# همس — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: همس

همس
هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً
هَمَسَ - يَهْمِسُ + الكائن: يتكلم بصوت خفيض للغاية لا يسمعه المتلقي إلا إذا اقترب المتكلم من أذن المتلقي
هَمْس: اسم فعل " هَمَسَ - يَهْمِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المهموس: الصوت الخفيض
هَمْساً: حال من " هَمْس ": بشكل مهموس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " كتم أو إخفاء أو إنقاص شدة الصوت في الكلام المنطوق" وهي:
نَصَتَ - يَنْصِتُ، خَفَتَ - يَخْفِتُ، هَمَسَ - يَهْمِسُ، صَمَتَ - يَصْمُتُ، وَجَسَ - يَجِسُ، كَتَمَ - يَكْتُمُ
همسا
 	﴿يومئذ يتبعون الداعي لا عوج له وخشعت الأصوات للرحمان فلا تسمع إلا همسا(108)﴾ طه
مختار الصحاح
● [همس] ه م س: الهَمْسُ الصوت الخفي وهَمْسُ الأقدام أخفى ما يكون من صوت القدم قال الله تعالى ﴿فلا تسمع إلا هَمْسًا﴾ وبابه ضرب
معجم الفرائد القرآنية:
هـ م س
"هَمْساً" في قوله تعالى :"وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاّ هَمْساً " (108)طه .
الهَمْسُ : الصوت الخفي، ومعنى الهمس في الآية: أنه صوت الأقدام حين يمشي الناس إلى المحشر .
الراغب
همس
- الهمس: الصوت الخفي، وهمس الأقدام: أخفى ما يكون من صوتها. قال تعالى: }فلا تسمع إلا همسا{ [طه/108].
ملخص اللسان
1.     الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام  هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛: يعني به،  واللَّه أَعلم
2.     الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث:  كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. فجعل  بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛
3.     هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من  صوت الوطء. هَمِيسَا  : وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل،
4.     والهمز: كلام من وراء القَفَا  كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. إِذا أَسرَّ الكلام  وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام.
5.     وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛
6.     والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في  الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام  مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ.  وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال:  فَتَهامَسوا سِرّاً
لسان العرب
● - همس: الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام  هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به،  واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل  الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه  تَمَثَّل فأَنشد:  وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا  قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال  اهمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسكت. ويقال: هَمْساً وصَهْ وهَسّاً  وصَهْ، قال: وهذا سارق قال لصاحبه: امش خفيّاً واسكت. وفي الحديث: فجعل  بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛ الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث:  كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. الجوهري: هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من  صوت الوطء. والأَسد الهَمُوس: الخفيّ الوطء؛ قال رؤبة يصف نفسه بالشدة:  لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا،  والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا  والشيطان يُوَسْوِس فيَهْمِس بوسواسه في صدر ابن آدم. وروي عن النَّبي،  صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان يتعوذ باللَّه من هَمْزِ الشيطان  ولَمْزِه وهَمْسه؛ هو ما يُوَسْوِسُه في الصدر. والهمز: كلام من وراء القَفَا  كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. قال أَبو الهيثم: إِذا أَسرَّ الكلام  وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام. قال شمر: الهَمْسُ من الصوت والكلامِ ما لا  غَوْر له في الصدر، وهو ما هُمِس في الفم.  