# همس (ه-م-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Alçak ses

- Harfler: ه - م - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هَمْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/siga/%D9%87%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Alçak ses | 1 | 1 | [20:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/ayet/20:108.md) |

## Mücavir kökler — 8 mücavir (11 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Çomaktır
2. [عوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kıvrık yol demektir
3. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
4. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
5. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İşiten
6. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
7. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
8. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md), [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md), [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md), [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Göğüsten gelen ses tellerinin titreşimi olmaksızın, yalnızca ağız içi nefes akışıyla veya yere basan ayağın temasıyla oluşan en gizli, fısıltılı ve hafif ses |
| Çekirdek Özet 2 | Mahşer dehşetinin büyüklüğü karşısında bütün seslerin kesilmesi, geriye sadece ayak pıtırtılarının ve ürpertili dudak kıpırtılarının kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın mutlak otorite karşısında ses tellerini bütünüyle susturması; iletişimin yalın bir nefes ve sürtünme izine indirgenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi mutlak bir sessizlik (sükût) olarak daraltmak veya yalnızca gizli konuşma (fısıltı) ile sınırlayıp ayak hışırtısı ve genel hareket gizliliğini dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten gelen hafif hareket, içsel dürtü, belirip kaybolan fısıltı ve zayıf ses (örnek kökler: [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) içten geçirme ve kastetme, [همز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B2.md) içten dürtme ve hafifçe itme, [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) sönüp hareketsizleşme, [همر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B1.md) sessizce ve kesintisiz akma) | س | Çekirdeğin taşıdığı içsel hareket ve hafiflik, ıslık ve sürtünme niteliği taşıyan diş/nefes harfiyle birleşerek ağız içinde veya adım sesinde duyulan fısıltılı, hışırtılı ve temas kaynaklı en hafif duyulur sese dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçeriden dışarıya yönelen ilk hava akışını, ciğerden çıkıp şekillenmemiş ham nefesi ve varlığın kendisini belli etme çabasını temsil eder. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Ağız boşluğunda nefesin akışkanlaşmasını, derinleşmesini ve dışarıya taşmadan kendi içinde süzülüp toplanmasını gösterir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nefesin dudak veya dişler arasından sürtünerek çıkışını, temas anındaki ince tınlamayı ve hışırtılı bir tutunma izini ifade eder. |
| همس | Nefesin akarak sürtünmeyle sönümlenmesi | Ciğerden gelen nefesin (ه) ağız boşluğunda hapsedilerek (م) dişler ve dudak arasından sürtünmeli ince bir sızıntı halinde (س) çıkması; açık ve gür sesin kırılarak fısıltıya veya hafif ayak pıtırtısına dönüşmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızda göğüs sesinin karışmadığı, ciğer titreşimi olmaksızın dudak ve nefesle çıkarılan fısıltılı ses; ayrıca devenin yumuşak tabanının veya insanın yalınayak yere basarken çıkardığı en hafif hışırtı ve adım sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Ru‘be b. el-Accâc bir beytinde avına hissettirmeden yaklaşan sinsi ve sessiz adımlı aslanı tanımlarken kökü şu şekilde kullanır: لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا / وَالأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ وَالجامُوسَا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas mahşerdeki ayak hareketini açıklarken develerin gece vakti çıkardığı sessiz adım sesine dair şu şiiri nakletmiştir: وَهُنَّ يَهْوِينَ بِنَا هَمِيسَا (veya وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا). Erken bedevi kullanımında hırsızların birbirine sessizce ilerlemesini tembihlemek için هَمْسًا وَصَهْ dedikleri aktarılır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde همس kökü, özellikle Güney ve Batı Sami kollarında fısıldama, içten ses çıkarma ve sürtünmeli hafif gürültü semantik çekirdeğiyle temsil edilir. Arapça kökteki س harfi, fonetik olarak İbranice ve Süryanicedeki fısıldama ve vızıltı bildiren yansıma (onomatopeik) köklerle akrabalık taşır; nitekim İbranicede fısıldamak, mırıldanmak anlamına gelen המס veya benzeri nefes kökleri ve Süryanicedeki fısıltı sesleri bu ortak akustik algıya dayanır. Kökün Akadca katmanında doğrudan aynı üçlü kök dizilimi zayıf olmakla birlikte, içsel homurtu ve gizli ses bildiren yapılarla anlamsal bir paralellik mevcuttur. Arapçada kök iki somut kanaldan gelişmiştir: Biri tecvid ilminde de terimleşen ve ses tellerinin titreşmemesiyle nefesin akması esasına dayanan ağız fısıltısı (hurûf-ı mehmûse), diğeri ise çöl zemininde develerin ve yırtıcıların ayak tabanlarının çıkardığı gizli yürüyüş hışırtısıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هم çekirdeğinden türeyen onomatopeik genişleme | Ağız içi nefes sürtünmesi ve ayak pıtırtısı gibi duyusal ve işitsel en alt eşik sesleri ifade etmek üzere özelleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice mırıltı/fısıltı kökleri | Benzer ses yapısıyla göğüsten değil nefesten çıkan ince ve bastırılmış seslerin ifadesinde ortak Sami kök katmanını paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik fısıltı ve hava sızıntısı yansımaları | Havanın dar bir yarıktan sızmasıyla oluşan sürtünme sesini taklit eden doğal dilsel ses yansıması | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همس | Anlamlı | Gizli ses ve fısıltılı yürüyüş | Ses tellerini titreştirmeden çıkarılan fısıltı veya yere basıldığında çıkan hafif ayak sesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [هسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B3%D9%85.md) | Anlamlı | Kırmak ve ufalamak | Bir şeyi hafifçe veya çiğneyerek parçalara ayırmak | Kök Kur'an'da geçmez; Tahdhib'de müsta'meldir |
| مهس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مسه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [سهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Pay, ok ve paylaştırma | Ok atmak, piyango çekmek, nasip ve pay sahibi olmak; yüzün renginin değişmesi | Kur'an'da geçer; pay ve ok anlamı baskındır |
| [سمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%87.md) | Anlamlı | Şaşkınlık ve yönünü kaybetme | Çölde yolunu şaşırıp hedefsizce dolaşmak, aklı karışmak | Kök Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همس | Merkez | Gizli, fısıltılı ve hafif temas sesi | Ciğer sesi olmaksızın ağız nefesiyle fısıldama veya ayak tabanının yere basarken çıkardığı en zayıf hışırtı | Sesin hem insan konuşmasındaki fısıltıyı hem de hareket halindeki pıtırtıyı kapsaması bakımından özgündür |
| [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md) | Komşu | Sesi kısmak ve gizlemek | İşitilebilir bir sesin kasten alçaltılması veya sönükleşmesi | همس ciğerden ses çıkmaması iken, [خفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%AA.md) var olan sesi kısmayı ifade eder |
| [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) | Komşu | İki kişi arasında gizli konuşma | Sosyal ve zihinsel içerikli gizli toplantı, fısıltılı danışma | [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) sırdaşlık ve özel iletişime odaklanırken, همس sesin fiziksel zayıflığına odaklanır |
| [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md) | Komşu | Kalbe atılan gizli fısıltı | Zihne veya göğse sinsice telkin edilen tekrarlı ve ince dürtü | [وسوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%88%D8%B3.md) psikolojik ve ahlaki sinsi fısıltıyı bildirir; fiziksel ayak sesini içermez |
| [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Gizlemek ve saklamak | Bir bilgiyi, niyeti veya eylemi başkalarından gizli tutma | [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) zihinsel/bilgisel saklamadır; همس doğrudan işitsel ve fiziksel duyumdur |
| [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Açığa vurmak ve gür ses çıkarmak | Sesin açıkça, yüksek perdeden ve herkesin duyacağı şekilde gürleşmesi | Sesi dışa vurmanın, aleniyetin ve yüksek perdenin köküdür |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همس | Fısıltı, hafif ayak sesi | Göğüs sesi katılmaksızın sadece nefesle çıkan fısıltı ve adımların çıkardığı hışırtı | Kesin |
| Latince | Susurrus, crepitus | Fısıltı, hışırtı | Susurrus insan fısıltısını, crepitus ise adımların veya sürtünmenin çıkardığı hafif çıtırtı ve hışırtıyı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Whisper, rustle, faint scuff | Fısıltı, hışırtı, ayak sürtmesi | Whisper fısıltılı konuşmayı, rustle ve faint scuff ise mahşerdeki ayak seslerinin zayıf titreşimini karşılar | Kesin |
| Almanca | Flüstern, Rascheln | Fısıltı, hışırtı | Flüstern konuşmanın alçaklığını, Rascheln yaprak veya adımların hafif sürtünme sesini tam olarak ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Chuchotement, bruissement | Fısıltı, hafif hışırtı | Chuchotement ses tellerini kullanmadan konuşmayı, bruissement ise adımların veya elbiselerin çıkardığı hafif temas sesini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَمْسًا | Mahşer günü insanların dehşetten kıısılan fısıltılı sesleri ve ayak pıtırtıları | Kıyamet sahneleri; Rahman'ın huzurunda bütün seslerin susması ve yalnızca korkuyla atılan adımların hışırtısının veya dudak fısıltısının duyulması (Tâhâ [20:108](https://lisan.digital/tr/ayet/20:108.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ilahi heybet | Mahşer meydanında Rahman'ın celali karşısında mahlukatın konuşma iradesinin düşmesi; mutlak adalet ve dehşet anında kulların acziyeti | Kulun hiçbir söz hakkı veya itiraz gücü bulamayarak sesini tamamen yitirmesi |
| Fıkıh | Kıraat ve namaz hükümleri (ve tecvid) | Tecvid ilminde ciğerden ses gelmeksizin nefesin akmasıyla telaffuz edilen harfler (hurûf-ı mehmûse); namazda gizli okuyuşun alt sınırı | Kendi kulağının duyabileceği fısıltı ve nefes sınırının belirlenmesi |
| Tefsir | Tâhâ [20:108](https://lisan.digital/tr/ayet/20:108.md) ayetinin tefsiri | Ayette geçen sesin insanların fısıldaşması mı, yoksa mahşere doğru yürüyen kalabalıkların yalınayak çıkardığı hışırtı mı olduğu tartışması | İbn Abbas ve Ferrâ çizgisiyle ayak sesine, Hasan-ı Basrî çizgisiyle fısıltıya yoğunlaşma |
| Hadis | Şeytandan sığınma ve nafile ibadet duaları | Hz. Peygamber'in şeytanın dürtmesinden, kibrinden ve fısıltısından (همز، نفث، همس) Allah'a sığınması; sessiz yakarışlar | Kalbe sokulan sinsi vesvese ve gizli dua hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi huzurda huşu | Mutlak sükûnet ve acziyet ifadesi | Bütün iddiaların ve yapay gürültülerin silinerek kulun tam bir tevazu ile teslim olması | Yaratıcı karşısında mahlukun haddini bilmesi ve sadece iç çekiş düzeyine inmesi | Kesin |
| İlmi | Akustik ve fonetik sistem | Ses eşiğinin taban noktası | Titreşimsiz hava sürtünmesiyle oluşan en zayıf duyulabilir sinyal eşiği | Gürültünün filtrelendiği, ses tellerinin devre dışı kaldığı asgari iletişim frekansı | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet meclisi | Mutlak hâkimiyet karşısında tebaanın sessizliği | Haksız güç gösterilerinin, itirazların ve taşkınlıkların adalet divanında tamamen kesilmesi | Hükümranlığın mutlak tekliği karşısında hiçbir alternatif sesin yükselememesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı | Gizli pazarlık ve fısıltı ekonomisi | Bilgi asimetrisi oluşturan, kayıt dışı ve fısıltıyla yürütülen gizli anlaşmalar | Açık ve adil piyasa yerine tezgah altı veya sinsi manipülasyonların zemin bulması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü tabanı (noise floor) ve sönümlü dalga | Bir sinyal iletim sisteminde ana taşıyıcı frekansın sıfırlanmasıyla geriye kalan en alt sürtünme ve termal gürültü seviyesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif dehşet sessizliği ve mikro-iletişim | Büyük bir travma veya ezici bir otorite karşısında kitlenin makro-söylemleri terk edip yalnızca fısıltı ve beden diliyle tepki vermesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca kulaktan kulağa gizli konuşma (fısıltı) olarak anlamak; ayak sesi, zemin teması ve fiziksel hışırtı boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tâhâ [20:108](https://lisan.digital/tr/ayet/20:108.md) bağlamında hem insanların dehşetten dudaklarını kıpırdatarak zorlukla fısıldamalarını hem de mahşer zemininde milyonlarca ayağın çıkardığı ürpertici hışırtıyı birlikte kuşatan kozmik sessizlik boyutu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin tasvir ettiği mahşer sahnesini sıradan bir gizli toplantı veya dedikodu atmosferi gibi algılamak; sahnedeki dehşetin, bedensel hareketin ve ses tellerinin bütünüyle felç olmasının doğurduğu derin heybeti kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kıyamet ve mahşer tasvirlerindeki akustik hassasiyeti gösterir. Allah'ın mutlak celali ve Rahman ismi karşısında evrendeki bütün iddialı seslerin kısıldığını, geriye sadece varlığın en zayıf fiziksel titreşiminin kalabileceğini tek bir kelimeyle resmeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer toplanmasını, kıyamet dehşetini, ilahi divandaki mutlak adaleti ve kulların hesaba çekiliş anındaki çaresizliğini anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyamet gününde insanların serbestçe tartışabileceği, mazeretler uydurup seslerini yükseltebileceği zannını düzeltir; huzurda ancak izin verilenin ve fısıltı düzeyinde konuşabileceğini bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ciğerden ses gelmeksizin ağızdaki nefes akışıyla veya ayak tabanının zemine temasıyla üretilen en hafif, fısıltılı ve hışırtılı ses.
- Soyut anlam: Ezici bir kudret ve mutlak heybet karşısında varlığın tüm iddialı ve gür seslerini yitirerek asgari varoluş sürtünmesine indirgenmesi.
- Sistematik karşılık: İletişim sisteminde taşıyıcı dalganın sıfırlanıp yalnızca zemin gürültüsünün ve sürtünme izinin algılanabildiği dip eşik durumu.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \lim_{A \to 0} [ A \cdot \cos(\omega t) + \epsilon(t) ] = \epsilon(t)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ toplam ses sinyalini, $A$ ciğerden gelen gür sesin genliğini, $\omega$ ses tellerinin frekansını, $\epsilon(t)$ ise nefes sürtünmesi ve adımların zemine temasından doğan zayıf hışırtıyı (stokastik taban sesini) temsil eder. Rahman'ın huzurunda genliğin sıfıra yaklaşmasıyla ($A \to 0$) tüm belirgin ve iddialı sesler yok olur; geriye yalnızca fısıltı ve ayak pıtırtısını simgeleyen en alt sürtünme değeri $\epsilon(t)$ kalır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Taha 20:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/ayet/20:108.md) — هَمْسًا

يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا

Meal (IK): O gün; hiç bir tarafa sapmadan o davetçiye uyacaklardır. Sesler, Rahman’ ın heybetinden kısılmıştır ve sen; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والسين والميم معهما
ه م س، س ه م، س م ه مستعملات همس: الهَمْسُ: حسَ الصّوت في الفم ممّا لا إشرابَ له من صَوْتِ الصَّدر، ولا جَهارة في المنطق، ولكنّه كلامٌ مَهْموسٌ في الفم كالسَرِّ وهَمْسُ الأقدامِ: أخفى ما يكون من صوت الوطء. وعن ابن عباس رضي الله عنه:
وهنَ يَهْوِينَ بنا هَميسا
والشَّيطانُ يَهْمِسُ بوسواسه في الصدور
وروي عن النبيّ صلى الله عيه وسلم أنّه كان يتعوّذ بالله من همز الشّيطان وهمسه ولمزه، فالهمزُ كلام من وراء القفا كالاستهزاء، واللَّمْز مواجهة.
وقوله عزّ وجلّ: "فلا تسمَعُ إلاّ هَمْساً" يعني: خَفْقَ الأَقدامِ على الأرْض.
والهَمّاسُ: الشَّديدُ الغَمْز بضِرْسه، قال:
عادَتُهُ خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاس
يعدو باشبالٍ أبوها الهِرماس
سهم: استهم الرّجلان، أي: اقترعا، لقوله عزّ وجلّ : "فساهَمَ فكان من المُدْحَضين" ، وآستَهَم القوم فَسَهَمهم فلان، أي: قَرَعَهم.
والسَّهْمُ: النَّصيبُ، والسَّهْمُ: واحدٌ من النَّبْل. والسّهم: القَدْحُ الذي يقارع به، والسّهم: مِقدارُ ست أذرُع في مُعاملة النّاسِ ومِساحاتهم.
وبُرْد مُسَهَّمٌ: مُخَطَّطٌ، قال:
كأنَّها بعدَ أَحوالٍ مَضَيْنَ لها		بالأَشَيَمْيِن، يمانٍ فيه تَسْهيمُ
والسُّهُوم: عبوسُ الوجْهِ من الهمّ، ويُقالُ للفَرس إذا حُمِل على كريهةِ الجَرْيِ: ساهِم الوَجْه. وكذلك الرّجل في الحرب ساهم الوجه. قال عنترة:
والخَيْلُ ساهِمةُ الوُجوهِ كأنّما		تُسْقَى فوارسُها نَقيعَ الحنظلِ
والسُّهامُ من وهَجِ الصَّيْفِ وغُبْرته، يُقال : سُهِمَ فلان إذا أصابه السُّهامُ.
والسُّهْمَةُ: النَّصيب، تقول: لي في هذا الأمر سُهْمَةٌ، أي: نصيبٌ.
والسُّهْمةُ: القَرابةُ: قال عبيد بن الأبرص:
قد يُوصَلُ النّازحُ النّائي وقد		يُقْطَعُ ذو السُّهْمةِ القريبُ
سمه: سَمَهَ البعيرُ، أو الفرسُ في شوطه يَسْمَهُ سُمُوهاً فهو سامِهُ لا يَعْرِفُ الإِعياء، قال:
يا ليتنا والدَّهْرَ جَرْيَ السُّمَّهِ
والسُّمَّهَى: الباطل.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **السين** ve **الميم** onlarla birlikte

