# هند — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هند

هند، بالكسر: اسم للمائة من الإبل خاصة، كهنيدة، بالتصغير، قال جرير:

  أعطوا هنيدة تحدوها ثمانـية                      ما في عطائهم من ولا سرف وقال أبو عبيدة: هي اسم لكل مائة من الإبل وغيرها، وأنشد لسلمة ابن الخرشب الأنماري:
  ونصر بن دهمان الهنيدة عاشهاوتسعين عاما ثم قوم فانصاتا وأنشده الزمخشري، وخمسين عاما. وقال: أراد مائة سنة، وهو مجاز، أو اسم لما فوقها ودونها، أو للمائتين، ونص عبارة المحكم: وقيل هي اسم للمائة ولما دوينها ولما فويقها، وقيل: هي المائتان، حكاه ابن جني عن الزيادي، قال: ولم أسمعه من غيره، قال: والهنيدة: مائة سنة، والهند: مائتان، حكي عن ثعلب، ومثله في الأساس، وفي التهذيب هنيدة: مائة من الإبل، معرفة لا تنصرشف، ولا تدخلها الألف واللام، ولا تجمع، ولا واحد لها من جنسا، قال أبو وجزة:
  فيهم جياد وأخطار مؤبلة                      من هند وأزياد على الهند هند بالكسر: اسم امرأة يصرف ولا يصرف، إن شئت جمعته جمع التكسير فقلت هنود، وإن شئت جمعته جمع السلامة فقلت هندات، كذا في الصحاح، وقال ابن سيده أهند وأهناد وهنود، وأنشد سيبويه لجرير:
  أخالد قد علقتك بعد هند                      فشيبني الخوالد والهنود هند أيضا اسم رجل، قال:
  إني لمن أنكرني ابن اليثربي                      قتلت علباء وهند الجملـي وفي التهذيب: وهند من أسماء الرجال والنساء. وبنو هند: بطن من بكر بن وائل. والهند، بالكسر: جيل معروف، قاله ابن سيده، وقال غيره: وهند: اسم بلاد، والنسبة هندي، هنود كزنجي وزنوج، وقول عدي ابن الرقاع:
  رب نار بت أرمقهـا                      تقضم الهندي والغارا إنما عنى العود الطيب الذي من بلاد الهند، يجمع أيضاص على الأهانيد قال رؤبة:
  أهدى إلى السند لهاما حاشدا                      حتى استباح السند والأهاندا والهنادك، بالكاف في آخره، رجال الهند، وبه فسر محمد بن حبيب قول كثير:
  ومقربة دهم وكمت كأنـهـا                      طماطم يوفون الوفور هنادك قال ابن جني: فظاهر هذا القول منه يقتضي أن تكون الكاف زائدة قال: ويقال رجل هندي وهندكي، قال: ولو قيل إن الكاف أصل وإن هندي وهندكي أصلان بمنزلة سبط وسبطر لكان قولا قويا، كذا في اللسان والسيف الهندواني بالكسر ويضم إتباعا للدال، قاله الزمخشري منسوب إليهم، وكذلك المهند، وهو المطبوع من حديد الهند. وفي التهذيب: والأصل في التهنيد عمل الهند، يقال: سيف مهند وهندي وهندواني، إذا عمل ببلاد الهند عن ابن الأعرابي: هند تهنيدا عن ابن الأعرابي: هند تهنيدا إذا قصر في الأمر، وهند وهند إذا صاح صياح البومة، عن أبي عمرو، عنه أيضا: هند الرجل، إذا شتم إنسانا شتما قبيحا، وهند، إذا شتم فاحتمله وأمسك عن شتم الشاتم، كل ذلك عن أبي عمرو. هند السيف: شحذه، والتهنيد: التشحيذ، قال:
  كل حسام محكم التهنـيد
  يقضب عند الهز والتجريد
  سالفة الهـامة والـلـديد وقال الأزهري: والأصل في التهنيد عمل الهند. يقال: حمل عليه فما هند، أي ما كذب، أو ما هند عن شتي: ما كذب ولا تأخر. وهندته المرأة: أورثته عشقا بالملاطفة والمغازلة، قال:
  يعدن من هندن والمتيما