والهَمُوس والهَمِيس، جميعاً: كالهَمْس في جميع هذه الأَشياء، وقيل:  الهَمِيسُ المضْغُ الذي لا يُفْغَر به الفم، وكذلك المشْي الخفيّ الحِسِّ،  وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛  وأَنشد:  يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا  والهَمْس: أَكل العجوز الدَّرْداء. والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في  الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام  مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ.  وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال:  فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا  في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ  والحروف المَهْموسة عشرة أَحرف يجمعها قولك «حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت» وفي  المحكم: يجمعها في اللفظ قولك «سَتَشْحَثُك خَصَفَه» وهي الهاء والحاء  والخاء والكاف والشين والصاد والتاء والسين والثاء والفاء؛ قال سيبويه:  وأَما المَهْمُوس فحرف ضَعُف الاعتمادُ من موضعه حتى جرى معه النَّفَس؛ قال  بعض النحويين: وأَنت تعتبر ذلك بأَنه قد يمكنك تكرير الحرف مع جَرْي  الصوت نحو «سسس كككك هههه» ولو تكلفت ذلك في المجهور لما أَمكنك. قال ابن  جني: فأَما حروف الهَمْس فإِن الصوت الذي يخرج معها نَفَس وليس من صوت  الصدر، إِنما يخرج مُنْسلاً وليس كنفخ الزاي والظاء والذالِ والصادِ والراءُ  شبيهة بالضاد.  الأَزهري: وأَخذته أَخذاً هَمْساً أَي شديداً، ويقال: عَصْراً. وهَمَسَه  إِذا عَصره؛ وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً:  غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة،  هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا  وفي رجز مسيلمة: والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس؛ الهامِس: الشديد.  وأَسد هَمُوس وهَمَّاس: شديد الغَمْز بضرسه؛ قال الهذلي:  يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له  صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس  والهَمُوس: من أَسماء الأَسد لأَنه يَهْمِس في الظلمة ثم جُعل ذلك اسماً  يعرف به؛ يقال: أَسد هَمُوس؛ قال أَبو زبيد:  بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس  قال أَبو الهيثم: سمي الأَسد هَمُوساً لأَنه يَهْمِس هَمْساً أَي يمشي  مشياً بخُفْيَة فلا يُسْمَع صوتُ وطئه. وأَسد هَمُوس: يمشي قليلاً قليلاً.  يقال: هَمَسَ لَيْلَه أَجمع.
مقاييس اللغة:
(همس) الهاء والميم والسين يدلُّ على خَفاءِ صَوتٍ وحِسٍّ. منه الهَمْس: الصَّوت الخفِيّ. وهَمْسُ الأقدام أخفَى ما يكونُ من وطءِ القدَم. وأمَّا قولُهم الهَمَّاس: الأسَد الشَّديد، فمِنْ هذا عندنا أيضاً، لأنّه إنَّما يُراد به هَمْسُه إمَّا في وَطْئه وإمَّا في عَضِّه. قال:
* عادتْه خَبْطٌ وعضٌّ هَمّاسْ([11]) *
القاموس المحيط:
الهَمْسُ الصوتُ الخَفِيُّ، وكُلُّ خَفِيٍّ، أو أخْفَى ما يكونُ من صَوتِ القَدَمِ، والعَصْرُ، والكسرُ، ومَضْغُ الطعامِ والفَمُ مُنْضَمٌّ، والسَّيْرُ بالليل بلا فُتورٍ، أو قِلَّةُ الفُتورِ بالليل والنَّهارِ، وحِسُّ الصَّوْتِ في الفَمِ ممَّا لا إشْرابَ له من صَوْتِ الصَّدْرِ، ولا جَهارَةَ في المَنْطِقِ. والحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ. والهَمُوسُ السَّيَّارُ بالليل، والأسَدُ الكَسَّارُ لِفَريستِهِ،
كالهَمَّاسِ. والهَمِيسُ: صوتُ نَقْلِ أخْفافِ الإِبِلِ. والمُهامَسَةُ: المُسارَّةُ، كالتَّهامُسِ.