ه م س، س ه م، س م ه kullanımdadır. **همس**: **الهَمْسُ**: ağızda sesin hissidir; göğüs sesinden olan, onda “işrâb” bulunmayan (bir ses) ve söyleyişte cehâret (açıkça yükseltme) yoktur; fakat o, sır gibi ağızda fısıldanmış bir sözdür. Ve **هَمْسُ الأقدامِ**: basma sesinin olabildiğince gizli olanıdır. İbn عباس رضي الله عنه’dan:
وهنَ يَهْوِينَ بنا هَميسا
Ve şeytan, vesvesesiyle göğüslerde fısıldar: **يَهْمِسُ**.
Peygamber صلى الله عيه وسلم’den rivayet olundu ki: Allah’a, şeytanın **همز**’inden ve **همس**’inden ve **لمز**’inden sığınırdı; artık **الهمزُ**: ense arkasından (söylenen) söz, alay etme gibi; ve **اللَّمْز**: yüz yüze (söyleme)dir.
Azîz ve Celîl olanın sözü: “فلا تسمَعُ إلاّ **هَمْساً**” yani: ayakların yere vurmasının sesi.
Ve **الهَمّاسُ**: azı dişiyle şiddetli sıkmadır; dedi ki:
عادَتُهُ خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاس
يعدو باشبالٍ أبوها الهِرماس

**سهم**: İki adam **استهم** etti; yani: kura çektiler; Azîz ve Celîl olanın sözü sebebiyle: “فساهَمَ فكان من المُدْحَضين”. Ve kavim **آستَهَم** etti de falan kimse onları **فَسَهَمهم**; yani: onlara kura vurdu.
Ve **السَّهْمُ**: paydır; ve **السَّهْمُ**: oktan bir tanedir. Ve **السّهم**: onunla kura çekilen ok (çubuk)tur; ve **السّهم**: insanların muamelelerinde ve ölçümlerinde altı arşın miktarıdır.
Ve **بُرْد مُسَهَّمٌ**: çizgili (olan)dır; dedi ki:
كأنَّها بعدَ أَحوالٍ مَضَيْنَ لها		بالأَشَيَمْيِن، يمانٍ فيه تَسْهيمُ
Ve **السُّهُوم**: kederden yüzün asılmasıdır; ve ata, koşmanın zorluğuna sürüldüğü zaman: **ساهِم الوَجْه** denir. Aynı şekilde adam da savaşta **ساهم الوجه** (olur). عنترة dedi ki:
والخَيْلُ ساهِمةُ الوُجوهِ كأنّما		تُسْقَى فوارسُها نَقيعَ الحنظلِ
Ve **السُّهامُ**: yazın hararetinden ve tozundandır; denir ki: falan kimseye **سُهِمَ** (oldu), **السُّهامُ** ona isabet ettiği zaman.
Ve **السُّهْمَةُ**: paydır; dersin ki: bu işte benim için bir **سُهْمَةٌ** vardır; yani: bir pay.
Ve **السُّهْمةُ**: akrabalıktır; عبيد بن الأبرص dedi ki:
قد يُوصَلُ النّازحُ النّائي وقد		يُقْطَعُ ذو السُّهْمةِ القريبُ

**سمه**: Deve, yahut at, koşusunda **سَمَهَ** eder; **يَسْمَهُ** **سُمُوهاً**; artık o **سامِهُ**’dir; yorgunluğu bilmez. Dedi ki:
يا ليتنا والدَّهْرَ جَرْيَ السُّمَّهِ
Ve **السُّمَّهَى**: bâtıldır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الهَمْسُ: الصوت الخفيُّ. وهَمْسُ الأقدام: أخفى ما يكون من صوت القدم. قال الله تعالى: "فلا تسمعُ إلاَّ هَمْساً". والأسدُ الهَموسُ: الخفيُّ الوطءِ. والحروفُ المَهْموسَةُ عشرةٌ يجمعها قولك: "حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ"، وإنَّما سمِّي الحرف مَهْموساً لأنَّه أُضعِفَ الاعتمادُ في موضعه حتَّى جرى معه النَفَسُ.

##### Türkçe

**الهَمْسُ**: gizli sestir. Ve **هَمْسُ الأقدام**: ayak sesinden olanın en gizlisi. Allah Teâlâ dedi: "Artık **هَمْساً**dan başka işitmezsin." Ve **الأسدُ الهَموسُ**: basışı gizli olan. Ve **الحروفُ المَهْموسَةُ** ondur; onları senin sözün toplar: "حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ"; ve ancak harf **مَهْموساً** diye adlandırıldı; çünkü onun yerinde dayanma zayıflatıldı da onunla birlikte nefes akıp gitti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه س م
سهم ، سمه ، همس ، هسم : مستعملة .
سهم : قال الليث : يقال : اسْتَهَمَ الرجلان إذا اقترعا ، وقال اللهجلّ وعزّ : ( الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ ) ( الصَّافات : 141 ) : يقول : قارَع أَهْلَ السفينة فقُرِعَ ، يعني يونُسَ حين الْتَقَمهُ الحوت .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لرجلين احتَكما إليه في مَواريثَ قد دَرَسَتْ : ( اذْهَبَا فَتوَخَّيا الحقّ ، ثمَّ اسْتَهِما ، ثمَّ لِيُحْلِلْ كلُّ واحد منكما صاحبه ، معنى قوله : اسْتَهِما أي اقْتَرِعا وتوخَّيا الحقَّ فيما تَضَعانِه وتَقْتَسِمانِه ولْيأخُذ كلُّ واحد منكما ما تُخرِجُه القِسْمَةُ بالقُرعة ، ثُمَّ لِيُحْلِلْ كلُّ واحد منكما صاحبه فيما أخذه وهو لا يَسْتَيْقِنُ أنَّه حقُّه أم لا . ويقال : اسْتَهَمَ القومُ فَسَهمهُمْ فلان : إذا قَرَعَهُمْ ، والسَّهْمُ : النصيب والسَّهْمُ : واحِدُ السِّهام من النَّبل وغيره . والسَّهْمُ : القِدْح الذي يُقارَعُ به . والسَّهْمُ : مقدارُ سِتِّ أَذْرُع في مُعاملات الناس ومِساحاتهم .
قال ابن شُمَيل : السَّهْمُ : نَفْسُ النَّصْل .
وقال : لو التقطْتُ نَصْلا لقُلْتُ : ما هذا السَّهْمُ معك ؟ ، ولو التَقَطْتُ قِدْحا لَمْ تقُل : ما هذا السّهْمُ معك ؟ .
قال : والنَّصْل : السَّهْم العريض الطويل يكونُ قريباً من فِتْرٍ . والمِشْقَص على النِّصف من النَّصل ، ولا خيرَ فيه ، يلعبُ فيه الوِلْدان ، وهو شَرُّ النُّبْل ، وأحْرَضُه .
قال : والسَّهمُ : ذو الغِرارَين والعَيْر .
قال : والقُطْبَةُ لا تُعَدّ سَهْماً . والمِرِّيخُ : الذي على رأسه العُظَيْمَة يرمى بها أهلُ البَصْرة بين الهدَفين . والنَّضِيُّ : مَتْنَ القِدْح ، ما بين الفُوقِ والنَّصْل .
وقال الليث : بُرْدٌ مُسَهَّمٌ ، وهو المخطّط . وقال ذو الرُّمَّة :
كأَنَّهَا بعدَ أَحْوالٍ مَضيْنَ لها
بالأَشْتِميْنِ يمَانٍ فيه تَسهيم
قال : والسُّهُومُ : عبوس الوجه من الهم . ويقال للفَرَسِ إذا حُمِل على كريهةِ الْجَرْي : ساهِمُ الوجه ، وكذلك الرَّجلُ في الحرب ساهِمُ الوجه ، قال عنترة :
والخيلُ ساهِمةُ الوجوه كأنّما
يُسْقَى فوارِسُها نقيعَ الْحَنْظَلِ
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : السُّهَامُ : الضُّمْرُ والتّغيُّر بضم السين والسَّهامُ : الذي يقال له : مُخاطُ الشَّيطان ، يقال : سُهِمَ يُسْهَم فهو مَسْهوم : إذا ضُمِّر ، قال العجاج :
وَلا أبٍ وَلاَ أَخٍ فَتُسهَمِ
وأوَّله :
فهي كرِ عدِيدِ الكَثِيب الأهْيَمِ
ولم يُلِحْهَا حَزنٌ على ابْنَمِ
وَلاَ أَبٍ ولا أَخٍ فَتُسهَم
وقال الليث : السُّهَام من وَهَج الصَّيْفِ وغُبْرَتِه ، يقال سُهِم الرجلُ : إذا أصابه السُّهام .
قلت : والقول في السُّهام والسَّهام ما قال أبو عمرو .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : السُّهُمُ : غَزْلُ عينِ الشمس ، قال : والسُّهمُ أيضاً : الحرارةُ الغالِبَة . والسُّهُم والشُّهُم بالسين والشين : الرجال العقلاء الحكماء العُمال .
وقال اللحيانيّ : رجل مُسْهَم العقل مثل المُسهَب ، وكذلك مُسْهَم الجسْم : إذا ذهب جِسمُه في الحبّ .
أبو عبيد ، عن الأموي قال : من أدواء الإبل السُّهام ، يقال منه : بعير مسهوم وقول أبي دَهْبَل الجمحيِّ :
سَقى الله جارَانا ومَنْ حلَّ وَلْتَهُ
وكلَّ مَسِيلٍ مِن سَهامٍ وسَرْدَد
سَهام وسَرْدَد : واديان في بلاد تهامة
وقال :
بَنى يَثْرِبيٌّ حَصِّنوا أَيْنُقَاتِكم
وأفراسَكم من ضَرْب أحمر مُسْهَمِ
ولا أُلفِيَنْ ذا الشِّفَّ يطْلُبُ شِفَّهُ
يُداويه منكم بالأديم المسلَّمِ
أراد بقوله : أَيْنُقَاتكم وأفراسَكم نساءَهم ، يقول : لا تُنكِحوهُنَّ غير الأكفاء ، وقوله : من ضَرْب أحمرَ مُسْهَم ، يعني سِفاد رجلٍ من العجَم ، وفَرَسٌ مُسْهَمٌ : إذا كان هَجِينا يُعْطَى دون سَهْم العتيقِ من الغنِيمة . وقوله : بالأديم المُسَلَّم : أي يُتصَحَّحُ بِكُمْ .
قال : وقال أبو عبيدة : السُّهْمَةُ : القرابة . والسُّهْمَةُ الحظُّ .
وقال عبيد :
قد يُوصَلُ النّازحُ النائي وقد
يُقْطَعُ ذو السُّهْمةِ القريبُ
وقال الليث لي في هذا الأمر سُهْمةٌ : أي نصيب وحظ من أثر كان لي فيه .
سمه : قال الليث : سَمَه البعِيرُ أو الفرسُ في شَوْطه يسْمَهُ سُمُوهاً فهو سامِهٌ لا يعرِف الإعياء ، وأنشد :
يَا لَيْتَنَا والدَّهْرَ جَرْي السُّمَّهِ
قال : أراد ليتنا والدَّهر نجري إلى غير غاية .
أبو عبيد ، عن الكسائي : من أسماء الباطل قولهم : السُّمَّه ، يقال : جرى فلان جَرْى السُّمَّه . وقال اللحيانيّ : يقال : للهواء اللُّوح ، والسُّمَّهَى والسُّمَّهِي .
وقال النَّضْر : يقال : ذهب فلان في السُّمَّهِ والسُّمَّهِي : أي في الريح والباطل ، ويقال ذهب السُّمَّيْهَيِّ : أي في الباطل .
وروى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي يقال للهواء . السُّمَّهى والسُّمَّيْهَى .
أبو عبيد : سمعت الفرّاء يقول : ذهبتْ إبلُه السُّمَّيْهَى على مثال وقعوا في خُلَّيْطَى ، وذلك أن تُفَرَّق إبُلُهم في كلُّ وجه .
وقال ابن الأنباري : قال الفرّاء : ذهبتْ إبله السُّمَّيْهَى ، والعُمَّيهى ، والكُمَّيْهَى ، أي لا يدري أين ذهبَتْ .
وقال اللحيانيّ : رجل مُسَمَّه العقْل ، ومُسَبَّه العقْل : أي ذاهب العقل .
قال الشيخ : جَرْيَ السُّمَّه : أراد الباطل كما قال الكسائيّ .
همس : قال الليث : الهمْسُ : حِسُّ الصّوت في الفَمِ ممّا لا إشْرَابَ له من صَوْتِ الصَّدْرِ ولا جهارةَ في المَنْطِق ، ولكنّه كلامٌ مَهْمُوسٌ في الفم كالسّرّ . قال : وهَمْسُ الأقدام أَخْفَى ما يكونُ من صَوْتَ الوطء . قال : والشيطان يُوَسْوِس فيهمِسْ بِوَسواسه في صَدْر ابنِ آدم .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يتعوّذ بالله من هَمْزِ الشيطان وهمسه ولمزه . فالهَمْزُ : كلام من وراء القَفا كالاستهزاء ، واللَّمز : مواجهةً .
وفي القرآن : ( فَلاَ تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً ) ( طاه : 108 ) يعني به والله أعلم خَفْقَ الأقدام على الأرض .
وقال الفرّاء : يقال : إنّه نَقْلُ الأقدام إلى المحْشَر . ويقال : إنّه الصَّوْتُ الخفِيّ . قال : وذُكِر عن ابن عبّاس أنّه تَمَثَّل فَأَنشد :
وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا
قال : وهو صَوْتٌ نَقْلِ أخْفافِ الإبل . وأخْبَرَني المنذريّ ، عن الطُّوسيِّ ، عن الخرّاز عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال : ( اهمِسْ وصَهْ ) : أي امْشِ خَفِيّاً واسْكُتْ ، ويقال : ( هَمْساً وَصَهْ ) و ( هَسّاً وَصَهْ ) . قال : وهذا سارقٌ قال لصاحبه : امْسِ خَفِيّاً واسكت .
وقال أبو الهيثم : أسَرَّ الكلامَ وأَخفاه فذلك الهَمْسُ من الكلام ، قال : وإذا مَضَغَ الرجُل من الطعام وفُوه مُنضَمٌّ قيل : هَمَس يَهْمِس هَمْساً ، وأنشد :
يأكُلْن ما في رَحْلهِنّ هَمْسَا
قاله : والهَمْس : أَكلُ العجوزِ الدَّرْداءِ .
غيره : الهَمُوسُ : من أَسْمَاء الأَسَد ، لأنه يَهمِس في الظُّلْمة ، ثمّ جُعِل ذلك اسماً يُعْرَف به ، يقال : أَسَدٌ هَمُوس .
وقال أبو زُبيدٍ :
بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوسُ
شمر ، قال أبو عَدْنان :
قال أبو السَّمَيْدَع : الهمْس : قِلةُ الفُتورِ باللّيل والنّهار ، وأنشد :
هَمْساً بِأَوْدِ العَلَسِيِّ هَمْسا
وقال أبو عمرو : الهمْس : السَّيْرُ بالليل . والهَمُوس : الذي يسرى ليله أجمع ، وأنشد :
يَهْتَسُّ فيه السَّبُعُ الهَرُوسُ
الذّيب أو ذَلِبَدٍ هَمُوسُ
قال : هَمَسَ ليلَه أجمعَ : أي سار .
قال شمر : الهَمْسُ من الصَّوت والكلام : مالا غَوْرَ له في الصَّدْر ، وهو ما هُمِسَ في الفَم ، وَأَسَدٌ هَمُوسٌ : يَمْشي قليلاً قليلاً ، يقال : هَمَس ليله أجمَع .
قال : وأخذْتُه أخَذاً هَمساً : أي شَدِيداً ، ويقال عَصْراً ، وهَمسَه : إذا عَصَرَه . وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً :
غُرَيْرِيّةَ الأنساب أو شَدْ قَمِيَّةً
هَمُوساً تُبَارِي اليَعْمَلاتِ الهوامِسَا
هسم : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الهُسُم : الكاوُون قلت : كأنّ الأصل الحُسُم ، وهم الذين يُتَابِعون الكَيَّ مرَّةً بعد أخرى ، ثمَّ قُلِبت الحاءُ هاءً .

