# همس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [همس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: همس

الهمس: الصوت الخفي، وبه فسر قوله عز وجل: فلا تسمع إلا همسا، أي صوتا خفيا، من نقل أقدامهم إلى المحشر، وقال الأزهري: يعني به- والله أعلم- خفق الأقدام على الأرض. وكل خفي من كلام ونحوه فهو همس، وقد همس الكلام همسا: أخفاه. وقيل: الهمس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم، ومنه الحديث فجعل بعضنا يهمس إلى بعض. وفي حديث آخر: كان إذا صلى العصر همس بشيء لا نفهمه، رواه صهيب، رضي الله تعالى عنه. وقال أبو الهيثم: إذا أسر الكلام أو أخفاه فذلك الهمس من الكلام أو الهمس: أخفى ما يكون من صوت وطء القدم على الأرض، وروى عن ابن الأعرابي قال: ويقال: اهمس وصه، أي امش خفيا واسكت. ويقال: همسا وصه، قال: وهذا سارق يقول لصاحبه، وبه فسر الجوهري قول الله تعالى السابق ذكره، وهو قريب من قول الأزهري والفراء. والهمس: العصر، وقد همسه، إذا عصره، ويقال: أخذه أخذا همسا، إذا عصره. والهمس: الدق. والكسر، وبه سمي الأسد هموسا وهماسا في قول. والهمس: مضغ الرجل الطعام والفم منضم، عن أبي زيد، وأنشد في نوادره:
  يأكلن ما في رحلهن همسا. ومنه أكل العجوز الدرداء سمي همسا، عن أبي الهيثم، وقيل: الهمس: المضغ الذي لا يفغر به الفم. وقال أبو عمرو: الهمس: السير بالليل، أي بلا فتور. أو هو قلة الفتور بالليل والنهار، قاله أبو السميدع. وقيل: الهمس: حس الصوت في الفم، مما لا إشراب له من صوت الصدر ولا جهارة في المنطق، ولكنه كلام مهموس في الفم كالسر، قاله الليث. والحروف المهموسة عشرة، يجمعها قولك: حثه شخص فسكت وإنما سمي الحرف مهموسا لأنه أضعف الاعتماد في موضعه حتى جرى معه النفس، نقله الجوهري. قلت: وهكذا علله به سيبويه، وقال ابن جنى: فأما حروف الهمس فإن الصوت الذي يخرج معه نفس، وليس من صوت الصدر، إنما يخرج منسلا. قلت: وقد جمعه بعض القراء في هذه الأبيات:
  شهود حزنى خافتى                      هجرتموني سادتي
  تركتموني كلـكـم                      ثمت خنتم صحبتي والهموس، كصبور: السيار بالليل، عن هشام، وأنشد قول أبي زبيد:
  بصير بالدجى هاد هموس.

  يقال: همس ليله أجمع. والهموس: الأسد الكسار لفريسته، وقيل: الشديد الغمز بضرسه، كالهماس، ككتان، وقيل: سمي الأسد هموسا، لأنه يهمس في الظلمة، وقال أبو الهيثم: لأنه يمشي مشيا بخفية فلا يسمع صوت وطئه. وأسد هموس: يمشي قليلا قليلا، وهو معنى قول الجوهري: الأسد الهموس: الخفي الوطء، قال رؤبة يصف نفسه بالشدة:
  ليث يدق الأسد الهموسـا                      والأقهبين الفيل والجاموسا والهميس، كأمير: صوت نقل أخفاف الإبل، وبه فسر ما روي عن ابن عباس، رضي الله تعالى عنهما، أنه تمثل فأنشد:
  وهن يمشين بنا هـمـيسـا                      إن يصدق الطير ننك لميسا وفي اللسان: أن الهموس والهميس جميعا كالهمس في جميع ما ذكر من المعاني. والمهامسة: المسارة، كالتهامس، قال الشاعر:
  فتهامسوا سرا وقالوا عرسوا                      في غير تمئنة بغير معرس ومما يستدرك عليه: الهمس: الشدة، وأخذه أخذا همسا، أي شديدا، نقله الأزهري وهمس الشيطان في الصدر: وسوس، ومنه الحديث أنه كان يتعوذ من همز الشيطان ولمزه وهمسه. والهميس: المشي الخفي الحس. والهموس، كصبور: الناقة، قال الكميت:
  غريرية الأنساب أو شدقميةهموسا تبارى اليعملات الهوامسا وذئب هامس: شديد. ويقال: عض هماس، قال رؤبة:
  في نمرات لبدهن أحـلاس                      عادتها خبط وعض هماس والهمس: القبر، عن ابن عباد. وهمسه: مضغه. والمهامسة: المضارة. وقد سموا هماسا، وهميسا، ككتان وزبير.

### Türkçe

**الهمس**: gizli sestir; onunla, Aziz ve Celil olanın sözü tefsir edilmiştir: “فلا تسمع إلا **همسا**”، yani mahşere ayaklarını nakletmelerinden (dolayı) gizli bir ses. El-Ezherî dedi: bununla kastedilen –Allah daha iyi bilir– ayakların yer üzerinde hafif vuruşudur. Konuşma ve benzeri şeylerden her gizli olan, o **همس**tir. Ve **همس** الكلام **همسا**: onu gizledi. Ve denildi: **الهمس**: neredeyse anlaşılmayan gizli konuşmadır; ondan (şu) hadis: “فجعل بعضنا **يهمس** إلى بعض” (böylece bazımız bazımıza fısıldıyordu). Ve başka bir hadiste: ikindi namazını kıldığı zaman, anlamadığımız bir şey ile **همس** ederdi; onu Suheyb rivayet etti, Allah Teâlâ ondan razı olsun. Ebû’l-Heysem dedi: konuşmayı gizler veya saklarsa, işte bu, konuşmadan **الهمس**tir; yahut **الهمس**: ayağın yere basmasının sesinden olabilecek en gizli olandır. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi; dedi: ve denilir: **اهمس** ve **صه**; yani gizlice yürü ve sus. Ve denilir: **همسا** ve **صه**; dedi: bu, bir hırsızın arkadaşına söylediğidir. Cevherî, daha önce zikredilen Allah Teâlâ’nın sözünü bununla tefsir etti; o, Ezherî ve Ferrâ’nın sözüne yakındır.