تاج العروس:
ه - م - س
الهَمْسُ : الصَّوتُ الخَفِيُّ وبِهِ فُسِّر قولُه عزّ وجَلّ : فلا تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً أَي صَوْتاً خَفِيّاً من نَقْلِ أَقْدَامِهِم إلى المَحْشَر وقال الأَزهريّ : يَعْنِي به - والله أَعلم - خَفْقَ الأَقْدَامِ على الأَرْض . وكُلُّ خَفِيٍّ مِنْ كَلامٍ ونَحْوِه فهو هَمْسٌ وقد هَمَسَ الكَلامَ هَمْساً : أَخْفَاه . وقيل : الهَمْسُ : الكَلامُ الخَفِيُّ لا يَكَادُ يُفْهَم ومنه الحَدِيث فجَعَل بَعْضُنَا يَهْمِسُ إلَى بَعْضٍ . وفي حديث آخرَ : كان إِذا صَلَّى العَصْرَ هَمَسَ بِشَيْءٍ لا نَفْهَمُه رواه صُهَيْبٌ رَضِيَ الله تعالَى عنه . وقَال أَبو الهَيْثَمِ : إِذا أَسَرَّ الكَلامَ أَو أَخْفَاه فذلِك الهَمْسُ من الكَلامِ أَو الهَمْسُ : أَخْفَى ما يَكُونُ من صَوْتِ وَطْءِ القَدَمِ على الأَرْضِ ورُوِىَ عن ابنِ الأَعْرَابِيّ قال : ويُقَال : اهْمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسْكُتْ . ويُقَال : هَمْساً وصَهْ قال : وهذا سارِقٌ يقول لِصَاحِبِه وبه فسَّرَ الجَوْهَرِيُّ قولَ اللهِ تعالَى السابِقَ ذِكْرُه وهو قَرِيبٌ من قَوْلِ الأَزْهَرِيّ والفَرّاءِ . والهَمْسُ : العَصْرُ وقد هَمَسَه إذا عَصَرَه ويقال : أَخَذَه أَخْذاً هَمْساً إذا عَصَرَه . والهَمْسُ : الدَّقُّ . والكَسْرُ وبه سُمّيَ الأَسَدُ هَمُوساً وهَمّاساً في قَوْلٍ . والهَمْسُ : مَضْغُ الرَّجُلِ الطَّعَامَ والفَمُ مُنْضَمٌّ عن أَبي زَيْدٍ وأَنْشَد في نَوَادِرِه :
" يَأْكُلْنَ ما فِي رَحْلِهِنَّ هَمْسَا . ومنه أَكْلُ العَجُوزِ الدَّرْدَاءِ سُمِّيَ هَمْساً عن أَبِي الهَيْثَمِ وقيل : الهَمْسُ : المَضْغُ الَّذِي لا يُفغَر به الفَمُ . وقال أَبو عمْرٍو : الهَمْسُ : السَّيْرُ باللَّيْلِ أَي بلا فُتُورٍ . أَو هو قِلَّةُ الفُتُورِ باللَّيْلِ والنَّهَارِ قالَهُ أَبو السَّمَيْدَعِ . وقِيلَ : الهَمْسُ : حِسُّ الصَّوتِ في الفَمِ مِمّا لا إِشْرَابَ لهُ من صَوْتِ الصَّدْرِ ولا جَهَارَةَ في المَنْطِق ولكِنَّه كَلامٌ مَهْمُوسٌ في الفَمِ كالسِّرِّ قالَه اللَّيْثُ . والحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ عَشْرة يَجْمَعُهَا قولُكَ : حَثّه شَخْصٌ فسَكَتَ وإِنما سُمِّيَ الحَرْفُ مَهْمُوساً لأَنه أُضْعِفَ الاعتمادُ في مَوْضِعِهِ حتّى جَرَى معه النَّفَسُ نقله الجَوْهَرِيّ . قلتُ : وهكذا علَّلَه به سِيبَوَيْه وقال ابنُ جِنِّى : فأَمَّا حُرُوفُ الهَمْسِ فإِنَّ الصَّوْتَ الّذي يَخْرُجُ معه نَفَسٌ ولَيْسَ من صَوْتِ الصَّدْرِ إنّما يَخْرُج مُنْسَلاًّ . قُلْتُ : وقد جَمَعَه بعضُ القُرّاء في هذِه الأبَيْاَت :
شُهُودُ حُزْنِى خافتِى ... هَجَرْتُمُونِي سَادَتِي
تَرَكْتُمونِي كُلُّكُم ... ثُمَّتَ خُنْتُم صُحْبَتِي والهَمُوسُ كصَبُور : السَّيّارُ باللَّيْلِ عن هِشامٍ وأَنشدَ قول أَبي زُبَيْدٍ :
" بَصِيرٌ بالدُّجَى هادِ هَمُوسُ
يُقَالُ : هَمَسَ لَيْلَهُ أَجْمَعَ . والهَمُوسُ : الأَسَدُ الكَسّارُ لفَرِيسَتِه وقيل : الشَّدِيدُ الغَمْزِ بضِرْسِه كالهَمَّاسِ ككَتّانٍ وقِيلَ : سُمّيَ الأَسَدُ هَمُوساً لأَنَّه يَهْمِسُ في الظُّلْمَةِ وقال أَبو الهَيْثَم : لأَنّه يَمْشِي مَشْياً بخُفْيَةٍ فلا يُسْمَع صَوْتُ وَطْئه . وأَسَدٌ هَمُوسٌ : يَمْشِي قَلِيلاً قَلِيلاً وهو مَعْنَى قَولِ الجَوْهَرِيّ : الأَسَدُ الهَمُوسُ : الخَفِيُّ الوَطْءِ قال رؤْبَةُ يَصِف نَفْسَه بالشِّدَّةِ :