##### Türkçe

ه س م
**سهم** , **سمه** , **همس** , **هسم** : kullanımdadır.

**سهم** : Leys dedi: İki adam kura çektiği zaman “iki adam **اسْتَهَمَ** etti” denir. Ve Allah azze ve celle dedi: ( **الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ** ) ( **الصَّافات : 141** ) : der ki: Gemi halkıyla kura çekişti de ona kura çıktı; yani Yunus’u, balık onu yuttuğu zaman.

Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kendisine, izleri silinmiş miraslar hakkında muhakeme için gelen iki adama dedi ki: ( “Gidin, hakkı araştırın; sonra **اسْتَهِما** edin; sonra da her biriniz arkadaşını helâl etsin.” Sözü olan **اسْتَهِما**’nın manası: “Kura çekin”dir; ve hakkı, koyduğunuz ve paylaştığınız şeyde araştırın; ve her biriniz, kura ile taksimatın çıkardığını alsın; sonra da her biriniz, aldığı şeyde, onun kendi hakkı olduğuna kesin kanaat getirmediği hâlde, arkadaşını helâl etsin.) Ve denir: Kavim **اسْتَهَمَ** etti de falan onları **سَهمهُمْ** etti: onları kura çektiği zaman. Ve **السَّهْمُ**: paydır. Ve **السَّهْمُ**: ok ve başkasından **السِّهام**’dan bir tanedir. Ve **السَّهْمُ**: onunla kura çekilen **القِدْح**’tır. Ve **السَّهْمُ**: insanların muamelelerinde ve ölçümlerinde altı arşın miktarıdır.

İbn Şümeyl dedi: **السَّهْمُ**: bizzat **النَّصْل**’dır.

Ve dedi: Bir **نَصْلا** toplasaydım, “Yanındaki bu **السَّهْمُ** nedir?” derdim; bir **قِدْحا** toplasaydım, “Yanındaki bu **السّهْمُ** nedir?” demezsin.

Dedi: Ve **النَّصْل**: geniş uzun **السَّهْم**’dur; **فِتْرٍ**’e yakın olur. Ve **المِشْقَص** **النِّصف** kadar **النَّصل**’dendir; onda hayır yoktur; çocuklar onunla oynar; o, okların en kötüsü ve en aşağısıdır.

Dedi: Ve **السَّهمُ**: iki oluklu ve **العَيْر** sahibi olandır.

Dedi: Ve **القُطْبَةُ** ok sayılmaz. Ve **المِرِّيخُ**: başında küçük kemik bulunan, Basra halkının iki hedef arasında onunla attığıdır. Ve **النَّضِيُّ**: **القِدْح**’ın sırtıdır; **الفُوقِ** ile **النَّصْل** arasındaki.

Leys dedi: **بُرْدٌ مُسَهَّمٌ**; o, çizgilidir. Zü’r-Rumme dedi:
كأَنَّهَا بعدَ أَحْوالٍ مَضيْنَ لها
بالأَشْتِميْنِ يمَانٍ فيه تَسهيم

Dedi: Ve **السُّهُومُ**: kederden yüzün asık olmasıdır. Ve at, koşunun zorluğuna yüklendiği zaman ona: yüzü **ساهِمُ** denir; savaşta adam da böyledir: yüzü **ساهِمُ**. Antere dedi:
والخيلُ ساهِمةُ الوجوه كأنّما
يُسْقَى فوارِسُها نقيعَ الْحَنْظَلِ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السُّهَامُ**: sîn’in dammesiyle zayıflık ve değişmedir. Ve **السَّهامُ**: kendisine “**مُخاطُ الشَّيطان**” denilen şeydir. Denir: **سُهِمَ** **يُسْهَم** فهو **مَسْهوم**: zayıflatıldığı zaman. Accâc dedi:
وَلا أبٍ وَلاَ أَخٍ فَتُسهَمِ
Ve onun başı:
فهي كرِ عدِيدِ الكَثِيب الأهْيَمِ
ولم يُلِحْهَا حَزنٌ على ابْنَمِ
وَلاَ أَبٍ ولا أَخٍ فَتُسهَم

Leys dedi: **السُّهَام** yaz sıcağının hararetinden ve tozundandır; denir: adam **سُهِم** oldu: **السُّهام** ona isabet ettiği zaman.

Dedim: **السُّهام** ve **السَّهام** hakkında söz, Ebû Amr’un dediğidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّهُمُ**: güneş gözünün ipliğidir. Dedi: Ve **السُّهمُ** da: galip gelen hararettir. Ve **السُّهُم** ve **الشُّهُم** sîn ve şîn ile: akıllı, hikmetli, çalışkan erkeklerdir.

Lihyânî dedi: Akılca **مُسْهَم** adam, **المُسهَب** gibidir. Ve yine bedençe **مُسْهَم**: aşk yüzünden bedeni gittiği zaman.

Ebû Ubeyd, Emevî’den dedi: Develerin hastalıklarından **السُّهام** vardır; ondan denir: **بعير مسهوم**. Ve Ebû Dehbel el-Cumahî’nin sözü:
سَقى الله جارَانا ومَنْ حلَّ وَلْتَهُ
وكلَّ مَسِيلٍ مِن سَهامٍ وسَرْدَد
**سَهام** ve **سَرْدَد**: Tihâme beldelerinde iki vadidir.

Ve dedi:
بَنى يَثْرِبيٌّ حَصِّنوا أَيْنُقَاتِكم
وأفراسَكم من ضَرْب أحمر مُسْهَمِ
ولا أُلفِيَنْ ذا الشِّفَّ يطْلُبُ شِفَّهُ
يُداويه منكم بالأديم المسلَّمِ

Sözüyle **أَيْنُقَاتكم** ve **أفراسَكم**’dan kadınlarını kastetti; der ki: onları denklerden başkasına nikâhlamayın. Ve sözü: **من ضَرْب أحمرَ مُسْهَم**: Acemden bir adamın çiftleşmesi demektir. Ve **فَرَسٌ مُسْهَمٌ**: melez olduğu zaman; ganimetten asil atın payından daha aşağı bir pay verilir. Ve sözü: **بالأديم المُسَلَّم**: yani sizinle doğrulanır.

Dedi: Ve Ebû Ubeyde dedi: **السُّهْمَةُ**: akrabalıktır. Ve **السُّهْمَةُ**: nasiptir.

Ubeyd dedi:
قد يُوصَلُ النّازحُ النائي وقد
يُقْطَعُ ذو السُّهْمةِ القريبُ

Ve Leys dedi: Bu işte benim için bir **سُهْمةٌ** vardır: yani, içinde benim için bir eser bulunan şeyden pay ve nasip.

**سمه** : Leys dedi: Deve yahut at, koşusunda **سَمَه** eder; **يسْمَهُ** **سُمُوهاً**; o hâlde o **سامِهٌ**’dir; yorgunluğu bilmez. Ve şu beyit getirildi:
يَا لَيْتَنَا والدَّهْرَ جَرْي السُّمَّهِ

Dedi: “Keşke biz ve zaman, bir gayeye varmaksızın koşsak” demek istedi.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Batılın adlarından, onların “**السُّمَّه**” demeleridir; denir: falan, **جَرْى السُّمَّه** koştu. Lihyânî dedi: Havaya **اللُّوح** denir; ve **السُّمَّهَى** ve **السُّمَّهِي** (de denir).

Nadr dedi: Denir: falan **السُّمَّه** ve **السُّمَّهِي** içinde gitti: yani rüzgârda ve batılda. Ve denir: **السُّمَّيْهَيِّ** gitti: yani batılda.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Havaya **السُّمَّهى** ve **السُّمَّيْهَى** denir.

Ebû Ubeyd: Ferrâ’nın şöyle dediğini işittim: Develeri **السُّمَّيْهَى** gitti; “**خُلَّيْطَى**’ya düştüler” örneği üzere; bu, develerinin her yöne dağılmasıdır.

İbnü’l-Enbârî dedi: Ferrâ dedi: Develeri **السُّمَّيْهَى** ve **العُمَّيهى** ve **الكُمَّيْهَى** gitti; yani nereye gittiğini bilmez.

Lihyânî dedi: Akılca **مُسَمَّه** adam ve akılca **مُسَبَّه**: yani aklı gitmiş.

Şeyh dedi: **جَرْيَ السُّمَّه**: Kisâî’nin dediği gibi batılı kastetti.

**همس** : Leys dedi: **الهمْسُ**: göğüsten gelen sesten bir payı olmayan ve sözde açıklık bulunmayan, fakat sır gibi ağızda fısıldanan söz olarak, ağızdaki sesin hissidir. Dedi: Ve **هَمْسُ الأقدام**: basış sesinin olabildiğince gizlisidir. Dedi: Ve şeytan, Âdemoğlunun göğsünde vesvese verir; vesvesesiyle **يهمِس** eder.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki Allah’a, şeytanın **هَمْز**’inden, **همس**’inden ve **لمزه**’sinden sığınırdı. O hâlde **الهَمْزُ**: ense arkasından, alay gibi bir sözdür; ve **اللَّمز**: yüz yüze olandır.

Kur’an’da: ( **فَلاَ تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً** ) ( **طاه : 108** ) ; bununla, Allah daha iyi bilir, yerde ayakların hafif vuruşunu kasteder.

Ferrâ dedi: Denir: o, ayakların mahşere naklidir. Ve denir: o, gizli sestir. Dedi: İbn Abbâs’tan zikredildi ki temessül etti de şu beyiti okudu:
وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا

Dedi: O, develerin ayak tabanlarının nakil sesidir. Ve bana Münzirî haber verdi; Tûsî’den, Harrâz’dan, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: Denir: ( **اهمِسْ وصَهْ** ): yani gizlice yürü ve sus. Ve denir: ( **هَمْساً وَصَهْ** ) ve ( **هَسّاً وَصَهْ** ). Dedi: Bu, bir hırsızdır; arkadaşına dedi ki: gizlice yürü ve sus.

Ebû’l-Heysem dedi: Sözü gizledi ve sakladı; işte bu, sözden **الهَمْسُ**’tur. Dedi: Adam yemekten çiğnediği zaman ve ağzı kapalı iken “**هَمَس** **يَهْمِس** **هَمْساً**” denir. Ve şu beyit okundu:
يأكُلْن ما في رَحْلهِنّ هَمْسَا

Dedi: Ve **الهَمْس**: dişsiz yaşlı kadının yemesidir.

Başkası: **الهَمُوسُ**: aslanın adlarındandır; çünkü karanlıkta **يَهمِس** eder; sonra bu, onunla bilinen bir ad kılındı; denir: **أَسَدٌ هَمُوس**.

Ebû Zübeyd dedi:
بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوسُ

Şemmer, Ebû Adnân dedi: Ebû’s-Semeyda‘ dedi: **الهمْس**: gece ve gündüz gevşekliğin azlığıdır. Ve şu beyit okundu:
هَمْساً بِأَوْدِ العَلَسِيِّ هَمْسا

Ebû Amr dedi: **الهمْس**: gece yürüyüştür. Ve **الهَمُوس**: gecesinin tamamında gece yürüyen kimsedir. Ve şu beyit okundu:
يَهْتَسُّ فيه السَّبُعُ الهَرُوسُ
الذّيب أو ذَلِبَدٍ هَمُوسُ

Dedi: **هَمَسَ** gecesinin tamamını: yani yürüdü.

Şemmer dedi: Sesten ve sözden **الهَمْس**: göğüste derinliği olmayan şeydir; o, ağızda fısıldanandır. Ve **أَسَدٌ هَمُوسٌ**: azar azar yürür; denir: gecesinin tamamını **هَمَس** etti.

Dedi: Onu **هَمساً** bir alışla aldım: yani şiddetli; ve “sıkma” da denir. Ve **هَمسَه**: onu sıktığı zaman. Kümeyt dedi; deveyi **هَمُوساً** kıldı:
غُرَيْرِيّةَ الأنساب أو شَدْ قَمِيَّةً
هَمُوساً تُبَارِي اليَعْمَلاتِ الهوامِسَا

