# همز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: همز

الهمز: الغمز، همزه يهمزه همزا: غمزه، وقد همزت الشيء في كفي، قال رؤبة:
  ومن همزنا رأسه تهشما و همز الجوزة بيده يهمزها همزا كذلك. وهمز الدابة يهمزها همزا: غمزها. الهمز: الضغط. وقد همز القناة، إذا ضغطها بالمهامز للتثقيف، وقال رؤبة:
  ومن همزنا رأسه تهشما ومنه الهمز في الكلام لأنه يضغط، يقال: همزت الحرف. كذا في العباب. الهمز: النخس وهو شبه الغمز. الهمز: الدفع والضرب، وقد همزه، مثل نهزه ولهزه ولمزه، أي دفعه وضربه، قال رؤبة:
  ومن همزنا عزه تبركعـا                      على استه روبعة أو روبعا

  تبركع الرجل، إذا صرع فوقع على استه. ويقال: همزته إليه الحاجة، أي دفعته. قال ابن الأعرابي: الهمز: العض. الهمز: الكسر، يهمز ويهمز، بالضم وبالكسر. من المجاز: الهامز والهمزة: الغماز، الأخير للمبالغة، وكذلك الهماز - ككتان - وهو العياب. وقيل: الهماز والهمزة: الذي يخلف الناس من ورائهم، ويأكل لحومهم، وهو مثل العيبة، يكون ذلك بالشدق والعين والرأس. وقال الليث: الهماز والهمزة: الذي يهمز أخاه في قفاه من خلفه، وفي التنزيل العزيز:  هماز مشاء بنميم  وفيه أيضا:  ويل لكل همزة لمزة  . وكذلك امرأة همزة لمزة، لم تلحق الهاء لتأنيث الموصوف بما هو فيه؛ وإنما لحقت لإعلام السامع أن هذا الموصوف بما هو فيه قد بلغ الغاية والنهاية، فجعل تأنيث الصفة أمارة لما أريد من تأنيث الغاية والمبالغة. وقال إسحاق: الهمزة اللمزة: الذي يغتاب الناس ويغضهم، وأنشد:
  إذا لقيتك عن شحط تكاشرنـي                      وإن تغيبت كنت الهامز اللمزه وروي عن ابن عباس في قوله تعالى:  ويل لكل همزة لمزة  قال: هو المشاء بالنميمة، المفرق بين الجماعة، المغري بين الأحبة. وفسر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم همز الشيطان بالموتة، أي الجنون. ونص الحديث:  كان إذا استفتح الصلاة قال: اللهم، إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم؛ من همزه ونفثه ونفخه. قيل: يا رسول الله: ما همزه ونفثه ونفخه? قال: أما همزه فالموتة، وأما نفثه فالشعر، وأما نفخه فالكبر  . قال أبو عبيد: الموتة: الجنون؛ لأنه يحصل من نخسه وغمزه. وكل شيء دفعته فقد همزته. وقيل: همز الشيطان همزا: همس في قلبه وسواسا. وهمزات الشياطين: خطراتها التي تخطرها بقلب الإنسان، وهو مجاز. والمهمز والمهماز، كمنبر ومصباح: ما همزت به الدابة: وهي حديدة في مؤخر خف الرائض. ج مهامز ومهاميز، كمنابر ومصابيح، قال الشماخ:
  أقام الثقـاف والـطـريدة درأهـا                      كما قومت ضغن الشموس المهامز قال أبو الهيثم: المهمزة: المقرعة من النحاس تهمز بها الداوب لتسرع، والجمع المهامز. المهمزة العصا عامة أو عصا في رأسها حديدة ينخس بها الحمار، قاله شمر، قال الشماخ يصف قوسا:
  أقام الثقـاف والـطـريدة درأهـا                      كما قومت ضغن الشموس المهامز ورجل هميز الفؤاد، كأمير، أي ذكي، مثل حميز. وهمزى، كجمزى: ع بعينه، هكذا ذكره ياقوت، وقال ابن دريد: زعموا. وريح همزى: لها صوت شديد. وقوس همزى: شديدة الدفع والحفز للسهم، عن أبي حنيفة. وقال ابن الأنباري: قوس همزى: شديدة الهمز إذا نزع فيها، وقوس هتفى: تهتف بالوتر. قال أبو النجم يصف صائدا:
  أنحى شمالا همزى نصوحا                      وهتفى معطية طروحـا