لَيْثٌ يَدُقُّ الأَسَدَ الهَمُوسَا ... والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجَامُوسَا والهَمِيسُ كأَمِير : صَوْتُ نَقْلِ أَخْفافِ الإِبِلِ وبه فُسِّر ما رُوِيَ عن ابنِ عبّاسٍ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنهما أَنّه تَمَثَّلَ فَأَنْشَد :
وهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا ... إِنْ يَصْدُقِ الطَيْرُ نَنِكْ لَمِيسَا وفي اللّسَان : أَنَّ الهَمُوسَ والهَمِيسَ جَمِيعاً كالهَمْسِ في جَمِيع ما ذُكِر من المَعَانِي . والمُهَامَسَةُ : المُسَارَّةُ كالتَّهَامُسَ قال الشّاعِر :
فتَهَامَسُوا سِراً وقالُوا عَرِّسُوا ... في غَيْرِ تَمْئِنَةٍ بغيرِ مُعَرَّسِ وممّا يُسْتَدْرَك عليه : الهَمْسُ : الشِّدَّة وأَخَذَه أَخْذاً هَمْساً أَي شَدِيداً نَقَلَه الأَزْهَرِيُّ وهَمَسَ الشَّيْطَانُ في الصَّدْرِ : وَسْوَسَ ومنه الحَدِيثُ أَنَّه كانَ يَتَعَوَّذُ من هَمْزِ الشَّيْطَانِ ولَمْزِهِ وهَمْسِه . والهَمِيسُ : المَشْيُ الخَفِيُّ الحِسِّ . والهَمُوسُ كصَبُورٍ : النَّاقَةُ قال الكُمَيْتُ :
" غُرَيْرِيَّةَ الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّةًهَمُوساً تُبَارِى اليَعْمَلاَتِ الهَوَامِسَا وذِئْبٌ هَامِسٌ : شَدِيدٌ . ويقال : عَضٌّ هَمّاسٌ قال رُؤْبَة :
في نَمِرَاتٍ لِبْدُهُنّ أَحْلاسْ ... عَادَتُهَا خَبْطٌ وعَضٌّ هَمّاسْ والهَمْسُ : القَبْرُ عن ابنِ عبّاد . وهَمَسَهُ : مَضَغَه . والمُهَامَسَةُ : المُضَارَّة . وقد سَمَّوْا هَمَّاساً وهُمَيْساً ككّتَّانٍ وزُبَيْرٍ

### Türkçe

**همس**
**هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً**
**هَمَسَ - يَهْمِسُ** + özne (canlı): muhatabın, konuşanın muhatabın kulağına yaklaşması hâlinde ancak işiteceği derecede son derece alçak bir sesle konuşur.
**هَمْس**: “**هَمَسَ - يَهْمِسُ**” fiilinin isim (mastarı): ve o da mef‘ûl mânasında: **المهموس**: alçak ses.
**هَمْساً**: “**هَمْس**”tan hâl: fısıltı şeklinde.
Ve lafız, “konuşulan sözde sesi gizlemek veya saklamak veya ses şiddetini azaltmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَصَتَ - يَنْصِتُ**، **خَفَتَ - يَخْفِتُ**، **هَمَسَ - يَهْمِسُ**، **صَمَتَ - يَصْمُتُ**، **وَجَسَ - يَجِسُ**، **كَتَمَ - يَكْتُمُ**

**همسا**
	﴿O gün, kendisinde hiçbir eğrilik olmayan davetçiye uyarlar; sesler Rahmân için alçalır; artık ancak bir **همسا** işitirsin (108)﴾ **طه**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**همس**] ه م س: **الهَمْسُ** gizli sestir; ve **هَمْسُ الأقدام** ayak sesinden olabilecek en gizli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿artık ancak bir **هَمْسًا** işitirsin﴾. Babı **ضرب**’dır.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
هـ م س
“**هَمْساً**”, Allah Teâlâ’nın şu sözü içinde: “**وَخَشَعَتِ الأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلا تَسْمَعُ إِلاّ هَمْساً**” (108) **طه**.