**هسم** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الهُسُم**: dağlayanlardır. Dedim: Asıl, sanki **الحُسُم**’dur; onlar, dağlamayı bir defadan sonra bir defa daha peş peşe yapanlardır; sonra **الحاء** **هاء**’ya çevrilmiştir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والميم وما يثلثهما)([1])
(همن) الهاء والميم والنون ليس بشيء. فأمّا المُهيمِن، وهو الشاهد فليس من هذا، إنَّما هو من باب أمن([2])، والهاء مبدلة من همزة.
(همي) الهاء والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على ذَهابِ شيءٍ على وَجهه. وهَمَى الماءُ: سال. وهَمَتِ الماشيةُ تَهمِي: ذهبَتْ على وجهها لِرَعيٍ أو غيرِه.
وفي الحديث: "إنَّا نُصيبُ هَوامِيَ الإبل": الضَّوالّ.
وإذا همز([3])* تغيَّر المعنى. تقول: تهمّأ الثّوبُ: بلِي.
(همج) الهاء والميم والجيم: أصلٌ يدلُّ على اختلاطٍ واضطراب. فالهامج: المتروك يموجُ بعضُهُ في بعض. قال:
* يَعيثُ فيه هَمَجٌ هامجُ([4]) *
وقول أبي ذؤيب:
* موَلَّعة بالطُّرَّتينِ هَمِيجُ([5]) *
فيقال: الهميج: كلُّ لونينِ اختَلَطا.
ومن الباب الهَمَج: البَعوض، ويقال لرُذَالِ النَّاس الهَمَج تشبيهاً. والهَمَجُ: الدَّبَا من الجراد. [و] يقال: أهْمَجَ الفرسُ إهماجاً: اضطرَبَ في جَريِه. والهَمَج: الجُوع، لما يعتري صاحبَه من الاختلاط والاضطراب. قال:
* قد هَلكَتْ جارتُنا من الهَمَجْ([6]) *
وهمَجَت الإبل، ورَدَت الماء فَشرِبَتْ منه. ويقال: الهَمَجَة: الشَّاة المهزولة، كأنها شُبِّهت بالبَعوضة.
(همد) الهاء والميم والدال: أصلٌ يدلُّ على خمودِ شيء. وهَمَدت النار: طَفِئَتْ البَتّة. وأرضٌ هامدة: لا نباتَ بها([7]). ونباتٌ هامد: يابس. والإهماد: الإقامة بالمكان.
ومما شذَّ عن هذا الباب قول من قال: إنَّ الإهماد: السُّرعة في المَشْي. قال:
* ما كانَ إلاَّ طَلَقُ الإهمادِ([8]) *
(همذ) الهاء والميم والذال، يدلُّ على سُرعة. يقال الهَماذِيُّ: السُّرعة. [و] هَماذِيُّ المطرِ: شِدَّته.
(همر) الهاء والميم والراء: أصلٌ يدلُّ على صَبٍّ وانصباب. وهَمَر دمْعه. وهَمَرَ الدّمعُ وانهمَرَ: سالَ. وفلانٌ يُهامِر الشَّيء، إذا أخذه جَرْفا. وهَمَر في كلامِهِ: أكثَرَ. وهو مِهمارٌ، أي كثير الكلام. وهَمَر له من مالِهِ، كأنَّه صَبّه له صَبَّاً.
(همز) الهاء والميم والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضَغْطٍ وعَصْر. وهمَزْت الشَّيءَ في كفِّي. ومنه الهَمز في الكلام، كأنَّه يَضْغَط الحرف. ويقولون: همزَ بِهِ الأرض([9]). وقوسٌ هَمْزَى: شديدةُ الدَّفعِ للسَّهم. والهمَّاز: العَيَّاب، وكذا الهُمَزَة. قال:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت الهامزُ اللُّمَزَهْ([10])
وَهمْزُ الشَّيطان كالمُوتَة تَغلِبُ على قَلْب الإنسان تَذهب به.
(همس) الهاء والميم والسين يدلُّ على خَفاءِ صَوتٍ وحِسٍّ. منه الهَمْس: الصَّوت الخفِيّ. وهَمْسُ الأقدام أخفَى ما يكونُ من وطءِ القدَم. وأمَّا قولُهم الهَمَّاس: الأسَد الشَّديد، فمِنْ هذا عندنا أيضاً، لأنّه إنَّما يُراد به هَمْسُه إمَّا في وَطْئه وإمَّا في عَضِّه. قال:
* عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاسْ([11]) *
(همش) الهاء والميم والشين: أصلٌ يدلُّ على سرعةِ عملٍ أو كلام. يقولون: الهَمِش([12]): السَريع العَمَلِ بأصابِعِه. وامرأةٌ هَمشَى الحديثِ، إذا تسرَّعَتْ فيه. قال:
أيَّام زينب لا خفيفٌ حِلْمُها *** هَمَشَى الحديثِ ولا رَوَادٌ سَلْفَعُ
والهَمْش: حلبٌ بسرعة. والهَمش: الصَّوت والجَلَبة.
(همط) الهاء والميم والطاء ليس بأصلٍ، إلا أنّهم يقولون: هَمَطَ: خَلَطَ بين الباطِل والظُّلم. وأهمَطَ عِرْضَ فلانٍ: شَتَمه.
(همع) الهاء والميم والعين. يدلُّ على سَيلانِ شيء. وهَمَعَت العينُ: سالَ دمعُها. وتهمَّعَ الرَّجلُ: تباكى([13]). وسحابٌ هَمِع: ماطر. ويقال: الهِمْيَع: الموتُ الوَحِيّ([14]).
(همق) الهاء والميم والقاف: كلمة واحدة. يقولون: كَلأٌ هَمِقٌ: هَشٌّ.
(همك) الهاء والميم والكاف: كلمةٌ واحدة. انهمَكَ في الأمر: جَدَّ ولَجّ.
(همل) الهاء والميم واللام: أصلٌ واحد. أهْمَلْتُ الشّيء، إذا خلَّيتَ بينه وبين نَفْسِهِ. والهَمَلُ: السُّدَى([15]). والهَمَل: المال لا مانعَ لـه. وهمَلَت العينُ، مثل هَمَرَتْ. والله أعلمُ بالصَّواب.
---------------------__
([1]) ورد هذا الباب في الأصل متأخراً عن الباب الذي يليه، فقدمته طبقاً لمنهج ابن فارس. وقد جاء في المجمل في ترتيبه الطبيعي كما أثبت.
([2]) في الأصل: "أمين".
([3]) هذه نهاية صفحة 752 من الأصل. وأحب أن أنبه أن أرقام صفحات الأصل أصابه بعض اضطراب بناء على التعديل الذي أشرت إليه قريباً. فالمواد من (هنم) إلى (هنق) هي تابعة لرقم 752 من الأصل لا لرقم 753.
([4]) الحارث بن حلزة اليشكري في اللسان (همج، رقح) والبيان (3: 303) وصدره:
* يترك ما رقح من عيشه *
([5]) صدره في ديوان الهذليين (1: 59) واللسان (همج):
* كأن ابنة السهمي يوم لقيتها *
([6]) أنشده في اللسان (بذج) منسوباً إلى أبي محرز المحاربي. وهو بدون نسبة في اللسان (همج) ومجالس ثعلب 585 والحيوان (5: 501) والميداني (1: 261) والأضداد 279. وقد سبق في (بذج).
([7]) في الأصل: "لها"، وأثبت ما في المجمل.
([8]) لرؤبة بن العجاج. اللسان (همد).
([9]) في الأصل "همزته الأرض"، تحريف، وفي المجمل: "وهمز به الأرض: ضرب". وفي القاموس: "وهمزت به الأرض: صرعته". ولم يرد في اللسان.
([10]) وكذا ورد في إصلاح المنطق 475. وأنشد عجزه في المجمل. ورواية اليبت في اللسان (همز):
إذا لقيتك في شحط تكاشرني *** وأن تغيبت كنت الهامز اللمزه
 ([11]) أنشده في المجمل أيضا.
([12]) الميم مهملة الضبط في الأصل، وضبطت في المجمل بالسكون، وفي اللسان بالكسر.
([13]) في اللسان: "بكى، وقيل تباكى".
([14]) شاهده قول أسامة الهذلي، وقد سبق في (ذعط):
إذا بلغوا مصرهم عوجلوا *** من الموت بالهميع الذاعط
 ([15]) في الأصل: "السد"، صوابه في المجمل واللسان.

ـ

##### Türkçe

(هâ ve mîm ve onları üçleyen şeyin bâbı)([1])

(**همن**) **الهاء** ve **الميم** ve **النون** bir şey değildir. Amma **المُهيمِن**; o, şâhiddir; bu(ndan) değildir; ancak o, **أمن** bâbındandır([2]); ve **الهاء** hemzeden bedeldir.

(**همي**) **الهاء** ve **الميم** ve illetli harf, bir şeyin kendi vechi üzere gitmesine delâlet eder. Ve **هَمَى الماءُ**: aktı. Ve **هَمَتِ الماشيةُ تَهمِي**: otlamak veya başkası için kendi vechi üzere gitti.

Ve hadîste: “Biz **هَوامِيَ الإبل**e isâbet ederiz”: kaybolmuşlar.

Ve eğer hemzelenirse([3])* mânâ değişir. Dersin ki: **تهمّأ الثّوبُ**: eskidi.

(**همج**) **الهاء** ve **الميم** ve **الجيم**: bir asıl; karışmaya ve çalkantıya delâlet eder. O hâlde **الهامج**: terk edilmiş; onun bir kısmı bir kısmı içinde dalgalanır. Dedi ki:
* içinde fesat çıkarır **هَمَجٌ هامجُ**([4]) *

Ve Ebû Züeyb’in sözü:
* iki perçeme tutkun, **هَمِيجُ**([5]) *

Böylece denir: **الهميج**: karışmış iki rengin her biri.

Ve bâbdan **الهَمَج**: sivrisinek; ve insanların rezillerine, benzetme olarak **الهَمَج** denir. Ve **الهَمَجُ**: çekirgeden **الدَّبَا**. [Ve] denir: **أهْمَجَ الفرسُ إهماجاً**: koşusunda çalkalandı. Ve **الهَمَج**: açlık; sahibine karışma ve çalkantı arız olduğundan. Dedi ki:
* komşumuz **الهَمَجْ**den helâk oldu([6]) *

Ve **همَجَت الإبل**: suya vardı da ondan içti. Ve denir: **الهَمَجَة**: zayıf koyun; sanki sivrisineğe benzetilmiştir.

(**همد**) **الهاء** ve **الميم** ve **الدال**: bir asıl; bir şeyin sönmesine delâlet eder. Ve **هَمَدت النار**: büsbütün söndü. Ve **أرضٌ هامدة**: onda bitki yoktur([7]). Ve **نباتٌ هامد**: kuru. Ve **الإهماد**: mekânda ikamet.

Ve bu bâbdan şâz olan şeylerden, diyenin sözü: muhakkak **الإهماد**: yürüyüşte sürattir. Dedi ki:
* ancak **طَلَقُ الإهمادِ** idi([8]) *

(**همذ**) **الهاء** ve **الميم** ve **الذال**, sürate delâlet eder. Denir: **الهَماذِيُّ**: sürat. [Ve] **هَماذِيُّ المطرِ**: onun şiddeti.

(**همر**) **الهاء** ve **الميم** ve **الراء**: bir asıl; dökmeye ve dökülmeye delâlet eder. Ve **هَمَر دمْعه**. Ve **هَمَرَ الدّمعُ** ve **انهمَرَ**: aktı. Ve falan kimse **يُهامِر الشَّيء**; onu süpürürcesine aldığı zaman. Ve **هَمَر في كلامِهِ**: çoğalttı. Ve o, **مِهمارٌ**dur; yani çok konuşan. Ve onun malından ona **هَمَر**; sanki ona dökercesine döktü.

(**همز**) **الهاء** ve **الميم** ve **الزاء**; basmaya ve sıkmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **همَزْت الشَّيءَ في كفِّي**. Ve ondan, sözde **الهَمز**; sanki harfi basar. Ve derler: **همزَ بِهِ الأرض**([9]). Ve **قوسٌ هَمْزَى**: oka şiddetli itişlidir. Ve **الهمَّاز**: ayıplayan; ve keza **الهُمَزَة**. Dedi ki:
تُدْلِي بوُدِّيَ إذْ لاقَيتَنِي كذِباً *** وإنْ أُغيَّبْ فأنت الهامزُ اللُّمَزَهْ([10])
Ve **وَهمْزُ الشَّيطان**; insanın kalbine galip gelen, onu götüren baygınlık gibidir.

(**همس**) **الهاء** ve **الميم** ve **السين**, sesin ve hissin gizliliğine delâlet eder. Ondan **الهَمْس**: gizli ses. Ve **هَمْسُ الأقدام**, ayağın basışından olabilecek en gizlisidir. Amma onların **الهَمَّاس** sözü: şiddetli aslan; bu da bizim yanımızda bundan(dır) ayrıca; çünkü onunla murad, ya basışında ya da ısırışında onun **هَمْسُه**udur. Dedi ki:
* ona geri döndü: çarpma ve ısırma, **هَمّاسْ**([11]) *

(**همش**) **الهاء** ve **الميم** ve **الشين**: bir asıl; bir işin veya sözün süratine delâlet eder. Derler: **الهَمِش**([12]): parmaklarıyla hızlı iş yapan. Ve bir kadın **هَمشَى الحديثِ**; onda acele ettiği zaman. Dedi ki:
أيَّام زينب لا خفيفٌ حِلْمُها *** هَمَشَى الحديثِ ولا رَوَادٌ سَلْفَعُ
Ve **الهَمْش**: hızla sağma. Ve **الهَمش**: ses ve gürültü.

(**همط**) **الهاء** ve **الميم** ve **الطاء** bir asıl değildir; ancak onlar derler: **هَمَطَ**: bâtıl ile zulmü birbirine karıştırdı. Ve **أهمَطَ عِرْضَ فلانٍ**: ona sövdü.

(**همع**) **الهاء** ve **الميم** ve **العين**. Bir şeyin akmasına delâlet eder. Ve **هَمَعَت العينُ**: onun yaşı aktı. Ve **تهمَّعَ الرَّجلُ**: ağlar gibi yaptı([13]). Ve **سحابٌ هَمِع**: yağmurlu. Ve denir: **الهِمْيَع**: ani ölüm([14]).

(**همق**) **الهاء** ve **الميم** ve **القاف**: tek bir kelime. Derler: **كَلأٌ هَمِقٌ**: gevrek.

(**همك**) **الهاء** ve **الميم** ve **الكاف**: tek bir kelime. **انهمَكَ في الأمر**: ciddileşti ve inat etti.

(**همل**) **الهاء** ve **الميم** ve **اللام**: tek bir asıl. **أهْمَلْتُ الشّيء**; onu kendi nefsiyle baş başa bıraktığın zaman. Ve **الهَمَلُ**: başıboş([15]). Ve **الهَمَل**: onu engelleyen olmayan mal. Ve **همَلَت العينُ**, **هَمَرَتْ** gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

---------------------__
([1]) Bu bâb asılda, onu izleyen bâbdan sonra gelmiştir; İbn Fâris’in yöntemine göre onu öne aldım. Ve **المجمل**’de tabiî tertibinde, tesbit ettiğim üzere gelmiştir.
([2]) Asılda: “**أمين**”.
([3]) Bu, aslın 752. sayfasının sonudur. Ve şunu hatırlatmak isterim ki, aslın sayfa numaralarında, az önce işaret ettiğim düzeltmeye binaen bir miktar karışıklık oldu. ( **هنم** )’den ( **هنق** )’ye kadar olan maddeler, aslın 753 numarasına değil, 752 numarasına tâbidir.
([4]) **الحارث بن حلزة اليشكري**; **اللسان**’da ( **همج** , **رقح** ) ve **البيان**’da (3: 303); ve onun صدر’ı:
* يترك ما رقح من عيشه *
([5]) Onun صدر’ı **ديوان الهذليين**’de (1: 59) ve **اللسان**’da ( **همج** ):
* كأن ابنة السهمي يوم لقيتها *
([6]) Onu **اللسان**’da ( **بذج** ) okuttu; **أبي محرز المحاربي**’ye nisbetli olarak. Ve **اللسان**’da ( **همج** ) ve **مجالس ثعلب** 585 ve **الحيوان** (5: 501) ve **الميداني** (1: 261) ve **الأضداد** 279’da nisbet olmaksızın(dır). Ve ( **بذج** )’de daha önce geçti.
([7]) Asılda: “**لها**”; **المجمل**’de olanı tesbit ettim.
([8]) **رؤبة بن العجاج**’a. **اللسان** ( **همد** ).
([9]) Asılda “**همزته الأرض**”; tahriftir; ve **المجمل**’de: “**وهمز به الأرض: ضرب**”. Ve **القاموس**’ta: “**وهمزت به الأرض: صرعته**”. Ve **اللسان**’da gelmedi.
([10]) **إصلاح المنطق** 475’te de böyle geldi. Ve onun عجز’ını **المجمل**’de okuttu. **اللسان**’da ( **همز** ) **اليبت** rivayeti:
إذا لقيتك في شحط تكاشرني *** وأن تغيبت كنت الهامز اللمزه
([11]) Onu **المجمل**’de de okuttu.
([12]) **الميم** asılda harekesizdir; ve **المجمل**’de sükûn ile, **اللسان**’da kesre ile ضبط ettim.
([13]) **اللسان**’da: “ağladı; ve denildi: ağlar gibi yaptı”.
([14]) Onun şahidi, **أسامة الهذلي**’nin sözüdür; ve ( **ذعط** )’ta daha önce geçti:
إذا بلغوا مصرهم عوجلوا *** من الموت بالهميع الذاعط
([15]) Asılda: “**السد**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه م س
همس الكلام‏:‏ أخفاه همساً وكلام مهموس‏.‏
وحروف مهموسة‏:‏ غير مجهورة ‏"‏ فلا تسمع إلاّ همساً ‏"‏ وهمس إليّ بحديثه‏.‏
قال‏:‏ قد خطب النوم إليّ نفسي همساً وأخفى من نجيّ الهمس وما بأن أطلبه من بأس والشيطان يهمس بوسوسته في صدر الإنسان وهامسته مهامسة‏:‏ ساررته‏.‏
وهو يأكل همساً‏:‏ لا يفغر فاه بالأكل‏.‏
وسمعت همس الأخفاف والأقدام‏.‏
وأسد همّاسٌ‏.‏

##### Türkçe

ه م س
**همس الكلام**: Onu **همساً** ve **كلام مهموس** olarak gizledi.
Ve **حروف مهموسة**: **غير مجهورة**; “ancak bir **همساً** işitilir”; ve bana sözüyle **همس** etti.
Dedi: Uyku, nefsimi bana **همساً** olarak istemeye talip oldu; ve **نجيّ الهمس**’tan daha gizli; ve onu istememde bir beis yoktur; ve şeytan, vesvesesiyle insanın göğsünde **يهمس** eder; ve onu **مهامسة** olarak **هامسته**: onu gizlice konuştum.
Ve o, **همساً** yer: yemekte ağzını açmaz.
Ve nal ayakkabılarının ve ayakların **همس**’ini işittim.
Ve **أسد همّاسٌ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به، واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه تَمَثَّل فأَنشد:
وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا
قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال اهمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسكت. ويقال: هَمْساً وصَهْ وهَسّاً وصَهْ، قال: وهذا سارق قال لصاحبه: امش خفيّاً واسكت. وفي الحديث: فجعل بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛ الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث: كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. الجوهري: هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من صوت الوطء. والأَسد الهَمُوس: الخفيّ الوطء؛ قال رؤبة يصف نفسه بالشدة: لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا،
والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا
والشيطان يُوَسْوِس فيَهْمِس بوسواسه في صدر ابن آدم. وروي عن النَّبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان يتعوذ باللَّه من هَمْزِ الشيطان ولَمْزِه وهَمْسه؛ هو ما يُوَسْوِسُه في الصدر. والهمز: كلام من وراء القَفَا كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. قال أَبو الهيثم: إِذا أَسرَّ الكلام وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام. قال شمر: الهَمْسُ من الصوت والكلامِ ما لا غَوْر له في الصدر، وهو ما هُمِس في الفم.
والهَمُوس والهَمِيس، جميعاً: كالهَمْس في جميع هذه الأَشياء، وقيل: الهَمِيسُ المضْغُ الذي لا يُفْغَر به الفم، وكذلك المشْي الخفيّ الحِسِّ، وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛ وأَنشد:
يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا
والهَمْس: أَكل العجوز الدَّرْداء. والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ.
وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال:
فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا
في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ
والحروف المَهْموسة عشرة أَحرف يجمعها قولك «حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت» وفي المحكم: يجمعها في اللفظ قولك «سَتَشْحَثُك خَصَفَه» وهي الهاء والحاء والخاء والكاف والشين والصاد والتاء والسين والثاء والفاء؛ قال سيبويه: وأَما المَهْمُوس فحرف ضَعُف الاعتمادُ من موضعه حتى جرى معه النَّفَس؛ قال بعض النحويين: وأَنت تعتبر ذلك بأَنه قد يمكنك تكرير الحرف مع جَرْي الصوت نحو «سسس كككك هههه» ولو تكلفت ذلك في المجهور لما أَمكنك. قال ابن جني: فأَما حروف الهَمْس فإِن الصوت الذي يخرج معها نَفَس وليس من صوت الصدر، إِنما يخرج مُنْسلاً وليس كنفخ الزاي والظاء والذالِ والصادِ والراءُ شبيهة بالضاد.
الأَزهري: وأَخذته أَخذاً هَمْساً أَي شديداً، ويقال: عَصْراً. وهَمَسَه إِذا عَصره؛ وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً:
غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة،
هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا
وفي رجز مسيلمة: والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس؛ الهامِس: الشديد. وأَسد هَمُوس وهَمَّاس: شديد الغَمْز بضرسه؛ قال الهذلي:
يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له
صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس
والهَمُوس: من أَسماء الأَسد لأَنه يَهْمِس في الظلمة ثم جُعل ذلك اسماً يعرف به؛ يقال: أَسد هَمُوس؛ قال أَبو زبيد:
بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس
قال أَبو الهيثم: سمي الأَسد هَمُوساً لأَنه يَهْمِس هَمْساً أَي يمشي مشياً بخُفْيَة فلا يُسْمَع صوتُ وطئه. وأَسد هَمُوس: يمشي قليلاً قليلاً. يقال: هَمَسَ لَيْلَه أَجمع.

