# هنا (ه-ن-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Orada

- Harfler: ه - ن - ا
- Kur'an'da: 13 geçiş · 13 ayet · 2 sîga
- 5 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هُنَالِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/siga/%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | هُنَالِكَ | Orada | 9 | 9 | [3:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/3:38.md) |
| [هَاهُنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/siga/%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | هَاهُنَا | Burada | 4 | 4 | [3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/3:154.md) |

## Mücavir kökler — 83 mücavir (110 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Biley taşı
2. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
3. [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Parlatılmış demirdir
4. [نعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Uyuklamak
5. [ضجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yataktır
6. [هزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kırılmış kısalmış sopa demektir
7. [ثبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sebere irin demektir
8. [زلزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zülal yumurtanın akına denir
9. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
10. [زكريا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D8%B1%D9%8A%D8%A7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zekeriya
11. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Boynun üst tarafıdır
12. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
13. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bariz çıkıntı demektir
14. [دوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Devam : Kışın yaprak dökmeyen ağaç, katran ağacı demektir
15. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yol, işaret bulunmayan yer
16. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dar geçit, boğaz demektir
17. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Küçük
18. [سنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sin” dişler demektir
19. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
20. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Huzme” demet demektir
21. [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katın
22. [حمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hümem kömür demektir
23. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ve hibe ettik
24. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevb dış elbise demektir
25. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
26. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
27. [قصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlatırız
28. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örter
29. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Temel demektir
30. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ordu demektir
31. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Badiye çöl demektir
32. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haliy : Boş arı kovanıdır
33. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
34. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
35. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
36. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
37. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
38. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
39. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çeper demektir
40. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zerre toz demektir
41. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
42. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
43. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Veli arka demektir
44. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Okun ön yarısına denir
45. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İyi
46. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
47. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn tepe demektir
48. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fayda eder
49. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
50. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ferv “Ferre”ye bak
51. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
52. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
53. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
54. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
55. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
56. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bes besese dağınık taşlar demektir
57. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
58. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
59. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
60. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86%D8%A7/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هنا |
| Yapı | İsm-i işaret, mekân ve zaman zarfı |
| Özel Durum | Âhirinde elif bulunan gayrimütekemmil işlev sözü |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%85.md), [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md), [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [ثمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yakın mekân ve hâlihazırdaki konumu işaret etme |
| Çekirdek Özet 2 | Zamansal ve mekânsal kırılma anı ile ilahi tezahür noktasını belirleme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir olayın, hükmün veya dönüşümün gerçekleştiği kesin ontolojik ve tarihsel koordinat |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir fiziksel yer zarfı sayılarak Kur'an'daki kritik zaman ve durum işaretlerinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هن | Belirsiz bir şeyi, yakın bir nesneyi veya zaman dilimini ima etme; dikkat çekme | ا | İşaret anlamını uzatarak belirli bir mekânsal veya zamansal konuma yöneltme |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığa veya yöne dikkat çekerek muhatabın algısını uyarma |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Belirlenen noktanın veya anın sınırını çizme ve tayin etme |
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İşaret edilen yön veya zamanın kesin bir başlangıç ve referans noktası kılınması |
| هنا | Kollarını kaldırarak bir noktaya dikkat kesilme ve o odağı süreklilikle sabitleme | Muhatabın dikkatini mevcut mekâna veya yaşanmakta olan özel ana odaklama hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Konuşanın bulunduğu yere veya hemen yanı başındaki yakın mekâna işaret etme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde mekan veya durum işaretinde yer almıştır; Ru'be ve Acâc gibi recez şairleri tarafından belirsiz şeyleri veya mekân parçalarını ifade eden kullanımlarda anılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | İsm-i işaret olarak yakın mekân için هُنَا, uzak mekân için هُنَاكَ ve هُنَالِكَ şeklinde tenbih ve hitap harfleriyle genişletilerek kullanılmıştır |

Kaynak: Lisânü'l-Arab, el-Müfredât, el-Kitâb (Sîbeveyhi).

### Sami etimolojik katman

Arapça هنا biçimi, Sami dillerinde yaygın olarak bulunan tenbih ve işaret tabanlarıyla (Proto-Samice deiktik unsurlar) doğrudan bağlantılıdır. İbranicede dikkat çekme ve işaret işlevi gören הִנֵּה (hinneh: işte, bak, burada) ve Akkadcadaki işaret/zaman bağlaçları (inanna: şimdi) ile akrabadır. Sami dil ailesinin temelinde yer alan *h-n morfolojik unsuru, konuşucunun algı alanındaki bir varlığa dikkat çekmeyi (presentatif / deiktik işlev) sağlar. Arapçada bu çekirdek, sonuna uzatma elifi alarak yakın mekân zarfı olmuş; hitap kâfı ve uzaklık lâmı eklenerek hem uzak mekâna hem de olayların düğümlendiği kritik anlara (zamansal deiksis) işaret eden bir yapıya dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ه tenbih ve هن kinaye kökünden türeyen işaret zarfı | Mekân ve zamanı konuşucunun referans eksenine göre konumlandırır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice hinneh ve Aramice hā / hēn yapıları | Sami dillerinde deiktik dikkat çekme ve mevcudiyet bildirme işlevi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret öğeleri | Konuşucu merkezli mekân tayini yapan temel ses grubu | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisânü'l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| [هنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A3.md) | Anlamlı | Afiyet, kolaylık, sıkıntısız elde edilen şey | Zahmetsiz ve hoşa giden rızık ve durum | Hedef kökle fonetik ve harf varyantı bağı vardır |
| [هان](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D9%86.md) | Anlamlı | Kolaylaşma, hafifleme, değersizleşme | Bir şeyin ağırlığını veya itibarını kaybetmesi | Kur'an'da geçmez |
| نها | Anlamlı | Menetmek, engellemek, son bulmak | Bir eylemin sınırına ulaşıp durdurulması | Kur'an'da geçmez |
| [ناه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A7%D9%87.md) | Anlamlı | Yükselmek, olgunlaşmak, boy atmak | Bir şeyin kemale veya sınıra ermesi | Kur'an'da geçmez |
| [اهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%86.md) | Anlamlı | Eğrilmiş veya boyanmış yün | Dağılmaya hazır lifli doku | Kur'an'da geçmez |
| [انه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D9%87.md) | Anlamlı | İnlemek, nefes çekmek | Acı veya yorgunluktan ötürü ses çıkarma | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هنا | Merkez | Mekân ve an işareti | Konuşucunun bizzat bulunduğu veya zihninde merkez kıldığı nokta | Yakınlık ve kritik an odağı |
| [ثمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Uzak mekân işareti | Konuşucudan uzak veya genel bir yönü işaret eder | Arapçadaki ثَمَّ kelimesiyle karşılanır |
| [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) | Komşu | Mekân zarfı | Belirli bir noktanın işaretinden ziyade olayın geçtiği şartlı mekân | Şart ve fiil cümlesine bağlanır |
| [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Mekân sorusu ve zarfı | Yerin belirlenmesini arayan veya sınırını soran konum | Soru ve şart bildirme |
| [ثمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%85.md) | Zıt | Karşıt mesafe / uzaklık | Yakın olan هَاهُنَا durumunun zıddı olarak uzaktaki ثَمَّ konumunu temsil eder | Yakın-uzak karşıtlığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هنا | Burada, o anda | Yakın mekân ve zamansal kırılma noktası | Kesin |
| Latince | hic, illic | Burada, orada | hic yakın mekânı, illic uzaktaki noktayı tam olarak karşılar | Kesin |
| İngilizce | here, there, at that point | Burada, orada, o esnada | Hem mekânsal hem de dramatik zamansal dönüşümleri ifade eder | Kesin |
| Almanca | hier, da, damals | Burada, orada, o anda | Zamansal dönüm noktası vurgusunu taşır | Kesin |
| Fransızca | ici, là, à ce moment-là | Burada, orada, o noktada | Yer zarfı ve zamansal eşik anlamını yansıtır | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَاهُنَا | Fiziksel yakın mekân | İnsanların içinde bulundukları dünyevi ve somut yere bağlanıp kalmaları (Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md), Mâide [5:24](https://lisan.digital/tr/ayet/5:24.md), Şuarâ [26:146](https://lisan.digital/tr/ayet/26:146.md)) |
| هُنَالِكَ | Zamansal eşik ve dönüm noktası | Bir duanın kabul edildiği veya derin bir kavrayışın doğduğu özel zaman dilimi (Âl-i İmrân [3:38](https://lisan.digital/tr/ayet/3:38.md)) |
| هُنَالِكَ | İlahi imtihan ve arınma anı | Müminlerin şiddetle sarsıldığı ve safların ayrıştığı kriz ânı (Ahzâb [33:11](https://lisan.digital/tr/ayet/33:11.md)) |
| هُنَالِكَ | Nihai velayet ve mutlak hakikat tescili | Bütün sahte güçlerin silindiği ve egemenliğin yalnızca Allah'a ait olduğunun anlaşıldığı an (Kehf [18:44](https://lisan.digital/tr/ayet/18:44.md)) |
| هُنَالِكَ | Hakikatin inkar edilemez biçimde tescili ve hüsran | Azabın veya yenilginin gelip çattığı telafisiz son nokta (A'râf [7:119](https://lisan.digital/tr/ayet/7:119.md), Mü'min [40:85](https://lisan.digital/tr/ayet/40:85.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi velayet ve tecelli ânı | Kehf [18:44](https://lisan.digital/tr/ayet/18:44.md) ve Mü'min [40:85](https://lisan.digital/tr/ayet/40:85.md) bağlamında imanın makbuliyet sınırı ve mutlak hâkimiyet | Hükmün kesinleştiği ontolojik eşik |
| Fıkıh | Mekân ve niyet tayini | İbadetlerin ve akitlerin ifa edildiği yerin meclis zarfı olarak tespiti | Hukuki tasarrufun gerçekleştiği mahal |
| Tefsir | İsm-i işaretin zaman zarfına dönüşümü | هُنَالِكَ lafzının sadece yer değil, o anda ve o şartlar altında manasına gelişi | Olay örgüsündeki dramatik kırılma |
| Hadis | Dua ve tefekkür anları | Belirli ibadet veya kriz vakitlerinde hâlin tespit edilmesi | Hadisenin vuku bulduğu koordinat |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve imtihan dönüm noktası | Tecelli koordinatı | Sınanmanın ve ilahi yardımın kesiştiği anı sabitleme | Kriz anında kulun yönelişinin kabul gördüğü eşik | Kesin |
| İlmi | Gözlem ve deney mahalli | Referans noktası | Verinin kaydedildiği kesin uzay-zaman çerçevesi | Olayın gerçekleştiği yer ve zaman parametresi | Güçlü |
| Siyasi | Mücadele ve hâkimiyet alanı | Otorite tescili | İktidarın sahteliğinin ortaya çıktığı kriz merkezi | Hak ile batılın çatışıp nihai karara bağlandığı odak | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve güven sarhoşluğu | Konfor alanı | İnsanın içinde bulunduğu refah zeminine çakılıp kalması | Dünyevi güvenliğin mutlaklaştırıldığı yer | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Uzay-zaman tekilliği ve başlangıç koordinatı | Bir olayın meydana geldiği dört boyutlu uzay-zaman sürekliliğindeki kesin kesişim noktası $(x, y, z, t)$ | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tarihsel kırılma ve paradigma değişimi ânı | Toplumların veya bireylerin geri dönüşü olmayan bir evreye girdikleri sosyolojik eşik noktası | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece sıradan bir işaret zamiri veya alelade bir yer zarfı sayılarak orada veya burada şeklinde mekanikleştirilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da özellikle هُنَالِكَ formunun derin zamansal kırılmaları, duaların miracını ve hakikatin kaçınılmaz zafer anlarını bildiren ilahi bir eşik zarfı olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zekeriya aleyhisselamın duasındaki veya Hendek savaşındaki gibi kritik varoluşsal anların vahametinin ve ilahi müdahale ânının sıradan bir mekân tasvirine indirgenmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin olayları sadece bir kronoloji olarak değil, anlamın ve ilahi iradenin yoğunlaştığı kritik dönüm noktaları üzerinden anlattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İmtihanların zirveye ulaştığı sahnelerde (Ahzâb [33:11](https://lisan.digital/tr/ayet/33:11.md)), duaların derinleştiği anlarda (Âl-i İmrân [3:38](https://lisan.digital/tr/ayet/3:38.md)) ve dünyevi aldanışın sorgulandığı uyarılarda (Mâide [5:24](https://lisan.digital/tr/ayet/5:24.md), Şuarâ [26:146](https://lisan.digital/tr/ayet/26:146.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki yer ve zaman ifadelerinin nötr birer dekor olmadığını; aksine her işaretin tevhidi bir tescil ve ahlaki bir seçim ânı kurduğunu fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Konuşanın yakınında bulunan belirli bir fiziksel mekâna elle veya bakışla işaret etme.
- Soyut anlam: Tarihsel ve varoluşsal bir sürecin en kritik noktasına, dönüm anına ve ilahi hükmün belirdiği eşiğe dikkat çekme.
- Sistematik karşılık: Olay örgüsünde şartların olgunlaştığı, imtihanın şiddetlendiği veya duanın kabulle mühürlendiği kesin uzay-zaman düğümü.
- LaTeX modeli: $$P_0 = (S_0, T_0) \implies \Delta \Psi(P_0) \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $P_0$ sembolü işaret edilen kesin uzay-zaman koordinatını temsil eder; $S_0$ mekânsal konumu, $T_0$ ise olayın düğümlendiği kritik anı gösterir. $\Psi$ sistemin veya bilincin durum fonksiyonudur; $\Delta \Psi(P_0)$ ise bu referans noktasında meydana gelen niteliksel dönüşümü ve ilahi müdahaleyle oluşan kırılmayı ifade eder.

## Geçtiği ayetler (13 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86%D8%A7/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/3:38.md) — هُنَالِكَ

هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ

Meal (IK): Orada Zekeriyya Rabbına dua etti: Rabbım; bana katından temiz bir şey bahşet. Muhakkak Sen duayı işitensin.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/3:154.md) — هَاهُنَا

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Maide 5:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/5:24.md) — هَاهُنَا

قَالُوا يَامُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ

Meal (IK): Demişlerdi ki: Ey Musa; onalr orada oldukça, ebediyyen oraya girmeyiz. Git, sen ve Rabbın savaşın. Biz, burada oturanlardanız.

### [Araf 7:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/7:119.md) — هُنَالِكَ

فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ

Meal (IK): İşte orada yenildiler, hor ve hakir geri döndüler.

### [Yunus 10:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/10:30.md) — هُنَالِكَ

هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): İşte orada herkes önceden yapmış olduğunu bilir. Gerçek mevlaları olan Allah’a döndürülürler. Uydurdukları şeyler ise kendilerinden kaybolup gider.

### [Kehf 18:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/18:44.md) — هُنَالِكَ

هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا

Meal (IK): İşte burada velayet, yalnız hak olan Allah’ındır. Mükafatlandırma bakımından da hayırlı olan, neticelendirme bakımından da hayırlı olan O’dur.

### [Furkan 25:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/25:13.md) — هُنَالِكَ

وَإِذَا أُلْقُوا مِنْهَا مَكَانًا ضَيِّقًا مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا

Meal (IK): Elleri boyunlarına bağlı olarak onun en dar bir yerine atıldıkları zaman orada yok olup gitmeyi isterler.

### [Şuara 26:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/26:146.md) — هَاهُنَا

أَتُتْرَكُونَ فِي مَا هَاهُنَا آمِنِينَ

Meal (IK): Burada emniyet içinde bırakılır mısınız?

### [Ahzab 33:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/33:11.md) — هُنَالِكَ

هُنَالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزَالًا شَدِيدًا

Meal (IK): İşte orada mü’minler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntıyla sarsılmışlardı.

### [Sad 38:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/38:11.md) — هُنَالِكَ

جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ

Meal (IK): Onlar, burada derme çatma gruplardan olma bozguna uğratılmış bir ordudur.

### [Mü'min 40:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/40:78.md) — هُنَالِكَ

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْمُبْطِلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini anlatmadık. Allah’ın izni olmadan hiç bir peygamber herhangi bir ayeti kendiliğinden getiremez. Allah’ın emri geldiği vakit de iş, gerçekten biter. İşte o zaman, batıl işleyenler hüsranda kalırlar.

### [Mü'min 40:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/40:85.md) — هُنَالِكَ

فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبَادِهِ وَخَسِرَ هُنَالِكَ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Ama baskınımızı görüp de öylece inanmaları kendilerine fayda vermedi. Bu; Allah’ın kulları hakkında öteden beri cari olan sünnetidir. Ve işte kafirler burada hüsrana uğramışlardır.

### [Hakka 69:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/ayet/69:35.md) — هَاهُنَا

فَلَيْسَ لَهُ الْيَوْمَ هَاهُنَا حَمِيمٌ

Meal (IK): Onun için bugün burada kendisine bir acıyan yoktur.