**الهَمْسُ**: gizli ses. Âyette **الهمس**in mânası: insanların mahşere yürüdükleri sırada ayakların sesidir.

Râgıb
**همس**
- **الهمس**: gizli ses; **وهمس الأقدام**: onun sesinden olabilecek en gizli olandır. Yüce Allah dedi ki: }artık ancak bir **همسا** işitirsin{ [**طه**/108].

Lisân özeti
1.     **الهَمْس**: sesten, basıştan ve yemekten gizli olan; ve “sözü **هَمْساً** fısıldadılar.” Tenzîlde: “artık ancak bir **هَمْساً** işitirsin”; yani onunla (kastedilen) — Allah daha iyi bilir —
2.     **الهَمْس**: gizli söz; neredeyse anlaşılmaz; bundan hadis: ikindiyi kıldığı zaman **هَمَسَ** idi. Derken bazımız bazımıza **يَهْمِسُ** oldu;
3.     **هَمْسُ الأَقدام** basış sesinden olabilecek en gizli olandır. **هَمِيسَا**: o, develerin ayaklarının naklinin sesidir,
4.     **والهمز**: ense arkasından söz, alay gibi; **واللمز**: yüz yüze (söyleme). Sözü gizler ve saklarsa, işte bu sözden **الهَمْس**tir.
5.     Erkek yemekten çiğnediğinde ve ağzı kapalı iken, “**هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً**” denir;
6.     **الهَمْسُ** ve **الهَمِيسُ**: göğüsten gelen sesten hiçbir karışımı olmayan ve söyleyişte açıklık bulunmayan, fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olan, ağızdaki sesin duyumu. Ve **تَهَامَسَ القومُ**: gizlice konuşup sırlaştılar; dedi ki: “**فَتَهامَسوا سِرّاً**”

Lisânü’l-ʿArab
● - **همس**: **الهَمْس**: sesten, basıştan ve yemekten gizli olan; ve “sözü **هَمْساً** fısıldadılar.” Tenzîlde: “artık ancak bir **هَمْساً** işitirsin”; Tehzîb’de: yani onunla — Allah daha iyi bilir — ayakların yer üzerinde hafifçe vurması (kastedilir). Ferrâ dedi ki: mahşere ayakların nakli olduğu söylenir; ve gizli ses olduğu söylenir. İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki o temessül etti de şu beyti okudu:
  Ve onlar bizimle **هَمِيسَا** yürürler
Dedi ki: o, develerin ayaklarının naklinin sesidir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi, dedi ki: “**اهمِسْ** ve **صَهْ**” denir; yani gizlice yürü ve sus. Ve “**هَمْساً** ve **صَهْ**” ve “**هَسّاً** ve **صَهْ**” denir. Dedi ki: bu, bir hırsızdır; arkadaşına: gizlice yürü ve sus, dedi. Hadiste: “derken bazımız bazımıza **يَهْمِس** oldu”; **الهَمْس**: gizli söz; neredeyse anlaşılmaz. Bundan hadis: ikindiyi kıldığı zaman **هَمَسَ** idi. Cevherî: **هَمْسُ الأَقدام** basış sesinden olabilecek en gizli olandır. **والأَسد الهَمُوس**: basışı gizli olan; Ru’be, kendisini şiddetle vasfederken dedi:
  Bir aslan ki **الأَسَدَ الهَمُوسا**yı ezer,
  Ve iki **الأَقْهَبَيْنِ**i: fili ve camusu.