##### Türkçe

**الهَمْس**: sesin, ayak basmanın ve yemenin gizli olanı; ve “sözü **هَمَسُوا**” yani **هَمْساً** (fısıltı olarak) yaptılar. Ve tenzilde: “**فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً**”; **التهذيب**’de: bununla kastedilenin, Allah daha iyi bilir, ayakların yere vurmasının sesi olduğu (söylenir). **الفراء** dedi: “Onun, ayakların mahşere nakli olduğu söylenir; ve onun, gizli ses olduğu söylenir.” İbn Abbas’tan rivayet edildi ki o temessül etti de şu beyti söyledi:

وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا

Dedi: Bu, develerin ayaklarının naklinin sesidir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi, dedi: “**اهمِسْ** ve **صَهْ** denir; yani gizlice yürü ve sus.” Ve “**هَمْساً** ve **صَهْ**; ve **هَسّاً** ve **صَهْ**” denir. Dedi: Bu bir hırsızdır; arkadaşına dedi ki: gizlice yürü ve sus. Hadiste: “Bizim bazımız bazımıza **يَهْمِس** eder oldu”; **الهَمْس**: neredeyse anlaşılmayan gizli söz; ve ondan hadistir: “İkindi namazını kıldığı zaman **هَمَسَ** ederdi.” **الجوهري**: ayakların **هَمْس**’i, ayak basma sesinin olabildiğince gizli olanıdır. Ve **الأَسد الهَمُوس**: ayak basması gizli olan (aslan); **رؤبة** kendisini şiddetle vasfederek dedi:

لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا،
والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا

Ve şeytan, vesvese verir de, vesvesesiyle Âdemoğlunun göğsünde **يَهْمِس** eder. Nebî’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki o, Allah’a şeytanın **هَمْز**’inden, **لَمْز**’inden ve **هَمْس**’inden sığınırdı; o, göğüste vesvese verdiği şeydir. Ve **الهمز**: ense arkasından söz, alay etme gibi; ve **اللمز**: yüz yüze (söyleme). Ebû’l-Heysem dedi: Söz gizlenip saklanırsa, işte bu, sözden **الهَمْس**’tir. Şemmer dedi: sesten ve sözden **الهَمْس**; göğüste derinliği olmayan şeydir; ve o, ağızda fısıldanan şeydir.

Ve **الهَمُوس** ve **الهَمِيس**, ikisi birlikte: bütün bu şeylerde **الهَمْس** gibidir. Ve denildi ki: **الهَمِيس** ağzın onunla açılmadığı çiğneme; ve aynı şekilde duyulurca gizli yürüyüş. Ve adam yemekten çiğnediğinde, ağzı kapalı iken, “**هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً**” denir. Ve şu beyit okundu:

يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا

Ve **الهَمْس**: dişleri dökülmüş yaşlı kadının yemesi. Ve **الهَمْس** ile **الهَمِيس**: göğüs sesinden içme (pay) olmayan ve konuşmada açıklık bulunmayan, fakat sır gibi ağızda fısıldanan söz olan; ağızda sesin duyulur (hafif) oluşudur.

Ve **تَهَامَسَ** kavim: gizlice konuşup sırlaştılar; dedi ki:

فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا
في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ

Ve **المَهْموسة** harfler on harftir; senin “**حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت**” sözün onları toplar. Ve **المحكم**’de: lafızda onları senin “**سَتَشْحَثُك خَصَفَه**” sözün toplar. Ve onlar: **الهاء** ve **الحاء** ve **الخاء** ve **الكاف** ve **الشين** ve **الصاد** ve **التاء** ve **السين** ve **الثاء** ve **الفاء**’dır. **سيبويه** dedi: “**المَهْمُوس** ise, mahrecinden dayanma zayıflayan bir harftir; ta ki onunla birlikte nefes akıp gitti.” Bazı nahivciler dedi: “Sen bunu, sesin akmasıyla birlikte harfi tekrar edebilmenle anlarsın; ‘**سسس كككك هههه**’ gibi. Bunu **المجهور**’da zorlasan, sana mümkün olmaz.” İbn Cinnî dedi: “**حروف الهَمْس**’e gelince: onlarla birlikte çıkan ses, göğüs sesinden olmayan bir nefestir; ancak salıverilmiş olarak çıkar; **الزاي** ve **الظاء** ve **الذال**’ın üflemesi gibi değildir; ve **الصاد** ile **الراء** **الضاد**’a benzer.”

**الأَزهري**: “Onu **هَمْساً** bir alışla aldım” yani şiddetli (olarak); ve “**عَصْراً**” denir. Ve onu **هَمَسَه**: onu sıktığı zaman. **الكميت** dedi de dişi deveyi **هَمُوساً** yaptı:

غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة،
هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا

Ve Müseylime’nin recezinde: “**والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس**”; **الهامِس**: şiddetli (olan). Ve **أَسد هَمُوس** ve **هَمَّاس**: azı dişiyle bastırması şiddetli olan; **الهذلي** dedi:

يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له
صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس

Ve **الهَمُوس**: aslanın isimlerindendir; çünkü o karanlıkta **يَهْمِس** eder; sonra bu, onunla bilinen bir isim kılındı; “**أَسد هَمُوس**” denir. Ebû Zübeyd dedi:

بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس

Ebû’l-Heysem dedi: Aslan **هَمُوساً** diye adlandırıldı; çünkü o **هَمْساً** **يَهْمِس** eder; yani gizlice bir yürüyüşle yürür de ayak basmasının sesi işitilmez. Ve **أَسد هَمُوس**: azar azar yürür. “Gecesinin tamamını **هَمَسَ** etti” denir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه م س * * الهَمْسُ * الصوت الخفي وهَمْسُ الأقدام أخفى ما يكون من صوت القدم قال الله تعالى ﴿فلا تسمع إلا هَمْسًا﴾ وبابه ضرب

##### Türkçe

* ه م س * * **الهَمْسُ** * gizli sestir; ve ayakların **هَمْسُ**’i, ayak sesinden olabilecek en gizli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Artık ancak bir **هَمْسًا** işitirsin﴾; ve onun bâbı **ضرب**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهمس: الصوت الخفي، وبه فسر قوله عز وجل: فلا تسمع إلا همسا، أي صوتا خفيا، من نقل أقدامهم إلى المحشر، وقال الأزهري: يعني به- والله أعلم- خفق الأقدام على الأرض. وكل خفي من كلام ونحوه فهو همس، وقد همس الكلام همسا: أخفاه. وقيل: الهمس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم، ومنه الحديث فجعل بعضنا يهمس إلى بعض. وفي حديث آخر: كان إذا صلى العصر همس بشيء لا نفهمه، رواه صهيب، رضي الله تعالى عنه. وقال أبو الهيثم: إذا أسر الكلام أو أخفاه فذلك الهمس من الكلام أو الهمس: أخفى ما يكون من صوت وطء القدم على الأرض، وروى عن ابن الأعرابي قال: ويقال: اهمس وصه، أي امش خفيا واسكت. ويقال: همسا وصه، قال: وهذا سارق يقول لصاحبه، وبه فسر الجوهري قول الله تعالى السابق ذكره، وهو قريب من قول الأزهري والفراء. والهمس: العصر، وقد همسه، إذا عصره، ويقال: أخذه أخذا همسا، إذا عصره. والهمس: الدق. والكسر، وبه سمي الأسد هموسا وهماسا في قول. والهمس: مضغ الرجل الطعام والفم منضم، عن أبي زيد، وأنشد في نوادره:
  يأكلن ما في رحلهن همسا. ومنه أكل العجوز الدرداء سمي همسا، عن أبي الهيثم، وقيل: الهمس: المضغ الذي لا يفغر به الفم. وقال أبو عمرو: الهمس: السير بالليل، أي بلا فتور. أو هو قلة الفتور بالليل والنهار، قاله أبو السميدع. وقيل: الهمس: حس الصوت في الفم، مما لا إشراب له من صوت الصدر ولا جهارة في المنطق، ولكنه كلام مهموس في الفم كالسر، قاله الليث. والحروف المهموسة عشرة، يجمعها قولك: حثه شخص فسكت وإنما سمي الحرف مهموسا لأنه أضعف الاعتماد في موضعه حتى جرى معه النفس، نقله الجوهري. قلت: وهكذا علله به سيبويه، وقال ابن جنى: فأما حروف الهمس فإن الصوت الذي يخرج معه نفس، وليس من صوت الصدر، إنما يخرج منسلا. قلت: وقد جمعه بعض القراء في هذه الأبيات:
  شهود حزنى خافتى                      هجرتموني سادتي
  تركتموني كلـكـم                      ثمت خنتم صحبتي والهموس، كصبور: السيار بالليل، عن هشام، وأنشد قول أبي زبيد:
  بصير بالدجى هاد هموس.

  يقال: همس ليله أجمع. والهموس: الأسد الكسار لفريسته، وقيل: الشديد الغمز بضرسه، كالهماس، ككتان، وقيل: سمي الأسد هموسا، لأنه يهمس في الظلمة، وقال أبو الهيثم: لأنه يمشي مشيا بخفية فلا يسمع صوت وطئه. وأسد هموس: يمشي قليلا قليلا، وهو معنى قول الجوهري: الأسد الهموس: الخفي الوطء، قال رؤبة يصف نفسه بالشدة:
  ليث يدق الأسد الهموسـا                      والأقهبين الفيل والجاموسا والهميس، كأمير: صوت نقل أخفاف الإبل، وبه فسر ما روي عن ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما، أنه تمثل فأنشد:
  وهن يمشين بنا هـمـيسـا                      إن يصدق الطير ننك لميسا وفي اللسان: أن الهموس والهميس جميعا كالهمس في جميع ما ذكر من المعاني. والمهامسة: المسارة، كالتهامس، قال الشاعر:
  فتهامسوا سرا وقالوا عرسوا                      في غير تمئنة بغير معرس ومما يستدرك عليه: الهمس: الشدة، وأخذه أخذا همسا، أي شديدا، نقله الأزهري وهمس الشيطان في الصدر: وسوس، ومنه الحديث أنه كان يتعوذ من همز الشيطان ولمزه وهمسه. والهميس: المشي الخفي الحس. والهموس، كصبور: الناقة، قال الكميت:
  غريرية الأنساب أو شدقميةهموسا تبارى اليعملات الهوامسا وذئب هامس: شديد. ويقال: عض هماس، قال رؤبة:
  في نمرات لبدهن أحـلاس                      عادتها خبط وعض هماس والهمس: القبر، عن ابن عباد. وهمسه: مضغه. والمهامسة: المضارة. وقد سموا هماسا، وهميسا، ككتان وزبير.

##### Türkçe

**الهمس**: gizli sestir; onunla, Aziz ve Celil olanın sözü tefsir edilmiştir: “فلا تسمع إلا **همسا**”، yani mahşere ayaklarını nakletmelerinden (dolayı) gizli bir ses. El-Ezherî dedi: bununla kastedilen –Allah daha iyi bilir– ayakların yer üzerinde hafif vuruşudur. Konuşma ve benzeri şeylerden her gizli olan, o **همس**tir. Ve **همس** الكلام **همسا**: onu gizledi. Ve denildi: **الهمس**: neredeyse anlaşılmayan gizli konuşmadır; ondan (şu) hadis: “فجعل بعضنا **يهمس** إلى بعض” (böylece bazımız bazımıza fısıldıyordu). Ve başka bir hadiste: ikindi namazını kıldığı zaman, anlamadığımız bir şey ile **همس** ederdi; onu Suheyb rivayet etti, Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ebû’l-Heysem dedi: konuşmayı gizler veya saklarsa, işte bu, konuşmadan **الهمس**tir; yahut **الهمس**: ayağın yere basmasının sesinden olabilecek en gizli olandır. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi; dedi: ve denilir: **اهمس** ve **صه**; yani gizlice yürü ve sus. Ve denilir: **همسا** ve **صه**; dedi: bu, bir hırsızın arkadaşına söylediğidir. Cevherî, daha önce zikredilen Allah Teâlâ’nın sözünü bununla tefsir etti; o, Ezherî ve Ferrâ’nın sözüne yakındır.

Ve **الهمس**: sıkmadır; ve **همسه**: onu sıktı, yani onu sıktığında. Ve denilir: onu **همسا** bir alışla aldı; yani onu sıktı. Ve **الهمس**: dövmedir. Ve kırmadır; bununla, bir sözde aslana **هموسا** ve **هماسا** adı verilmiştir. Ve **الهمس**: adamın yiyeceği çiğnemesi ve ağzın bitişik olmasıdır; Ebû Zeyd’den. Ve nevâdirinde (şu beyti) inşad etti:
  يأكلن ما في رحلهن **همسا**.
Ve ondan: dişsiz yaşlı kadının yemesi **همسا** diye adlandırıldı; Ebû’l-Heysem’den. Ve denildi: **الهمس**: ağzın onunla açılmadığı çiğnemedir. Ebû Amr dedi: **الهمس**: gece yürüyüşüdür; yani gevşeklik olmaksızın. Yahut o, gece ve gündüz gevşekliğin azlığıdır; bunu Ebû’s-Semîda‘ söyledi. Ve denildi: **الهمس**: ağızda sesin hissidir; göğüs sesinden ona bir katışma ve söyleyişte bir açıklık olmaksızın; fakat o, sır gibi ağızda fısıldanmış bir konuşmadır; bunu Leys söyledi.

Ve fısıltılı harfler ondur; senin “**حثه شخص فسكت**” sözün onları toplar. Harfe **مهموس** adı ancak, yerinde dayanağı daha zayıf olduğu için, onunla birlikte nefes akıp gittiğinden dolayı verilmiştir; bunu Cevherî nakletti. Dedim: Sîbeveyh de onu bununla böylece gerekçelendirdi. İbn Cinnî dedi: **الهمس** harflerine gelince, onunla birlikte nefes çıkan sestir; göğüs sesinden değildir; ancak akarak çıkar. Dedim: bazı kurrâ onu şu beyitlerde toplamıştır:
  شهود حزنى خافتى                      هجرتموني سادتي
  تركتموني كلـكـم                      ثمت خنتم صحبتي

Ve **الهموس** (sabûr vezninde): gece yürüyen (kimse)dir; Hişâm’dan. Ve Ebû Zübeyd’in sözünü inşad etti:
  بصير بالدجى هاد **هموس**.

