# همل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%85%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: همل

الهَمْل، بالتسكين: مصدر قولك هَمَلتْ عينُه تَهْمُل وتَهْمِل هَمْلاً وهُمُولاً وهَمَلاناً. وانْهَمَلتْ: فاضت وسالت. وهَمَلتِ السماءُ هَمْلاً وهَمَلاناً وانْهَمَلَتْ: دام مطرُها مع سكونٍ وضعفٍ، وهَمَل دمعُه، فهو مُنْهَمِل. والهَمَل: السُّدى المتروك ليلاً أَو نهاراً. وما ترك الله الناس هَمَلاً أَي سُدىً بلا ثوابٍ ولا عِقاب، وقيل: لم يتركهم سُدى بلا أَمر ولا نهي ولا بيان لما يحتاجون إِليه، وهَمَلتِ الإِبل تَهْمُل، وبعيرٌ هامِل من إِبل هَوامِل وهُمَّل وهَمَل، وهو اسم الجمع كرائح ورَوَح لأَن فاعلاً ليس مما يكسَّر على فَعَلٍ، وقد أَهْمَلها، ولا يكون ذلك في الغنم. ابن الأَعرابي: إِبِل هَمْلى مُهْمَلة، وإِبِل هَوامِل مُسَيَّبة لا راعي لها، وأَمر مُهْمَل متروك؛ قال:
إِنَّا وجَدْنا طَرَدَ الهَوامِلِ
خيراً من التَّأْنانِ والمَسائلِ
أَراد: إِنَّا وجدنا طَرَدَ الإِبل المُهْملة وسَوْقَها سلاَّ وسَرِقة أَهْون علينا من مسألة الناس والتَّباكي إِليهم. وفي حديث الحوض: فلا يَخْلُص منهم إِلاَّ مثل هَمَل النَّعَم؛ الهَمَل: ضَوالُّ الإِبلِ، واحدها هامِلٌ، أَي أَنَّ الناجي منهم قليل في قلَّة النَّعَم الضالَّة. وفي حديث طهفة: ولنا نَعَم هَمَل أَي مهمَلة لا رِعاءَ لها ولا فيها من يُصلحها ويَهديها فهي كالضَّالة؛ ومنه حديثُ سراقة: أَتيته يوم حُنَين فسأَلته عن الهَمَل. وفي حديث قَطَن بن حارثة: عليهم في الهَمُولة الراعية في كل خمسين ناقةٌ؛ هي التي أُهْمِلت ترعى بأَنفسها، ولا يستعمل فَعولة بمعنى مَفْعولة. وأَهْمَل أَمرَه: لم يُحْكِمْه. والهَمَل، بالتحريك: الإِبلُ بلا راعٍ، مثل النَّفَش، إِلاَّ أَن الهَمَل بالنهار
(* قوله «الا ان الهمل
بالنهار إلخ» مثله في التهذيب، وعبارة الصحاح: الا أن النفش لا يكون الا ليلاً والهمل يكون ليلاً ونهاراً اهـ. ويوافقه ما يأتي للمؤلف بعد). والنَّفَش لا يكون إِلاَّ ليلاً. يقال: إِبِل هَمَل وهامِلة وهُمَّال وهَوامِل، وتركْتها هَمَلاً أَي سُدىً إِذا أَرسلتها ترعى ليلاً بلا راعٍ. وفي المثل: اختلطَ المَرْعيُّ بالهَمَل، والمَرْعيُّ: الذي له راعٍ. وفي الحديث: فسأَلته عن الهَمَل يعني الضَّوالَّ من النَّعَم، واحدها هامِل مثل حارِس وحَرَس وطالب وَطَلَب. وفي الحديث: في الهَمُولة الراعِية كذا من الصدَقة؛ يعني التي قد أُهْمِلت ترعى. والهَمَل أَيضاً: الماء الذي لا مانع له.وأَهْمَلْت الشيء: خلَّيت بينه وبين نفسه. والمُهْمَل من الكلام: خلاف المستعمَل.
والهَمَلُّ: البيت الصغير؛ عن أَبي عمرو؛ وأَنشد لأَبي حبيب الشيباني: دخلتُ عليها في الهَمَلّ، فأَسْمَحَتْ
باَّقْمَرَ، في الحِقْوَيْن، جَأْبٍ مُدَوَّرِ
والأَقْمرُ: الأَبيض. وثوب هَمالِيل: مخرَّق. وكِساءٌ هِمِلٌّ: خَلَق. والهِمِلُّ: الكبير السِّنِّ. والهَمَل: اللِّيف المتنزع، واحدته هَمَلة؛ حكاه أَبو حنيفة.
وهُمَيل وهَمَّال: اسمان. وأَرض هُمَّال بين الناس: قد تَحامَتْها الحُروب فلا يَعْمُرها أَحد. وشيء هُمَّال: رِخْوٌ.
واهْتَمَل الرجلُ إِذا دَمْدَمَ بكلام لا يُفُهم؛ قال الأَزهري: والمعروف بهذا المعنى هَتْمَل، وهو رباعي.