Şeytan, İbn Âdem’in göğsünde vesvese verir; vesvesesiyle **فيَهْمِس** eder. Nebî’den — Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun — rivayet edildi ki o, Allah’a, şeytanın **هَمْز**inden, **لَمْز**inden ve **هَمْس**inden sığınırdı; o, göğüste vesvese verdiği şeydir. **والهمز**: ense arkasından söz, alay gibi; **واللمز**: yüz yüze (söyleme). Ebû’l-Heysem dedi ki: sözü gizler veya saklarsa, işte bu sözden **الهَمْس**tir. Şemmer dedi ki: sesten ve sözden **الهَمْس**, göğüste derinliği olmayan; ağızda fısıldanan şeydir. **والهَمُوس** ve **الهَمِيس** ikisi birlikte: bu şeylerin hepsinde **الهَمْس** gibidir. Ve denildi ki: **الهَمِيسُ**, ağzın açılmadığı çiğneme; ve aynı şekilde duyumu gizli yürüyüş. Erkek yemekten çiğnediğinde ve ağzı kapalı iken “**هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً**” denir; ve şu beyit okundu:
  Onlar, yüklerindeki şeyi **هَمْسا** yerler
**الهَمْس**: dişsiz yaşlı kadının yemesi. **الهَمْسُ** ve **الهَمِيسُ**: göğüsten gelen sesten hiçbir karışımı olmayan ve söyleyişte açıklık bulunmayan, fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olan, ağızdaki sesin duyumu. Ve **تَهَامَسَ القومُ**: gizlice konuşup sırlaştılar; dedi ki:
  Derken gizlice **سِرّاً** fısıldaştılar ve dediler: konaklayın,
  Sükûnet olmaksızın, konak yeri olmaksızın.
**الحروف المَهْموسة** on harftir; “**حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت**” sözün onları toplar. **المحكم**’de: lafızda onları “**سَتَشْحَثُك خَصَفَه**” sözün toplar. Ve onlar: **الهاء** ve **الحاء** ve **الخاء** ve **الكاف** ve **الشين** ve **الصاد** ve **التاء** ve **السين** ve **الثاء** ve **الفاء**’dır. Sîbeveyh dedi ki: **المَهْمُوس** ise, mahrecinden dayanma zayıflayan bir harftir; ta ki onunla nefes akıp gitti. Bazı nahivciler dedi ki: sen bunu, sesin akmasıyla harfi tekrar edebilmenle anlarsın; “**سسس كككك هههه**” gibi. Bunu **المجهور**da zorlasan, sana mümkün olmaz. İbn Cinnî dedi ki: **حروف الهَمْس**e gelince, onlarla birlikte çıkan ses nefes olup göğüs sesinden değildir; ancak akarak çıkar; **الزاي** ve **الظاء** ve **الذالِ**’ın üflenmesi gibi değildir; ve **الصادِ** ve **الراءُ** **الضاد**a benzer. Ezherî: “onu **هَمْساً** bir alışla aldım” yani şiddetli; ve “**عَصْراً**” denir. Ve onu sıktığında **هَمَسَه**. Kumeyt dedi ve dişi deveyi **هَمُوساً** yaptı:
  Soylarda **غُرَيْرِيَّة** yahut **شَدْقَمِيَّة**;
  **هَمُوساً** ki **اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا** ile yarışır.
Museylime’nin recezinde: “**والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس**”; **الهامِس**: şiddetli. Ve **أَسد هَمُوس** ve **هَمَّاس**: azı dişiyle şiddetli sıkıştıran; Hüzeylî dedi ki:
  Sürüyü korur; erkeklerin ona karşı (olan) birliği,
  Avdır; ve geceleyin cüretkâr **هَمَّاس**.
**الهَمُوس**: aslanın adlarındandır; çünkü karanlıkta **يَهْمِس** eder; sonra bununla bilinen bir ad kılındı; “**أَسد هَمُوس**” denir. Ebû Zübeyd dedi ki:
  Karanlıkta gören, yol gösteren **هَمُوس**.