Denilir: **همس** lîlehû ecma‘ (bütün gecesini yürüdü). Ve **الهموس**: avına karşı kırıcı olan aslandır. Ve denildi: azı dişiyle şiddetli sıkandır; **الهماس** gibi (kettân vezninde). Ve denildi: aslana **هموسا** adı verildi; çünkü karanlıkta **يهمس** eder. Ebû’l-Heysem dedi: çünkü gizlice bir yürüyüşle yürür de basışının sesi işitilmez. Ve **أسد هموس**: azar azar yürür; bu, Cevherî’nin “**الأسد الهموس**: basışı gizli olan” sözünün manasıdır. Ru’be, kendisini şiddetle vasfederek dedi:
  ليث يدق الأسد **الهموسـا**                      والأقهبين الفيل والجاموسا

Ve **الهميس** (emîr vezninde): develerin tırnaklarının naklinin sesidir; bununla, İbn Abbâs’tan, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, rivayet edilen şey tefsir edilmiştir: temessül etti de inşad etti:
  وهن يمشين بنا **هـمـيسـا**                      إن يصدق الطير ننك لميسا

Ve Lisân’da: **الهموس** ve **الهميس** ikisi birlikte, zikredilen manaların hepsinde **الهمس** gibidir. Ve **المهامسة**: gizli konuşmadır; **التهامس** gibi. Şair dedi:
  فتهامسوا سرا وقالوا عرسوا                      في غير تمئنة بغير معرس

Ve ona (maddeye) istidrâk edilenlerdendir: **الهمس**: şiddettir. Ve onu **همسا** bir alışla aldı; yani şiddetli (olarak); bunu Ezherî nakletti. Ve şeytanın göğüste **همس**i: vesvesedir. Ondan (şu) hadis: şeytanın **همز**inden, **لمز**inden ve **همس**inden Allah’a sığınırdı. Ve **الهميس**: gizli, hafif yürüyüştür. Ve **الهموس** (sabûr vezninde): dişi devedir. Kumeyt dedi:
  غريرية الأنساب أو شدقميةهموسا تبارى اليعملات الهوامسا

Ve **ذئب هامس**: şiddetli (kurt)tur. Ve denilir: **عض هماس**. Ru’be dedi:
  في نمرات لبدهن أحـلاس                      عادتها خبط وعض **هماس**

Ve **الهمس**: kabirdir; İbn Abbâd’dan. Ve **همسه**: onu çiğnemesidir. Ve **المهامسة**: zarar vermedir. Ve **هماسا** ve **هميسا** diye adlandırdılar; **كتان** ve **زبير** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَمَس
1 هَمَس ذ , aor. هَمِسَ , (A, TA,) inf. n. هَمْس (AHeyth, L, TA) and هَمِيسٌ and هُمُوسٌ, (L, TA,) He spoke inaudibly: (AHeyth, TA:) or in a low, faint, gentle, or soft, manner, (AHeyth, TA,) so as to be hardly intelligible. (TA.) It is said in a trad. فَجَعَلَ بَعْضُنَا يَهْمِسُ اِلَى بَعْضٍ And some of us began to speak to others in a low, faint, gentle, or soft, manner, so as to be hardly intelligible. (TA.) And in another trad., كَانَ ذَا اِصَلَّى العَصْرَ هَمَسَ بِشَىْءٍ لَا نَفْهَمُهُ He used, when he performed the afternoon-prayer, to utter something in a low, faint, gentle, or soft manner, we not understanding it. (TA.) You say also, هَمَسَ اِلَىَّ بِحَدِيثِهِ [He uttered his discourse to me inaudibly: or in a low, faint, gentle, or soft, manner.] (A.) And الشَّيْطَانُ يَهْمِسُ بِوَسْوَسَتِهِ صَدْرَ الاِنْسَانِ [The devil speaks inaudibly in his suggesting vain or unprofitable things into the bosom of man]. (A.) And هَمَسَ الشَّيْطَانُ فِى الصَّدْرِ The devil suggested vain, or unprofitable things in the bosom; syn. وَسْوَسَ. (TA.) See also هَمْسٌ below. ― -b2- Also, aor. and inf. n. as above, He made the faintest, or slightest, sound in treading. So in the saying, اِهْمِسْ وَصَهْ and هَمْسًا وَصَهْ Make thou the faintest, or slightest, sound in treading, and be thou silent: addressed by a thief to his companion. (TA.) And hence the saying of the Rلjiz,
فَهُنَّ يَمْشِينَ بِهِ هَمِيسَا
 And they walk with him making the faintest, or slightest, sound in treading. (S.) هَمِيسٌ also signifies The walking softly; with a soft-sounding tread: (TA:) [and so هَمْسٌ; as in the saying,] سَمِعْتُ هَمْسَ الأَخْفَافِ وَالأَقْدَامِ [I heard the soft-sounding treading of the feet of camels and of the feet of men]. (A.) See also هَمْسٌ below. -A2- هَمَسَ الصَّوْتَ, aor. هَمِسَ , inf. n. هَمْسٌ, He made the sound, or voice to be low, faint, gentle, or soft. (Msb.) And هَمَسَ الكَلَامَ, [aor. and] inf. n. as above, [He spoke in a low, faint, gentle, or soft manner; like هَمَسَ alone; lit.,] he made speech, or the speech to be low, faint, gentle, or soft. (A, TA.) -A3- هَمَسَ الطَّعَامَ, (TK), [aor. and] inf. n. as above, (AZ, K,) He chewed the food with the mouth closed: (AZ, K, TA:) or without opening the mouth. (TA.) You say, هُوَ يَْكُلُ هَمْسًا He eats without opening his mouth. (A.) Hence, a toothless old woman's eating is termed هَمْسٌ. (AHeyth.) هَمَسَهُ also signifies [simply] He chewed it. (TA.)

هامسهُ
3 هامسهُ ذ , inf. n. مُهَامَسَةٌ, He spoke, or discoursed secretly to him, or with him. (A.) You say also, هَامَسُوا, (TK,) inf. n. as above, (K,) They spoke, or discoursed, secretly together; as also ↓ تهامسوا. (K, * TK.)

6 تَهَاْمَسَ see 3.

هَمْسٌ
هَمْسٌ ذ A low, faint, gentle, or soft, sound. (S, A, Msb, K.) So it has been explained as occurring in the words of the Kur, [xx. 107,] فَلَا تَسْمَعُ اِلَّا هَمْسًا [So that thou shalt not hear aught save] a low, faint, gentle, or soft, sound, arising from the shifting of the feet from place to place towards the scene of congregation [for the general judgment]: or, as Az thinks, the meaning here is, the sound of the patting, or pattering, of the feet (خَفْقَ الأَقْدَامِ) upon the ground. (TA.) ― -b2- The faint, or gentle, sound of the voice in the mouth, of such kind as has no mixture of the voice of the chest, nor loudness of utterance. (Lth, K.) See also مَهْمُوسٌ. ― -b3- And Anything low, faint, gentle, or soft, (كُلُّ خَفِىٍّ, K, TA,) of speech and the like: (TA:) [see again, مَهْمُوسٌ:] or the faintest, or slightest, sound of the feet; (S, K;) i. e., of their tread upon the ground: (TA:) so [accord. to J] in the instance in the Kur, [xx. 107,] mentioned above: (S:) and [in like manner] ↓ هَمِيسٌ signifies the sound of the shifting from place to place of the feet of camels. (K.) See also 1.

هَمِيسٌ
هَمِيسٌ ذ : see 1: and see هَمْسٌ.

كَلَامٌ مَهْمُوسٌ
كَلَامٌ مَهْمُوسٌ ذ [Speech spoken inaudibly: or in a low, faint, gentle, or soft manner, so as to be hardly intelligible: see 1: or] speech not spoken out or openly. (A, * Msb.) ― -b2- حَرْفٌ مَهْمُوسٌ, (Msb,) or حَرْفُ الهَمْسِ, (IJ,) [A letter which is pronounced with the breath only, without the voice; a non-vocal letter; a sound with which the breath passes forth, not from the voice of the chest, but passing forth gently; (IJ;) contr. of مَجْهُورٌ: (Msb:) الحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ are the letters (ten in number, S,) which are comprised in the saying حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتْ: (S, K: *) so called [accord. to some] because the stress is made weak in the place where any one of them occurs until the breath has passed forth with it. (Sb, S.)

##### Türkçe

**هَمَس**
1 **هَمَس** ذ , muzâri‘ **هَمِسَ** , (A, TA,) mastar ismi **هَمْس** (AHeyth, L, TA) ve **هَمِيسٌ** ve **هُمُوسٌ**, (L, TA,) O, işitilmeyecek şekilde konuştu: (AHeyth, TA:) yahut alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir tarzda, (AHeyth, TA,) öyle ki güç anlaşılır. (TA.) Bir hadiste şöyle denir: **فَجَعَلَ بَعْضُنَا يَهْمِسُ اِلَى بَعْضٍ** Ve bizden bazısı, başkalarına alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir tarzda, öyle ki güç anlaşılır şekilde, konuşmaya başladı. (TA.) Ve başka bir hadiste, **كَانَ ذَا اِصَلَّى العَصْرَ هَمَسَ بِشَىْءٍ لَا نَفْهَمُهُ** O, ikindi namazını kıldığı vakit, bizim anlamadığımız bir şeyi alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir tarzda söylemeyi âdet edinirdi. (TA.) Sen ayrıca dersin ki, **هَمَسَ اِلَىَّ بِحَدِيثِهِ** [Sözünü bana işitilmeyecek şekilde; yahut alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir tarzda söyledi.] (A.) Ve **الشَّيْطَانُ يَهْمِسُ بِوَسْوَسَتِهِ صَدْرَ الاِنْسَانِ** [Şeytan, insanın göğsüne boş yahut faydasız şeyler telkin etmesiyle, işitilmeyecek şekilde konuşur]. (A.) Ve **هَمَسَ الشَّيْطَانُ فِى الصَّدْرِ** Şeytan göğüste boş, yahut faydasız şeyler telkin etti; eş anlamlısı **وَسْوَسَ**. (TA.) Aşağıda **هَمْسٌ**’e de bak. ― -b2- Ayrıca, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, O, basmada en zayıf, yahut en hafif sesi çıkardı. Şu sözde olduğu gibi, **اِهْمِسْ وَصَهْ** ve **هَمْسًا وَصَهْ** Basmada en zayıf, yahut en hafif sesi çıkar ve sus: bir hırsızın arkadaşına hitabıdır. (TA.) Ve bundan dolayı Recez şairinin sözü:
**فَهُنَّ يَمْشِينَ بِهِ هَمِيسَا**
Ve onlar onunla, basmada en zayıf, yahut en hafif sesi çıkararak yürürler. (S.) **هَمِيسٌ** ayrıca, yumuşak yürümek; yumuşak sesli bir basışla yürümek demektir: (TA:) [ve böylece **هَمْسٌ**; şu sözde olduğu gibi,] **سَمِعْتُ هَمْسَ الأَخْفَافِ وَالأَقْدَامِ** [Develerin ayaklarının ve insanların ayaklarının yumuşak sesli basışını işittim]. (A.) Aşağıda **هَمْسٌ**’e de bak. -A2- **هَمَسَ الصَّوْتَ**, muzâri‘ **هَمِسَ** , mastar ismi **هَمْسٌ**, O, sesi yahut sesi (seslenişi) alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif yaptı. (Msb.) Ve **هَمَسَ الكَلَامَ**, [muzâri‘ ve] mastar ismi yukarıdaki gibi, [alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir tarzda konuştu; **هَمَسَ** tek başına gibi; lafzen,] sözü, yahut sözü alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif yaptı. (A, TA.) -A3- **هَمَسَ الطَّعَامَ**, (TK), [muzâri‘ ve] mastar ismi yukarıdaki gibi, (AZ, K,) O, ağzı kapalı iken yemeği çiğnedi: (AZ, K, TA:) yahut ağzı açmadan. (TA.) Sen dersin ki, **هُوَ يَْكُلُ هَمْسًا** O, ağzını açmadan yer. (A.) Bundan dolayı, dişsiz yaşlı bir kadının yemesi **هَمْسٌ** diye adlandırılır. (AHeyth.) **هَمَسَهُ** ayrıca [sadece] onu çiğnedi demektir. (TA.)

**هامسهُ**
3 **هامسهُ** ذ , mastar ismi **مُهَامَسَةٌ**, O, ona, yahut onunla gizlice konuştu, yahut söyleşti. (A.) Sen ayrıca dersin ki, **هَامَسُوا**, (TK,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) Onlar gizlice birlikte konuştular, yahut söyleştiler; bunun gibi ↓ **تهامسوا** da. (K, * TK.)

6 **تَهَاْمَسَ** 3’e bak.

**هَمْسٌ**
**هَمْسٌ** ذ Alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir ses. (S, A, Msb, K.) Böylece Kur’ân’ın sözlerinde vârid olduğu üzere açıklanmıştır, [xx. 107,] **فَلَا تَسْمَعُ اِلَّا هَمْسًا** [Böylece sen, alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir sesten başka bir şey işitmezsin]; cem‘ olunma sahnesine [genel hüküm için] doğru yer değiştiren ayakların bir yerden bir yere kaymasından doğan: yahut Az’ın düşündüğüne göre, buradaki mânâ, ayakların ( **خَفْقَ الأَقْدَامِ** ) yerdeki pat pat yahut tıpırtı sesidir. (TA.) ― -b2- Ağız içinde sesin zayıf, yahut yumuşak sesi; göğüs sesinden bir karışımı olmayan, ne de söyleyişin yüksekliği bulunan türden. (Lth, K.) **مَهْمُوسٌ**’a da bak. ― -b3- Ve konuşma ve benzeri şeylerden her alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif olan şey: ( **كُلُّ خَفِىٍّ**, K, TA,) (TA:) [yine, **مَهْمُوسٌ**’a bak:] yahut ayakların en zayıf, yahut en hafif sesi; (S, K;) yani onların yerdeki basışının: (TA:) böylece [Cevherî’ye göre] yukarıda zikredilen Kur’ân’daki örnekte, [xx. 107]: (S:) ve [aynı şekilde] ↓ **هَمِيسٌ** develerin ayaklarının bir yerden bir yere kaymasının sesi demektir. (K.) 1’e de bak.

**هَمِيسٌ**
**هَمِيسٌ** ذ : 1’e bak: ve **هَمْسٌ**’e bak.

**كَلَامٌ مَهْمُوسٌ**
**كَلَامٌ مَهْمُوسٌ** ذ [İşitilmeyecek şekilde söylenen söz: yahut alçak, zayıf, yumuşak, yahut hafif bir tarzda, öyle ki güç anlaşılır: 1’e bak: yahut] açıkça yahut alenen söylenmeyen söz. (A, * Msb.) ― -b2- **حَرْفٌ مَهْمُوسٌ**, (Msb,) yahut **حَرْفُ الهَمْسِ**, (IJ,) [Yalnız nefesle, ses olmaksızın telaffuz edilen bir harf; sesli olmayan bir harf; nefesin çıktığı, göğüs sesinden değil de yumuşakça çıkan bir ses; (IJ;) **مَجْهُورٌ**’un zıddı: (Msb:) **الحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ** (on sayıda olan, S,) **حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتْ** sözünde toplanmış olan harflerdir: (S, K: *) [bazılarına göre] böyle adlandırılmıştır; çünkü onlardan herhangi biri vâki olduğu yerde, nefes onunla birlikte çıkıncaya kadar, dayanak zayıf yapılır. (Sb, S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

هَمَسَ
هَمَسَ I ( n. ac. هَمْس 1 ,  هَمِيْس 25 ,  هُمُوْس 27 ),
a.  Mumbled.

b.  [ Ila &  Bi ], Whispered... to.

c.  [ Bi ], Suggested to.

d.  Stepped lightly.

e.  ( n. ac. هَمْس 1 ), Lowered ( voice ).

f.  Chewed.

g.  Journeyed continuously.

h.  Pressed ( grapes ).

i.  broke.

j.  [ coll. ], Thrashed.

هَاْمَسَ
هَاْمَسَ III ,  تَهَاْمَسَ VI ,
a.  Muttered, whispered to.

اِهْتَمَسَ
اِهْتَمَسَ VIII ,
a.  see I (a) .

هَمْس
هَمْس 1 ,
a.  Mumbling; pattering; faint sound.

هَمِيْس
هَمِيْس 25 ,
a.  Pattering, soft tread.

هَمُوْس
هَمُوْس 26 ,  هَمَّاْس 28 ,
a.  Silent, noiseless.

b.  Ravening ( lion ).

هَمڤسَ
N. P. هَمڤسَ I ,
a.  Inaudible.

هَمْسًا
هَمْسًا
a.  Inaudibly.

الحُرُوْف المَهْمُوْسَة
الحُرُوْف المَهْمُوْسَة
a.  The nonvocal letters.

##### Türkçe

هَمَسَ
هَمَسَ I ( mastar adı: **هَمْس** 1 , **هَمِيْس** 25 , **هُمُوْس** 27 ),
a. Mırıldandı.

b. [ Ila & Bi ], …-e fısıldadı.

c. [ Bi ], …-e telkinde bulundu.

d. Hafifçe yürüdü.

e. ( mastar adı: **هَمْس** 1 ), (sesi) alçalttı.

f. Çiğnedi.

g. Sürekli yolculuk etti.

h. (üzümü) sıktı.

i. Kırdı.

j. [ toplu ], Harmanladı.

