# همس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: همس

الهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به، واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه تَمَثَّل فأَنشد:
وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا
قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال اهمِسْ وصَهْ أَي امْشِ خَفِيّاً واسكت. ويقال: هَمْساً وصَهْ وهَسّاً وصَهْ، قال: وهذا سارق قال لصاحبه: امش خفيّاً واسكت. وفي الحديث: فجعل بعضُنا يَهْمِس إِلى بعضٍ؛ الهَمْس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم؛ ومنه الحديث: كان إِذا صلى العَصر هَمَسَ. الجوهري: هَمْسُ الأَقدام أَخفى ما يكون من صوت الوطء. والأَسد الهَمُوس: الخفيّ الوطء؛ قال رؤبة يصف نفسه بالشدة: لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا،
والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا
والشيطان يُوَسْوِس فيَهْمِس بوسواسه في صدر ابن آدم. وروي عن النَّبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان يتعوذ باللَّه من هَمْزِ الشيطان ولَمْزِه وهَمْسه؛ هو ما يُوَسْوِسُه في الصدر. والهمز: كلام من وراء القَفَا كالاستهزاء، واللمز: مُواجَهَة. قال أَبو الهيثم: إِذا أَسرَّ الكلام وأَخفاه فذلك الهَمْس من الكلام. قال شمر: الهَمْسُ من الصوت والكلامِ ما لا غَوْر له في الصدر، وهو ما هُمِس في الفم.
والهَمُوس والهَمِيس، جميعاً: كالهَمْس في جميع هذه الأَشياء، وقيل: الهَمِيسُ المضْغُ الذي لا يُفْغَر به الفم، وكذلك المشْي الخفيّ الحِسِّ، وإِذا مضَغ الرجل من الطعام وفُوه منضمٌّ، قيل: هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً؛ وأَنشد:
يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا
والهَمْس: أَكل العجوز الدَّرْداء. والهَمْسُ والهَمِيسُ: حِسّ الصوت في الفم مما لا إَشْرابَ له من صوت الصدر ولا جهارَة في المنطق ولكنه كلام مَهْمُوس في الفم كالسِّرِّ.
وتَهَامَسَ القومُ: تسارُّوا؛ قال:
فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا
في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ
والحروف المَهْموسة عشرة أَحرف يجمعها قولك «حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت» وفي المحكم: يجمعها في اللفظ قولك «سَتَشْحَثُك خَصَفَه» وهي الهاء والحاء والخاء والكاف والشين والصاد والتاء والسين والثاء والفاء؛ قال سيبويه: وأَما المَهْمُوس فحرف ضَعُف الاعتمادُ من موضعه حتى جرى معه النَّفَس؛ قال بعض النحويين: وأَنت تعتبر ذلك بأَنه قد يمكنك تكرير الحرف مع جَرْي الصوت نحو «سسس كككك هههه» ولو تكلفت ذلك في المجهور لما أَمكنك. قال ابن جني: فأَما حروف الهَمْس فإِن الصوت الذي يخرج معها نَفَس وليس من صوت الصدر، إِنما يخرج مُنْسلاً وليس كنفخ الزاي والظاء والذالِ والصادِ والراءُ شبيهة بالضاد.
الأَزهري: وأَخذته أَخذاً هَمْساً أَي شديداً، ويقال: عَصْراً. وهَمَسَه إِذا عَصره؛ وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً:
غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة،
هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا
وفي رجز مسيلمة: والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس؛ الهامِس: الشديد. وأَسد هَمُوس وهَمَّاس: شديد الغَمْز بضرسه؛ قال الهذلي:
يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له
صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس
والهَمُوس: من أَسماء الأَسد لأَنه يَهْمِس في الظلمة ثم جُعل ذلك اسماً يعرف به؛ يقال: أَسد هَمُوس؛ قال أَبو زبيد:
بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس
قال أَبو الهيثم: سمي الأَسد هَمُوساً لأَنه يَهْمِس هَمْساً أَي يمشي مشياً بخُفْيَة فلا يُسْمَع صوتُ وطئه. وأَسد هَمُوس: يمشي قليلاً قليلاً. يقال: هَمَسَ لَيْلَه أَجمع.

### Türkçe

**الهَمْس**: sesin, ayak basmanın ve yemenin gizli olanı; ve “sözü **هَمَسُوا**” yani **هَمْساً** (fısıltı olarak) yaptılar. Ve tenzilde: “**فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً**”; **التهذيب**’de: bununla kastedilenin, Allah daha iyi bilir, ayakların yere vurmasının sesi olduğu (söylenir). **الفراء** dedi: “Onun, ayakların mahşere nakli olduğu söylenir; ve onun, gizli ses olduğu söylenir.” İbn Abbas’tan rivayet edildi ki o temessül etti de şu beyti söyledi:

وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا

Dedi: Bu, develerin ayaklarının naklinin sesidir. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi, dedi: “**اهمِسْ** ve **صَهْ** denir; yani gizlice yürü ve sus.” Ve “**هَمْساً** ve **صَهْ**; ve **هَسّاً** ve **صَهْ**” denir. Dedi: Bu bir hırsızdır; arkadaşına dedi ki: gizlice yürü ve sus. Hadiste: “Bizim bazımız bazımıza **يَهْمِس** eder oldu”; **الهَمْس**: neredeyse anlaşılmayan gizli söz; ve ondan hadistir: “İkindi namazını kıldığı zaman **هَمَسَ** ederdi.” **الجوهري**: ayakların **هَمْس**’i, ayak basma sesinin olabildiğince gizli olanıdır. Ve **الأَسد الهَمُوس**: ayak basması gizli olan (aslan); **رؤبة** kendisini şiddetle vasfederek dedi:

لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا،
والأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ والجاموسَا

Ve şeytan, vesvese verir de, vesvesesiyle Âdemoğlunun göğsünde **يَهْمِس** eder. Nebî’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi ki o, Allah’a şeytanın **هَمْز**’inden, **لَمْز**’inden ve **هَمْس**’inden sığınırdı; o, göğüste vesvese verdiği şeydir. Ve **الهمز**: ense arkasından söz, alay etme gibi; ve **اللمز**: yüz yüze (söyleme). Ebû’l-Heysem dedi: Söz gizlenip saklanırsa, işte bu, sözden **الهَمْس**’tir. Şemmer dedi: sesten ve sözden **الهَمْس**; göğüste derinliği olmayan şeydir; ve o, ağızda fısıldanan şeydir.

Ve **الهَمُوس** ve **الهَمِيس**, ikisi birlikte: bütün bu şeylerde **الهَمْس** gibidir. Ve denildi ki: **الهَمِيس** ağzın onunla açılmadığı çiğneme; ve aynı şekilde duyulurca gizli yürüyüş. Ve adam yemekten çiğnediğinde, ağzı kapalı iken, “**هَمَسَ يَهْمِسُ هَمْساً**” denir. Ve şu beyit okundu:

يأْكُلن ما في رَحْلِهنَّ هَمْسا

Ve **الهَمْس**: dişleri dökülmüş yaşlı kadının yemesi. Ve **الهَمْس** ile **الهَمِيس**: göğüs sesinden içme (pay) olmayan ve konuşmada açıklık bulunmayan, fakat sır gibi ağızda fısıldanan söz olan; ağızda sesin duyulur (hafif) oluşudur.

Ve **تَهَامَسَ** kavim: gizlice konuşup sırlaştılar; dedi ki:

فَتَهامَسوا سِرّاً وقالوا: عَرِّسُوا
في غَير تَمْئِنَةٍ بغير مُعَرَّسِ

Ve **المَهْموسة** harfler on harftir; senin “**حَثَّه شَخْصٌ فَسَكَت**” sözün onları toplar. Ve **المحكم**’de: lafızda onları senin “**سَتَشْحَثُك خَصَفَه**” sözün toplar. Ve onlar: **الهاء** ve **الحاء** ve **الخاء** ve **الكاف** ve **الشين** ve **الصاد** ve **التاء** ve **السين** ve **الثاء** ve **الفاء**’dır. **سيبويه** dedi: “**المَهْمُوس** ise, mahrecinden dayanma zayıflayan bir harftir; ta ki onunla birlikte nefes akıp gitti.” Bazı nahivciler dedi: “Sen bunu, sesin akmasıyla birlikte harfi tekrar edebilmenle anlarsın; ‘**سسس كككك هههه**’ gibi. Bunu **المجهور**’da zorlasan, sana mümkün olmaz.” İbn Cinnî dedi: “**حروف الهَمْس**’e gelince: onlarla birlikte çıkan ses, göğüs sesinden olmayan bir nefestir; ancak salıverilmiş olarak çıkar; **الزاي** ve **الظاء** ve **الذال**’ın üflemesi gibi değildir; ve **الصاد** ile **الراء** **الضاد**’a benzer.”

**الأَزهري**: “Onu **هَمْساً** bir alışla aldım” yani şiddetli (olarak); ve “**عَصْراً**” denir. Ve onu **هَمَسَه**: onu sıktığı zaman. **الكميت** dedi de dişi deveyi **هَمُوساً** yaptı:

غُرَيْرِيَّة الأَنْسَابِ أَو شَدْقَمِيَّة،
هَمُوساً تُبارِي اليَعْمَلاتِ الهَوامِسا

Ve Müseylime’nin recezinde: “**والذئبُ الهامِس والليل الدَّامس**”; **الهامِس**: şiddetli (olan). Ve **أَسد هَمُوس** ve **هَمَّاس**: azı dişiyle bastırması şiddetli olan; **الهذلي** dedi:

يَحْمِي الصَّرِيمَةَ، أُحْدانُ الرجالِ له
صَيْدٌ، ومُجْتَرِئٌ باللَّيْل هَمَّاس

Ve **الهَمُوس**: aslanın isimlerindendir; çünkü o karanlıkta **يَهْمِس** eder; sonra bu, onunla bilinen bir isim kılındı; “**أَسد هَمُوس**” denir. Ebû Zübeyd dedi:

بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوس

Ebû’l-Heysem dedi: Aslan **هَمُوساً** diye adlandırıldı; çünkü o **هَمْساً** **يَهْمِس** eder; yani gizlice bir yürüyüşle yürür de ayak basmasının sesi işitilmez. Ve **أَسد هَمُوس**: azar azar yürür. “Gecesinin tamamını **هَمَسَ** etti” denir.