## Sözlükler (5)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

هُنا وهَهُنا للتقريب إذا أشرت إلى مكانٍ. وهُناكَ وهُنالِكَ للتبعيد، واللام زائدةٌ، والكاف للخطاب وفيها دليلٌ على التبعيد. تفتح للمذكّر وتكسر للمؤنث. قال الفراء: يقال: اجلسْ هَهُنا قريباً، وتَنَحَّ هَهُنا أي تباعدْ. وهَهُنا أيضاً: اللهو واللعب. وأنشد الأصمعيّ لامرئ القيس:
وحديثُ الرَكْبِ يومَ هُناوحديثٌ مَّا على قِصَرِ
وهَنَّا بالفتح والتشديد معناه هَهُنا. وهُنَّاكَ، أي هُناكَ. ومنه قولهم: يجمَّعوا من هَنَّا ومن هَنَّا، أي من هَهُنا ومن هَهُنا. وقول القائل:
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ
يقول ليس ذا موضع حنين وقولُ الراعي:
نعَمْ لاتَ هَنَّا إنَّ قلبَكَ مِتْيَحُ
يقول: ليس الأمر حيث ذهبتَ. ويقال في النداء خاصَّةً: يا هَناهُ.

##### Türkçe

**هُنا** ve **هَهُنا**, bir yere işaret ettiğin zaman yaklaştırma içindir. **هُناكَ** ve **هُنالِكَ** uzaklaştırma içindir; **اللام** زائدedir, **الكاف** hitap içindir ve onda uzaklaştırmaya delil vardır. Müzekker için fetha ile, müennes için kesra ile okunur. el-Ferrâ dedi: “**اجلسْ هَهُنا**” (buraya yakın otur) denir; ve “**تَنَحَّ هَهُنا**” yani “uzaklaş” (denir). **وهَهُنا** ayrıca: eğlence ve oyundur. el-Asma‘î, İmru’ul-Kays’tan şu beyti okudu:
وحديثُ الرَكْبِ يومَ **هُنا**وحديثٌ مَّا على قِصَرِ

