاً**: böyledir. Ve hayvanı **هَمَزَ** eder, onu **يَهْمِزُها** ederek **همزاً**: onu **غَمَزَها** etti. **الهَمْز**: bastırmadır. Ve mızrağı **هَمَزَ** etti: düzeltme için onu **المَهامِز** ile bastırdığı zaman. Rü’be dedi ki:
“Ve başını **هَمَزْنا** ettiğimiz kimsenin başı parçalandı.”
Ondandır: sözde **الهَمْزُ**; çünkü o bastırılır. Denir ki: harfi **هَمَزْتُ** ettim. **العُباب**’da böyledir. **الهَمْز**: dürtmedir; o, **الغَمْز**’e benzer. **الهَمْز**: itme ve vurmaktır. Ve onu **هَمَزَه**: **نَهَزَه** ve **لَهَزَه** ve **لَمَزَه** gibidir; yani onu itti ve vurdu. Rü’be dedi ki:
“Ve izzetini **هَمَزْنا** ettiğimiz kimse, kıçı üzerine **رَوْبَعةً** yahut **رَوْبَعا** olarak yuvarlandı.”
Erkek **تَبَرْكعَ** etti: devrilip kıçı üzerine düştüğü zaman. Ve denir ki: “İhtiyaç onu ona doğru **هَمَزْته** etti”; yani onu itti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهَمْز**: ısırmadır. **الهَمْز**: kırmadır; **يَهْمُزُ** ve **يَهْمِزُ**, damme ile ve kesre ile. Mecazdandır: **الهامِزُ** ve **الهُمَزَة**: **الغَمّازُ**’dır; ikincisi mübalağa içindir. Ve yine **الهَمّاز** ( **كَكَتَّان** gibi): ayıplayıcıdır. Ve denildi ki: **الهَمَّاز** ve **الهُمَزَة**: insanların arkasından onların yerine geçen ve etlerini yiyen kimsedir; o, **العُيَبَة** gibidir; bu, yanakla, gözle ve başla olur. Leys dedi ki: **الهَمَّازُ** ve **الهُمَزَة**: kardeşini arkasından ensesinden **يَهْمِزُ** eden kimsedir. Aziz tenzilde: “**هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بنَميم**”; onda ayrıca: “**وَيْلٌ لكلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ**”. Ve yine: “**امرأةٌ هُمَزَةٌ لُمَزَةٌ**”; **الهاء**, niteleyenin içinde bulunduğu şeyle dişillendirilmesi için eklenmedi; ancak dinleyiciye, bu niteleyenin içinde bulunduğu şeyde son dereceye ve nihayete ulaştığını bildirmek için eklendi; böylece sıfatın dişilliği, gaye ve mübalağanın dişilliğinden murad edilene bir alâmet kılındı. İshak dedi ki: **الهُمَزَةُ اللُّمَزَة**: insanları gıybet eden ve onları **يَغُضُّهم** eden kimsedir. Ve şu beyit okundu:
“Eğer seni uzaktan görürsem bana sırıtırsın ... ve eğer kaybolursam, sen **الهامِزَ اللُّمَزَهْ** olursun.”
İbn Abbâs’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: “**ويلٌ لكلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ**”; dedi ki: o, koğuculukla yürüyen; topluluğu ayıran; dostlar arasında kışkırtan kimsedir. Ve Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), şeytanın **هَمْزَ**’ini **المُوتَة** ile, yani delilikle tefsir etti. Hadisin metni: “Namaza başladığında şöyle derdi: ‘Allah’ım! Şeytan-ı racîmden; onun **هَمْزِه**’inden, **نَفْثِه**’inden ve **نَفْخِه**’inden Sana sığınırım.’ Denildi ki: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Onun **هَمْزُه**’i, **نَفْثُه**’i ve **نَفْخُه**’i nedir?’ Dedi ki: ‘**هَمْزُه**’i: **المُوتَة**; **نَفْثُه**’i: şiir; **نَفْخُه**’i: kibirdir.’” Ebû Ubeyd dedi ki: **المُوتة**: deliliktir; çünkü o, onun dürtmesi ve sıkmasıyla meydana gelir. Ve her neyi ittiysen, onu **هَمَزْته** etmişsindir. Ve denildi ki: şeytan **هَمَزَ** etti, **هَمْزَاً**: onun kalbinde vesvese olarak fısıldadı. Ve **هَمَزَات الشياطين**: insanın kalbine getirdikleri hatıralardır; bu, mecazdır. Ve **المِهْمَز** ile **المِهْماز** ( **مِنْبَر** ve **مِصباح** gibi): hayvanın onunla **هُمِزَتْ** edildiği şeydir; o, terbiyecinin nalının arkasında bir demirdir. Çoğulu: **مَهامِزُ** ve **مَهاميز** ( **مَنابر** ve **مَصابيح** gibi). Şemmâh dedi ki:
“Düzeltici ve av, onu savuşturmayı ikame etti ... tıpkı **المَهامِزُ**’in huysuz güneşin kinini doğrultması gibi.”