### Türkçe

**الهَمْل**, sükûn ile: “**هَمَلتْ** onun gözü **تَهْمُل** ve **تَهْمِل**” demen gibi, mastardır; **هَمْلاً** ve **هُمُولاً** ve **هَمَلاناً**. Ve **انْهَمَلتْ**: taştı ve aktı. Ve **هَمَلتِ** gök **هَمْلاً** ve **هَمَلاناً** ve **انْهَمَلَتْ**: yağmuru, bir sükûnet ve zayıflık ile devam etti. Ve **هَمَل** onun gözyaşı; artık o **مُنْهَمِل**’dir. Ve **الهَمَل**: gece yahut gündüz bırakılmış başıboş (sürü). “Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı” yani sevapsız ve cezasız başıboş; ve denildi: onları, ihtiyaç duydukları şeye dair bir emir ve nehiy ve beyan olmaksızın başıboş bırakmadı. Ve **هَمَلتِ** develer **تَهْمُل**; ve **هامِل** bir deve, **هَوامِل** ve **هُمَّل** ve **هَمَل** develerindendir; ve o, **رائح** ve **رَوَح** gibi, cem‘ ismidir; çünkü **فاعل** (vezni) **فَعَل** üzerine kırılanlardan değildir. Ve onu **أَهْمَلها**; ve bu, koyunda olmaz. İbnü’l-A‘râbî: **إِبِل هَمْلى**: ihmal edilmiş; ve **إِبِل هَوامِل**: salıverilmiş, ona çoban yok; ve **أَمر مُهْمَل**: terk edilmiş; dedi ki:

إِنَّا وجَدْنا طَرَدَ الهَوامِلِ
خيراً من التَّأْنانِ والمَسائلِ

Murad etti: Biz, ihmal edilmiş develeri kovmayı ve onları sürmeyi, gizlice ve hırsızlıkla, insanlardan istemekten ve onlara ağlayıp sızlamaktan bize daha kolay bulduk. Havuz hadîsinde: “Onlardan ancak, **هَمَل النَّعَم** gibi olan (kadar) kurtulur”; **الهَمَل**: develerin kayıplarıdır; tekili **هامِل**’dir; yani onlardan kurtulan, kayıp hayvanların azlığı gibi azdır. Tohfe hadîsinde: “Bizim **نَعَم هَمَل**’imiz vardır” yani ihmal edilmiş; ona çoban yoktur ve içinde onu ıslah eden ve onu güden yoktur; artık o, kayıp gibi olur; ve ondan Sürâka hadîsi: Huneyn günü ona geldim de ona **الهَمَل** hakkında sordum. Katan b. Hârise hadîsinde: “Onların üzerine, her elli devede, otlayan **الهَمُولة**’de bir deve (vardır)”; o, kendi kendine otlasın diye ihmal edilmiş olandır; ve **فَعولة** “**مَفْعولة**” mânâsında kullanılmaz. Ve **أَهْمَل** onun işini: onu sağlamlaştırmadı. Ve **الهَمَل**, hareke ile: çobansız develerdir; **النَّفَش** gibi; ancak **الهَمَل** gündüzdedir
(* “ancak **الهَمَل** gündüzdedir ilh.” sözü, Tehzîb’deki gibidir; Sıhâh’ın ibaresi: “ancak **النَّفَش** ancak gece olur, **الهَمَل** ise gece ve gündüz olur”dır, son. Ve müellifin bundan sonra getireceği de ona uygundur).
Ve **النَّفَش** ancak gece olur. Denir: **إِبِل هَمَل** ve **هامِلة** ve **هُمَّال** ve **هَوامِل**; ve “Onu **هَمَلاً** bıraktım” yani başıboş; onu geceleyin çobansız otlamaya salıverdiğin zaman. Meselde: “**المَرْعيُّ** **بالهَمَل** ile karıştı”; ve **المَرْعيُّ**: çobanı olan (sürü)dür. Hadîste: “Ona **الهَمَل** hakkında sordum” yani hayvanlardan kayıplar; tekili **هامِل**; **حارِس** ve **حَرَس** ve **طالب** ve **طَلَب** gibi. Hadîste: “Otlayan **الهَمُولة**’de sadakadan şöyle (vardır)”; yani otlasın diye ihmal edilmiş olanı. Ve **الهَمَل** ayrıca: kendisini engelleyen olmayan sudur. Ve “**أَهْمَلْت** şeyi”: onu kendi hâli ile baş başa bıraktım. Ve الكلام’dan **المُهْمَل**: **المستعمَل**’in zıddıdır.

Ve **الهَمَلُّ**: küçük ev; Ebû Amr’dan. Ve Ebû Habîb eş-Şeybânî için inşâd etti:

دخلتُ عليها في الهَمَلّ، فأَسْمَحَتْ
باَّقْمَرَ، في الحِقْوَيْن، جَأْبٍ مُدَوَّرِ

Ve **الأَقْمرُ**: beyazdır. Ve **ثوب هَمالِيل**: yırtık. Ve **كِساءٌ هِمِلٌّ**: eski. Ve **الهِمِلُّ**: yaşı büyük olan. Ve **الهَمَل**: koparılmış lif; tekili **هَمَلة**; Ebû Hanîfe onu rivayet etti.

Ve **هُمَيل** ve **هَمَّال**: iki isimdir. Ve insanlar arasında **أَرض هُمَّال**: savaşlar ondan çekinmiştir de onu kimse imar etmez. Ve **شيء هُمَّال**: yumuşak.

Ve adam **اهْتَمَل** eder; anlaşılmayan bir sözle homurdanıp mırıldandığı zaman; Ezherî dedi ki: Bu mânâ ile bilinen **هَتْمَل**’dir; ve o dörtlüdür.