**وهَنَّا** fetha ile ve şeddeli olarak, manası **هَهُنا**’dır. **وهُنَّاكَ**; yani **هُناكَ**. Bundan onların sözü: “**يجمَّعوا من هَنَّا ومن هَنَّا**”, yani **من هَهُنا ومن هَهُنا** (buradan ve buradan) (demektir). Ve söyleyenin sözü:
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِ
“Bu, inleme yeri değildir” der. Ve er-Râ‘î’nin sözü:
نعَمْ لاتَ **هَنَّا** إنَّ قلبَكَ مِتْيَحُ
“İş, senin gittiğin yerde değildir” der. Ve özellikle nida’da denir: **يا هَناهُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والنون
هنأ ، نهى ، ناه ، وهن ، نهأ ، هان ، هنا ، أنه ، أهن .
هنأ : قال أبو زيد يقال في الهمزة : هَنَأتُ البعيرَ أهنَؤُه هَنْأً ، إذا طَلَيْتَه بالهِنَاء ، وهو القَطِران .
قال : وتقول هَنأَني الطَّعامُ ، وهو يَهْنَؤُني هِنْأً وهَنْأً ويَهْنِئُني .
الحرانيّ عن ابن السكيت : يقال : هَنَأَكَ الله ومَرأَك ، وقد هَنأَني الطَّعامُ ومَرَأَني بغير ألف ، إذا أَتْبعوه هنَأَني ، فإِذا أفردُوه قالوا : أَمْرَأَني .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : العربُ تقول لِيَهْنِئْك الفارسُ ، بجَزْم الهمزة ، وليَهْنِيك الفارسُ بياءٍ ساكنة ، ولا يجوز لِيَهْنِك ، كما تقول العامة .
وقال الفرَّاء : يقال : إنما سُمّيت هانِئاً لتهنَأَ ولِتَهْنِىء ، أي لتُعطِيَ : لغتان ، والاسم الهِنْءُ ، وهو العطاء .
وقال الزَّجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَّرِيئاً ) ( النِّساء : 4 ) يقال : هنأَني الطعامُ ومَرَأَني .
قال : وقال بعضهم : يقال مع هنأَني : مَرَأَني ، فإذا لم تَذْكُر هنأني قلتَ : أَمْرَأَني .
أبو عبيد عن الأمويّ : هنَأْتُ الرجلَ : أعطيتُه .
وقال غيره : هنأتُ القَوْمَ ، إذا عُلْتَهم وكَفَيْتَهم وأعطيتهم ، يقال : هنأَهم شَهْرَيْن يَهنَؤُهم ، إذا عالهم ، ومنه المَثَل : إنما سُمِّيت هانئاً لِتَهنَأَ ، أي لتَعُول وتكفي ، يُضرَب لمن عُرِف بالإحسان ، فيقال له : اجْرِ على عادَتِك ولا تقْطَعْها .
وقال الكسائيّ : لِتَهْنِىء بالكسر ، ويقال : استهنَأَ فلانٌ بني فلان ، فلم يَهْنِئوه ، أي سأَلهم فلم يُعْطوه ، وقال عروة بن الوَرْد :
ومُسْتَهْنِىءٍ زَيدٌ أبوهُ فلم أَجِدْ
له مَدْفَعاً فاقْنَيْ حَياءكِ واصبِري
وقال ابن شميل يقال : ما هَنِىءَ لي هذا الطعامُ ، أي ما استهنَأْتُه ، وهَنِئَت الإبلُ مِن نَبْت الأرض ، أي شَبِعَتْ ، وأكلْنا من هذا الطعام حتى هَنِئْنا منه ، أي شَبِعنا . ويقال : هنَأَنِي خيرُ فلانٍ أي كان هنيئاً بغير تَبِعة ولا مَشَقّة ، وقد هنأَنا الله الطعامَ ، وكان طعاماً استَهْنَأَناه ، أي استَمْرَأْناه .
وقال أبو زيد : هَنِئَت الماشيةُ تهَنأْ هَنْأً ، إذا أَصابت حَظّاً من البَقْل من غير أن تَشبَع منه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : يقال في الدعاء للرجل : هَنِئْتَ ولا تَنْكَهْ ، أي أصبتَ خيراً ولا أصابَك الضَّرُّ ، يدعو له .
وقال أبو الهيثم : معنى قوله : هَنِئْتَ ، يريد ظَفِرْتَ ، على الدعاء له .
وقال الليث : هَنُؤَ الطعامُ يَهْنُؤُ هناءَةً ، ولغةٌ أخرى هَنِيَ يَهْنا ، بلا همز .
وقال ابن السكيت : يقال هذا مُهَنَّأٌ ، قد جاء بالهمز : اسم رَجُل .
وقال أَبو عبيد : من أَمثالهم في المبالغة وترك التقصير قولُهم : ليس الهِناءُ بالدَّسّ ، الدَّسُّ أن يَطلِيَ الطَّالي مَساعِرَ البعير ، وهي المواضعُ التي يُسْرِع إليها الجَرَبُ من الآباط والأرفاغ وأمِّ القِرْدان ونحوها . فيقال : دُسَّ البعيرُ فهو مَدْسُوس ، إذا
طُليَت هذه المواضعُ منه ، ومنه قول ذي الرمة :
قَرِيعُ هجانٍ دُسَّ منه المَسَاعِرُ
فإذا عُمَّ جسدُ البعير كله بالهِناء فذلك التَّدجِيل ، يُضرَب مثلاً للذي لا يُبالِغ في إحكام الأمور ولا يَستوثِق منها ، ويَرضَى باليسير منها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تهنَّأَ فلانٌ ، إذا كَثُر عَطاؤُه ، مأخوذٌ من الهِنْء ، وهو العطاء الكثير .
وقال ابن شميل : قال الخليل في قول الأعشى :
لا تَهَنَّا ذِكرَى جُبَيْرةَ أَمَّنْ
جاء منها بطائفِ الأهوال
قال : يقول : لا تُجَمْجِمُ عن ذِكرها ، لأنه يقول : قد فعلتُ وهنَيْتُ ، فتُجَمْجِم عن شيء ، فهو من هنَيْتُ ، وليس بأَمْر ، ولو كان أَمراً كان جَزْماً ، ولكنه خبر . يقول : أَنت لا تَهْنَا ذِكْرَها .
قلتُ : وقال غيرُ الخليل في قولهم : ( لاتَ هنَّا ) : ( لاتَ ) حرف ، و ( هنَّا ) كلمة أُخرى . وأَنشد الأصمعيّ :
لات هَنَّا ذِكرَى جُبَيْرة
البيت ، يقول : ليس جُبيرةُ حيثُ ذهبْتَ ، ايأَسْ منها ، ليس هذا بموضع ذِكرها .
قال : وقولُه :
. . . . أَمَّنْ
جاء منها بطائفِ الأهوالِ
يَستفهم ، يقول : مَن الذي دَلَّ خيالها علينا ؟ وقال الراعي :
نعمْ لاتَ هَنَّا إنَّ قلْبَك مِتْيَحُ
يقول : ليس الأمرُ حيث ذهبتَ ، إنما قلبُك مِتيحٌ في غير ضَيعة .
وقال أبو عبيد : من أَمثال العرب : ( حَنَّتْ ولاتَ هَنَّت ) ، وأَنَّى لك مقروع .
قال : يُضرَب مَثَلاً لمن يُتهَم في حديثه ولا يُصدَّق ، قاله مازن بنُ مالك بن عمرو ابن تميم لابنة أخيه الهَيْجُمانة بنت العَنْبر بن عَمْرِو بن تميم حين قالت لأبيها : إنّ عبد شمس بن سعد بن زيد مَناةَ يريد أن يُغِير عليهم فاتهمها مازِن ، لأنّ عبدَ شمسٍ كان يَهْوَاها وتهْوَاه ، يقال هذه المقالة ، وقوله : عَنَّت أي حَنَّت إلى عبد شمس ونزَعَتْ إليه وقوله : ولاتَ هَنَّتْ : أي ليس الأمرُ حيثُ ذهبَتْ .
وقال شمر : سمعتُ ابنَ الأعرابيّ يقول في قول مازِن : حَنَّت ولاتَ هَنَّتْ ، يقول : حَنّت إلى عاشقها ، وليس أوانَ حَنين ، وإنما هُوَ وَلاَ ، والهاءُ صلة جُعِلْت تاءً ، ولو وقَفتَ عليها لقلتَ : لاَهْ في القياس ، ولكن يَقِفون عليها بالتاء .
قال ابن الأعرابيّ : وسأَلْتُ الكسائيّ : كيف تَقِف على بنت ؟ ، فقال بالتاء اتّباعاً للكتاب ، وهي في الأصل هاء .
قلت : والهاء في قوله : هَنَّتْ كانت هاءَ الوَقْفة ، ثم صُيِّرتْ تاءً ليُزاوِجُوا به حَنّت . والأصل هَنَّا ، ثم قيل في الوقف : هَنّه للوقف ، ثم صُيِّرتْ تاءً .
هنا هاهنا : أبو عُبَيد عن أبي زيد ، يقال : اجلِس هَهنا أي قريباً ، وتَنحَّ ها هنا ، أي ابعدْ قليلاً .
قال : وهَهَنَّا أيضاً ، تقولُ قيسٌ وتميم .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء قال : من أمثالهم : ( هَنَّا وهَنَّا عن جِمالِ وَعَوْعَهْ ) كما تقول : كلُّ شيء ولا وَجَعُ الرأس ، وكل شيء ولا سَيْفُ فَراشَة .
وقال غيره : معنى هذا الكلام : إذا سَلِمْتُ وسَلِم فلانٌ لم أكتَرِثْ لغيره .
والعَرَبُ تقول : إذا أرادت البُعْدَ : هَنّا وها هَنَّا وهَنَّاك وها هَنَّاكَ ، وإذا أرادت القُربَ قالتْ : هُنَا وهَهنا ، ونقول للحبيب : هَهُنا وهُنَا ، أي تَقرَّب ، وادْنُ ، وفي ضدِّه للبَغيض ها هَنَّا وَهَنَّا ، أي تَنحَّ بعيداً ، وقال الحُطيئة :
فَها هَنَّا اقعُدِي عني بعيداً
أراحَ الله منكِ العالَمِينا
يخاطب أمَّه ويهجوها .
وقال ذو الرمة يصف فلاةً بعيدة الأطراف :
هَنَّا وهَنَّا ومن هَنَّا لهنّ بها
ذات الشمائلِ والإيمان هَيْنُومُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : هُنَا : اللَّهْو ، وهو مَعرِفة ، وأنشد :
وحديثِ الرَّكب يومَ هُنَا
وحديثٌ ما على قِصَرِه
وقال غيره : هُنَا : موضع بعَيْنه في هذا البيت . ومن العَرَب من يقول في قوله : يومَ هُنَا إنه كقولك : يومَ الأوَّل ، رواه ابن شميل عن أبي الخطَّاب .
ورُوِي عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الهُنَا النَسَب الدَّقيق الخسيس ، وأنشد :
حاشَا لَفَرْعَيْكِ من هُنَا وهُنَا
حَاشَ لأعراقِك التي تَشِجُ
وقول الأعشى :
يا ليتَ شِعرِي هلْ أعُودَنَّ ناشئاً
مِثلي زُمَيْنَ هَنَا بُبرْقَةِ أَنقَدَا
أراد زُمَيْن أنا ، فقَلَب الهمزة هاءً ، تقول العرب : هَنَا وهَنْتَ ، بمعنى أَنَا وأَنْتَ .
وقال أبو زيد : تقول العرب : يا هَنَا هلُمَّ ويا هَنَانِ هَلُمَّا ويا هَنُون هَلُمَّ ، ويقال للرجل أيضاً يا هَناةُ هَلُمَّ ، ويا هَنَانِ هَلُمَّ ، وللمرأة يا هَنَتَا هَلُمَّ ، وفي الوقف يا هَنَتَاه ، ويا هَنَاه ، وتُلْقَى الهاءُ في الإدراج ، وعامةُ قيس تقول : يا هنَاتُ هَلُمَّ .
وقال أبو الصقر يقال : يا هناه هَلُمَّ ويا هنَان هَلُمَّا ، ويا هَنُون هلُمُّوا ، ويا هنَتَاه هَلُمَّى ويا هَنَتَان هَلُمَّا ، ويا هنَاتُ هَلْمُمْنَ . وهذا في لغة تميم .
قال ابن الأنباريّ في كتاب ( التأنيث والتذكير ) : إذا نادَيتَ مذكَّراً بغير التصريح باسمه قلتَ : يا هَنُ أَقْبِل ، وللرَّجُلَين : يا هنَان أَقْبِلاَ ، وللرِّجال : يا هَنون أَقْبِلوا ، وللمرأة : يا هنَةُ أَقبِلِي ، وللمرأَتَيْن يا هنَتان ، وللنِّسوة يا هنَات .
قال : ومنهم من يزيد الألفَ والهاءَ ، فيقول للرجل : يا هناهُ أَقْبِل ، يا هناهِ أقبِلْ ، بضمُّ الهاء وخَفْضِها ، حكاهما
الفرَّاء ، فمن ضَمَّ الهاء قدَّر أنها آخر الاسم ، ومن كَسَرها قال : كَسرْتُها لاجتماع الساكنين ، ويقال في الاثنين على هذا المذهب : يا هنَانِيِه أَقْبِلا وإن شئتَ قلتَ يا هنَانَاه أَقْبِلا .
قال الفرَّاء : كسرُ النون وإتباعُها للياء أكثر ، ويقال في الجمع على هذا : يا هَنَوْناه أَقْبِلوا .
قال : ومن قال للمذكَّر : يا هَناهُ ويا هَناهِ ، قال للأنثى : يا هنَتَاهُ أَقْبلي ، ويا هنَتَاه ، وللاثنتين : يا هنَتَانِيهِ ويا هنَتَانَاهُ أَقْبِلا ، وللجَميع من النِّساء : يا هنَاتَاه ، وأنشد :
وقد رابَني قولُها : يا هنا
ةُ وَيْحَكَ ألْحَقْتَ شَرَّا بِشَرِّ
وإذا أَضفتَ إلى نفسك قلت : يا هَنِي أَقْبِلْ ، وإن شئتَ يا هَنَ أَقْبِل ، وإن شئت يا هَنُ أَقْبِل ، وتقول : يا هَنَى أَقْبِلا ، وللجميع يا هَنِيَّ أَقْبِلوا ، فتَفْتَحُ النون في التثنية ، وتكسِرُها في الجمع .
نهى نهأ : قال أبو عبيد عن الكسائيّ : النَّهِيءُ على مِثالِ فَعِيل : النِّيُّ ، وقد نهِىءَ نُهْوَءةً على فُعولةِ ونَهاءَةً ممدود على فَعالة ، وهو بيِّن النُّهوء ، مهموزٌ ممدود ، وبيِّن النَّيُوء مثل النُيُوع .
قال : وأنْهأْت اللَّحْمَ وأَنَأْتُه ، إذا لم تُنْضِجْه .
أبو زيد : أنْهأْتُه فهو مُنْهَأٌ ومُنَأٌ وقد ناءَ اللحمُ يَنِيءُ نَيْأً . وتقول : نَهِىءٌ يَنْهأُ نَهْأَ ونَهاءةً ونُهُوءَةً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الناهي : الشَّبْعان والرَّيَّان .
وقال غيره : شَرِب حتى نَهِيَ ونَهَّى .
وقال الليث : النَّهْي : ضدّ الأمر . تقول : نهيتُه ، وفي لغة نَهوْته .
قال : والنِّهاية كالغاية حيث ينتهي إليه الشيءُ ، وهو النِّهاء ممدود .
قال : والنِّهاية : طرف العِرَان الذي في أنْف البعير .
قال أبو سَعيد : النِّهاية : الخَشَبة التي يُحمَل بها الأحمالُ .
قال : وسألت الأعرابَ عن الخَشَبة التي تُدعَى بالفارسيَّة : باهو ، فقالوا : النِّهايتان والعاضِدَتان والحامِلَتان .
قال اللحيانيّ : النَّهيَة العَقْل ، وكذلك النُّهى جمع نُهْيَة .
ونُهية كلِّ شيء : غايته ، ورجل نَهٍ ونَهِيُّ من قوم نَهِين وأَنْهياء ، ولقد نَهُوَ ما شاء ، كلُّ ذلك من العقل ، وسمي العقل نهية لأنه يُنتَهى إلى ما أَمَرَ به ، ولا يُعْدَى أمرَه .
وقال النضر : النَّهِيَّة : الناقة التي تناهت شحماً وسِمَناً ، وجَمَلٌ نَهيٌّ .
وقال الأصمعيّ : جَزُورٌ نَهِيّةٌ ، أي سمينة .
وحكي عن أعرابيّ أنه قال : للخَبزُ أحبُّ إلى من جَزورٍ نَهِيَّة ، في غَداةٍ عَرِيَّة .
ابن شميل : استَنْهَيْتُ فلاناً عن نفسه فأَبى أن ينتهي عن مساءتي ، واستنهيت فلاناً من فلان أقُولُ للناس : أغنُوه فإنه قد ظَلَمني وإنّي أستَنهي منه فأنهوه ، واعذرُوني منه
وقداستنهيت فلاناً من فلان ، إذا قلت له : انهَهُ عني .
والنِّهْي : الغدير حيثُ يتحير السيل في الغدِير فيوسِّع ، والجميع النِّهاء . وبعض العَرَب يقول : نِهْيٌ ، وبعض يقول : تَنْهِيية ، وجمعها التَّناهي .
وقال أبو عمرو : التناهي حيث ينتهي الماء ، واحدتها تنهية .
وقال الليث : قال أبو الدُّقَيْش : نِهاءُ النهار : ارتفاعه قِرابَ نصفِ النهار .
ويقال : ما تنهاه عنا ناهية ، أي ماتكُفُّه عنا كافة ، والإنهاء : الإبلاغ ، وتقول : أنهيتُ إليه السهمَ ، أي أوصلتُه إليه ، وأنهيتُ إليه الكتابَ والرسالةَ .
أبو عبيد عن أبي زيد : هذا رجل نَهْيُكَ مِن رجل ، وناهِيكَ من رجل ، أي كافيك من رجل .
وقال اللحيانيّ : بلغت مَنهَى فلانٍ ومَنهاتَه ، ومُنهاه ومُنهاته .
شمر عن أبي عدنان عن الكلابيّ ، يقول الرجل للرجل إذا وَلِيتَ ولاية فانْهِ ، أي كُفَّ عن القبيح .
قال : وانْهِ بمعنى انْتَهِ . قاله بكسر الهاء وإذا وقف قال فانْهِهْ أي كُفَّ .
وقال ابن السكيت : النَّهاة : الوَدَعة ، وجمعها نَهاً . وبعضهم يقول النهاءُ ممدود .
وقال ابن دريد : النَّهاء ممدود ، وقال ابن دريد : النَّهاءُ : القوارير ، لا أعرفُ لها واحداً من لفظها .
وفلان يركب المناهِي ، أي يأتي ما نُهي عنه .
هون هين : قال الليث : الهَوْن : مصدرُ الهيِّن في معنى السكينة والوقار ، تقول : هو يمشي هَوْناً ، وجاء عن عليّ ج أَحْببْ حبيبَك هوناً ما وتقول : تكلَّمْ على هِينَتِك ، ورجل هَيِّن لَيِّن وهَيْنٌ لَيْنٌ .
والهَوْن : هَوَان الشيء الحقير الهيِّن الذي لا كَرامةَ له . وتقول : أهنتُ فلاناً وتهاوَنت به واستهنتُ به .
وقال شمر : الهَوْنُ : الرِّفق والدَّعة والهِينة ، قاله في تفسير حديث عليّ ، قال : يقول : لا تفرط في حُبِّه ولا بغضه .
وقال ابن شميل : يقال : أَخَدَ أمره بالهُونَى ، ثأنيثُ الأهْوَن ، وأخذ فيه بالهُوَيْنى ، وإنك لتعمد للهويني من أَمرك ، أي لأَهْوَنه ، وإنه ليأخذ في أمره بالهُون ، أي الأهون .
قال : وقال بعضهم : الهَوْن والهُون واحد
وقال الآخرون : الهُون : الهوان ، والهَون : الرِّفق . وأنشد :
مَررْتُ على الوَرِيقَةِ ذات يوم
تهادى في رداء المِرْطِ هَوْنا
وقال امرؤ القيس :
تميلُ عليه هَوْنةً غير مِعْطالِ
قال : هَونة : ضعيفة من خِلقتها ، لا تكون غليظة كأنها رجل .
وروى غيرُه : هُونة ، أي مُطاوِعة .
وقال جَنْدَل :
داوَيتُهمْ مِن زمنٍ إلى زَمنْ
دواءَ بُقْيَا بالرُّقى وبالهُوَنْ
وبالهويْنَا ذائِباً فلمْ أُوَنْ
بالهُوَن : يريد بالتسكين وبالصلح .
وقال ابن الأعرابيّ يقال : هيِّنٌ بيِّنُ الهُون .
وقال ابن شميل : إنه ليهُون عليَّ هَوْناً وهواناً .
قال : والهُون : الهَوان : والشِّدَّة . أصابه هُونٌ شديد ، أي شدّة ومَضَرّة وعَوَز .
وقالت خنساء :
تُهِينُ النُّفوسَ وهُونُ النُّفوس
تريد إهانة النفوس .
وقال الفرَّاء في قول الله : ( أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ ) ( النّحل : 59 ) .
قال : الهُون في لغة قريش : الهَوان .
قال : وبعضُ بني تميم يَجعَل الهُونَ مصدراً للشيء الهيِّن .
قال : وقال الكسائيّ : سمعتُ العرب تقول : إن كنت لقليل هُون المَؤُونة مُذُ اليوم ، وقد سمعتُ الهَوانَ في مثل هذا المعنى . قال رجل من العرب لبعيرٍ له : مابِه بأس غيرُ هَوانِه ، يقول : إنه خفيف الثَّمن .
وإذا قالت العرب : أَقبلَ يمشي على هَوْنِه ، لم يقولوه إلاَّ بالفَتْح ، قال الله جلّ وعزّ : ( الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الاَرْضِ هَوْناً ) ( الفُرقان : 63 ) .
قال الفرَّاء : حدَّثني شَرِيك عن جابر الجُعْفيّ عن عكرمة ومجاهد قالا : بالسَّكينة والوَقار .
وقال ابن الأعرابيّ : العرب تَمدَح بالهَيْن اللَّيْن وتَذُمّ بالهيِّن الليِّن .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( المسلمون هَيْنُون لَيْنُون ) ، جعلَه مدحاً لهم .
أنه : أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ : رجلٌ نافِسٌ ونفِيسٌ وآنِهٌ وحاسدٌ ، بمعنى واحد .
قال الأزهريّ : هو من أَنَه يأْنِه وأَنحَ يأْنِحُ أَنِيهاً وأَنِيحاً .
نوه : وقال الليث : نُهْتُ بالشيء ونَوَّهْتُ به : إذا رَفَعْتَ بذكْره .
قال : والهَامَةُ إذا صرخت فرفعتْ رأسها .
يقال : ناهَتْ نَوْهاً ، وأنشد لرؤبة :
على إكامِ النّائحاتِ النُّوَّهِ
إذا رفعْتَ الصوتَ فدعوتَ إنساناً ، قلت : نوّهتُ .
وفي حديث عمرَ : أنا أوّلُ من نَوَّه بالعرب .
قال شمر : يقال : نوَّه فلانٌ بفلانٍ ، ونَوَّه باسمه ، إذا رَفَعه وطَيَّرَ به وقَوَّاه .
والنَّوْهَةُ : قوّة البَدَن .
قال : وقال ابن الأعرابي : التّمر واللبن تَنُوهُ النفسُ عنهما ، أي تَقوى عليهما .
وقال الفرّاء : أعطِني ما يَنُوهُنِي أي ما يَسُدّ خَصاصَتي ، وإنها لتأكل وما يَنُوهُها ، أي لا يَنْجَع فيها .
وقال ابن شميل : ناهَ البقَلُ الدَّوابَّ يَنُوهُها ، أي مَجَدَها ، وهو دُونَ الشِّبَع ،
وليس النَّوْه إلاّ في أوّل النَّبْت ، فَأَمَّا المَجْدُ فَفي كُلَ .
ونوَّهْتُ باسمِه ، إذا دعوْتَه
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : قال أعرابيٌّ : إذا أكلْنا التَّمْرَ وشَرِبْنا الماء ناهَتْ أنفُسُنا عن اللحم تَنُوه نَوْهاً ، أي تركتْه النفسُ وأَبَتْه . وأَنشد :
يَنهُون عن أَكلِ وشربِ مثله
قال : وهذا مقلوبٌ وإلاّ فلا يجوز .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المُهْوَأَنُّ : المكان البعيد .
وقال شمر : يقال مُهَوَأَنّ ومُهَوَئِنّ ، وأنشد :
من مُهْوَأَنَّ بالدَّبَا مدبوش
ويقال : إنه لَهَوْنٌ من الخيل ، والأنثى هَوْنة إذا كان مِطواعاً سَلِساً .
وهن : قال الليث : الوَهْن : الضَّعْف في العمل والأمْر ، وكذلك في العَظْم ونحوه . وقد وَهَنَ العَظْمُ يَهِن وَهْناً وأَوْهَنَه يُوْهِنُه ، ورجلٌ واهِنٌ في الأمر والعَمَل ومَوْهُون في العَظْم والبَدَن . والوَهَن لغةٌ فيه . وأنشد :
وما إنْ بعظْمٍ لهُ من وَهَنْ
والوَهِين بلُغة أهل مضر : رجلٌ يكونُ مع الأجير في العمل يحثّه على العمل . وقيل في قول الله جلّ وعزّ : ( الإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً ) ( لقمَان : 14 ) أي حملتْه ضعفاً على ضَعْف ، أي : لزمها لحملِها إيّاه أَنْ ضَعُفَتْ مَرَّةً بعد مَرَّة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( فَمَا وَهَنُواْ لِمَآ أَصَابَهُمْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ ) ( آل عِمرَان : 146 ) أي فما فَتَروا وما جَبُنوا عن قتالِ عدوّهم .
وقال شمر : المُهْوَئْنّ : الوَطِيءُ من الأرض نحو الهِجْل والغائط والوادي ، وجمعُه مُهْوَئنّات ، والوهدَة مُهْوَئنٌّ ، وهي بُطونُ الأرض وقَرارُها ، ولا تُعَدّ الشِّعاب والمِيث من المهْوَئنِّ ، ولا يكون المهْوَئنّ من الجبال ولا في القِفاف ولا في الرِّمال ، ليس المهْوَئِن إلاّ من جَلَد الأرض وبطونها .
قال : والمُهْوَئِنُّ والخَبْثُ واحد ، وخُبُوت الأرض : بطونُها ، وقال الكميت :
لما تَحرّم عنه الناسُ رَبْرَبه
بالمهْوَئنِّ فمرْمِيٌّ ومُحْتَبَلُ
ويقال للمُهْوَئنِّ : ما اطمأنّ من الأرض واتّسَع ، واهوَأَنّت المفَازَةُ ، إذا اطمأنّت في سَعَة .
وقال رؤبة :
ما زال سُوءُ الرَّعْي والنِّتاجِ
بمهْوَئنَ غير ذي لَمَاجِ
وطولِ زَجْر نجلٍ وعاجِ
شمر عن الأشجعيّ : الواهِنَةُ : مرضٌ يأخذ في عَضُد الرِّجْل فتَضْرِبها جاريةٌ بِكْر بيَدِها سبعَ مرّات ، وربما عُقِد عليها جِنْسٌ من الخرز ، يقال له : خَرَزُ الواهنة ، وربما ضربها الغُلام ، ويقول : يا واهِنَةُ تَحَوَّلي بالجارية ، وهي لا تأخذ النِّساء ، وإنما تأخذ الرجال .
عمرو عن أبيه قال : الوَهْنانة من النِّساء : الكَسْلَى عن العمل تنعُّماً .
أبو عبيد : الوَهْنانةُ : التي فيها فَتْرَةٌ .
ويقال : كان وكان وَهْنٌ بذِي هَنَاتٍ ، إذا قال كلاماً باطلاً يتعلّل به .
أبو عبيد : المَوْهِن والوَهْن : نحوٌ من نِصْفِ الليل .
وقال الليث : أوهنَ الرجُل : دخل في ساعةٍ من الليل .
قال : والوَهْن : ساعةٌ تمضي من الليل .
يقال : لقيتُه مَوْهِناً ، أي بعد وَهْن .
قال : والواهن : عِرقٌ مستبطِنٌ حَبْلَ العاتِق إلى الكَتِف ، وربّما وَجِعَه صاحبُه فيقول : هِنِي يا واهِنة اسكُبي يا واهنة ، قلت : ويقال للّذي أصابَه وجَعُ الواهنة : مَوهُون ، وقد وُهِن ، وقال طَرَفة :
إنّني لستُ بَموْهُونٍ فَقِرْ
يقال : أوهَنُه الله فهو مَوْهون ، كما يقال : أَحَمَّه الله فهو مَحْموم ، وأَزْكَمَه الله فهو مَزْكوم ، ويقال للطائِر إذا ثَقُل من أكْل الجِيف فلم يَقْدِر على النُّهوض : قد توَهَّن تَوَهُّناً ، وقال الجَعديّ :
تَوهَّن فيهِ المَضْرَحِيّةُ بعدما
رأَيْنَ نَجِيعاً من دَمِ الجَوْفِ أَحْمَرَا
والمَضْرَحِيّة : النُّسور ههنا . وقال النضر : الواهِنَتان : عَظْمان في تَرقُوة البَعير ، والتَّرْقُوَة من البعير : الواهنة ، يقال : إنه لشديد الواهِنَتين ، أي شديد الصَّدْر والمُقَدِّم ، وتسمَّى الوَاهِنة من البَعير : النَّاحِرَة ، لأنّها ربّما نَحرَت البعيرَ بأن يُصرَعَ عليها فينكسر ، فَيُنْحر البعير فلا يُدرك ذَكاته ، ولذلك سمِّيتْ ناحرةً ، ويقال : كوَيْناه من الوَاهنة ، والواهِنَة : الوجع نفسُه ، وإذا ضَرَب عليه عِرقٌ في رأسِ مَنكِبَيُهِ قيل : به واهِنة ، وإنه لَيشتكِي واهنَتَه .
أهن : قال الليث : الإهان هو العُرْجون ، يَعنِي ما فوق الشَّماريخ ، ويجمع أُهُناً ، والعَدَد ثلاثة آهِنَةٍ ، وأَنشدَني أعرابيّ :
منحتَني يا أكرمَ الفتْيانْ
جُبَّارة ليست من العَيْدانْ
حتى إذا ما قُلتُ : الآنَ الآن
دبَّ لها أسوَدُ كالسِّرْحانْ
بِمخْلَبٍ يختذِم الإهانْ

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هنا يقع إشارة إلى الزمان، والمكان القريب، والمكان أملك به، يقال: هنا، وهناك، وهنالك، كقولك: ذا، وذاك، وذلك. قال الله تعالى: ﴿جند ما هنالك﴾ [ص/11]، ﴿إنا ههنا قاعدون﴾ [المائدة/24]، ﴿هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت﴾ [يونس/30]، ﴿هنالك ابتلي المؤمنون﴾ [الأحزاب/11]، ﴿هنالك الولاية لله الحق﴾ [الكهف/44]، ﴿فغلبوا هنالك﴾ [الأعراف/119].