Ebû’l-Heysem dedi ki: **المِهْمَزَة**: bakırdan **المِقرَعة**’dır; hayvanlar hızlansın diye onunla dürtülür; çoğulu **المَهامِز**’dir. **المِهْمَزَة**: genel olarak değnektir; yahut başında demir bulunan ve onunla eşeğin dürtüldüğü bir değnektir; bunu Şemmer söyledi. Şemmâh, bir yayı vasfederek dedi ki:
“Düzeltici ve av, onu savuşturmayı ikame etti ... tıpkı **المَهامِزُ**’in huysuz güneşin kinini doğrultması gibi.”
Ve “erkek **هَميزُ الفؤاد**”, **أمير** gibi: zekidir; **حَميز** gibidir. Ve **هَمَزَى**, **جَمَزى** gibi: ع, aynıdır; bunu Yakut böyle zikretti. İbn Düreyd dedi ki: “Zannettiler.” Ve “**رِيحٌ هَمَزَى**”: onun şiddetli bir sesi vardır. Ve “**قَوسٌ هَمَزَى**”: oka şiddetli itiş ve sevk edicidir; Ebû Hanîfe’den. İbnü’l-Enbârî dedi ki: “**قَوسٌ هَمَزَى**”: onda çekildiğinde şiddetli **الهَمْزِ** edicidir. Ve “**قوَسٌ هَتَفَى**”: kirişle seslenir. Ebû’n-Necm, bir avcıyı vasfederek dedi ki:
“Sol tarafa daha çok yöneldi; **هَمَزَى** **نَصوحا** ... ve **هَتَفى**; verici, atıcı.”
Ve ad verdiler: **هُمَيْزاً** ve **هَمَّازاً**, **زُبَيْرٍ** ve **عَمّار** gibi; bunu İbn Düreyd söyledi. Denir ki: “Onunla yeri **هَمَزْتُ** ettim”; yani onu yere serdim. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**قَوسٌ هَموزٌ**”, **صَبور** gibi: Ebû Hanîfe’den, **هَمَزَى** gibidir. Ve **الهُمَّاز**: İbnü’l-A‘râbî’den, gıyapta ayıplayıcılardır. Ve **الهَمْز**: ondan, ayıptır; yine böyledir. Ve **الهُمْزَة** (damme ile): **الهَزْمَة** gibi çukurdur; ve denildi ki: o, çökük yerdir; Kurâ‘dan. Ve **الهَمْزَة**: **الألف**’in kız kardeşidir; hece harflerinden biridir; sahih, eski, işitilmiş, meşhur bir dildir; ona bu ad verildi; çünkü o **تُهمَزُ** edilir de mahrecinden **تَنْهَمِزُ** eder; bunu Halîl söyledi. O hâlde, Keşşâf’ın bazı şerhlerinde bulunan “işitilmedi; onun adı ancak **الألِفُ**’tir” sözüne itibar yoktur. Onun hakkında söz, kitabın başında geçmişti. Şeyhimiz dedi ki: Onunla **الألف** arasında bir topluluk fark koydu: **الهَمْزَة**’nin, hareketli olana çokça ıtlak edilmesi; **الألف**’in ise, hareketi kabul etmeyen, hareketsiz, düşen harfe ıtlak edilmesiyle.