Ebû’l-Heysem dedi ki: aslana **هَمُوساً** adı verildi; çünkü **هَمْساً** **يَهْمِس** eder; yani gizlice yürür; basışının sesi işitilmez. Ve **أَسد هَمُوس**: azar azar yürür. “Gecesinin tamamını **هَمَسَ**” denir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**همس**) **الهاء** ve **الميم** ve **السين**, ses ve duyumun gizliliğine delâlet eder. Ondan **الهَمْس**: gizli sestir. Ve **هَمْسُ الأقدام** ayak basışından olabilecek en gizli olandır. “**الهَمَّاس**: şiddetli aslan” sözlerine gelince, bu da bize göre bundan (kökten)dir; çünkü onunla ancak, basışında yahut ısırışında onun **هَمْسُه** kastedilir. Dedi ki:
* Ona alışkanlık: çarpma ve ısırma **هَمّاسْ**([11]) *

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الهَمْسُ** gizli sestir; ve her gizli olan; yahut ayak sesinden olabilecek en gizli olan; ve sıkma; ve kırma; ve ağız kapalı iken yemeği çiğneme; ve gevşeklik olmaksızın gece yürüyüşü; yahut gece ve gündüz gevşekliğin azlığı; ve göğüs sesinden hiçbir karışımı olmayan, ağızdaki sesin duyumu; ve söyleyişte açıklık olmaması; fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olması. Ve **الحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ**: **حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ**. Ve **الهَمُوسُ**: gece yürüyen; ve avını kırıp parçalayan aslan; **كالهَمَّاسِ**. Ve **الهَمِيسُ**: develerin ayaklarının naklinin sesi. Ve **المُهامَسَةُ**: gizlice konuşma; **كالتَّهامُسِ**.

Tâcü’l-ʿArûs:
ه - م - س
**الهَمْسُ**: gizli sestir; ve onunla, Aziz ve Celîl’in şu sözü tefsir edilmiştir: “artık ancak bir **هَمْساً** işitirsin”; yani mahşere ayaklarının naklinden gizli bir ses. Ezherî dedi ki: onunla — Allah daha iyi bilir — ayakların yer üzerinde hafifçe vurması kastedilir. Ve konuşma ve benzeri her gizli olan **هَمْس**tir. Ve “sözü **هَمْساً** **هَمَسَ**”: onu gizledi. Ve denildi ki: **الهَمْسُ**: gizli söz; neredeyse anlaşılmaz; bundan hadis: “derken bazımız bazımıza **يَهْمِس** oldu.” Başka bir hadiste: ikindiyi kıldığı zaman, anlamadığımız bir şeyle **هَمَسَ** idi; onu, Suheyb — Allah Teâlâ ondan razı olsun — rivayet etti. Ebû’l-Heysem dedi ki: sözü gizler yahut saklarsa, işte bu sözden **الهَمْس**tir; yahut **الهَمْسُ**: ayak basışının yer üzerindeki sesinden olabilecek en gizli olan. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi, dedi ki: “**اهْمِسْ** ve **صَهْ**” denir; yani gizlice yürü ve sus. Ve “**هَمْساً** ve **صَهْ**” denir. Dedi ki: bu, bir hırsızdır; arkadaşına bunu söyler; ve Cevherî, Allah Teâlâ’nın, daha önce zikri geçen sözünü bununla tefsir etti; ve bu, Ezherî ve Ferrâ’nın sözüne yakındır. **الهَمْسُ**: sıkmadır; ve onu sıktığında **هَمَسَه**. Ve “onu **هَمْساً** bir alışla aldı” denir; onu sıktığında. **الهَمْسُ**: dövmedir; ve kırmadır; ve bununla, bir görüşte, aslana **هَمُوساً** ve **هَمّاساً** adı verilmiştir. **الهَمْسُ**: Ebû Zeyd’den, ağız kapalı iken erkeğin yemeği çiğnemesidir; ve Nevâdir’inde şu beyit okundu:
" Onlar, yüklerindeki şeyi **هَمْسَا** yerler.