  وهندتني فلانة، أي تيمتني بالمغازلة، وقال ابن دريد: هندت الرجل تهنيدا، إذا لا ينته ولاطفته، وقال ابن المستنير: هندت فلانة بقلبه إذا ذهبت به. وهندوان، بالضم: نهر بخوزستان بينها وبين أرجان، عليه ولاية تنسب إليه كبيرة. هندوان: ودر هندوان، بفتح الدال وكسر الراء، وهو علامة الإضافة عند الفرسبن معناه باب هندوان، أي باب الهنود، وقال ابن الأثير في الأنساب: وإنما سميت به لأنه ينزل فيها الغلمان والجواري المجلوبة من الهند للبيع، وهو اسم محلة ببلخ قديمة، منها الإمام الفاضل أبو جعفر محمد بن عبد الله بن محمد ابن عمر الهندواني الفقيه الحنفي، يقال له أبو حنيفة الصغير، لكثرة فقهه، روي عن محمد بن عقيل البلخي، وأستاذه أبي بكر محمد ابن أبي سعيد الفقيه، وعليه تفقه، وعنه أبو إسحاق إبراهيم بن صالم بن محمد البخاري، وأبو عبد الله طاهر ابن محمد بالحدادي، مات ببخارا سنة 362.
 وهند مند، بكسر الهاء وسكون النون وفتح الدال والميم: نهر بسجستان يزعمون أنه ينصب إليه مياه ألف نهر، فلا تظهر فيه الزيادة، وينشق منه ألف نهر فلا يظهر فيه النقصان قال الإصطخري: أعظم أنهار سجستان نهر هندمند، مخرجه من ظهر الغور حتى ينصب على ظهر رخج وبلد الداور حتى ينتهي إلى بست، ويمتد منها إلى ناحية سجستان، ثم يقع في بحيرة زره الفاضل منه وإذا انتهى إلى مرحلة من سجستان تشعبت منه مقاسم الماء، وقال أبو بكر الخوارزمي:
  غدونا شط نهر الهند مند                      سكارى آخذي بالدستبند إلى آخره، وفي الناموس: هذا النهر مثال البحر العلم عند أهل العرفان. هناد بن السري مصعب التميمي أبو السري الكوفي، كحماد، محدث ثقة، من العاشرة مات سنة ثلاث وأربعين ومائتين عن إحدى وتسعين، وقريبه هناد بن السري بن يحيى بن السري، ثقة، من الثانية عشرة. هنادة بهاء، من أعلامهن، قال أعرابي:
  غرك من هنادة التهـنـيد                      موعودها والباطل الموعود وديره هند: بدمشق. ودير هند موضعان بالحيرة، ولأحد هذه المواضع عنى جرير بقوله:
  لما مررت بدير الهنـد أرقـنـي                      صوت الدجاج وضرب بالنواقيس ويروى: لما تذكرت بالديرين. ومما يستدرك عليه: لقي هند الأحامس، إذا مات. نقله ابن سيده. ومن أسمائهم هندي ومهند. وبنو هناد بطن من العرب. الهنادي بطن آخر ينزلون البحيرة من مصر، يقال لواحدهم هنداوي. والهنيدة، بالتصغير: حصن بناه سليمان عليه السلام، واسم للمائة السنة، وتقدم شاهده. وهند للمائتين منها، قاله الزمخشري. وهنيدة بن خالد الخزاعي، محدث.وهند بن أبي هالة، ربيب النبي صلى الله عليه وسلم.

### Türkçe

**هند**, kesre ile: özellikle develerden yüzün adı; **هنيدة** gibi, küçültme ile. Cerîr dedi ki:

  Sekiz (kişi) onu sürerken **هنيدة** verdiler;
  onların vermesinde ne cimrilik vardır ne de israf.

Ebû Ubeyde dedi: O, develerden ve başkalarından her yüzün adıdır. Seleme b. el-Harşeb el-Enmârî’den şu beyti okudu:

  Ve Nasr b. Dehmân, **الهنيدة**’yi yaşadı;
  doksan yıl, sonra doğruldu da sustu.

Zemahşerî de onu okudu; “elli yıl” (şeklinde). Dedi: Yüz yılı kastetti; bu mecazdır. Yahut onun üstündekinin ve altındakinin adıdır; yahut iki yüzün adıdır. **المحكم**’in ibaresinin nassı: “Ve denildi ki: O, yüzün, ondan aşağı olanın ve ondan yukarı olanın adıdır. Ve denildi ki: O, iki yüzdür.” Bunu İbn Cinnî, ez-Ziyâdî’den hikâye etti. Dedi: Onu ondan başkasından işitmedim. Dedi: **الهنيدة**: yüz yıl; **الهند**: iki yüz; Sa‘leb’den hikâye edildi. Bunun benzeri **الأساس**’tadır. **التهذيب**’de: **هنيدة**: develerden yüz; marife olup tenvin almaz; ona **الألف واللام** girmez; cem‘ edilmez; onun cinsinden bir tekili yoktur. Ebû Vecze dedi:

  Onlarda soylu atlar ve köklü şerefler vardır;
  **هند**’den ve **أزياد**’dan; **على الهند هند**.