##### Türkçe

- **هنا** zaman için bir işaret olarak vâki olur; ve yakın yer için; ve yer (içinde) ona daha çok mâlik olunan (yer) için. Denilir: **هنا** ve **هناك** ve **هنالك**; senin “**ذا** ve **ذاك** ve **ذلك**” demen gibi. Allah Teâlâ dedi: ﴿جند ما **هنالك**﴾ [ص/11]، ﴿إنا **ههنا** قاعدون﴾ [المائدة/24]، ﴿**هنالك** تبلوا كل نفس ما أسلفت﴾ [يونس/30]، ﴿**هنالك** ابتلي المؤمنون﴾ [الأحزاب/11]، ﴿**هنالك** الولاية لله الحق﴾ [الكهف/44]، ﴿فغلبوا **هنالك**﴾ [الأعراف/119].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

مَضَى هِنْوٌ من الليل أَي وقت. والهِنْوُ: أَبو قَبِيلةٍ أَو قَبائلَ، وهو ابن الأَزْدِ.
وهَنُ المرأَةِ: فَرْجُها، والتَّثنية هَنانِ على القياس، وحكى سيبويه هَنانانِ، ذكره مستشهداً على أَنَّ كِلا ليس من لفظ كُلٍّ، وشرحُ ذلك أَنّ هَنانانِ ليس تثنية هَنٍ، وهو في معناه، كسِبَطْرٍ ليس من لفظ سَبِط ، وهو في معناه. وأَبو الهيثم: كل اسم على حرفين فقد حذف منه حرف . والهَنُ: اسم على حرفين مثل الحِرِ على حرفين، فمن النحويين من يقول المحذوف من الهَنِ والهَنةِ الواو، كان أَصله هَنَوٌ، وتصغيره هُنَيٌّ لما صغرته حركت ثانِيَه ففتحته وجعلت ثالث حروفه ياء التصغير، ثم رددت الواو المحذوفة فقلت هُنَيْوٌ ، ثم أَدغمت ياءَ التصغير في الواو فجعلتها ياء مشددة، كما قلنا في أَب وأَخ إنه حذف منهما الواو وأَصلهما أَخَوٌ وأَبَوٌ؛ قال العجاج يصف ركاباً قَطَعَتْ بَلَداً:
جافِينَ عْوجاً مِن جِحافِ النُّكتِ،
وكَمْ طَوَيْنَ مِنْ هَنٍ وهَنَت
أَي من أَرضٍ ذَكَرٍ وأَرضٍ أُنثى، ومن النحويين من يقول أَصلُ هَنٍ هَنٌّ، وإذا صغَّرت قلت هُنَيْنٌ؛ وأَنشد:
يا قاتَلَ اللهُ صِبْياناً تَجِيءُ بِهِمْ
أُمُّ الهُنَيْنِينَ مِنْ زَيدٍ لها وارِي
وأَحد الهُنَيْنِينَ هُنَيْنٌ، وتكبير تصغيره هَنٌّ ثم يخفف فيقال هَنٌ. قال أَبو الهيثم: وهي كِناية عن الشَّيء يسُسْتَفْحَش ذكره، تقول: لها هَنٌ تريد لها حِرٌ كما قال العُماني:
لها هَنٌ مُسْتَهْدَفُ الأَرْكانِ،
أَقْمَرُ تَطْلِيهِ بِزَعْفَرانِ،
كأَنَّ فيه فِلَقَ الرُّمَّانِ
فكنى عن الحِرِ بالهَنِ، فافْهَمْه. وقولهم: يا هَنُ أَقْبِلْ يا رجل أَقْبِلْ، ويا هَنانِ أَقْبِلا ويا هَنُونَ أَقْبِلوا ، ولك أَن تُدخل فيه الهاء لبيان الحركة فتقول يا هَنَهْ، كما تقول لِمَهْ ومالِيَهْ وسُلْطانِيَهْ، ولك أَن تُشبع الحركة فتتولد الأَلف فتقوا يا هَناة أَقْبِلْ، وهذه اللفظة تختص بالنداء خاصة والهاء في آخره تصير تاء في الوصل، معناه يا فلان، كما يختص به قولهم يا فُلُ ويا نَوْمانُ، ولك أَن تقول يا هَناهُ أَقْبل، بهاء مضمومة، ويا هَنانِيهِ أَقْبِلا ويا هَنُوناهُ أَقْبِلوا، وحركة الهاء فيهن منكرة، ولكن هكذا روى الأخفش؛ وأَنشد أَبو زيد في نوادره لامرئ القيس:
وقد رابَني قَوْلُها: يا هَنا
هُ، ويْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرًّا بِشَرّْ
يعني كنا مُتَّهَمَيْن فحققت الأَمر، وهذه الهاء عند أَهل الكوفة للوقف، أَلا ترى أَنه شبهها بحرف الإعراب فضمَّها؟ وقال أَهل البصرة: هي بدل من الواو في هَنُوك وهَنَوات، فلهذا جاز أَن تضمها؛ قال ابن بري: ولكن حكى ابن السَّراج عن الأَخفش أَنَّ الهاءَ في هَناه هاه السكت، بدليل قولهم يا هَنانِيهْ، واستعبد قول من زعم أَنها بدل من الواو لأَنه يجب أَن يقال يا هناهان في التثنية، والمشهور يا هَنانِيهْ، وتقول في الإِضافة يا هَني أَقْبِلْ، ويا هَنَيَّ أَقْبِلا، ويا هَنِيَّ أَقْبِلُوا ، ويقال للمرأَة يا هَنةُ أَقْبلي، فإذا وقفت قلت يا هَنَهْ ؛ وأَنشد: أُريدُ هَناتٍ منْ هَنِينَ وتَلْتَوِي
عليَّ، وآبى مِنْ هَنِينَ هَناتِ
وقالوا: هَنْتٌ، بالتاء ساكنة النون، فجعلوه بمنزلة بِنْت وأُخْت وهَنْتانِ وهَناتٍ، تصغيرها هُنَيَّةٌ وهُنَيْهةٌ ، فهُنَيَّة على القياس، وهُنَيْهة على إبدال الهاء من الياء في هنية للقرب الذي بين الهاء وحروف اللين ، والياء في هُنَيَّة بدل من الواو في هُنَيْوة، والجمع هَنات على اللفظ ، وهَنَوات على الأَصل؛ قال ابن جني: أَما هَنْت فيدلّ على أَن التاء فيها بدل من الواو قولهم هَنَوات ؛ قال:
أَرى ابنَ نِزارٍ قد جَفاني ومَلَّني
على هَنواتٍ، شَأْنُها مُتَتابعُ
وقال الجوهري في تصغيرها هُنَيَّة، تردُّها إلى الأَصل وتأْتي بالهاء ، كما تقول أُخَيَّةٌ وبُنَيَّةٌ، وقد تبدل من الياء الثانية هاء فيقال هُنَيْهة.
وفي الحديث: أَنه أَقام هُنَيَّةً أَي قليلاً من الزمان ، وهو تصغير هَنةٍ، ويقال هُنَيْهةٌ أَيضاً، ومنهم من يجعلها بدلاً من التاء التي في هَنْت، قال: والجمع هَناتٌ، ومن ردّ قال هنوات؛ وأَنشد ابن بري للكميت شاهداً لهَناتٍ:
وقالتْ ليَ النَّفْسُ: اشْعَبِ الصَّدْعَ، واهْتَبِلْ
لإحْدى الهَناتِ المُعْضِلاتِ اهْتِبالَها
وفي حديث ابن الأكوع: قال له أَلا تُسْمِعنُا من هَناتِك أَي من كلماتك أَو من أَراجيزك، وفي رواية: من هُنَيَّاتِك، على التصغير، وفي أُخرى: من هُنَيْهاتِك، على قلب الياء هاء.
وفي فلان هَنَواتٌ أَي خَصْلات شرّ، ولا يقال ذلك في الخير. وفي الحديث: ستكون هَناتٌ وهَناتٌ فمن رأَيتموه يمشي إلى أُمة محمد ليُفَرِّقَ جماعتهم فاقتلوه، أَي شُرورٌ وفَسادٌ، وواحدتها هَنْتٌ، وقد تجمع على هَنَواتٍ، وقيل :واحدتها هَنَةٌ تأْنيث هَنٍ ، فهو كناية عن كل اسم جنس. وفي حديث سطيح: ثم تكون هَناتٌ وهَناتٌ أَي شَدائدُ وأُمور عِظام. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه دخل على النبي ، صلى الله عليه وسلم، وفي البيت هَناتٌ من قَرَظٍ أَي قِطَعٌ متفرقة؛ وأَنشد الآخر في هنوات : لَهِنَّكِ من عَبْسِيَّةٍ لَوَسِيمةٌ
على هَنَواتٍ كاذِبٍ مَن يَقُولُها
ويقال في النّداء خاصة: يا هَناهْ، بزيادة هاء في آخره تصير تاء في الوصل، معناه يا فلانُ ، قال: وهي بدل من الواو التي في هَنُوك وهَنَوات؛ قال امرؤ القيس:
وقد رابَني قَوْلُها: يا هنا
هُ، وَيْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرهًا بِشَرَّاً
قال ابن بري في هذا الفصل من باب الأَلف اللينة: هذا وهم من الجوهري لأن هذه الهاء هاء السكت عند الأَكثر ، وعند بعضهم بدل من الواو التي هي لام الكلمة منزلة منزلة الحرف الأصلي، وإنما تلك الهاء التي في قولهم هَنْت التي تجمع هَنات وهَنَوات، لأن العرب تقف عليها بالهاء فتقول هَنَهْ، وإذا وصلوها قالوا هَنْت فرجعت تاء، قال ابن سيده: وقال بعض النحويين في بيت امرئ القيس، قال: أَصله هناوٌ، فأَبدل الهاء من الواو في هنوات وهنوك، لأَن الهاء إذا قَلَّت في بابِ شَدَدْتُ وقَصَصْتُ فهي في بابِ سَلِسَ وقَلِقَ أَجْدَرُ بالقِلة فانضاف هذا إلى قولهم في معناه هَنُوكَ وهَنواتٌ، فقضينا بأَنها بدل من الواو، ولو قال قائل إن الهاء في هناه إنما هي بدل من الأَلف المنقلبة من الواو الواقعة بعد ألف هناه، إذ أَصله هَناوٌ ثم صارَ هَناءً، كما أَن أَصل عَطاء عَطاوٌ ثم صار بعد القلب عطاء، فلما صار هناء والتَقَت أَلفان كره اجتماع الساكنين فقلبت الأَلف الأَخيرة هاء، فقالوا هناه، كما أَبدلَ الجميعُ من أَلف عطاء الثانية همزة لئلا يجتمع همزتان، لكان قولاً قويًّا،، ولكان أَيضاً أَشبه من أَن يكون قلبت الواو في أَوّل أَحوالها هاء من وجهين: أَحدهما أَن من شريطة قلب الواو أَلفاً أَن تقع طرَفاً بعد أَلف زائدة وقد وقعت هنا كذلك، والآخر أَن الهاء إلى الأَلف أَقرب منها إلى الواو، بل هما في الطرفين، أَلا ترى أَن أَبا الحسن ذهب إلى أَن الهاء مع الألف من موضع واحد، لقرب ما بينهما، فقلب الأَلف هاء أقرب من قلب الواو هاء؟ قال أَبو علي: ذهب أَحد علمائنا إلى أَن الهاء من هَناه إنما أُلحقت لخفاء الأَلف كما تلحق بعد أَلف الندبة في نحو وازيداه، ثم شبهت بالهاء الأصلية فحركت فقالوا يا هناه. الجوهري: هَنٌ، على وزن أَخٍ، كلمة كنابة، ومعناه شيء، وأَصله هَنَوٌ. يقال: هذا هَنُكَ أَي شبئك . والهَنُ: الحِرُ؛ وأَنشد سيبويه:
رُحْتِ ، وفي رِجْلَيْكِ ما فيها،
وقد بَدا هَنْكِ منَ المِئْزَرِ
إنما سكنه للضرورة. وذهَبْت فهَنَيْت: كناية عن فعَلْت من قولك هَنٌ، وهُما هَنوانِ، والجمع هَنُونَ ، وربما جاءَ مشدَّداً للضرورة في الشعر كما شددوا لوًّا؛ قال الشاعر:
أَلا ليْتَ شِعْري هَلْ أَبيتَنْ ليْلةً،
وهَنِّيَ جاذٍ بينَ لِهْزِمَتَيْ هَنِ؟
وفي الحديث: من تَعَزَّى بعَزاء الجاهِلِيَّةِ فأَعِضُّوه بِهَنِ أَبيه ولا تَكْنُوا أَي قولوا له عَضَّ بأَيْرِ أَبيكَ. وفي حديث أَبي ذر: هَنٌ مثل الخَشبة غير أَني لا أَكْني يعني أَنه أَفْصَحَ باسمه، فيكون قد قال أَيْرٌ مثلُ الخَشبةِ، فلما أَراد أَن يَحكي كَنى عنه. وقولهم: مَن يَطُلْ هَنُ أَبيهِ يَنْتَطِقْ به أَي يَتَقَوَّى بإخوته؛ وهو كما قال الشاعر:
فلَوْ شاء رَبي، كان أَيْرُ أَبيكُمْ
طَويلاً كأَيْرِ الحرِثِ بن سَدُوسِ
وهو الحَرِثُ بن سَدُوسِ بن ذُهْل بن شَيْبانَ، وكان له أَحد وعشرون ذكراً. وفي الحديث: أَعُوذُ بكَ من شَرَّ هَنِي، يعني الفَرْج. ابن سيده: قال بعض النحويين هَنانِ وهَنُونَ أَسماء لا تنكَّر أَبداً لأَنها كنايات وجارية مجرى المضمرة، فإِنما هي أَسماء مصوغة للتثنية والجمع بمنزلة اللَّذَيْنِ والذِين، وليس كذلك سائر الأَسماء المثناة نحو زيد وعمرو، أَلا ترى أَن تعريف زيد وعمرو إنما هما بالوضع والعلمية، فإذا ثنيتهما تنكَّرا فقلت رأَيت زيدين كريمين وعندي عَمْرانِ عاقِلانِ ، فإِن آثرت التعريف بالإِضافة أَو باللام قلت الزيدان والعَمران وزَيْداك وعَمْراك، فقد تَعَرَّفا بعد التثنية من غير وجه تَعَرُّفهما قبلها، ولحقا بالأجناس ففارقا ما كانا عليه من تعريف العلمية والوضع؛ وقال الفراء في قول امرئ القيس: وقد رابَني قَوْلُها: يا هنا
هُ، وَيْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرًّا بِشَرّْ
قال: العرب تقول يا هن أَقبل، ويا هنوان أَقبلا، فقال: هذه اللغة على لغة من يقول هنوات؛ وأَنشد المازني:
على ما أَنَّها هَزِئَتْ وقالتْ:
هَنُونَ أَحنّ مَنشَؤُه قريبُ
(* قوله «أحن» أي وقع في محنة، كذا بالأصل ، ومقتضاه أنه كضرب فالنون خفيفة والوزن قاضٍ بتشديدها.)
فإنْ أَكْبَرْ، فإني في لِداتي،
وغاياتُ الأَصاغِر للمَشِيب
قال: إنما تهزأ به ، قالت: هنون هذا غلام قريب المولد وهو شيخ كبير ، وإنما تَهَكَّمَ به، وقولها: أَحنّ أَي وقع في محنة ، وقولها: منشؤه قريب أَي مولده قريب، تسخر منه. الليث: هنٌ كلمة يكنى بها عن اسم الإنسان، كقولك أَتاني هَنٌ وأَتتني هَنَةٌ، النون مفتوحة في هَنَة، إذا وقفت عندها ، لظهور الهاء، فإذا أَدرجتها في كلام تصلها به سكَّنْت النون، لأَنها بُنيت في الأصل على التسكين ، فإذا ذهبت الهاء وجاءت التاء حَسُن تسكين النون مع التاء، كقولك رأَيت هَنْةَ مقبلة ، لم تصرفها لأَنها اسم معرفة للمؤنث، وهاء التأنيث إذا سكن ما قبلها صارت تاء مع الأَلف للفتح، لأَن الهاء تظهر معها لأَنها بُنيت على إِظْهار صَرْفٍ فيها، فهي بمنزلة الفتح الذي قبله، كقولك الحَياة القناة، وهاء اليأْنيث أَصل بنائها من التاء، ولكنهم فرقوا بين تأنيث الفعل وتأْنيث الاسم فقالوا في الفعل فَعَلَتْ، فلما جعلوها اسماً قالوا فَعْلَة، وإِنما وقفوا عند هذه التاء بالهاء من بين سائر الحروف، لأن الهاء ألين الحروف الصِّحاحِ والتاء من الحروف الصحاح، فجعلوا البدل صحيحاً مثلَها، ولم يكن في الحروف حرف أَهَشُّ من الهاء لأَن الهاء نَفَس، قال: وأَما هَنٌ فمن العرب من يسكن، يجعله كقَدْ وبَلْ فيقول: دخلت على هَنْ يا فتى، ومنهم من يقول هنٍ، فيجريها مجراها، والتنوين فيها أَحسن كقول رؤبة:
إذْ مِنْ هَنٍ قَوْلٌ، وقَوْلٌ مِنْ هَنِ
والله أَعلم. الأَزهري: تقول العرب يا هَنا هَلُمَّ، ويا هَنانِ هَلُمَّ، ويا هَنُونَ هَلُمَّ. ويقال للرجل أَيضاً: يا هَناهُ هَلُمَّ، ويا هَنانِ هَلُمَّ، ويا هَنُونَ هلمَّ، ويا هناه، وتلقى الهاء في الإدراج، وفي الوقف يا هَنَتَاهْ ويا هَناتُ هَلُمَّ؛ هذه لغة عُقَيل وعامة قيس بعد. ابن الأَنباري: إذا ناديت مذكراً بغير التصريح باسمه قلت يا هَنُ أَقبِل، وللرجلين: يا هَنانِ أَقبلا، وللرجال: يا هَنُونَ أَقْبِلوا، وللمرأَة: يا هَنْتُ أَقبلي، بتسكين النون، وللمرأَتين: يا هَنْتانِ أَقبلا، وللنسوة: يا هَناتُ أَقبلن، ومنهم من يزيد الأَلف والهاء فيقول للرجل: يا هناهُ أَقْبِلْ، ويا هناةِ أَقبلْ، بضم الهاء وخفضها؛ حكاهما الفراء؛ فمن ضم الهاء قدر أَنها آخر الاسم، ومن كسرها قال كسرتها لاجتماع الساكنين، ويقال في الاثنين، على هذا المذهب: يا هَنانِيه أَقبلا. الفراء: كسر النون وإِتباعها الياء أَكثر، ويقال في الجمع على هذا المذهب: يا هَنوناهُ أَقبلوا، قال: ومن قال للذكر يا هَناهُ ويا هَناهِ قال للأُنثى يا هَنَتاهُ أَقبلي ويا هَنَتاهِ، وللاثنتين يا هَنْتانيه ويا هَنْتاناه أَقبلا، وللجمع من النساء يا هَناتاه؛ وأَنشد:
وقد رابَني قَوْلُها: يا هَنا
ه، وَيْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرّاً بِشَرّْ
وفي الصباح: ويا هَنُوناهُ أَقبلوا. وإِذا أَضفت إِلى نفسك قلت: يا هَنِي أَقْبِل، وإِن شئت قلت: يا هَنِ أَقبل، وتقول: يا هَنَيَّ أَقبِلا، وللجمع: يا هَنِيَّ أَقبِلوا، فتفتح النون في التثنية وتكسرها في الجمع. وفي حديث أَبي الأَحوص الجُشَمِي: أَلستَ تُنْتَجُها وافِيةً أَعْيُنُها وآذانُها فتَجْدَعُ هذه وتقول صَرْبَى، وتَهُنُّ هذه وتقول بَحِيرة؛ الهَنُ والهَنُّ، بالتخفيف والتشديد: كناية عن الشيء لا تذكره باسمه، تقول أَتاني هَنٌ وهَنةٌ، مخففاً ومشدَّداً. وهَنَنْتُه أَهنُّه هَنًّا إِذا أَصبت منه هَناً، يريد أَنك تَشُقُّ آذانها أَو تُصيب شيئاً من أَعضائها، وقيل: تَهُنُّ هذه أَي تُصيب هَن هذه أَي الشيء منها كالأُذن والعين ونحوها؛ قال الهروي: عرضت ذلك على الأَزهري فأَنكره وقال: إِنما هو وتَهِنُ هذه أَي تُضْعِفُها، يقال: وهَنْتُه أَهِنُه وهْناً، فهو مَوْهون أَي أَضعفته. وفي حديث ابن مسعود: رضي الله عنه، وذكرَ ليلة الجنّ فقال: ثم إِن هَنِيناً أَتَوْا عليهم ثياب بيض طِوال؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في مسند أَحمد في غير موضع من حديثه مضبوطاً مقيداً، قال: ولم أَجده مشروحاً في شيء من كتب الغريب إِلا أَن أَبا موسى ذكره في غريبه عَقِيبَ أَحاديث الهَنِ والهَناة. وفي حديث الجن: فإِذا هو بهَنِينٍ
(* قوله«بهنين» كذا ضبط في
الأصل وبعض نسخ النهاية.) كأَنهم الزُّطُّ، ثم قال: جَمْعُه جَمْعُ السلامة مثل كُرة وكُرِينَ، فكأَنه أَراد الكناية عن أَشخاصهم. وفي الحديث: وذكر هَنةً من جيرانه أَي حاجةً، ويعبَّر بها عن كل شيء. وفي حديث الإِفْك: قلتُ لها يا هَنْتاه أَي يا هذه، وتُفتح النونُ وتسكن، وتضم الهاء الأَخيرة وتسكن، وقيل: معنى يا هَنْتاه يا بَلْهاء، كأَنها نُسِبت إِلى قلة المعرفة بمكايد الناس وشُرُورهم. وفي حديث الصُّبَيِّ بن مَعْبَد: فقلت يا هَناهُ إِني حَرِيصٌ على الجِهاد.
والهَناةُ: الداهِيةُ، والجمع كالجمع هَنوات؛ وأَنشد:
على هَنَواتٍ كلُّها مُتَتابِعُ
والكلمة يائية. وواوية، والأَسماء التي رفعها بالواو ونصبها بالأَلف وخفضها بالياء هي في الرفع: أَبُوكَ وأَخُوكَ وحَمُوكِ وفُوكَ وهَنُوكَ وذو مال، وفي النصب: رأَيتُ أَباكَ وأَخاكَ وفاكَ وحماكِ وهَناكَ وذا مال، وفي الخفض: مررتُ بأَبيكَ وأَخيكَ وحميكِ وفيكَ وهَنِيكَ وذي مالٍ؛ قال النحويون: يقال هذا هَنُوكَ للواحد في الرفع، ورأَيت هناك في النصب، وممرت بهَنِيك في موضع الخفض، مثل تَصْريف أَخواتها كما تقدم.