  وسموا هميزا وهمازا، كزبير وعمار، قاله ابن دريد. يقال: همزت به الأرض، أي صرعته. ومما يستدرك عليه: قوس هموز، كصبور: مثل همزى، عن أبي حنيفة. والهماز: العيابون في الغيب، عن ابن الأعرابي. والهمز: العيب، عنه كذلك. والهمزة، بالضم: النقرة، كالهزمة، وقيل: هو المكان المنخسف، عن كراع. والهمزة: أخت الألف، إحدى الحروف الهجائية، لغة صحيحة قديمة مسموعة مشهورة؛ سميت بها لأنها تهمز فتنهمز عن مخرجها، قاله الخليل، فلا عبرة بما في بعض شروح الكشاف: أنها لم تسمع وإنما اسمها الألف. وقد تقدم الكلام عليها في أول الكتاب، قال شيخنا: وقد فرق بينها وبين الألف جماعة بأن الهمزة كثر إطلاقها على المتحركة، والألف على الحرف الهاوي الساكن الذي لا يقبل الحركة.

### Türkçe

**الهمز**: **الغمز**. **همزه يهمزه همزا**: onu **غمزه** etti. Ve ben şeyi avucumda **همزت** ettim. Rü’be dedi:
  “Ve başını **همز** ettiğimiz kimse parçalandı.”

Ve cevizi eliyle **همز** eder; onu da böylece **همز** eder. Ve biniti **همز** eder, onu **همزا**: onu **غمز** etti. **الهمز**: bastırma. Ve **القناة**’yi **همز** etti; yani onu düzeltmek için **المهامز** ile bastırdı. Rü’be dedi:
  “Ve başını **همز** ettiğimiz kimse parçalandı.”

Ve bundan, sözdeki **الهمز** (gelir); çünkü o bastırır. Denir ki: **همزت الحرف**. **العباب**’da böyledir. **الهمز**: dürtme; o, **الغمز**’e benzer. **الهمز**: itme ve vurma; ve onu **همزه** etti; **نهزه** ve **لهزه** ve **لمزه** gibi; yani onu itti ve vurdu. Rü’be dedi:
  “Ve izzetini **همز** ettiğimiz kimse,
  kıçı üzerine **روبعة** yahut **روبعا** olarak çömeldi.”

Adam **تبركع** eder; yani devrilip düşer de kıçı üzerine düşer. Ve denir ki: **همزته** ona ihtiyaç; yani onu itti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهمز**: ısırma. **الهمز**: kırma; **يهمز** ve **يهمز**; zamme ile ve kesre ile. Mecazdan: **الهامز** ve **الهمزة**: **الغماز**; sonuncusu mübalağa içindir. Ve yine **الهماز** - **كتان** vezninde - o, ayıplayandır. Ve denildi: **الهماز** ve **الهمزة**: insanların arkasından onları çekiştiren ve etlerini yiyen kimsedir; o, **العيبة** gibidir; bu, yanakla, gözle ve başla olur. Leys dedi: **الهماز** ve **الهمزة**: kardeşini arkasından ensesinde **يهمز** eden kimsedir. Aziz tenzilde: **هماز مشاء بنميم**. Ve onda da: **ويل لكل همزة لمزة**. Ve yine: **امرأة همزة لمزة**; **الهاء** niteleyenin dişilliği için eklenmedi; ancak dinleyene, bu nitelenenin içinde bulunduğu şeyde gayeye ve nihayete ulaştığını bildirmek için eklendi; böylece sıfatın dişilleştirilmesi, gaye ve mübalağanın dişilleştirilmek istenmesine bir alâmet kılındı. İshak dedi: **الهمزة اللمزة**: insanları gıybet eden ve onları eksilten kimsedir. Ve şu beyit okundu:
  “Sana uzak bir yerden rastlarsam bana sırıtırsın;
  ve ben kaybolursam **الهامز اللمزه** olursun.”