Ve **الهمس**: sıkmadır; ve **همسه**: onu sıktı, yani onu sıktığında. Ve denilir: onu **همسا** bir alışla aldı; yani onu sıktı. Ve **الهمس**: dövmedir. Ve kırmadır; bununla, bir sözde aslana **هموسا** ve **هماسا** adı verilmiştir. Ve **الهمس**: adamın yiyeceği çiğnemesi ve ağzın bitişik olmasıdır; Ebû Zeyd’den. Ve nevâdirinde (şu beyti) inşad etti:
  يأكلن ما في رحلهن **همسا**.
Ve ondan: dişsiz yaşlı kadının yemesi **همسا** diye adlandırıldı; Ebû’l-Heysem’den. Ve denildi: **الهمس**: ağzın onunla açılmadığı çiğnemedir. Ebû Amr dedi: **الهمس**: gece yürüyüşüdür; yani gevşeklik olmaksızın. Yahut o, gece ve gündüz gevşekliğin azlığıdır; bunu Ebû’s-Semîda‘ söyledi. Ve denildi: **الهمس**: ağızda sesin hissidir; göğüs sesinden ona bir katışma ve söyleyişte bir açıklık olmaksızın; fakat o, sır gibi ağızda fısıldanmış bir konuşmadır; bunu Leys söyledi.

Ve fısıltılı harfler ondur; senin “**حثه شخص فسكت**” sözün onları toplar. Harfe **مهموس** adı ancak, yerinde dayanağı daha zayıf olduğu için, onunla birlikte nefes akıp gittiğinden dolayı verilmiştir; bunu Cevherî nakletti. Dedim: Sîbeveyh de onu bununla böylece gerekçelendirdi. İbn Cinnî dedi: **الهمس** harflerine gelince, onunla birlikte nefes çıkan sestir; göğüs sesinden değildir; ancak akarak çıkar. Dedim: bazı kurrâ onu şu beyitlerde toplamıştır:
  شهود حزنى خافتى                      هجرتموني سادتي
  تركتموني كلـكـم                      ثمت خنتم صحبتي

Ve **الهموس** (sabûr vezninde): gece yürüyen (kimse)dir; Hişâm’dan. Ve Ebû Zübeyd’in sözünü inşad etti:
  بصير بالدجى هاد **هموس**.

Denilir: **همس** lîlehû ecma‘ (bütün gecesini yürüdü). Ve **الهموس**: avına karşı kırıcı olan aslandır. Ve denildi: azı dişiyle şiddetli sıkandır; **الهماس** gibi (kettân vezninde). Ve denildi: aslana **هموسا** adı verildi; çünkü karanlıkta **يهمس** eder. Ebû’l-Heysem dedi: çünkü gizlice bir yürüyüşle yürür de basışının sesi işitilmez. Ve **أسد هموس**: azar azar yürür; bu, Cevherî’nin “**الأسد الهموس**: basışı gizli olan” sözünün manasıdır. Ru’be, kendisini şiddetle vasfederek dedi:
  ليث يدق الأسد **الهموسـا**                      والأقهبين الفيل والجاموسا

Ve **الهميس** (emîr vezninde): develerin tırnaklarının naklinin sesidir; bununla, İbn Abbâs’tan, Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun, rivayet edilen şey tefsir edilmiştir: temessül etti de inşad etti:
  وهن يمشين بنا **هـمـيسـا**                      إن يصدق الطير ننك لميسا

Ve Lisân’da: **الهموس** ve **الهميس** ikisi birlikte, zikredilen manaların hepsinde **الهمس** gibidir. Ve **المهامسة**: gizli konuşmadır; **التهامس** gibi. Şair dedi:
  فتهامسوا سرا وقالوا عرسوا                      في غير تمئنة بغير معرس

Ve ona (maddeye) istidrâk edilenlerdendir: **الهمس**: şiddettir. Ve onu **همسا** bir alışla aldı; yani şiddetli (olarak); bunu Ezherî nakletti. Ve şeytanın göğüste **همس**i: vesvesedir. Ondan (şu) hadis: şeytanın **همز**inden, **لمز**inden ve **همس**inden Allah’a sığınırdı. Ve **الهميس**: gizli, hafif yürüyüştür. Ve **الهموس** (sabûr vezninde): dişi devedir. Kumeyt dedi:
  غريرية الأنساب أو شدقميةهموسا تبارى اليعملات الهوامسا

Ve **ذئب هامس**: şiddetli (kurt)tur. Ve denilir: **عض هماس**. Ru’be dedi:
  في نمرات لبدهن أحـلاس                      عادتها خبط وعض **هماس**

Ve **الهمس**: kabirdir; İbn Abbâd’dan. Ve **همسه**: onu çiğnemesidir. Ve **المهامسة**: zarar vermedir. Ve **هماسا** ve **هميسا** diye adlandırdılar; **كتان** ve **زبير** gibi.