هَاْمَسَ
هَاْمَسَ III , **تَهَاْمَسَ** VI ,
a. Mırıldandı, …-e fısıldadı.

اِهْتَمَسَ
اِهْتَمَسَ VIII ,
a. I (a)’ya bak.

هَمْس
**هَمْس** 1 ,
a. Mırıldanma; tıpırtı; hafif ses.

هَمِيْس
**هَمِيْس** 25 ,
a. Tıpırtı, yumuşak adım.

هَمُوْس
**هَمُوْس** 26 , **هَمَّاْس** 28 ,
a. Sessiz, gürültüsüz.

b. Açgözlü (aslan).

هَمڤسَ
Özel ad. **هَمڤسَ** I ,
a. İşitilmez.

هَمْسًا
هَمْسًا
a. İşitilmez biçimde.

الحُرُوْف المَهْمُوْسَة
الحُرُوْف المَهْمُوْسَة
a. Sesli olmayan harfler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

همس
هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً
هَمَسَ - يَهْمِسُ + الكائن: يتكلم بصوت خفيض للغاية لا يسمعه المتلقي إلا إذا اقترب المتكلم من أذن المتلقي
هَمْس: اسم فعل " هَمَسَ - يَهْمِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المهموس: الصوت الخفيض
هَمْساً: حال من " هَمْس ": بشكل مهموس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " كتم أو إخفاء أو إنقاص شدة الصوت في الكلام المنطوق" وهي:
نَصَتَ - يَنْصِتُ، خَفَتَ - يَخْفِتُ، هَمَسَ - يَهْمِسُ، صَمَتَ - يَصْمُتُ، وَجَسَ - يَجِسُ، كَتَمَ - يَكْتُمُ
همسا
 	﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا(108)﴾ طه
مختار الصحاح
● [همس] ه م س: الهَمْسُ الصوت الخفي وهَمْسُ الأقدام أخفى ما يكون من صوت القدم قال الله تعالى ﴿فلا تسمع إلا هَمْسًا﴾ وبابه ضرب
معجم الفرائد القرآنية:
هـ م س
"هَمْساً" في قوله تعالى :"وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاّ هَمْساً " (108)طه .
الهَمْسُ : الصوت الخفي، ومعنى الهمس في الآية: أنه صوت الأقدام حين يمشي الناس إلى المحشر .
الراغب
همس
- الهمس: الصوت الخفي، وهمس الأقدام: أخفى ما يكون من صوتها. قال تعالى: }فلا تسمع إلا همسا{ [طه/108].
ملخص اللسان
1.     الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام  هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛: يعني به،  واللَّه أَعلم
2.     الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث:  كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. فجعل  بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛
3.     هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من  صوت الوطء. هَمِيسَا  : وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل،
4.     والهمز: كلام من وراء القَفَا  كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. إِذا أَسرَّ الكلام  وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام.
5.     وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛
6.     والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في  الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام  مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ.  وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال:  فَتَهامَسوا سِرّاً
لسان العرب
● - همس: الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام  هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به،  واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل  الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه  تَمَثَّل فأَنشد:  وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا  قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال  اهمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسكت. ويقال: هَمْساً وصَهْ وهَسّاً  وصَهْ، قال: وهذا سارق قال لصاحبه: امش خفيّاً واسكت. وفي الحديث: فجعل  بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛ الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث:  كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. الجوهري: هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من  صوت الوطء. والأَسد الهَمُوس: الخفيّ الوطء؛ قال رؤبة يصف نفسه بالشدة:  لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا،  والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا  والشيطان يُوَسْوِس فيَهْمِس بوسواسه في صدر ابن آدم. وروي عن النَّبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان يتعوذ باللَّه من هَمْزِ الشيطان  ولَمْزِه وهَمْسه؛ هو ما يُوَسْوِسُه في الصدر. والهمز: كلام من وراء القَفَا  كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. قال أَبو الهيثم: إِذا أَسرَّ الكلام  وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام. قال شمر: الهَمْسُ من الصوت والكلامِ ما لا  غَوْر له في الصدر، وهو ما هُمِس في الفم.  والهَمُوس والهَمِيس، جميعاً: كالهَمْس في جميع هذه الأَشياء، وقيل:  الهَمِيسُ المضْغُ الذي لا يُفْغَر به الفم، وكذلك المشْي الخفيّ الحِسِّ،  وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛  وأَنشد:  يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا  والهَمْس: أَكل العجوز الدَّرْداء. والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في  الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام  مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ.  وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال:  فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا  في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ  والحروف المَهْموسة عشرة أَحرف يجمعها قولك «حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت» وفي  المحكم: يجمعها في اللفظ قولك «سَتَشْحَثُك خَصَفَه» وهي الهاء والحاء  والخاء والكاف والشين والصاد والتاء والسين والثاء والفاء؛ قال سيبويه:  وأَما المَهْمُوس فحرف ضَعُف الاعتمادُ من موضعه حتى جرى معه النَّفَس؛ قال  بعض النحويين: وأَنت تعتبر ذلك بأَنه قد يمكنك تكرير الحرف مع جَرْي  الصوت نحو «سسس كككك هههه» ولو تكلفت ذلك في المجهور لما أَمكنك. قال ابن  جني: فأَما حروف الهَمْس فإِن الصوت الذي يخرج معها نَفَس وليس من صوت  الصدر، إِنما يخرج مُنْسلاً وليس كنفخ الزاي والظاء والذالِ والصادِ والراءُ  شبيهة بالضاد.  الأَزهري: وأَخذته أَخذاً هَمْساً أَي شديداً، ويقال: عَصْراً. وهَمَسَه  إِذا عَصره؛ وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً:  غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة،  هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا  وفي رجز مسيلمة: والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس؛ الهامِس: الشديد.  وأَسد هَمُوس وهَمَّاس: شديد الغَمْز بضرسه؛ قال الهذلي:  يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له  صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس  والهَمُوس: من أَسماء الأَسد لأَنه يَهْمِس في الظلمة ثم جُعل ذلك اسماً  يعرف به؛ يقال: أَسد هَمُوس؛ قال أَبو زبيد:  بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس  قال أَبو الهيثم: سمي الأَسد هَمُوساً لأَنه يَهْمِس هَمْساً أَي يمشي  مشياً بخُفْيَة فلا يُسْمَع صوتُ وطئه. وأَسد هَمُوس: يمشي قليلاً قليلاً.  يقال: هَمَسَ لَيْلَه أَجمع.
مقاييس اللغة:
(همس) الهاء والميم والسين يدلُّ على خَفاءِ صَوتٍ وحِسٍّ. منه الهَمْس: الصَّوت الخفِيّ. وهَمْسُ الأقدام أخفَى ما يكونُ من وطءِ القدَم. وأمَّا قولُهم الهَمَّاس: الأسَد الشَّديد، فمِنْ هذا عندنا أيضاً، لأنّه إنَّما يُراد به هَمْسُه إمَّا في وَطْئه وإمَّا في عَضِّه. قال:
* عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاسْ([11]) *
القاموس المحيط:
الهَمْسُ الصوتُ الخَفِيُّ، وكُلُّ خَفِيٍّ، أو أخْفَى ما يكونُ من صَوتِ القَدَمِ، والعَصْرُ، والكسرُ، ومَضْغُ الطعامِ والفَمُ مُنْضَمٌّ، والسَّيْرُ بالليل بلا فُتورٍ، أو قِلَّةُ الفُتورِ بالليل والنَّهارِ، وحِسُّ الصَّوْتِ في الفَمِ ممَّا لا إشْرابَ له من صَوْتِ الصَّدْرِ، ولا جَهارَةَ في المَنْطِقِ. والحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ. والهَمُوسُ السَّيَّارُ بالليل، والأسَدُ الكَسَّارُ لِفَريستِهِ،
كالهَمَّاسِ. والهَمِيسُ: صوتُ نَقْلِ أخْفافِ الإِبِلِ. والمُهامَسَةُ: المُسارَّةُ، كالتَّهامُسِ.
تاج العروس:
ه - م - س
الهَمْسُ : الصَّوتُ الخَفِيُّ وبِهِ فُسِّر قولُه عزّ وجَلّ : فلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً أَي صَوْتاً خَفِيّاً من نَقْلِ أَقْدَامِهِم إلى المَحْشَر وقال الأَزهريّ : يَعْنِي به - والله أَعلم - خَفْقَ الأَقْدَامِ على الأَرْض . وكُلُّ خَفِيٍّ مِنْ كَلامٍ ونَحْوِه فهو هَمْسٌ وقد هَمَسَ الكَلامَ هَمْساً : أَخْفَاه . وقيل : الهَمْسُ : الكَلامُ الخَفِيُّ لا يَكَادُ يُفْهَم ومنه الحَدِيث فجَعَل بَعْضُنَا يَهْمِسُ إلَى بَعْضٍ . وفي حديث آخرَ : كان إِذا صَلَّى العَصْرَ هَمَسَ بِشَيْءٍ لا نَفْهَمُه رواه صُهَيْبٌ رَضِيَ الله تعالَى عنه . وقَال أَبو الهَيْثَمِ : إِذا أَسَرَّ الكَلامَ أَو أَخْفَاه فذلِك الهَمْسُ من الكَلامِ أَو الهَمْسُ : أَخْفَى ما يَكُونُ من صَوْتِ وَطْءِ القَدَمِ على الأَرْضِ ورُوِىَ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ قال : ويُقَال : اهْمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسْكُتْ . ويُقَال : هَمْساً وصَهْ قال : وهذا سارِقٌ يقول لِصَاحِبِه وبه فسَّرَ الجَوْهَرِيُّ قولَ اللهِ تعالَى السابِقَ ذِكْرُه وهو قَرِيبٌ من قَوْلِ الأَزْهَرِيّ والفَرّاءِ . والهَمْسُ : العَصْرُ وقد هَمَسَه إذا عَصَرَه ويقال : أَخَذَه أَخْذاً هَمْساً إذا عَصَرَه . والهَمْسُ : الدَّقُّ . والكَسْرُ وبه سُمّيَ الأَسَدُ هَمُوساً وهَمّاساً في قَوْلٍ . والهَمْسُ : مَضْغُ الرَّجُلِ الطَّعَامَ والفَمُ مُنْضَمٌّ عن أَبي زَيْدٍ وأَنْشَد في نَوَادِرِه :
" يَأْكُلْنَ ما فِي رَحْلِهِنَّ هَمْسَا . ومنه أَكْلُ العَجُوزِ الدَّرْدَاءِ سُمِّيَ هَمْساً عن أَبِي الهَيْثَمِ وقيل : الهَمْسُ : المَضْغُ الَّذِي لا يُفغَر به الفَمُ . وقال أَبو عمْرٍو : الهَمْسُ : السَّيْرُ باللَّيْلِ أَي بلا فُتُورٍ . أَو هو قِلَّةُ الفُتُورِ باللَّيْلِ والنَّهَارِ قالَهُ أَبو السَّمَيْدَعِ . وقِيلَ : الهَمْسُ : حِسُّ الصَّوتِ في الفَمِ مِمّا لا إِشْرَابَ لهُ من صَوْتِ الصَّدْرِ ولا جَهَارَةَ في المَنْطِق ولكِنَّه كَلامٌ مَهْمُوسٌ في الفَمِ كالسِّرِّ قالَه اللَّيْثُ . والحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ عَشْرة يَجْمَعُهَا قولُكَ : حَثّه شَخْصٌ فسَكَتَ وإِنما سُمِّيَ الحَرْفُ مَهْمُوساً لأَنه أُضْعِفَ الاعتمادُ في مَوْضِعِهِ حتّى جَرَى معه النَّفَسُ نقله الجَوْهَرِيّ . قلتُ : وهكذا علَّلَه به سِيبَوَيْه وقال ابنُ جِنِّى : فأَمَّا حُرُوفُ الهَمْسِ فإِنَّ الصَّوْتَ الّذي يَخْرُجُ معه نَفَسٌ ولَيْسَ من صَوْتِ الصَّدْرِ إنّما يَخْرُج مُنْسَلاًّ . قُلْتُ : وقد جَمَعَه بعضُ القُرّاء في هذِه الأبَيْاَت :
شُهُودُ حُزْنِى خافتِى ... هَجَرْتُمُونِي سَادَتِي
تَرَكْتُمونِي كُلُّكُم ... ثُمَّتَ خُنْتُم صُحْبَتِي والهَمُوسُ كصَبُور : السَّيّارُ باللَّيْلِ عن هِشامٍ وأَنشدَ قول أَبي زُبَيْدٍ :
" بَصِيرٌ بالدُّجَى هادِ هَمُوسُ
يُقَالُ : هَمَسَ لَيْلَهُ أَجْمَعَ . والهَمُوسُ : الأَسَدُ الكَسّارُ لفَرِيسَتِه وقيل : الشَّدِيدُ الغَمْزِ بضِرْسِه كالهَمَّاسِ ككَتّانٍ وقِيلَ : سُمّيَ الأَسَدُ هَمُوساً لأَنَّه يَهْمِسُ في الظُّلْمَةِ وقال أَبو الهَيْثَم : لأَنّه يَمْشِي مَشْياً بخُفْيَةٍ فلا يُسْمَع صَوْتُ وَطْئه . وأَسَدٌ هَمُوسٌ : يَمْشِي قَلِيلاً قَلِيلاً وهو مَعْنَى قَولِ الجَوْهَرِيّ : الأَسَدُ الهَمُوسُ : الخَفِيُّ الوَطْءِ قال رؤْبَةُ يَصِف نَفْسَه بالشِّدَّةِ :
لَيْثٌ يَدُقُّ الأَسَدَ الهَمُوسَا ... والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجَامُوسَا والهَمِيسُ كأَمِير : صَوْتُ نَقْلِ أَخْفافِ الإِبِلِ وبه فُسِّر ما رُوِيَ عن ابنِ عبّاسٍ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنهما أَنّه تَمَثَّلَ فَأَنْشَد :
وهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا ... إِنْ يَصْدُقِ الطَيْرُ نَنِكْ لَمِيسَا وفي اللّسَان : أَنَّ الهَمُوسَ والهَمِيسَ جَمِيعاً كالهَمْسِ في جَمِيع ما ذُكِر من المَعَانِي . والمُهَامَسَةُ : المُسَارَّةُ كالتَّهَامُسَ قال الشّاعِر :
فتَهَامَسُوا سِراً وقالُوا عَرِّسُوا ... في غَيْرِ تَمْئِنَةٍ بغيرِ مُعَرَّسِ وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الهَمْسُ : الشِّدَّة وأَخَذَه أَخْذاً هَمْساً أَي شَدِيداً نَقَلَه الأَزْهَرِيُّ وهَمَسَ الشَّيْطَانُ في الصَّدْرِ : وَسْوَسَ ومنه الحَدِيثُ أَنَّه كانَ يَتَعَوَّذُ من هَمْزِ الشَّيْطَانِ ولَمْزِهِ وهَمْسِه . والهَمِيسُ : المَشْيُ الخَفِيُّ الحِسِّ . والهَمُوسُ كصَبُورٍ : النَّاقَةُ قال الكُمَيْتُ :
" غُرَيْرِيَّةَ الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّةًهَمُوساً تُبَارِى اليَعْمَلاَتِ الهَوَامِسَا وذِئْبٌ هَامِسٌ : شَدِيدٌ . ويقال : عَضٌّ هَمّاسٌ قال رُؤْبَة :
في نَمِرَاتٍ لِبْدُهُنّ أَحْلاسْ ... عَادَتُهَا خَبْطٌ وعَضٌّ هَمّاسْ والهَمْسُ : القَبْرُ عن ابنِ عبّاد . وهَمَسَهُ : مَضَغَه . والمُهَامَسَةُ : المُضَارَّة . وقد سَمَّوْا هَمَّاساً وهُمَيْساً ككّتَّانٍ وزُبَيْرٍ

##### Türkçe

**همس**
**هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً**
**هَمَسَ - يَهْمِسُ** + özne (canlı): muhatabın, konuşanın muhatabın kulağına yaklaşması hâlinde ancak işiteceği derecede son derece alçak bir sesle konuşur.
**هَمْس**: “**هَمَسَ - يَهْمِسُ**” fiilinin isim (mastarı): ve o da mef‘ûl mânasında: **المهموس**: alçak ses.
**هَمْساً**: “**هَمْس**”tan hâl: fısıltı şeklinde.
Ve lafız, “konuşulan sözde sesi gizlemek veya saklamak veya ses şiddetini azaltmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَصَتَ - يَنْصِتُ**، **خَفَتَ - يَخْفِتُ**، **هَمَسَ - يَهْمِسُ**، **صَمَتَ - يَصْمُتُ**، **وَجَسَ - يَجِسُ**، **كَتَمَ - يَكْتُمُ**

**همسا**
	﴿O gün, kendisinde hiçbir eğrilik olmayan davetçiye uyarlar; sesler Rahmân için alçalır; artık ancak bir **همسا** işitirsin (108)﴾ **طه**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**همس**] ه م س: **الهَمْسُ** gizli sestir; ve **هَمْسُ الأقدام** ayak sesinden olabilecek en gizli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿artık ancak bir **هَمْسًا** işitirsin﴾. Babı **ضرب**’dır.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
هـ م س
“**هَمْساً**”, Allah Teâlâ’nın şu sözü içinde: “**وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاّ هَمْساً**” (108) **طه**.
**الهَمْسُ**: gizli ses. Âyette **الهمس**in mânası: insanların mahşere yürüdükleri sırada ayakların sesidir.