هُنا: ظَرْفُ مكان، تقول جَعَلْتُه هُنا أَي في هذا الموضع. وهَنَّا بمعنى هُنا: ظرف. وفي حديث علي، عليه السلام: إِنَّ هَهُنا عِلْماً، وأَوْمَأَ بيَدِه إِلى صَدْرِه، لو أَصَبْتُ له حَمَلةً؛ ها، مَقصورة: كلمة تَنْبِيه للمُخاطَب يُنَبَّه بها على ما يُساقُ إِليه من الكلام. ابن السكيت: هُنا هَهُنا موضعٌ بعينه. أَبو بكر النحوي: هُنا اسم موضع في البيت، وقال قوم: يَوْمَ هُنا أَي يَوْمَ الأَوَّل؛ قال:
إِنَّ ابْنَ عاتِكَة المَقْتُولَ، يَوْمَ هُنا،
خَلَّى عَليَّ فِجاجاً كانَ يَحْمِيها
قوله: يَوْمَ هُنا هو كقولك يَوْمَ الأَوَّلِ؛ قال ابن بري في قول امرئ القيس:
وحَديثُ الرَّكْبِ يَوْمَ هُنا
قال: هُنا اسم موضع غيرُ مَصْرُوف لأَنه ليس في الأَجْناس معروفاً، فهو كجُحَى، وهذا ذكره ابن بري في باب المعتل. غيره: هُنا وهُناك للمكان وهُناك أَبْعَدُ من ههُنا. الجوهري: هُنا وهَهُنا للتقريب إِذا أَشرتَ إِلى مكان، وهُناك وهُنالِكَ للتَّبْعِيدِ، واللام زائدة والكاف للخطاب، وفيها دليل على التبعيد، تفتح للمذَكَّرِ وتكسر للمُؤَنَّثِ. قال الفراء: يقال اجْلِسْ ههُنا أَي قريباً، وتَنَحَّ ههُنا أَي تَباعَدْ أَو ابْعُدْ قليلاً، قال: وهَهِنَّا أَيضاً تقوله قَيْسٌ وتَمِيمٌ. قال الأَزهري: وسمعت جماعة من قيس يقولون اذْهَبْ هَهَنَّا بفتح الهاء، ولم أَسْمَعْها بالكسر من أَحد. ابن سيده: وجاء من هَني أَي من هُنا، قال: وجِئتُ من هَنَّا ومن هِنَّا. وهَنَّا بالفتح والتشديد: معناه هَهُنا. وهَنَّاك أَي هُناك؛ قال الراجز:
لَمَّا رأَيت مَحْمِلَيْها هَنَّا
ومنه قولهم: تَجَمَّعُوا من هَنَّا ومِنْ هَنَّا أَي من هَهُنا ومن هَهُنا؛ وقول الشاعر:
حَنَّت نَوارُ ، ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ،
وبَدا الذي كانَتْ نَوارُ أَجَنَّتِ
يقول: ليس ذا موضع حَنِينٍ؛ قال ابن بري: هو لجَحْل بن نَضْلَة وكان سَبى النَّوارَ بنتَ عمْرو ابن كَلْثوم؛ ومنه قول الراعي: أفي أَثَرِ الأَظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ؟
نَعَمْ لاتَ هَنَّا ، إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
يعني ليس الأَمر حيثما ذهبت؛ وقوله أَنشده أَبو الفتح بن جني: قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ،
مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ
إِنما أَراد: ومن هُنا فأَبدل الأَلف هاء، وإنما لم يقل وها هُنَهْ لأن قبله أَمْكِنَهْ، فمن المُحال أَن تكون إحدى القافيتين والأُخرى غير مؤسسة. وهَهِنَّا أَيضاً تقوله قيس وتميم، والعرب تقول إذا أَرادت البُعْد: هَنَّا وهَهَنَّا وهَنَّاكَ وهَهَنَّاك، وإذا أَرادت القرب قالت: هُنا وهَهُنا. وتقول للحبيب: هَهُنا وهُنا أَي تَقَرَّبْ وادْنُ، وفي ضدّه للبَغِيض: هَهَنَّا وهَنَّا أَي تَنَحَّ بَعِيداً؛ قال الحطيئة يهجو أُمه:فهَهَنَّا اقْعُدِي مِني بَعِيداً،
أَراحَ اللهُ مِنَّكِ العالَمِينا
(* في ديوان الحطيئة: تَنَحّي، فاجلسي منى بعيداً، إلخ.)
وقال ذو الرمة يَصِفُ فلاةً بَعِيدةَ الأَطْراف بعيدةَ الأَرجاء كثيرة الخَيرِ:
هَنَّا وهَنَّا ومِنْ هَنَّا لَهُنَّ بها،
ذاتَ الشَّمائلِ والأَيْمانِ ، هَيْنُومُ
الفراء: من أَمثالهم:
هَنَّا وهَنَّا عَنْ جِمالِ وَعْوَعَهْ
(* قوله «هنا وهنا إلخ» ضبط في التهذيب بالفتح والتشديد في الكلمات الثلاث، وقال في شرح الاشموني: يروى الاول بالفتح والثاني بالكسر والثالث بالضم، وقال الصبان عن الروداني: يروى الفتح في الثلاث.)
كما تقول: كلُّ شيء ولا وَجَع الرأْسِ، وكلُّ شيء ولا سَيْف فَراشةَ، ومعنى هذا الكلام إذا سَلِمْتُ وسَلِمَ فلان فلم أَكْتَرِثْ لغَيرِه؛ وقال شمر: أَنشدنا ابن الأعرابي للعجاج:
وكانتِ الحَياةُ حِينَ حَيَّتِ ،
وذِكْرُها هَنَّتْ فلاتَ هَنَّتِ
أَراد هَنَّا وهَنَّهْ فصيره هاء للوقف. فلاتَ هَنَّتْ أَي ليس ذا موضعَ ذلك ولا حِينَه، فقال هَنَّت بالتاء لما أَجرى القافية لأَن الهاء تصير تاء في الوصل؛ ومنه قول الأَعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبَيرةَ أَمَّنْ
جاء مِنْها بطائفِ الأَهوالِ
(*قوله« جبيرة» ضبط في الأصل بما ترى وضبط في نسخة التهذيب بفتح فكسر، وبكل سمت العرب)
قال الأَزهري: وقد مضى من تفسير لاتَ هَنَّا في المعتل ما ذكر هُناك لأَن الأَقرب عندي أَنه من المُعْتَلاَّتِ؛ وتقَدّم فيه:
حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ،
وأَنَّى لكِ مَقْروعُ
رواه ابن السكيت:
وكانتِ الحَياةُ حِينَ حُبَّتِ
يقول: وكانت الحياةُ حِينَ تُحَبُّ. وذِكْرُها هَنَّتْ، يقول: وذِكرُ الحَياةِ هُناكَ ولا هناك أَي لِليأْس من الحياة؛ قال ومدح رجلاً بالعطاء:هَنَّا وهَنَّا وعلى المَسْجوحِ
أَي يُعْطِي عن يمين وشمال، وعلى المَسْجُوح أَي على القَصْد؛ أَنشد ابن السكيت:
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ،
وبَدا الذي كانتْ نَوارُ أَجَنَّتِ
أَي ليس هذا موضعَ حَنِينٍ ولا في موضِع الحَنِينِ حَنَّتْ؛ وأَنشد لبَعضِ الرُّجَّازِ:
لمَّا رأَيتُ مَحْمِلَيْها هَنَّا
مُخَدَّرَيْنِ، كِدْتُ أَنَّ أُجَنَّا
قوله هَنَّا أَي هَهَنَّا، يُغَلِّطُ به في هذا الموضع. وقولهم في النداء: يا هَنَّاه بزيادة هاء في آخره، وتصِيرُ تاء في الوصل، قد ذكرناه وذكرنا ما انتقده عليه الشيخ أَبو محمد بن بري في ترجمة هنا في المُعْتَلّ. وهُنا: اللَّهْوُ واللَّعِبُ، وهو مَعْرِفةٌ؛ وأَنشد الأَصمعي لامرئ القيس:
وحَدِيثُ الرَّكْبِ يَوْمَ هُنا،
وحَدِيثٌ مَّا على قِصَرِهْ
ومن العرب من يقول: هَنا وهَنْتَ بمعنى أَنا وأَنتَ، يَقْلِبون الهمزة هاء وينشدون بيت الأَعشى:
يا ليتَ شِعْرِي هل أَعُودنْ ناشِئاً * مِثْلي، زُمَيْنَ هَنا بِبُرْقةِ أَنْقَدا؟ ابن الأَعرابي: الهُنا الحَسَبُ الدَّقِيقُ الخَسِيسُ؛ وأَنشد: حاشَى لفرْعَيْكَ مِن هُنا وهُنا، * حاشَى لأَعْراقِكَ التي تَشبحُ

##### Türkçe

**مَضَى هِنْوٌ**: geceden (gecenin) bir **أَي وقت** (herhangi bir vakit) geçti. Ve **الهِنْوُ**: bir kabilenin yahut kabilelerin babasıdır; o, **الأَزْدِ**’in oğludur.

Ve **هَنُ المرأَةِ**: onun ferci (cinsel uzvu)dur; ikili (tesniye) kıyasa göre **هَنانِ**’dır; Sîbeveyh **هَنانانِ**’ı nakletti; onu, **كِلا**’nın **كُلٍّ** lafzından olmadığını delillendirerek zikretti. Bunun açıklaması: **هَنانانِ**, **هَنٍ**’in tesniyesi değildir; onun manasındadır; tıpkı **سِبَطْرٍ**’ın **سَبِط** lafzından olmaması ve onun manasında olması gibi. Ve Ebû’l-Heysem: iki harf üzerine olan her isimden bir harf hazfedilmiştir. Ve **الهَنُ**: iki harf üzerine bir isimdir; **الحِرِ** iki harf üzerine olduğu gibi. Nahivcilerden kimi der ki: **الهَنِ** ve **الهَنةِ**’den hazfedilen **الواو**’dur; aslı **هَنَوٌ** idi; küçültmesi (tasğîri) **هُنَيٌّ**’dir; onu küçülttüğünde ikincisini harekelendirip fetha yaptın ve harflerinin üçüncüsünü tasğîr yâ’sı kıldın; sonra hazfedilmiş **الواو**’yu geri döndürdün de **هُنَيْوٌ** dedin; sonra tasğîr yâ’sını **الواو**’ya idğam ettin de onu şeddeli yâ yaptın; tıpkı **أَب** ve **أَخ** hakkında dediğimiz gibi: ikisinden de **الواو** hazfedilmiştir ve asılları **أَخَوٌ** ve **أَبَوٌ**’dur. el-‘Accâc, bir beldeyi katetmiş binekleri vasfederek dedi ki:

جافِينَ عْوجاً مِن جِحافِ النُّكتِ،
وكَمْ طَوَيْنَ مِنْ **هَنٍ** و**هَنَت**

Yani: erkek bir yerden ve dişi bir yerden. Nahivcilerden kimi der ki: **هَنٍ**’in aslı **هَنٌّ**’dur; küçülttüğünde **هُنَيْنٌ** dersin. Ve şu beyit okunmuştur:

يا قاتَلَ اللهُ صِبْياناً تَجِيءُ بِهِمْ
أُمُّ **الهُنَيْنِينَ** مِنْ زَيدٍ لها وارِي

Ve **الهُنَيْنِينَ**’den biri **هُنَيْنٌ**’dir; onun tasğîrinin büyütmesi (tekbîri) **هَنٌّ**’dur; sonra hafifletilir de **هَنٌ** denir. Ebû’l-Heysem dedi ki: O, zikri çirkin görülen şeyden kinayedir; dersin ki: “onun **هَنٌ**’i vardır”; yani “onun **حِرٌ**’i vardır”; el-‘Umânî’nin dediği gibi:

لها **هَنٌ** مُسْتَهْدَفُ الأَرْكانِ،
أَقْمَرُ تَطْلِيهِ بِزَعْفَرانِ،
كأَنَّ فيه فِلَقَ الرُّمَّانِ

Böylece **الحِرِ**’den **الهَنِ** ile kinaye etti; onu anla. Ve onların sözü: “**يا هَنُ** أَقْبِلْ” yani “ey adam, gel”; ve “**يا هَنانِ** أَقْبِلا” ve “**يا هَنُونَ** أَقْبِلوا”. Ve onda harekeyi beyan için **الهاء**’yı dâhil etmen vardır; “**يا هَنَهْ**” dersin; tıpkı “**لِمَهْ**” ve “**مالِيَهْ**” ve “**سُلْطانِيَهْ**” dediğin gibi. Ve harekeyi uzatman vardır; böylece **الأَلف** doğar; “**يا هَناة** أَقْبِلْ” dersin. Bu lafız özellikle yalnız nida içindir; sonundaki **الهاء** vasılda **تاء** olur; manası “ey falan”dır; tıpkı onların “**يا فُلُ**” ve “**يا نَوْمانُ**” sözünün bununla tahassus etmesi gibi. Ve “**يا هَناهُ** أَقْبل” demen vardır; dammeli **هاء** ile; ve “**يا هَنانِيهِ** أَقْبِلا” ve “**يا هَنُوناهُ** أَقْبِلوا”. Bu (lafızlar)da **الهاء**’nın harekesi münkerdir; fakat el-Ahfeş böyle rivayet etti. Ebû Zeyd, Nevâdir’inde İmru’ul-Kays’tan şu beyiti okudu:

وقد رابَني قَوْلُها: يا **هَنا**
هُ، ويْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرًّا بِشَرّْ

Yani: biz iki ithamlı idik; sen işi tahkik ettin. Bu **الهاء**, Kûfe ehline göre vakıf içindir; görmüyor musun, onu i‘rab harfine benzetti de dammeledi? Basra ehli dedi ki: o, **هَنُوك** ve **هَنَوات**’taki **الواو**’dan bedeldir; bu sebeple onu dammelemen caiz oldu. İbn Berrî dedi ki: fakat İbn es-Serrâc, el-Ahfeş’ten nakletti ki **هَناه**’daki **الهاء**, **هاء السكت**’tir; delil, onların “**يا هَنانِيهْ**” sözüdür. Ve onun **الواو**’dan bedel olduğunu zannedenin sözünü uzak gördü; çünkü tesniyede “**يا هناهان**” denmesi gerekir; meşhur olan “**يا هَنانِيهْ**”dir. Ve izafede dersin ki: “**يا هَني** أَقْبِلْ”, “**يا هَنَيَّ** أَقْبِلا”, “**يا هَنِيَّ** أَقْبِلُوا**”. Ve kadına “**يا هَنةُ** أَقْبلي” denir; vakıf yaptığında “**يا هَنَهْ**” dersin. Ve şu beyit okunmuştur:

أُريدُ **هَناتٍ** منْ **هَنِينَ** وتَلْتَوِي
عليَّ، وآبى مِنْ **هَنِينَ** **هَناتِ**

Ve “**هَنْتٌ**” dediler; **تاء** ile, **النون** sâkin; onu **بِنْت** ve **أُخْت** menzilesine indirdiler; ve **هَنْتانِ** ve **هَناتٍ**. Onun tasğîri **هُنَيَّةٌ** ve **هُنَيْهةٌ**’dir; **هُنَيَّة** kıyasa göredir; **هُنَيْهة** ise, **هنية**’deki yâ’dan **الهاء**’yı bedel kılmak üzeredir; **الهاء** ile yumuşak harfler arasındaki yakınlıktan dolayı. Ve **هُنَيَّة**’deki yâ, **هُنَيْوة**’deki **الواو**’dan bedeldir. Cem‘i lafız üzere **هَنات**; asıl üzere **هَنَوات**’tır. İbn Cinnî dedi ki: **هَنْت** ise, içindeki **التاء**’nın **الواو**’dan bedel olduğuna delalet eder; onların “**هَنَوات**” demeleri. Şu beyiti söyledi:

أَرى ابنَ نِزارٍ قد جَفاني ومَلَّني
على **هَنواتٍ**، شَأْنُها مُتَتابعُ

el-Cevherî, onun tasğîrinde **هُنَيَّة** dedi: onu asla döndürürsün ve **الهاء**’yı getirirsin; tıpkı **أُخَيَّةٌ** ve **بُنَيَّةٌ** dediğin gibi. Ve ikinci yâ’dan **هاء** bedel kılınır da **هُنَيْهة** denir.

Hadiste: onun **هُنَيَّةً** ikamet ettiği; yani zamandan az bir miktar; o, **هَنةٍ**’nin tasğîridir. Ve **هُنَيْهةٌ** da denir. Onlardan kimi onu, **هَنْت**’teki **التاء**’dan bedel kılar. Dedi ki: cem‘i **هَناتٌ**’tır; geri döndüren “**هَنوات**” der. İbn Berrî, **هَناتٍ** için şahit olarak el-Kumeyt’ten şu beyiti okudu:

وقالتْ ليَ النَّفْسُ: اشْعَبِ الصَّدْعَ، واهْتَبِلْ
لإحْدى **الهَناتِ** المُعْضِلاتِ اهْتِبالَها

İbn el-Ekva‘ hadîsinde: ona dedi ki: “bize **هَناتِك**’inden işittirmez misin?” yani kelimelerinden yahut recezlerinden. Bir rivayette: tasğîr üzere “**هُنَيَّاتِك**” (denmiştir). Bir diğerinde: yâ’yı **هاء**’ya çevirmek üzere “**هُنَيْهاتِك**”.

“Falanda **هَنَواتٌ** vardır” denir; yani kötü huylar; hayırda bu söylenmez. Hadiste: “**هَناتٌ** ve **هَناتٌ** olacak; sizden her kimi Muhammed ümmetine doğru yürürken görürseniz, onların cemaatini ayırmak için, onu öldürün”; yani şerler ve fesat. Onun bir teki **هَنْتٌ**’tir; ve **هَنَواتٍ** üzere de cem‘ olunur. Ve denildi ki: bir teki **هَنَةٌ**’dir; **هَنٍ**’in müennesi; böylece her cins isme kinayedir. Satîh hadîsinde: “sonra **هَناتٌ** ve **هَناتٌ** olacak”; yani şiddetler ve büyük işler. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onun Peygamber’in yanına girdiği; sallallahu aleyhi ve sellem; evde **هَناتٌ** vardı, **قَرَظٍ**’dan; yani dağınık parçalar. Diğeri, **هَنوات** hakkında şu beyiti okudu:

لَهِنَّكِ من عَبْسِيَّةٍ لَوَسِيمةٌ
على **هَنَواتٍ** كاذِبٍ مَن يَقُولُها

Ve özellikle nidada: “**يا هَناهْ**” denir; sonunda bir **هاء** ziyadesiyle; vasılda **تاء** olur; manası “ey falan”dır. Dedi ki: o, **هَنُوك** ve **هَنَوات**’taki **الواو**’dan bedeldir. İmru’ul-Kays dedi ki:

وقد رابَني قَوْلُها: يا **هنا**
هُ، وَيْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرهًا بِشَرَّاً

İbn Berrî, **الأَلف اللينة** بابından bu fasıl hakkında dedi ki: bu, el-Cevherî’den bir vehimdir; çünkü bu **الهاء**, ekserine göre **هاء السكت**’tir; bazısına göre ise, kelimenin lâmı olan **الواو**’dan bedeldir; aslî harf menzilesine indirilmiş olarak. Ancak o **الهاء**, onların “**هَنْت**” sözündeki (hâ’dır); ki **هَنات** ve **هَنَوات** diye cem‘ olunur; çünkü Araplar onun üzerinde **الهاء** ile vakfederler de “**هَنَهْ**” derler; onu vaslettiklerinde “**هَنْت**” derler; böylece **تاء** geri döner. İbn Sîde dedi ki: ve bazı nahivciler, İmru’ul-Kays’ın beyti hakkında dedi ki: aslı **هناوٌ** idi; **هَنوات** ve **هَنُوك**’ta **الواو**’dan **الهاء**’yı bedel kıldı; çünkü **الهاء**, **شَدَدْتُ** ve **قَصَصْتُ** babında az olunca, **سَلِسَ** ve **قَلِقَ** babında az olmaya daha layıktır; bu da, onların manasında “**هَنُوكَ**” ve “**هَنواتٌ**” demelerine eklendi; böylece onun **الواو**’dan bedel olduğuna hükmettik. Eğer bir söyleyen, **هناه**’daki **الهاء**’nın ancak, **هناه**’ın elifinden sonra vâki olan **الواو**’dan dönmüş eliften bedel olduğunu söylese; zira aslı **هَناوٌ** idi, sonra **هَناءً** oldu; tıpkı **عَطاء**’ın aslının **عَطاوٌ** olması, sonra kalbden sonra **عطاء** olması gibi; **هناء** olunca iki elif birleşti; iki sâkinin birleşmesi kerih görüldü; son elif **هاء**’ya çevrildi de “**هناه**” dediler; tıpkı cemî‘in, iki hemze birleşmesin diye **عطاء**’ın ikinci elifinden **همزة** bedel kılması gibi; bu, kuvvetli bir söz olurdu; ve ayrıca, **الواو**’nun ilk hâllerinde **هاء**’ya çevrilmiş olmasından daha benzer olurdu; iki yönden: birincisi, **الواو**’yu **ألف**’a çevirmenin şartlarından biri, ziyade bir eliften sonra uçta (kelime sonunda) vâki olmasıdır; burada da öyle vâki olmuştur; ikincisi, **الهاء**…

**الألف**’e, ondan **الواو**’dan daha yakındır; bilakis ikisi iki uçtadır. Görmez misin ki Ebû’l-Hasen, ikisi arasındaki yakınlıktan dolayı **الهاء**’nın **الألف** ile tek bir yerden olduğuna gitmiştir; öyleyse **الألف**’i **هاء**’ya çevirmek, **الواو**’yu **هاء**’ya çevirmekten daha yakındır? Ebû Ali dedi: Âlimlerimizden biri, **هَناه**’daki **الهاء**’nın ancak **الألف**’in gizliliğinden dolayı eklendiğine gitmiştir; tıpkı **أَلف**’i nedbe’den sonra, **وازيداه** gibi (örneklerde) eklendiği gibi. Sonra aslî **الهاء** ile benzetildi de harekelendi; böylece “**يا هناه**” dediler. el-Cevherî: **هَنٌ**, **أَخٍ** vezninde, kinaye bir kelimedir; manası “şey”dir; aslı **هَنَوٌ**’dur. Denir: “bu **هَنُكَ**” yani “senin şey’in”. Ve **الهَنُ**: **الحِرُ**’dur; Sîbeveyh şu beyti okudu:

Rûht(i), ve iki ayağında onda olan şey (varken),
Ve **هَنْكِ** peştamaldan görünmüşken

Onu ancak zaruret için sâkin kıldı. Ve “gittim de **فهَنَيْت**”: “yaptım”a kinayedir; senin “**هَنٌ**” sözünden. Ve ikisi **هَنوانِ**’dır; cem‘i **هَنُونَ**’dur. Bazen şiirde zaruret için şeddeli gelir; tıpkı **لوًّا**’yı şeddelendirdikleri gibi; şair dedi ki:

Keşke bilsem, bir geceleyin kalacak mıyım,
Ve **هَنِّيَ** çekilmiş, iki **هَنِ**’in iki **لِهْزِمَتَيْ**’i arasında?

Hadiste: “Kim câhiliye taziyesiyle taziyeleşirse, onu babasının **هَنِ**’iyle ısırtın ve kinaye yapmayın”; yani ona “babanın **أَيْرِ**’ini ısır” deyin. Ebû Zer hadîsinde: “**هَنٌ** tahta parçası gibidir; ancak ben kinaye yapmam” yani adını açıkça söyledi; böylece “tahta parçası gibi bir **أَيْرٌ**” demiş olur; sonra hikâye etmek isteyince ondan kinaye yaptı. Ve onların sözü: “Kim babasının **هَنُ**’u uzun olursa onunla konuşur” yani kardeşleriyle güçlenir; ve bu, şairin dediği gibidir:

Rabbim dileseydi, sizin babanızın **أَيْرُ**’i
Südûs b. Hâris’in **أَيْرِ**’i gibi uzun olurdu

Ve o, Şeybân b. Zühl b. Südûs b. Hâris’tir; onun yirmi bir erkek (evladı) vardı. Hadiste: “Seninle, **هَنِي**’min şerrinden sana sığınırım”; yani ferci (avret yeri). İbn Sîde: Bazı nahivciler dedi ki: **هَنانِ** ve **هَنُونَ**, asla nekreleşmeyen isimlerdir; çünkü bunlar kinayelerdir ve zamirlerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Bunlar ancak tesniye ve cem‘ için kalıplanmış isimlerdir; **اللَّذَيْنِ** ve **الذِين** menzilesindedir; Zeyd ve Amr gibi tesniye edilmiş diğer isimler böyle değildir. Görmez misin ki Zeyd ve Amr’ın marifeliği ancak vaz‘ ve alem oluş iledir; onları tesniye edince nekreleşirler; böylece “iki kerim Zeyd gördüm” ve “yanımda iki akıllı Amr var” dersin. Eğer marifeliği izafetle yahut **اللام** ile tercih edersen “**الزيدان**” ve “**العَمران**” ve “**زَيْداك**” ve “**عَمْراك**” dersin; böylece tesniyeden sonra, tesniyeden önceki marifeliklerinden başka bir yoldan marife olurlar; cinslere iltihak ederler de alemiyet ve vaz‘ marifeliğinden oldukları hâlden ayrılırlar. Ferrâ, İmru’ul-Kays’ın şu sözü hakkında dedi:

Ve beni onun sözü kuşkulandırdı: “**يا هنا**”
“Vay sana, şerri şerre ekledin!”

Dedi ki: Araplar “**يا هن** gel” der, “**يا هنوان** gelin” der; o da dedi ki: Bu dil, **هنوات** diyenin dili üzerinedir. Mâzenî şu beyti okudu:

Her ne kadar alay etti ve dedi ise:
**هَنُونَ**; **أَحنّ**; menşei yakındır

(* “**أحن**” sözü: yani bir mihnete düştü; asılda böyledir; gereği, onun “fa‘al” gibi olmasıdır; böylece **النون** hafiftir; vezin ise onu şeddelendirmeyi gerektirir.)

Eğer büyürsem, ben yaşıtlarımın içindeyim,
Ve küçüklerin sonları ihtiyarlığadır

Dedi ki: Ancak onunla alay eder; dedi ki: “**هنون**; bu, doğumu yakın bir oğlandır; o ise büyük bir ihtiyardır.” Ancak onunla istihza etti. Ve onun sözü: **أَحنّ** yani bir mihnete düştü. Ve onun sözü: **منشؤه قريب** yani doğumu yakındır; onunla alay eder. Leys: **هنٌ**, insanın adından kinaye edilen bir kelimedir; “bana **هَنٌ** geldi” ve “bana **هَنَةٌ** geldi” demen gibi. **هَنَة**’de **النون** vakıfta fethalıdır; **الهاء**’nın zuhurundan dolayı. Onu, kendisiyle bağladığın bir söz içinde akıttığında **النون**’u sâkin kılarsın; çünkü aslında sükûn üzere bina edilmiştir. **الهاء** gidip **التاء** geldiğinde, **التاء** ile birlikte **النون**’un sükûnu güzel olur; “gelen **هَنْةَ** gördüm” demen gibi. Onu sarf etmedin; çünkü müennes için marife bir isimdir. Te’nîs **هاء**’sı, öncesi sâkin olunca, fetha için **الألف** ile birlikte **تاء** olur; çünkü onunla birlikte **الهاء** görünür; zira onda bir sarf izharı üzere bina edilmiştir; o, öncesindeki fetha menzilesindedir; “**الحَياة**” “**القناة**” gibi. Te’nîs **هاء**’sının bina aslı **التاء**’dandır; fakat fiilin te’nîsi ile ismin te’nîsi arasında ayırım yaptılar; fiilde “**فَعَلَتْ**” dediler; onu isim yaptıklarında “**فَعْلَة**” dediler. Bu **التاء**’da, diğer harfler arasından **الهاء** ile vakf ettiler; çünkü **الهاء** sahih harflerin en yumuşağıdır; **التاء** sahih harflerdendir; böylece bedeli onun gibi sahih yaptılar. Harfler içinde **الهاء**’dan daha gevşeği yoktu; çünkü **الهاء** nefestir. Dedi ki: **هَنٌ**’a gelince; Araplardan kimi sâkin kılar; onu **قَدْ** ve **بَلْ** gibi yapar; böylece “ey delikanlı, **هَنْ**’in yanına girdim” der. Onlardan kimi de “**هنٍ**” der; onu onun yürüdüğü yola yürütür. Ondaki tenvin daha güzeldir; Ru’be’nin sözü gibi:

“**هَنٍ**’den bir söz, ve **هَنِ**’den bir söz”

Allah daha iyi bilir. Ezherî: Araplar “**يا هَنا هَلُمَّ**” der, “**يا هَنانِ هَلُمَّ**” der, “**يا هَنُونَ هَلُمَّ**” der. Erkeğe de denir: “**يا هَناهُ هَلُمَّ**”, “**يا هَنانِ هَلُمَّ**”, “**يا هَنُونَ هلمَّ**”, “**يا هناه**”. İdrâcde **الهاء**’yı atarsın; vakıfta “**يا هَنَتَاهْ**” ve “**يا هَناتُ هَلُمَّ**”. Bu, Ukayl’in ve ondan sonra Kays’ın umumunun dilidir. İbnü’l-Enbârî: Bir erkeği, adını açıkça söylemeden çağırdığında “**يا هَنُ أَقبِل**” dersin; iki erkeğe: “**يا هَنانِ أَقبلا**”; erkeklere: “**يا هَنُونَ أَقْبِلوا**”; kadına: “**يا هَنْتُ أَقبلي**” ( **النون**’u sâkin kılarak); iki kadına: “**يا هَنْتانِ أَقبلا**”; kadınlar topluluğuna: “**يا هَناتُ أَقبلن**”. Onlardan kimi **الألف** ve **الهاء**’yı artırır; erkeğe “**يا هناهُ أَقْبِلْ**” ve “**يا هناةِ أَقبلْ**” der; **الهاء**’yı damme ile ve kesre ile (okuyarak). İkisini Ferrâ rivayet etti. **الهاء**’yı dammeleyen, onun ismin sonu olduğunu takdir etti; onu kesreleyen ise “iki sâkinin birleşmesinden dolayı onu kestim” dedi. Bu mezhep üzere iki kişi için: “**يا هَنانِيه أَقبلا**” denir. Ferrâ: **النون**’u kesretmek ve onu **الياء**’ya tâbi kılmak daha çoktur. Bu mezhep üzere cem‘de: “**يا هَنوناهُ أَقبلوا**” denir. Dedi ki: Müzekkere “**يا هَناهُ**” ve “**يا هَناهِ**” diyen, müennese “**يا هَنَتاهُ أَقبلي**” ve “**يا هَنَتاهِ**” der; iki müennese “**يا هَنْتانيه**” ve “**يا هَنْتاناه أَقبلا**” der; kadınlar cem‘ine “**يا هَناتاه**” der. Şu beyti okudu:

Ve beni onun sözü kuşkulandırdı: “**يا هَنا**”
“Vay sana, şerri şerre ekledin!”