**هند**, kesre ile: bir kadının adıdır; sarf olunur da sarf olunmaz da. İstersen onu kırık çoğul ile çoğul yaparsın da **هنود** dersin; istersen onu selâmet çoğulu ile çoğul yaparsın da **هندات** dersin; **الصحاح**’ta böyledir. İbn Sîde dedi: **أهند** ve **أهناد** ve **هنود**. Sîbeveyh, Cerîr’den şu beyti okuttu:

  Ey Hâlid, seni **هند**’den sonra bağladım;
  beni **الخوالد** ve **الهنود** ağarttı.

**هند** ayrıca bir erkeğin adıdır. Dedi ki:

  Beni inkâr eden İbn el-Yisrebî’denim;
  **علباء**’yı ve **هند الجملـي**’yi öldürdüm.

**التهذيب**’de: **هند** erkeklerin ve kadınların adlarındandır. **بنو هند**: Bekr b. Vâil’den bir batındır. **الهند**, kesre ile: bilinen bir cildir; bunu İbn Sîde söyledi. Başkası dedi: **هند**: bir beldenin adıdır; nisbesi **هندي**. **هنود** (kalıbı) **زنجي** ve **زنوج** gibidir. ‘Adî b. er-Rikâ‘ın sözü:

  Nice ateş (vardır ki) onu gözetleyerek geceleyip durdum;
  **الهندي**’yi ve **الغارا**’yı kemirir.

Ancak Hind beldelerinden olan hoş kokulu ağacı kastetti. Ayrıca **الأهانيد** üzerine de cem‘ olunur. Ru’be dedi:

  **السند**’e onun için kalabalık bir ordu hediye etti;
  ta ki **السند**’i ve **الأهاندا**’yı helâl saydı.

**الهنادك**, sonunda **الكاف** ile: Hind’in adamlarıdır. Bununla Muhammed b. Habîb, Kesîr’in sözünü tefsir etti:

  Kara yağız, doru bir (binek); sanki o
  **طماطم**; bolu tamamlarlar, **هنادك**.

İbn Cinnî dedi: Bu sözün zahiri, ondan, **الكاف**’ın زائد olmasını gerektirir. Dedi: **رجل هندي** ve **هندكي** denir. Dedi: Eğer denilse ki **الكاف** asıldır ve **هندي** ile **هندكي** iki asıldır; **سبط** ve **سبطر** menzilesinde; bu güçlü bir söz olurdu. **اللسان**’da böyledir. **السيف الهندواني**, kesre ile; ve **الدال**’a tâbi kılınarak zamme ile de (gelir); bunu Zemahşerî söyledi; onlara nisbetlidir. Keza **المهند**; o, Hind demirinden tab‘ edilmiş olandır. **التهذيب**’de: **التهنيد**’in aslı Hind’in işidir. İbn el-A‘râbî’den: **سيف مهند** ve **هندي** ve **هندواني** denir; Hind beldelerinde yapılmışsa. İbn el-A‘râbî’den: **هند تهنيدا**; İbn el-A‘râbî’den: **هند تهنيدا**: işte kusur ederse. Ebû ‘Amr’dan: **هند** ve **هند**: baykuşun çığlığı gibi çığlık atarsa. Ondan da: **هند الرجل**: bir kimseye çirkin bir sövme ile söverse. Ve **هند**: sövülür de onu yüklenip sövene sövmekten el çekerse. Bunların hepsi Ebû ‘Amr’dandır. **هند السيف**: onu biledi. **التهنيد**: bileme. Dedi:

  Her kılıç, **التهنـيد**’i sağlam (olan);
  sallama ve sıyırmada keser;
  başın önünü ve yanını.