İbn Abbas’tan, Yüce Allah’ın sözü hakkında rivayet edildi: **ويل لكل همزة لمزة**; dedi ki: o, nemime ile yürüyen, topluluğun arasını ayıran, sevgililer arasına kışkırtma sokandır. Peygamber صلى الله تعالى عليه وسلم, şeytanın **همز**’ini **الموتة** ile tefsir etti; yani delilik. Hadisin metni: **كان إذا استفتح الصلاة قال: اللهم، إني أعوذ بك من الشيطان الرجيم؛ من همزه ونفثه ونفخه. قيل: يا رسول الله: ما همزه ونفثه ونفخه? قال: أما همزه فالموتة، وأما نفثه فالشعر، وأما نفخه فالكبر**. Ebû Ubeyd dedi: **الموتة**: deliliktir; çünkü onun dürtmesinden ve **غمز**’inden meydana gelir. Ve her neyi ittiysen onu **همزته** etmişsindir. Ve denildi: şeytanı **همز** eder, **همزا**: kalbine vesvese olarak fısıldadı. **همزات الشياطين**: insanın kalbine attıkları hatıralarıdır; bu mecazdır. Ve **المهمز** ve **المهماز**, **منبر** ve **مصباح** gibi: biniti onunla **همزت** ettiğin şeydir; ve o, eğiticinin nalının arkasında bulunan bir demirdir. Çoğulu **مهامز** ve **مهاميز**, **منابر** ve **مصابيح** gibi. Şemmâh dedi:
  “Düzeltici, onun eğriliğini ve avı doğrulttu;
  tıpkı güneş gibi (koşan) atların kinini **المهامز**’in doğrultması gibi.”

Ebû’l-Heysem dedi: **المهمزة**: bakırdan kamçıdır; binit onunla **تهمز** edilir ki hızlansın; çoğulu **المهامز**. **المهمزة**: asa genel olarak; yahut başında demir bulunan, onunla eşeğin dürtüldüğü asa; bunu Şemir söyledi. Şemmâh, bir yayı vasfederek dedi:
  “Düzeltici, onun eğriliğini ve avı doğrulttu;
  tıpkı güneş gibi (koşan) atların kinini **المهامز**’in doğrultması gibi.”

Ve **رجل هميز الفؤاد**, **أمير** gibi: yani zeki; **حميز** gibi. Ve **همزى**, **جمزى** gibi: gözünde bir kusur olan; Yakut bunu böyle zikretti. İbn Düreyd dedi: “Zannettiler.” Ve **ريح همزى**: onun şiddetli bir sesi vardır. Ve **قوس همزى**: oka şiddetli itiş ve sevk edişi olan; Ebû Hanîfe’den. İbnü’l-Enbârî dedi: **قوس همزى**: içinde çekildiğinde şiddetli **همز** edişi olan; ve **قوس هتفى**: kirişle seslenir. Ebû’n-Necm, bir avcıyı vasfederek dedi:
  “Sola meyletti; **همزى** (bir yay) nasihatçi;
  ve **هتفى** (bir yay) verici, atıcı.”

Ve **هميزا** ve **همازا** diye adlandırdılar; **زبير** ve **عمار** gibi; bunu İbn Düreyd söyledi. Denir ki: **همزت به الأرض**; yani onu yere serdim. Ve ona ek olarak kaydedileceklerdendir: **قوس هموز**, **صبور** gibi: **همزى** gibidir; Ebû Hanîfe’den. Ve **الهماز**: gıyapta ayıplayanlar; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الهمز**: ayıplama; ondan da böyle. Ve **الهمزة**, zamme ile: çukur; **الهزمة** gibi. Ve denildi: o, çökmüş yerdir; Kırâ‘dan. Ve **الهمزة**: **الألف**’in kız kardeşidir; hece harflerinden biridir; doğru, eski, işitilmiş, meşhur bir dildir; onunla adlandırıldı; çünkü o **تهمز** edilir de mahrecinden **تنهمز** eder; bunu Halîl söyledi. Öyleyse, **الكشاف**’ın bazı şerhlerinde olan şeye itibar yoktur: “O işitilmedi; onun adı ancak **الألف**’tir.” Onun hakkında söz, kitabın başında geçmişti. Şeyhimiz dedi: Bir topluluk, onunla **الألف** arasında fark koydu: **الهمزة**’nin daha çok harekeli olana ıtlak edilmesi, **الألف**’in ise harekeyi kabul etmeyen, harekesiz düşen harfe (ıtlak edilmesi) ile.
