# همع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [همع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: همع

هَمَعَ الدمْعُ والماءُ ونحوهما يَهْمَعُ ويَهْمُعُ هَمْعاً وهَمَعاً وهُمُوعاً وهَمَعَاناً وأَهْمَعَ: سالَ، وكذلك الطَّلُّ إثذا سَقَطَ على الشجر ثم تَهَمَّعَ أَي سالَ؛ قال رُؤْبةُ:
بادَرَ مِنْ لَيْلٍ وطَلٍّ أَهْمَعا،
أَجْوَفَ بهَّى بَهْوَه فاسْتَوْسَعا
وهو في الصحاح: وطَلٍّ هَمَعا، بغير أَلف. وهَمَعَتْ عينُه إِذا سالت دموعها، قال اللحياني: زعموا أَنَّ هَمِعَتْ لغة، وتَهَمَّعَ الرجل: بَكَى، وقيل تَباكَى. وعين هَمِعةٌ: لا تزال تَدْمَعُ، بُنِيَتْ على صيغة الداء كَرَمِدَت، فهي رَمِدةٌ. وسَحاب هَمِعٌ: ماطر بنَوْئِه على صيغة هَطِلٍ. قال ابن سيده: ولا تَلتفت للهِمْيَعِ بالعين فإِنه بالغين، وإِن كان قد حكاه بالعين قوم، وبالعين والغين قوم آخرون، وفي التهذيب: قال الليث الهَيْمَعُ، بالياء والميم قبل العين، المَوْتُ الوَحِيُّ. قال: وذَبَحَه ذَبْحاً هَيْمَعاً أَي سَرِيعاً. قال أَبو منصور: هكذا قال الليث: الهَيْمَعُ، بالعين والياء قبل الميم؛ وقال أَبو عبيد: سمعت الأَصمعيّ يوقل الهِمْيَعُ الموْتُ؛ وأَنشد للهذلي:
مِنَ المُرْبَعِينَ ومِنْ آزِلٍ،
إِذا جَنَّه الليْلُ كالنّاحِطِ
إِذا وَرَدُوا مِصْرَهُم عُوجِلُوا،
مِنَ المَوْتِ، بالهِمْيَعِ الذاعِطِ
هكذا روي بكسر الهاء والياء بعد الميم؛ قال أَبو منصور: وهو الصواب، والهَيْمَعُ عند البُصَراء تصحيف.
واهْتُمِعَ لَوْنهُ وامتُقِعَ لونه بمعنى واحد؛ قاله الكسائي وغيره، وقال أَبو زيد: هَمَعَ رأْسَه، فهو مَهْمُوعٌ إِذا شَجَّه.

### Türkçe

**هَمَعَ** gözyaşı, su ve bunların benzerleri **يَهْمَعُ** ve **يَهْمُعُ** (şekillerinde) **هَمْعاً** ve **هَمَعاً** ve **هُمُوعاً** ve **هَمَعَاناً** ve **أَهْمَعَ**: aktı; aynı şekilde çiğ de, ağaç üzerine düştüğü zaman, sonra **تَهَمَّعَ** yani aktı. Rü’be dedi ki:

بادَرَ مِنْ لَيْلٍ وطَلٍّ **أَهْمَعا**،
أَجْوَفَ بهَّى بَهْوَه فاسْتَوْسَعا

Ve o, Sıhâh’ta: “ve çiğ **هَمَعا**” (şeklinde), elifsizdir. Ve gözü **هَمَعَتْ**: gözyaşları aktığı zaman. Lihyânî dedi ki: **هَمِعَتْ**’in bir lehçe olduğunu iddia ettiler. Ve adam **تَهَمَّعَ**: ağladı; ve “ağlar gibi yaptı” denildi. Ve **عين هَمِعةٌ**: durmadan yaşaran (göz); hastalık kalıbı üzere bina edilmiştir; **كَرَمِدَت** (gibi), o hâlde o **رَمِدةٌ**’dir. Ve **سَحاب هَمِعٌ**: **هَطِلٍ** kalıbı üzere, nev’iyle yağmurlu (bulut).

İbn Sîde dedi ki: **الهِمْيَعِ**’e **بالعين** ile iltifat etme; çünkü o **بالغين** iledir. Her ne kadar onu **بالعين** ile bir kavim, **بالعين والغين** ile başka bir kavim rivayet etmiş olsa da. Ve Tehzîb’de: Leys dedi ki: **الهَيْمَعُ** — **بالياء والميم قبل العين** — ani ölümdür. Dedi ki: Ve onu **ذَبْحاً هَيْمَعاً** boğazladı; yani hızlı. Ebû Mansûr dedi ki: Leys böyle dedi: **الهَيْمَعُ** — **بالعين والياء قبل الميم**. Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î’yi **الهِمْيَعُ** ölüm (derken) işittim; ve Huzelî’ye ait olarak okudu:

مِنَ المُرْبَعِينَ ومِنْ آزِلٍ،
إِذا جَنَّه الليْلُ كالنّاحِطِ
إِذا وَرَدُوا مِصْرَهُم عُوجِلُوا،
مِنَ المَوْتِ، **بالهِمْيَعِ** الذاعِطِ

Böylece, hâ’nın kesresiyle ve yâ’nın mîm’den sonra olmasıyla rivayet edildi. Ebû Mansûr dedi ki: Doğru olan budur; ve Basralıların yanında **الهَيْمَعُ** tashîftir.

Ve **اهْتُمِعَ لَوْنهُ** ve **امتُقِعَ لونه** bir tek mânâdadır; bunu Kisâî ve başkaları söyledi. Ebû Zeyd dedi ki: **هَمَعَ** başını; o hâlde o **مَهْمُوعٌ**’dur: onu yardığı zaman.