Ve “**وفي الصباح**”: “**ويا هَنُوناهُ أَقبلوا**”. Kendime izafe ettiğimde “**يا هَنِي أَقْبِل**” derim; istersen “**يا هَنِ أَقبل**” dersin. Ve dersin: “**يا هَنَيَّ أَقبِلا**”; cem‘ için: “**يا هَنِيَّ أَقبِلوا**”. Böylece tesniyede **النون**’u fetha edersin, cem‘de onu kesre edersin. Ebû’l-Ahvâs el-Cuşemî hadîsinde: “Onu, gözleri ve kulakları tam (sağlam) olarak doğurtuluyor; sonra şunun (kulağını) kesiyor ve ‘**صَرْبَى**’ diyor; ve şunu **تَهُنُّ** ediyor ve ‘**بَحِيرة**’ diyor.” **الهَنُ** ve **الهَنُّ**, tahfif ve teşdîd ile: adını anmadığın şeyden kinayedir; “bana **هَنٌ** geldi” ve “**هَنةٌ** (geldi)” dersin; hafif ve şeddeli olarak. “**هَنَنْتُه أَهنُّه هَنًّا**”: ondan bir **هَن** isabet ettirdiğimde; yani sen onun kulaklarını yararsın yahut uzuvlarından bir şey isabet ettirirsin. Ve denildi ki: “**تَهُنُّ هذه**” yani bunun **هَن**’ini, yani ondan bir şeyi, kulak ve göz ve benzeri gibi, isabet ettirir. Herevî dedi ki: Bunu Ezherî’ye arz ettim; onu inkâr etti ve dedi ki: Ancak “**وتَهِنُ هذه**”dir; yani onu zayıflatır. Denir: “**وهَنْتُه أَهِنُه وهْناً**”; o da **مَوْهون**’dur; yani onu zayıflattım. İbn Mes‘ûd hadîsinde: Allah ondan razı olsun; cin gecesini zikretti ve dedi ki: Sonra **هَنِيناً** geldiler; üzerlerinde uzun beyaz elbiseler vardı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Müsned’de böyle geldi…

أَحمد, hadisinin birden çok yerinde onu ضبط edilmiş, kayıtlanmış olarak (böyle) dedi: Onu, garîb kitaplarından hiçbirinde şerhedilmiş bulmadım; ancak Ebû Mûsâ onu, **الهَنِ** ve **الهَناة** hadislerinin ardından, kendi garîbinde zikretti. Cin hadîsinde: “Derken o, **هَنِينٍ** ile (idi)”
(* “**بهنين**” sözü: asılda ve **النهاية**’nin bazı nüshalarında böyle ضبط edilmiştir.) sanki onlar **الزُّطُّ** (gibi). Sonra dedi: Onun çoğulu, **كُرة** ve **كُرِينَ** gibi selâmet çoğuludur; sanki onların şahıslarından kinaye etmek istedi. Hadiste: “Komşularından bir **هَنةً** zikretti” yani bir ihtiyaç; onunla her şeyden ifade edilir. **الإِفْك** hadîsinde: Ona dedim ki: “Ey **هَنْتاه**” yani “ey şu”; **النونُ** fetha ile okunur ve sükûnlanır; son **الهاء** damme ile okunur ve sükûnlanır. Ve denildi ki: “Ey **هَنْتاه**”ın manası “ey **بَلْهاء**”; sanki o, insanların hilelerini ve şerlerini bilmede azlığa nisbet edilmiştir. **الصُّبَيِّ بن مَعْبَد** hadîsinde: “Dedim ki: ey **هَناهُ**; ben cihada hırslıyım.”

**الهَناةُ**: musibet (dâhiye); çoğulu, çoğul gibi **هَنوات**’tır. Ve (şu) okundu:
على هَنَواتٍ كلُّها مُتَتابِعُ
Ve kelime **يائية** ve **واوية**’dir. Ve **الواو** ile رفع ettiği, **الألف** ile نصب ettiği, **الياء** ile خفض ettiği isimler, رفع’ta: “**أَبُوكَ** ve **أَخُوكَ** ve **حَمُوكِ** ve **فُوكَ** ve **هَنُوكَ** ve **ذو مال**”; نصب’ta: “رأَيتُ **أَباكَ** ve **أَخاكَ** ve **فاكَ** ve **حماكِ** ve **هَناكَ** ve **ذا مال**”; خفض’ta: “مررتُ ب**أَبيكَ** ve **أَخيكَ** ve **حميكِ** ve **فيكَ** ve **هَنِيكَ** ve **ذي مالٍ**”; nahivciler dedi: Tekil için رفع’ta “هذا **هَنُوكَ**” denir; نصب’ta “رأَيتُ **هَناك**”; خفض yerinde “ممرتُ ب**هَنِيك**”; daha önce geçtiği üzere, kardeşlerinin tasrifi gibi.

**هُنا**: mekân zarfıdır; “Onu **هُنا** yaptım” dersin, yani bu yerde.

**وهَنَّا** **هُنا** manasında: zarf. Ali’nin, عليه السلام, hadîsinde: “Şüphesiz **هَهُنا** ilim vardır” ve eliyle göğsüne işaret etti: “Keşke onun için taşıyıcılar bulsaydım.” **ها**: maksûre; muhataba uyarma kelimesidir; onunla, söze sevk olunan şeye karşı uyarılır. İbnü’s-Sikkît: **هُنا** **هَهُنا** bizzat belirli bir yerdir. Ebû Bekr en-nahvî: **هُنا** evde bir yer adıdır. Bir kavim dedi: “**يَوْمَ هُنا**” yani “**يَوْمَ الأَوَّل**”; (şöyle) dedi:
إِنَّ ابْنَ عاتِكَة المَقْتُولَ، يَوْمَ هُنا،
خَلَّى عَليَّ فِجاجاً كانَ يَحْمِيها
Onun sözü: “**يَوْمَ هُنا**”, senin “**يَوْمَ الأَوَّلِ**” demen gibidir. İbn Berrî, İmrü’l-Kays’ın sözü hakkında:
وحَديثُ الرَّكْبِ يَوْمَ هُنا
dedi ki: **هُنا**, sarf olunmayan bir yer adıdır; çünkü cinsler içinde bilinen değildir; o, **جُحَى** gibidir. Bunu İbn Berrî, mu‘tel bâbında zikretti. Başkası: **هُنا** ve **هُناك** mekân içindir; **هُناك**, **ههُنا**’dan daha uzaktır. Cevherî: Bir yere işaret ettiğinde yakınlık için **هُنا** ve **هَهُنا**; uzaklaştırma için **هُناك** ve **هُنالِكَ** (kullanılır); **اللام** زائد, **الكاف** hitap içindir; onda uzaklaştırmaya delil vardır; müzekker için fetha ile, müennes için kesra ile okunur. Ferrâ dedi: “اجْلِسْ **ههُنا**” denir, yani yakın; “تَنَحَّ **ههُنا**” denir, yani uzaklaş yahut biraz uzak ol. Dedi: **وهَهِنَّا** da, bunu Kays ve Temîm söyler. Ezherî dedi: Kays’tan bir topluluğu, **الهاء**’yı fetha ile “اذْهَبْ **هَهَنَّا**” derken işittim; onu kesra ile kimseden işitmedim. İbn Sîde: “**هَني**’den geldi” yani **هُنا**’dan; dedi: “Ve **هَنَّا**’dan ve **هِنَّا**’dan geldim.” **وهَنَّا** fetha ve teşdîd ile: manası **هَهُنا**’dır. **وهَنَّاك** yani **هُناك**; râciz dedi:
لَمَّا رأَيت مَحْمِلَيْها هَنَّا
Ve bundan onların sözü: “**تَجَمَّعُوا من هَنَّا ومِنْ هَنَّا**” yani **هَهُنا**’dan ve **هَهُنا**’dan. Ve şairin sözü:
حَنَّت نَوارُ ، ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ،
وبَدا الذي كانَتْ نَوارُ أَجَنَّتِ
der ki: bu, inleme yeri değildir. İbn Berrî dedi: Bu, Cahl b. Nadla’ya aittir; o, Amr b. Kulsûm’un kızı Nevâr’ı esir almıştı. Ve bundan, Râ‘î’nin sözü:
أفي أَثَرِ الأَظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُ؟
نَعَمْ لاتَ هَنَّا ، إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
yani iş, nereye gidersen orada değildir. Ve Ebü’l-Feth b. Cinnî’nin okuduğu sözü:
قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ،
مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ
Ancak muradı: “ve **هُنا**’dan”dır; **الألف**’i **هاء** ile بدل etti. Ve “وها **هُنَهْ**” demedi; çünkü öncesinde **أَمْكِنَهْ** vardır; iki kafiyeden birinin müessese olup ötekinin olmaması muhaldir. **وهَهِنَّا** da, bunu Kays ve Temîm söyler. Arap, uzaklığı istediğinde: **هَنَّا** ve **هَهَنَّا** ve **هَنَّاكَ** ve **هَهَنَّاك** der; yakınlığı istediğinde: **هُنا** ve **هَهُنا** der. Sevgiliye: “**هَهُنا** ve **هُنا**” dersin, yani yaklaş ve yakın ol. Zıddında, sevmediğine: “**هَهَنَّا** ve **هَنَّا**” dersin, yani uzakça çekil. Hutay’e, annesini hicvederek dedi:
فهَهَنَّا اقْعُدِي مِني بَعِيداً،
أَراحَ اللهُ مِنَّكِ العالَمِينا
(* Hutay’e divanında: “تَنَحّي، فاجلسي منى بعيداً، إلkh.”)
Zü’r-Rumme, uçları uzak, yönleri uzak, hayrı çok bir çölü vasfederek dedi:
هَنَّا وهَنَّا ومِنْ هَنَّا لَهُنَّ بها،
ذاتَ الشَّمائلِ والأَيْمانِ ، هَيْنُومُ
Ferrâ: Onların mesellerindendir:
هَنَّا وهَنَّا عَنْ جِمالِ وَعْوَعَهْ
(* “**هنا وهنا** إلkh.” sözü: **التهذيب**’de üç kelimede de fetha ve teşdîd ile ضبط edilmiştir. Ve el-Eşmûnî’nin şerhinde: birincisi fetha ile, ikincisi kesra ile, üçüncüsü damme ile rivayet olunur, dedi. Ve es-Sabbân, er-Rûdânî’den: üçünde de fetha rivayet olunur, dedi.)
Senin “Her şey (olsun) ama baş ağrısı olmasın” demen gibi; ve “Her şey (olsun) ama **فَراشةَ** kılıcı olmasın” (demek) gibi. Bu sözün manası: Ben selâmette oldum ve falan da selâmette olduysak, başkasına aldırış etmedim. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bize, Accâc için (şunu) okuttu:
وكانتِ الحَياةُ حِينَ حَيَّتِ ،
وذِكْرُها هَنَّتْ فلاتَ هَنَّتِ
Muradı **هَنَّا** ve **هَنَّهْ** idi; onu, vakıf için **هاء** yaptı. “فلاتَ **هَنَّتْ**” yani bu, onun yeri de zamanı da değildir. Kafiye yürütüldüğü için **هَنَّت**’i **التاء** ile söyledi; çünkü **الهاء** vasılda **تاء** olur. Ve bundan, A‘şâ’nın sözü:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبَيرةَ أَمَّنْ
جاء مِنْها بطائفِ الأَهوالِ
(* “**جبيرة**” sözü: asılda gördüğün gibi ضبط edilmiştir; **التهذيب** nüshasında fetha sonra kesra ile ضبط edilmiştir; ve Arap’ın her yönüyle.)
Ezherî dedi: Mu‘tel’de “لاتَ **هَنَّا**”nın tefsirinden, orada zikredilen geçmişti; çünkü bana göre en yakın olan, onun **المُعْتَلاَّتِ**’ten olmasıdır. Ve onda şu geçti:
حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ،
وأَنَّى لكِ مَقْروعُ
İbnü’s-Sikkît onu şöyle rivayet etti:
وكانتِ الحَياةُ حِينَ حُبَّتِ
der ki: hayat, sevildiği vakit (hayattı). “وذِكْرُها **هَنَّتْ**” der: hayatın zikri oradadır ve orada değildir; yani hayattan ümitsizlik için. Ve bir adamı bağışla övüp dedi: **هَنَّا وهَنَّا** ve **على المَسْجوحِ**; yani sağdan soldan verir; ve **على المَسْجُوح** yani kasıt üzere. İbnü’s-Sikkît (şunu) okuttu:
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ،
وبَدا الذي كانتْ نَوارُ أَجَنَّتِ
yani bu, inleme yeri değildir; ne de inleme yerinde inledi. Ve bazı râcizler için (şu) okundu:
لمَّا رأَيتُ مَحْمِلَيْها هَنَّا
مُخَدَّرَيْنِ، كِدْتُ أَنَّ أُجَنَّا
Onun sözü **هَنَّا** yani **هَهَنَّا**; bu yerde onunla yanlışa düşürür. Ve nidada onların sözü: “يا **هَنَّاه**” sonuna bir **هاء** ziyadesiyle; vasılda **تاء** olur; onu zikrettik ve mu‘tel’de **هنا** tercümesinde şeyh Ebû Muhammed b. Berrî’nin ona yönelttiği tenkidi zikrettik.

**وهُنا**: eğlence ve oyun; o, marifedir. Asma‘î, İmrü’l-Kays için (şunu) okudu:
وحَدِيثُ الرَّكْبِ يَوْمَ هُنا،
وحَدِيثٌ مَّا على قِصَرِهْ

Araplardan kimi de şöyle der: **هَنا** ve **هَنْتَ**, **أَنا** ve **أَنتَ** anlamındadır; **الهمزة**’yi **هاء**’ya çevirirler ve **الأَعشى**’nın beytini okurlar:

Keşke bilseydim, yeniden genç olarak dönecek miyim? * Benim gibisi, **زُمَيْنَ**; burada, **بُرْقةِ أَنْقَدا**’da?