Râgıb
**همس**
- **الهمس**: gizli ses; **وهمس الأقدام**: onun sesinden olabilecek en gizli olandır. Yüce Allah dedi ki: }artık ancak bir **همسا** işitirsin{ [**طه**/108].

Lisân özeti
1.     **الهَمْس**: sesten, basıştan ve yemekten gizli olan; ve “sözü **هَمْساً** fısıldadılar.” Tenzîlde: “artık ancak bir **هَمْساً** işitirsin”; yani onunla (kastedilen) — Allah daha iyi bilir —
2.     **الهَمْس**: gizli söz; neredeyse anlaşılmaz; bundan hadis: ikindiyi kıldığı zaman **هَمَسَ** idi. Derken bazımız bazımıza **يَهْمِسُ** oldu;
3.     **هَمْسُ الأَقدام** basış sesinden olabilecek en gizli olandır. **هَمِيسَا**: o, develerin ayaklarının naklinin sesidir,
4.     **والهمز**: ense arkasından söz, alay gibi; **واللمز**: yüz yüze (söyleme). Sözü gizler ve saklarsa, işte bu sözden **الهَمْس**tir.
5.     Erkek yemekten çiğnediğinde ve ağzı kapalı iken, “**هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً**” denir;
6.     **الهَمْسُ** ve **الهَمِيسُ**: göğüsten gelen sesten hiçbir karışımı olmayan ve söyleyişte açıklık bulunmayan, fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olan, ağızdaki sesin duyumu. Ve **تَهَامَسَ القومُ**: gizlice konuşup sırlaştılar; dedi ki: “**فَتَهامَسوا سِرّاً**”

Lisânü’l-ʿArab
● - **همس**: **الهَمْس**: sesten, basıştan ve yemekten gizli olan; ve “sözü **هَمْساً** fısıldadılar.” Tenzîlde: “artık ancak bir **هَمْساً** işitirsin”; Tehzîb’de: yani onunla — Allah daha iyi bilir — ayakların yer üzerinde hafifçe vurması (kastedilir). Ferrâ dedi ki: mahşere ayakların nakli olduğu söylenir; ve gizli ses olduğu söylenir. İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki o temessül etti de şu beyti okudu:
  Ve onlar bizimle **هَمِيسَا** yürürler
Dedi ki: o, develerin ayaklarının naklinin sesidir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi, dedi ki: “**اهمِسْ** ve **صَهْ**” denir; yani gizlice yürü ve sus. Ve “**هَمْساً** ve **صَهْ**” ve “**هَسّاً** ve **صَهْ**” denir. Dedi ki: bu, bir hırsızdır; arkadaşına: gizlice yürü ve sus, dedi. Hadiste: “derken bazımız bazımıza **يَهْمِس** oldu”; **الهَمْس**: gizli söz; neredeyse anlaşılmaz. Bundan hadis: ikindiyi kıldığı zaman **هَمَسَ** idi. Cevherî: **هَمْسُ الأَقدام** basış sesinden olabilecek en gizli olandır. **والأَسد الهَمُوس**: basışı gizli olan; Ru’be, kendisini şiddetle vasfederken dedi:
  Bir aslan ki **الأَسَدَ الهَمُوسا**yı ezer,
  Ve iki **الأَقْهَبَيْنِ**i: fili ve camusu.
Şeytan, İbn Âdem’in göğsünde vesvese verir; vesvesesiyle **فيَهْمِس** eder. Nebî’den — Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun — rivayet edildi ki o, Allah’a, şeytanın **هَمْز**inden, **لَمْز**inden ve **هَمْس**inden sığınırdı; o, göğüste vesvese verdiği şeydir. **والهمز**: ense arkasından söz, alay gibi; **واللمز**: yüz yüze (söyleme). Ebû’l-Heysem dedi ki: sözü gizler veya saklarsa, işte bu sözden **الهَمْس**tir. Şemmer dedi ki: sesten ve sözden **الهَمْس**, göğüste derinliği olmayan; ağızda fısıldanan şeydir. **والهَمُوس** ve **الهَمِيس** ikisi birlikte: bu şeylerin hepsinde **الهَمْس** gibidir. Ve denildi ki: **الهَمِيسُ**, ağzın açılmadığı çiğneme; ve aynı şekilde duyumu gizli yürüyüş. Erkek yemekten çiğnediğinde ve ağzı kapalı iken “**هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً**” denir; ve şu beyit okundu:
  Onlar, yüklerindeki şeyi **هَمْسا** yerler
**الهَمْس**: dişsiz yaşlı kadının yemesi. **الهَمْسُ** ve **الهَمِيسُ**: göğüsten gelen sesten hiçbir karışımı olmayan ve söyleyişte açıklık bulunmayan, fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olan, ağızdaki sesin duyumu. Ve **تَهَامَسَ القومُ**: gizlice konuşup sırlaştılar; dedi ki:
  Derken gizlice **سِرّاً** fısıldaştılar ve dediler: konaklayın,
  Sükûnet olmaksızın, konak yeri olmaksızın.
**الحروف المَهْموسة** on harftir; “**حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت**” sözün onları toplar. **المحكم**’de: lafızda onları “**سَتَشْحَثُك خَصَفَه**” sözün toplar. Ve onlar: **الهاء** ve **الحاء** ve **الخاء** ve **الكاف** ve **الشين** ve **الصاد** ve **التاء** ve **السين** ve **الثاء** ve **الفاء**’dır. Sîbeveyh dedi ki: **المَهْمُوس** ise, mahrecinden dayanma zayıflayan bir harftir; ta ki onunla nefes akıp gitti. Bazı nahivciler dedi ki: sen bunu, sesin akmasıyla harfi tekrar edebilmenle anlarsın; “**سسس كككك هههه**” gibi. Bunu **المجهور**da zorlasan, sana mümkün olmaz. İbn Cinnî dedi ki: **حروف الهَمْس**e gelince, onlarla birlikte çıkan ses nefes olup göğüs sesinden değildir; ancak akarak çıkar; **الزاي** ve **الظاء** ve **الذالِ**’ın üflenmesi gibi değildir; ve **الصادِ** ve **الراءُ** **الضاد**a benzer. Ezherî: “onu **هَمْساً** bir alışla aldım” yani şiddetli; ve “**عَصْراً**” denir. Ve onu sıktığında **هَمَسَه**. Kumeyt dedi ve dişi deveyi **هَمُوساً** yaptı:
  Soylarda **غُرَيْرِيَّة** yahut **شَدْقَمِيَّة**;
  **هَمُوساً** ki **اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا** ile yarışır.
Museylime’nin recezinde: “**والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس**”; **الهامِس**: şiddetli. Ve **أَسد هَمُوس** ve **هَمَّاس**: azı dişiyle şiddetli sıkıştıran; Hüzeylî dedi ki:
  Sürüyü korur; erkeklerin ona karşı (olan) birliği,
  Avdır; ve geceleyin cüretkâr **هَمَّاس**.
**الهَمُوس**: aslanın adlarındandır; çünkü karanlıkta **يَهْمِس** eder; sonra bununla bilinen bir ad kılındı; “**أَسد هَمُوس**” denir. Ebû Zübeyd dedi ki:
  Karanlıkta gören, yol gösteren **هَمُوس**.
Ebû’l-Heysem dedi ki: aslana **هَمُوساً** adı verildi; çünkü **هَمْساً** **يَهْمِس** eder; yani gizlice yürür; basışının sesi işitilmez. Ve **أَسد هَمُوس**: azar azar yürür. “Gecesinin tamamını **هَمَسَ**” denir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**همس**) **الهاء** ve **الميم** ve **السين**, ses ve duyumun gizliliğine delâlet eder. Ondan **الهَمْس**: gizli sestir. Ve **هَمْسُ الأقدام** ayak basışından olabilecek en gizli olandır. “**الهَمَّاس**: şiddetli aslan” sözlerine gelince, bu da bize göre bundan (kökten)dir; çünkü onunla ancak, basışında yahut ısırışında onun **هَمْسُه** kastedilir. Dedi ki:
* Ona alışkanlık: çarpma ve ısırma **هَمّاسْ**([11]) *

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الهَمْسُ** gizli sestir; ve her gizli olan; yahut ayak sesinden olabilecek en gizli olan; ve sıkma; ve kırma; ve ağız kapalı iken yemeği çiğneme; ve gevşeklik olmaksızın gece yürüyüşü; yahut gece ve gündüz gevşekliğin azlığı; ve göğüs sesinden hiçbir karışımı olmayan, ağızdaki sesin duyumu; ve söyleyişte açıklık olmaması; fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olması. Ve **الحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ**: **حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ**. Ve **الهَمُوسُ**: gece yürüyen; ve avını kırıp parçalayan aslan; **كالهَمَّاسِ**. Ve **الهَمِيسُ**: develerin ayaklarının naklinin sesi. Ve **المُهامَسَةُ**: gizlice konuşma; **كالتَّهامُسِ**.

Tâcü’l-ʿArûs:
ه - م - س
**الهَمْسُ**: gizli sestir; ve onunla, Aziz ve Celîl’in şu sözü tefsir edilmiştir: “artık ancak bir **هَمْساً** işitirsin”; yani mahşere ayaklarının naklinden gizli bir ses. Ezherî dedi ki: onunla — Allah daha iyi bilir — ayakların yer üzerinde hafifçe vurması kastedilir. Ve konuşma ve benzeri her gizli olan **هَمْس**tir. Ve “sözü **هَمْساً** **هَمَسَ**”: onu gizledi. Ve denildi ki: **الهَمْسُ**: gizli söz; neredeyse anlaşılmaz; bundan hadis: “derken bazımız bazımıza **يَهْمِس** oldu.” Başka bir hadiste: ikindiyi kıldığı zaman, anlamadığımız bir şeyle **هَمَسَ** idi; onu, Suheyb — Allah Teâlâ ondan razı olsun — rivayet etti. Ebû’l-Heysem dedi ki: sözü gizler yahut saklarsa, işte bu sözden **الهَمْس**tir; yahut **الهَمْسُ**: ayak basışının yer üzerindeki sesinden olabilecek en gizli olan. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi, dedi ki: “**اهْمِسْ** ve **صَهْ**” denir; yani gizlice yürü ve sus. Ve “**هَمْساً** ve **صَهْ**” denir. Dedi ki: bu, bir hırsızdır; arkadaşına bunu söyler; ve Cevherî, Allah Teâlâ’nın, daha önce zikri geçen sözünü bununla tefsir etti; ve bu, Ezherî ve Ferrâ’nın sözüne yakındır. **الهَمْسُ**: sıkmadır; ve onu sıktığında **هَمَسَه**. Ve “onu **هَمْساً** bir alışla aldı” denir; onu sıktığında. **الهَمْسُ**: dövmedir; ve kırmadır; ve bununla, bir görüşte, aslana **هَمُوساً** ve **هَمّاساً** adı verilmiştir. **الهَمْسُ**: Ebû Zeyd’den, ağız kapalı iken erkeğin yemeği çiğnemesidir; ve Nevâdir’inde şu beyit okundu:
" Onlar, yüklerindeki şeyi **هَمْسَا** yerler.
Ve bundan, Ebû’l-Heysem’den, dişsiz yaşlı kadının yemesi **هَمْساً** diye adlandırıldı. Ve denildi ki: **الهَمْسُ**: ağzın açılmadığı çiğneme. Ebû Amr dedi ki: **الهَمْسُ**: gece yürüyüşüdür; yani gevşeklik olmaksızın. Yahut o, gece ve gündüz gevşekliğin azlığıdır; bunu Ebû’s-Semeyda‘ söyledi. Ve denildi ki: **الهَمْسُ**: göğüs sesinden hiçbir karışımı olmayan ve söyleyişte açıklık bulunmayan, fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olan, ağızdaki sesin duyumudur; bunu Leys söyledi. **الحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ** on harftir; “**حَثّه شَخْصٌ فسَكَتَ**” sözün onları toplar. Harfe **مَهْمُوس** adı verilmesi, mahrecinde dayanmanın zayıflatılması sebebiyledir; ta ki onunla nefes akıp gitti; bunu Cevherî nakletti. Dedim ki: Sîbeveyh de onu bununla gerekçelendirdi. İbn Cinnî dedi ki: **حُرُوفُ الهَمْس**e gelince, onunla birlikte çıkan ses nefes olup göğüs sesinden değildir; ancak akarak çıkar. Dedim ki: bazı kurrâ, onları şu beyitlerde toplamıştır:
  **شُهُودُ حُزْنِى خافتِى ... هَجَرْتُمُونِي سَادَتِي**
  **تَرَكْتُمونِي كُلُّكُم ... ثُمَّتَ خُنْتُم صُحْبَتِي**
Ve **الهَمُوسُ** (vezni: **صَبُور**) Hişâm’dan: gece yürüyendir; ve Ebû Zübeyd’in sözünü şâhid getirdi:
" Karanlıkta gören, yol gösteren **هَمُوسُ**
“Gecesinin tamamını **هَمَسَ**” denir. Ve **الهَمُوسُ**: avını kırıp parçalayan aslandır; ve denildi ki: azı dişiyle şiddetli sıkıştırandır; **كالهَمَّاسِ** (vezni: **كَتّان**). Ve denildi ki: aslana **هَمُوساً** adı verildi; çünkü karanlıkta **يَهْمِسُ** eder. Ebû’l-Heysem dedi ki: çünkü gizlice yürür; basışının sesi işitilmez. Ve **أَسَدٌ هَمُوسٌ**: azar azar yürür; bu, Cevherî’nin şu sözünün mânasıdır: **الأَسَدُ الهَمُوسُ**: basışı gizli olan. Ru’be, kendisini şiddetle vasfederken dedi:
  Bir aslan ki **الأَسَدَ الهَمُوسَا**yı ezer ...
  Ve iki **الأَقْهَبَيْنِ**i: fili ve camusu.
Ve **الهَمِيسُ** (vezni: **أَمِير**): develerin ayaklarının naklinin sesidir; ve bununla, İbn Abbâs’tan — Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun — rivayet edilen şey tefsir edilmiştir: o temessül etti de şu beyti okudu:
  Ve onlar bizimle **هَمِيسَا** yürürler ...
  Eğer kuş doğru söylerse, mutlaka **لَمِيسَا** oluruz.
Ve Lisân’da: **الهَمُوس** ve **الهَمِيس** ikisi birlikte, zikredilen mânaların hepsinde **الهَمْس** gibidir. Ve **المُهَامَسَةُ**: gizlice konuşmadır; **كالتَّهَامُسَ**. Şair dedi ki:
  Derken gizlice fısıldaştılar ve dediler: konaklayın ...
  Sükûnet olmaksızın, konak yeri olmaksızın.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الهَمْسُ**: şiddet; ve “onu **هَمْساً** bir alışla aldı” yani şiddetli; Ezherî onu nakletti. Ve “şeytan göğüste **هَمَسَ** etti”: vesvese verdi. Ve bundan hadis: onun, şeytanın **هَمْز**inden, **لَمْز**inden ve **هَمْس**inden sığındığı. Ve **الهَمِيسُ**: duyumu gizli yürüyüştür. Ve **الهَمُوسُ** (vezni: **صَبُور**): dişi devedir; Kumeyt dedi ki:
" Soylarda **غُرَيْرِيَّةَ** yahut **شَدْقَمِيَّةً**
  **هَمُوساً** ki **اليَعْمَلاَتِ الهَوَامِسَا** ile yarışır.
Ve **ذِئْبٌ هَامِسٌ**: şiddetli. Ve “**عَضٌّ هَمّاسٌ**” denir; Ru’be dedi ki:
  Benekli (deriler) içinde, yeleleri eyer altlıkları ...
  Onun âdeti: çarpma ve ısırma **هَمّاسْ**
Ve **الهَمْسُ**: İbn Abbâd’dan, kabirdir. Ve onu çiğnediğinde **هَمَسَهُ**. Ve **المُهَامَسَةُ**: zarar vermedir. Ve **هَمَّاساً** ve **هُمَيْساً** (vezni: **ككّتَّانٍ** ve **زُبَيْرٍ**) diye adlandırdılar.