Ezherî dedi: **التهنيد**’in aslı Hind’in işidir. Denir: Ona yüklendi de **فما هند**; yani yalan söylemedi. Yahut **ما هند عن شتي**: yalan söylemedi ve geri kalmadı. **هندته المرأة**: yumuşaklık ve flört ile ona bir aşk miras bıraktı. Dedi:

  **هندن**’den ve âşık edilmişten dönerler.

Ve “Falan kadın beni **هندتني**”; yani beni flört ile meftun etti. İbn Düreyd dedi: **هندت الرجل تهنيدا**: onu azarlamaz ve ona yumuşak davranırsa. İbn el-Müstenîr dedi: “Falan kadın onun kalbiyle **هندت**”: onu (kalbini) götürürse.

**هندوان**, zamme ile: Hûzistân’da, onunla Ercân arasında bir nehirdir; üzerinde ona nisbet edilen büyük bir vilâyet vardır. **هندوان**: ve **در هندوان**, **الدال**’ın fethi ve **الراء**’ın kesri ile; o, Farslar yanında izâfet alâmetidir; manası: **باب هندوان**; yani Hindlilerin kapısı. İbnü’l-Esîr **الأنساب**’da dedi: Ancak onunla adlandırıldı; çünkü Hind’den satış için getirilen oğlanlar ve cariyeler orada iner. O, Belh’te eski bir mahallenin adıdır. Ondan: faziletli imam Ebû Ca‘fer Muhammed b. ‘Abdullah b. Muhammed b. ‘Umer **الهندواني** el-fakîh el-Hanefî; ona, fıkhının çokluğundan dolayı **أبو حنيفة الصغير** denir. Muhammed b. ‘Akîl el-Belhî’den rivayet etti; ve üstadı Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sa‘îd el-fakîh’ten; onun yanında fıkıh öğrendi. Ondan Ebû İshâk İbrâhîm b. Sâlim b. Muhammed el-Buhârî ve Ebû ‘Abdullah Tâhir b. Muhammed el-Haddâdî (rivayet etti). Buhârâ’da 362 yılında öldü.

**هند مند**, **الهاء**’nın kesri, **النون**’un sükûnu, **الدال** ve **الميم**’in fethi ile: Sicistân’da bir nehirdir; ona bin nehrin sularının döküldüğünü iddia ederler; onda artış görünmez; ondan bin nehir ayrılır; onda eksilme görünmez. İstahrî dedi: Sicistân nehirlerinin en büyüğü **هندمند** nehridir; çıkışı Gûr’un sırtındandır; ta ki Ruhac’ın sırtına ve ed-Dâver beldesine dökülür; ta ki Best’e varır; oradan Sicistân tarafına uzanır; sonra Zereh gölüne düşer; fazlası onundur. Sicistân’dan bir merhaleye vardığında, ondan su taksimleri dallanıp budaklandı. Ebû Bekr el-Hârizmî dedi:

  **الهند مند** nehrinin kıyısına sabahladık;
  sarhoşlar, **بالدستبند**’i tutanlar…

sonuna kadar. **الناموس**’ta: Bu nehir, irfan ehli yanında ilim denizinin misalidir.

**هناد بن السري** Mus‘ab et-Temîmî Ebû’s-Serî el-Kûfî, **كحماد** (gibi): güvenilir muhaddis; onuncudandır; iki yüz kırk üç yılında, doksan bir (yaş) üzere öldü. Ve yakını: **هناد بن السري بن يحيى بن السري**; güvenilir; on ikinci tabakadandır.

**هنادة** (sonunda) **بهاء** ile: onların alametlerindendir. Bir bedevî dedi:

  Seni **هنادة**’nin **التههـنـيد**’i aldattı;
  onun vaadi ve bâtıl vaad.

Ve onun manastırı **هند**: Dımaşk’tadır. Ve **دير هند**: Hîre’de iki yerdir. Bu yerlerden birini Cerîr şu sözüyle kastetti:

  **دير الهنـد**’den geçtiğimde beni uykusuz etti;
  tavukların sesi ve çanlarla vuruş.

Ve “**بالديرين**’de hatırladığımda” diye de rivayet edilir.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **لقي هند الأحامس**: öldü ise. Bunu İbn Sîde nakletti. İsimlerindendir: **هندي** ve **مهند**. **بنو هناد** Araplardan bir batındır. **الهنادي** başka bir batındır; Mısır’dan **البحيرة**’ye inerler; onların birine **هنداوي** denir. **الهنيدة**, küçültme ile: Süleyman عليه السلام’ın yaptığı bir hisar; ve yüz yılın adı; şahidi geçti. Ve ondan iki yüz için **هند**; bunu Zemahşerî söyledi. Ve **هنيدة بن خالد الخزاعي**: muhaddis. Ve **هند بن أبي هالة**: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in üvey oğlu.