**ابن الأَعرابي**: **الهُنا** ince, aşağılık soydur; ve okudu:

Senin iki dalına, **هُنا** ve **هُنا**’dan (bir şey) yoktur, * Senin, (kendini) gösteren köklerine yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%A7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!هُنَا ) ، بالضِّمِّ وتَخْفيفِ النونِ ، ( *!وهَهُنا : إذا أَرَدْتَ القُرْبَ ) .
وفي الصِّحاح : للتَّقْريبِ إذا أَشَرْتَ إلى مَكانٍ ؛ وقال الفرَّاء : يقالُ اجْلِسْ

هَهُنا ، أَي قرِيباً ، وتَنَحَّ هَهُنا أَي تباعَدْ أَو أبعد قَليلاً .
وفي المُحْكم : هُنا ظَرْفُ مَكانٍ ، تقولُ : جَعَلته هُنا ، أَي في هذا المَوْضِعِ . وفي حديثِ عليَ : ( إنَّ *!هَهُنا عِلْماً ) ، وأَوْمَأَ بيدِهِ إلى صدْرِهِ .
( وهَنَّا وهَهَنَّا وهَنَّاكَ وها *!هَنَّاكَ ، مَفْتُوحاتٍ مُشدَّداتٍ : إذا أَرَدْتَ البُعْدَ ) ، كذا نَصَّ المُحْكم .
والذي في الصِّحاح : وهَنَّا ، بالفَتْح والتّشْديدِ ، مَعْناه هَهَنَّا ، وهَنَّاك أَي *!هُناكَ ؛ وقال بعضُ الرُّجَّازِ :
لمَّا رأَيْتُ مَحْمِلَيْها هَنَّامُخَدَّرَيْنِ كِدْتُ أنْ أُجَنَّاومنه قولُهم : تَجَمَّعُوا من هَنَّا ومِن هَنَّا ، أَي مِن هَهُنا ومِن هَهُنا ، انتَهَى .
وفيه نَوْعُ مُخالَفَةٍ لمَا سَبَقَ مِن سِياقِ ابنِ سِيدَه ، لأنَّ سِياقَ الجَوْهري صَرِيحٌ في أَنَّ هَنَّا ، مُشدَّدَة مَفُتوحَة ، للقُرْبِ وأنَّه بالكافِ للبُعْدِ ، فأَمَّل .
( و ) يقالُ : ( جاءَ من *!هَنِي . بكسْر النونِ ساكنَةَ الياءِ : أَي مِن *!هُنا ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!وهُنا ) ، بالضم مَقْصوراً : ( معرفة اللَّهْو ) واللّعْب ؛ وأَنْشَدَ الأصْمعي لامرىءِ القيسِ :
وحَدِيثُ الرّكْبِ يَوْمَ هُناوحَدِيثٌ مَّا على قِصَرِه ( و ) أيْضاً : ( ع ) ، وبه فَسَّر ابنُ برِّي قولَ امرىءِ القيسِ السابقَ ، قالَ : وهو غَيْرُ مَصْرُوفٍ لأنَّه ليسَ في الأجْناسِ مَعْروفاً ، فهو كجُحَا ، وقد ذَكَرْناه في المُعْتل .
( ويقالُ للحَبِيبِ : هَهُنا وهُنا : أَي تَقَرَّبْ وادْنُ ؛ وللبَغِيضِ : هَا *!هَنَّا *!وهَنَّا ، أَي تَنَحَّ بَعِيداً ) ؛ قال الحُطَيْئة يَهْجُو أمَّه :

فهَا هَنَّا اقْعُدِي منِّي بَعِيداً أَراحَ اللَّهُ مِنْكِ العالَمِيناوقال ذُو الرُّمَّة يَصِفُ فلاةٌ بَعِيدةَ الأرْجاءِ كثيرَةَ الخيرِ :
*!هَنَّا وهَنَّا ومِنْ هَنَّا لَهُنَّ بهاذاتَ الشَّمائِلِ والأَيْمانِ هَيْنُومُ ( و ) من العربِ مَنْ يقولُ : ( *!هَنَا وهَنْتَ بمعْنَى : أَنَا وأَنْتَ ) يقْلِبُونَ الهَمْزةَ هاءً ، ويُنْشِدُونَ بيتَ الأعْشى :
يا لَيْتَ شِعْرِي هل أَعُودَنَّ ناشئاً مِثْلي زُمَيْنَ هَنا ببُرْقةِ أَنْقدا ؟ ويُرْوَى : ثانِياً بدلُ ناشِئاً ؛ وقد مَرَّتْ رِوايَةُ ذلكَ عن الحفْصي في ترْكيبِ ب ر ق .
( *!والهَنَا : النَّسَبُ الدَّقِيقُ الخَسِيسُ ) ؛ كذا في النسخِ ، ونَصّ ابنِ الأعْرابي : الحَسَبُ الدَّقِيقِ الخَسِيسُ ، وأَنْشَدَ :
حاشَا لفَرعَيْكَ مِن هُنا وهُناحاشَا لأَعْراقِكَ التي تَشْجُ ( وتقولُ في النِّداءِ خاصَّةً : يا هَناهُ بزِيادَةِ هاءٍ ) في آخرِه ، تَصِيرُ تاءً في الوَصْلِ ، مَعْناه يا فلانُ ، وهي بدلٌ من الواوِ التي في هَنُوكَ وهَنَواتُ ، قال امرؤُ القَيْسِ :
وقد رَابَني قَوْلُها : يا هَناهُ وَيْحَكَ أَلْحَقْتَ شرّاً بشَرْكذا في الصِّحاح ؛ وقد ذَكَرْناه في تَرْكيبِ هَنَو مُفَصَّلاً .
وفي اللّبابِ : وللنِّداءِ أَحْكامٌ أُخَر

تَخْتَصُّ بهِ مِن الزِّيادَةِ والحَذْفِ واخْتِلافِ الصِّيغَةِ ، فالأوَّل : إلْحاقُهم الزِّيادَة بآخرهنَّ في أَحْوالِه لغيرِ النُّدْبَةِ والاسْتِغاثَةِ ، وتكونُ مُجانِسَةً لحرَكَةِ المُنادِى إلاَّ في الواحِدِ ، فإنَّها فيه أَلِفٌ نحو يا هَناهُ ، وأَنَّها بدلٌ من الواو التي هي لامٌ على رَأْيٍ ، ومِن الهَمْزةِ المُنْقَلِبَة عن الواوِ على رَأْيٍ ، أَصْلِيَّة على رَأْيٍ ، وزائِدَة لغيرِ الوَقْفِ على رأْيٍ ، وللوَقْفِ على رأْيٍ ، وضَعَّفُوا الأخير لجَوازِ تَحْرِيكِه حال السَّعَةِ ، والثلاثَةُ الأُوَلُ يَبْطِلُها أن العلامات لا تلحق قَبْل اللامِ ، انتَهَى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!هُناكَ ، بالضم : للمَكانِ البَعِيدِ وتُزادُ اللامُ فيُقالُ *!هُنالِكَ ، والكافُ فيهما للخِطابِ ، وفيها دَلِيلٌ على التَّبْعيدِ ، تُفْتَحُ للمُذكَّر وتُكْسَرُ للمُؤنَّثِ . ونقلَ الفرَّاء : يقالُ هَهِنَّا ، بكسْرِ الهاءِ مع تَشْديدِ النونِ ، وعَزَاها لقَيْسٍ وتمِيمٍ .
قال الأزْهري : سَمِعْتُ جماعَةً مِن قيسٍ يقولون : اذْهَبْ *!هَهَنَّا بفَتْح الهاءِ ، ولم أَسْمَعها بالكسْرِ مِن أحدٍ .
ويقالُ أَيْضاً : مِن هِنا ، بكسْرُ الهاءِ ، وقد تُبْدَلُ أَلفُ هنا هاءً ؛ أَنْشَدَ ابنُ جنيِّ :
قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْمِنْ هَهُنا ومِن *!هُنَه ْوقولُ الشاعرِ ، هو شبيلُ بنُ جعيلٍ التَّغْلبيُّ ، أَنْشَدَه الجَوْهرِي :

حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ *!هَنَّا حَنَّتِوبَدا الذي كانتْ نَوارُ أَجَنَّتِيقولُ : ليسَ ذَا مَوْضِعَ حَنِينٍ .
قال ابنُ برِّي : الشِّعْرُ لحجلِ بنِ نَضْلَةَ وكانَ سَبَى النَّوارَ بنْتَ عَمْروِ بنِ كُلْثُوم ؛ وقولُ الرَّاعي :
أَفي أَثَرِ الأَظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُنَعَمْ لاتَ هَنَّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُيَعْني ليسَ الأَمْرُ حيثُ ما ذَهَبَتْ .
قال الفرَّاء : ومِن أَمْثالِهم :
وهَنَّا وهَنَّا عن جِمالِ وَعْوَعَهْ كما تقولُ : كلُّ شيءٍ ولا وَجَع الرأْسِ ، وكلُّ شيءٍ ولا سَيْفَ فَراشةَ ؛ ومَعْنى هذا الكَلامِ إذا سَلِمْتُ وسَلِمَ فلانٌ فلم أَكْتَرِثْ لغيرِه .
ويَوْمُ *!هُنَا ، بالضم مَقْصوراً : اليَوْمَ الأوَّل ، وبه فَسَّر المهلبي وابنُ برِّي قولَ الشاعرِ :
إنَّ ابنَ غاضِبَةَ المَقْتُولَ يَوْمَ هُناخَلَّى عليَّ فِجاجاً كانَ يَحْمِيهاوتقدَّمَ شيءٌ مِن ذلك في المُعْتل .
(

##### Türkçe

: ( **هُنَا** ) ، ötre ile ve **النون**’un hafifletilmesiyle; ( **وهَهُنا** : yakınlığı murat ettiğin zaman ).
Ve Sıhâh’ta: bir mekâna işaret ettiğin zaman yaklaştırma içindir; el-Ferrâ dedi: “**اجْلِسْ هَهُنا**” denir, yani yakında; ve “**تَنَحَّ هَهُنا**” yani uzaklaş yahut biraz uzaklaş.
Ve el-Muhkem’de: **هُنا** mekân zarfıdır; dersin ki: “**جَعَلته هُنا**”, yani bu mevzide. Ve Ali’nin hadisinde: ( “Şüphesiz **هَهُنا** ilim vardır” ), ve eliyle göğsüne işaret etti.
( **وهَنَّا** ve **وهَهَنَّا** ve **وهَنَّاكَ** ve **ها هَنَّاكَ**; fethalı, şeddeli: uzaklığı murat ettiğin zaman ); el-Muhkem böylece nassetti.
Sıhâh’ta olan ise: **وهَنَّا** fetha ve teşdîd ile; manası **هَهَنَّا**’dır; ve **وهَنَّاك** yani **هُناكَ**; ve bazı recez söyleyenlerden biri dedi ki:
لمَّا رأَيْتُ مَحْمِلَيْها هَنَّامُخَدَّرَيْنِ كِدْتُ أنْ أُجَنَّا
Ve ondan onların sözü: “**تَجَمَّعُوا من هَنَّا ومِن هَنَّا**”, yani **مِن هَهُنا ومِن هَهُنا**, bitti.
Ve onda, İbn Sîde’nin siyakından önce geçen şeye bir tür muhalefet vardır; çünkü el-Cevherî’nin siyakı, **هَنَّا**’nın şeddeli fethalı olarak yakınlık için olduğunda ve **الكاف** ile olanının uzaklık için olduğunda sarihtir; öyleyse düşün.
( Ve ) denir ki: ( “**جاءَ من هَنِي**”; **النون**’un kesresiyle, **الياءِ**’si sâkin: yani **مِن هُنا** ); bunu İbn Sîde nakletti.
( **وهُنا** ), ötre ile, maksûr olarak: ( eğlenceyi bilme ) ve oyun; ve el-Asma‘î, İmru’ul-Kays’tan inşad etti:
وحَدِيثُ الرّكْبِ يَوْمَ هُناوحَدِيثٌ مَّا على قِصَرِه
( Ve ) ayrıca: ( bir yer adı ); ve İbn Berrî, İmru’ul-Kays’ın önceki sözünü bununla tefsir etti; dedi ki: O gayr-i munsarıftır; çünkü cinsler içinde bilinen değildir; o, **جُحَا** gibidir; ve onu mu‘tel’de zikrettik.
( Ve sevgiliye denir: **هَهُنا** ve **هُنا**: yani yaklaş ve yakın ol; ve sevilmeyene: **هَا هَنَّا** **وهَنَّا**: yani uzakça çekil )؛ el-Hutay’e annesini hicvederek dedi:

فهَا هَنَّا اقْعُدِي منِّي بَعِيداً أَراحَ اللَّهُ مِنْكِ العالَمِينا
Ve Zû’r-Rumme, uçları uzak, hayrı çok bir çölü vasfederek dedi:
**هَنَّا وهَنَّا ومِنْ هَنَّا لَهُنَّ بها**ذاتَ الشَّمائِلِ والأَيْمانِ هَيْنُومُ
( Ve ) Araplardan, ( **هَنَا** ve **هَنْتَ** “ben ve sen” manasında ) diyen vardır; **الهمزة**’yi **هاء**’ya çevirirler; ve el-A‘şâ’nın beytini inşad ederler:
يا لَيْتَ شِعْرِي هل أَعُودَنَّ ناشئاً مِثْلي زُمَيْنَ هَنا ببُرْقةِ أَنْقدا ؟
Ve “**ثانِياً**”, “**ناشِئاً**” yerine rivayet olunur; bunun rivayeti, **ب ر ق** terkibinde Hafsî’den geçmişti.
( **والهَنَا**: ince, aşağı nesep )؛ nüshalarda böyle; İbnü’l-A‘râbî’nin nassı: ince, aşağı hasep; ve inşad etti:
حاشَا لفَرعَيْكَ مِن هُنا وهُناحاشَا لأَعْراقِكَ التي تَشْجُ
( Ve özellikle nidada: “**يا هَناهُ**” dersin; sonuna bir **هاء** ziyadesiyle ); vasılda **تاء** olur; manası “ey falan”dır; o, **هَنُوكَ** ve **هَنَواتُ**’taki **الواو**’nun bedelidir; İmru’ul-Kays dedi ki:
وقد رَابَني قَوْلُها : يا هَناهُ وَيْحَكَ أَلْحَقْتَ شرّاً بشَرْ
Sıhâh’ta böyle; ve onu **هَنَو** terkibinde mufassal olarak zikrettik.
Ve el-Lübâb’da: nida için, ziyade ve hazif ve sîga ihtilâfından ona mahsus başka hükümler vardır; birincisi: onların, nedbe ve istiğâse dışında, hallerinde onun sonuna ziyadeyi ilhak etmeleridir; ve münâdânın harekesine mücânis olur; ancak birde, onda elif olur; “**يا هَناهُ**” gibi; ve onun, bir görüşe göre lâm olan **الواو**’dan bedel olduğudur; ve bir görüşe göre **الواو**’dan münkalib olan **الهمزة**’dendir; bir görüşe göre aslîdir; bir görüşe göre vakıf dışı zâiddir; ve bir görüşe göre vakıf içindir; sonuncuyu, genişlik halinde harekelenmesinin caiz olması sebebiyle zayıf saydılar; ve ilk üçü, alâmetlerin lâm’dan önce ilhak olunmamasıyla bâtıl olur; bitti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**هُناكَ**, ötre ile: uzak mekân içindir; ve **اللام** ziyade edilir de **هُنالِكَ** denir; ve ikisindeki **الكاف** hitap içindir; ve onda teb‘îde delil vardır; müzekker için fethalanır, müennes için kesralanır. Ve el-Ferrâ nakletti: **هَهِنَّا** denir; **الهاءِ**’nin kesresiyle, **النون**’un teşdîdiyle; ve onu Kays’a ve Temîm’e nisbet etti.
El-Ezherî dedi: Kays’tan bir cemaat işittim, “**اذْهَبْ هَهَنَّا**” derler; **الهاءِ**’nin fethasıyla; onu kesre ile kimseden işitmedim.
Ve ayrıca denir: “**مِن هِنا**”, **الهاءِ**’nin kesresiyle; ve **هنا**’nın elifi **هاء**’ya ibdâl olunabilir; İbn Cinnî inşad etti:
قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْمِنْ هَهُنا ومِن **هُنَه** ْ
Ve şairin sözü—o, Şebîl b. Cu‘ayl et-Teğlibî’dir—el-Cevherî onu inşad etti:

حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِوبَدا الذي كانتْ نَوارُ أَجَنَّتِي
Der ki: bu, inlemenin yeri değildir.
İbn Berrî dedi: Şiir, Hacl b. Nadla’ya aittir; ve o, Amr b. Kulthûm’un kızı en-Nevâr’ı esir almıştı; ve er-Râ‘î’nin sözü:
أَفي أَثَرِ الأَظْعانِ عَيْنُكَ تَلْمَحُنَعَمْ لاتَ هَنَّا إنَّ قَلْبَكَ مِتْيَحُ
Yani: iş, onun gittiği yer gibi değildir.
El-Ferrâ dedi: ve onların emsallerindendir:
وهَنَّا وهَنَّا عن جِمالِ وَعْوَعَهْ
“Her şey (olsun) ama baş ağrısı olmasın” dediğin gibi; ve “her şey (olsun) ama Feraşe’nin kılıcı olmasın”; ve bu sözün manası: ben selâmette oldum ve falan da selâmette olduysak, başkasına aldırmam.
**ويَوْمُ هُنَا**, ötre ile, maksûr olarak: ilk gün; ve bununla el-Muhellebî ve İbn Berrî, şairin sözünü tefsir etti:
إنَّ ابنَ غاضِبَةَ المَقْتُولَ يَوْمَ هُناخَلَّى عليَّ فِجاجاً كانَ يَحْمِيها
Ve bunun bir kısmı mu‘tel’de geçti.
(