Ve bundan, Ebû’l-Heysem’den, dişsiz yaşlı kadının yemesi **هَمْساً** diye adlandırıldı. Ve denildi ki: **الهَمْسُ**: ağzın açılmadığı çiğneme. Ebû Amr dedi ki: **الهَمْسُ**: gece yürüyüşüdür; yani gevşeklik olmaksızın. Yahut o, gece ve gündüz gevşekliğin azlığıdır; bunu Ebû’s-Semeyda‘ söyledi. Ve denildi ki: **الهَمْسُ**: göğüs sesinden hiçbir karışımı olmayan ve söyleyişte açıklık bulunmayan, fakat ağızda sır gibi fısıldanmış söz olan, ağızdaki sesin duyumudur; bunu Leys söyledi. **الحُرُوفُ المَهْمُوسَةُ** on harftir; “**حَثّه شَخْصٌ فسَكَتَ**” sözün onları toplar. Harfe **مَهْمُوس** adı verilmesi, mahrecinde dayanmanın zayıflatılması sebebiyledir; ta ki onunla nefes akıp gitti; bunu Cevherî nakletti. Dedim ki: Sîbeveyh de onu bununla gerekçelendirdi. İbn Cinnî dedi ki: **حُرُوفُ الهَمْس**e gelince, onunla birlikte çıkan ses nefes olup göğüs sesinden değildir; ancak akarak çıkar. Dedim ki: bazı kurrâ, onları şu beyitlerde toplamıştır:
  **شُهُودُ حُزْنِى خافتِى ... هَجَرْتُمُونِي سَادَتِي**
  **تَرَكْتُمونِي كُلُّكُم ... ثُمَّتَ خُنْتُم صُحْبَتِي**
Ve **الهَمُوسُ** (vezni: **صَبُور**) Hişâm’dan: gece yürüyendir; ve Ebû Zübeyd’in sözünü şâhid getirdi:
" Karanlıkta gören, yol gösteren **هَمُوسُ**
“Gecesinin tamamını **هَمَسَ**” denir. Ve **الهَمُوسُ**: avını kırıp parçalayan aslandır; ve denildi ki: azı dişiyle şiddetli sıkıştırandır; **كالهَمَّاسِ** (vezni: **كَتّان**). Ve denildi ki: aslana **هَمُوساً** adı verildi; çünkü karanlıkta **يَهْمِسُ** eder. Ebû’l-Heysem dedi ki: çünkü gizlice yürür; basışının sesi işitilmez. Ve **أَسَدٌ هَمُوسٌ**: azar azar yürür; bu, Cevherî’nin şu sözünün mânasıdır: **الأَسَدُ الهَمُوسُ**: basışı gizli olan. Ru’be, kendisini şiddetle vasfederken dedi:
  Bir aslan ki **الأَسَدَ الهَمُوسَا**yı ezer ...
  Ve iki **الأَقْهَبَيْنِ**i: fili ve camusu.
Ve **الهَمِيسُ** (vezni: **أَمِير**): develerin ayaklarının naklinin sesidir; ve bununla, İbn Abbâs’tan — Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun — rivayet edilen şey tefsir edilmiştir: o temessül etti de şu beyti okudu:
  Ve onlar bizimle **هَمِيسَا** yürürler ...
  Eğer kuş doğru söylerse, mutlaka **لَمِيسَا** oluruz.
Ve Lisân’da: **الهَمُوس** ve **الهَمِيس** ikisi birlikte, zikredilen mânaların hepsinde **الهَمْس** gibidir. Ve **المُهَامَسَةُ**: gizlice konuşmadır; **كالتَّهَامُسَ**. Şair dedi ki:
  Derken gizlice fısıldaştılar ve dediler: konaklayın ...
  Sükûnet olmaksızın, konak yeri olmaksızın.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الهَمْسُ**: şiddet; ve “onu **هَمْساً** bir alışla aldı” yani şiddetli; Ezherî onu nakletti. Ve “şeytan göğüste **هَمَسَ** etti”: vesvese verdi. Ve bundan hadis: onun, şeytanın **هَمْز**inden, **لَمْز**inden ve **هَمْس**inden sığındığı. Ve **الهَمِيسُ**: duyumu gizli yürüyüştür. Ve **الهَمُوسُ** (vezni: **صَبُور**): dişi devedir; Kumeyt dedi ki:
" Soylarda **غُرَيْرِيَّةَ** yahut **شَدْقَمِيَّةً**
  **هَمُوساً** ki **اليَعْمَلاَتِ الهَوَامِسَا** ile yarışır.
Ve **ذِئْبٌ هَامِسٌ**: şiddetli. Ve “**عَضٌّ هَمّاسٌ**” denir; Ru’be dedi ki:
  Benekli (deriler) içinde, yeleleri eyer altlıkları ...
  Onun âdeti: çarpma ve ısırma **هَمّاسْ**
Ve **الهَمْسُ**: İbn Abbâd’dan, kabirdir. Ve onu çiğnediğinde **هَمَسَهُ**. Ve **المُهَامَسَةُ**: zarar vermedir. Ve **هَمَّاساً** ve **هُمَيْساً** (vezni: **ككّتَّانٍ** ve **زُبَيْرٍ**) diye adlandırdılar.
