# هنو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هنو

: ( و ( *!الهِنْوُ ، بالكسر : الوَقْتُ ) . يقالُ : مَضَى *!هِنْوٌ مِن الليْلِ : أَي وَقْتٌ ، ويقالُ : هِنْ بالهَمْز كما مَرَّ للمصنِّفِ في أَوَّلِ الكِتابِ .
( و ) الهِنْوُ ، ( أَبو قَبيلةٍ ) ، أَو قَبائِلَ ، وهو ابنُ الأزْدِ ؛ وضَبَطَه ابنُ خَطِيبِ الدَّهْشَة بالهَمْزةِ في آخِرِه ؛ وهو أَعْقَبَ سَبْعَة أَفْخاذٍ ، وهم : الهون وبديد ودهنة وبرقا وعوجا وأفكة و حَجْر أَوْلادُ الهِنْوِ بنِ الأزْدِ ؛ قالَهُ ابنُ الجواني .
( *!وهَنٌ ، كأخٍ ) : كلمةُ كِنايَةٍ ، و ( مَعْناهُ شيءٌ ) ، وأَصْلُه هَنَوٌ ، ( تقولُ : هذا *!هَنُكَ : أَي شَيْئُكَ ) ، هكذا بفَتْحِ الكافِ فيهما ؛ في النسخِ وفي نسخِ الصِّحاحِ بكسْر الكافِ وفَتْحِها معاً ؛ وهُما *!هَنوانِ والجَمْعُ *!هَنُونَ .
( وفي الحديثِ )

الذي رَواهُ البُخارِي في صحيحِه في بابِ ما يقولُ بعْدَ التكْبيرِ عن أبي هُرَيْرَةَ ، رضِيَ اللهاُ عنه ، قالَ : ( كانَ رَسُولُ اللُّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْكُتُ بينَ التكْبيرِ والقِراءَةِ إسْكاتَةً ، قالَ : أَحَسَبه ( *!هُنَيَّةٌ ) وهو ( مُصَغَّرُ هَنَةٍ ) ، أَو هَنْتٍ ، بسكونِ النونِ وهو على القِياسِ ؛ قال الحافِظُ ابنُ حَجَر : هكذا في روايَةِ الأكْثَرين .
( أَصْلُها هَنْوَةٌ ) ، فلمَّا صُغِّرَتْ صارَتْ هُنَيْوة فاجْتَمَعَتِ الواوُ والياءُ وسُبِقَتْ إحْدَاهما بالسكونِ فقُلِبَتِ الواوُ ياءً ثم أُدْغِمَتْ ؛ ( أَي شيءٌ يَسِيرٌ ) ؛ ويُرْوَى هُنَيْئة ، بالهَمْزِ ، وعليها أَكْثَر رُواةِ مُسْلم ؛ وخَطَّأَهُ النّوَوي وتَبِعَه المصنِّفُ في أَوَّلِ الكِتابِ .
( ويُرْوَى هُنَيْهَةً بإبْدالِ الياءِ هاءً ) ، هكذا وَقَعَ في رِوايةِ الكشميهني ، وهي أَيْضاً رِوايَةُ إسْحق والحميدي في مُسْنَدَيْهما عن جريرٍ .
وفي الصِّحاح : وتقولُ للمَرْأةِ هَنةٌ وهَنْتٌ أَيْضاً ساكِنَة النونِ كما قالوا بِنْتٌ وأُخْتٌ ، وتَصْغيرُها هُنَيَّةٌ ، تردُّها إلى الأصْلِ وتأْتي بالهاءِ ، كما تقولُ أُخَيَّةٌ وبُنَيَّةٌ ، وقد تُبْدلُ مِن الياءِ الثانيَةِ هاءً فيُقالُ هُنَيْهَةٌ . ومنهم مَنْ يَجْعَلُها بدلاً من التاءِ التي في هَنْت .
( *!وهَنُ المرْأَةِ : فَرْجُها ) ، قيلَ : أَصْلُه هَنَوٌ ، والذّاهبُ منه واوٌ ،

والدَّليلُ على ذلكَ أَنَّه يُصَغَّرُ على هُنَيْو ؛ وقيلَ : أَصْلُه هَنٌّ ، بالتّشْديدِ ، فيُصَغَّرُ هُنَيْنا ، وهذا القَوْلُ قد مَرَّ للمصنِّفِ في ه ن ن ، وتقدَّمَ شاهِدُه هناك .
قال أبو الهَيْثم : هو كِنايَةٌ عن الشيءِ يُسْتَفْحَشُ ذِكْرُه ، تقولُ : لهاهَنٌ تريدُ لها حِرٌ ، كما قالَ العُماني :
لها*!هَنٌ مُسْتَهْدَفُ الأرْكانِ
أَقْمَرُ تَطْلِيهِ بزَعْفَرانِ كأَنَّ فيه فِلَقَ الرُّمَّانِ فكَنَّى عن الحِرِ *!بالهَنِ .
وظاهِرُ المصنِّفِ أنَّ *!الهَنَ إنَّما يُطْلَقُ على فَرْجِ المرْأَةِ فقط ، والصَّحِيحُ الإطْلاقُ ؛ ومنه الحديثُ : ( أَعُوذُ بكَ مِن شَرِّ *!هَنِي ؛ يَعْني الفَرْجَ .
وفي حديثِ مُعاذ : ( *!هَنٌ مِثْل الخَشَبَةِ غَيْر أنِّي لا أَكْني ، يَعْني أنَّه أَفْصَحَ باسْمِه ، فيكونُ قد قالَ أَيْرٌ مِثْلُ الخَشَبَةِ ، فلمَّا أَرادَ أَن يَحكِي كَنَى عنه .
وفي حديثٍ آخر : ( مَنْ تَعَزَّى بعَزاءِ الجاِهلِيَّةِ فأَعِضُّوه *!بهَنِ أَبيهِ ولا تَكْنُو ) ، أَي قولوا له عَضَّ أَيْرَ أَبِيكَ ؛ وقَوْلُهم : مَنْ يَطُلْ *!هَنُ أَبيهِ يَنْتَطِقْ به ، أَي يَتَقَوَّى بإخْوتِه ؛ وقد مَرَّ في نطق ؛ وفي الصِّحاح قالَ الشاعرُ :
رُحْتِ وفي رِجْلَيْكِ ما فيهما
وقد بَدَا *!هَنْكِ مِن المِئْزَرِ

قال سيبويه : إنَّما سكَّنَه للضَّرُورَةِ .
قُلْت : هو للأُقَيْشِرِ ، وقد جاءَ في شِعْرِ الفَرَزْدق أَيْضاً وصَدْرُه :
وأَنْتِ لو باكَرْتِ مَشْمَولةً
صَهْباء مِثْل الفَرَسِ الأَشْقَرِقالَهُ وقد رأَتْه امْرأَةٌ وهو يَتَمايَلُ سكْراً .
قال الجَوْهرِي : ورُبَّما جاءَ مُشدّداً في الشِّعْر كما شَدّدوا لَوًّا ، قال الشاعرُ :
أَلا لَيْتَ شِعْري هَلْ أَبِيتَنَّ ليلةً
*!وهَنّيُ جاذٍ بينَ لِهْزِمَتَيْ *!هَنِ ؟ ( وهُما *!هَنانِ ) ، على القِياسِ ، ( *!وهَنَوانِ ) ، وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِي .
( ويقالُ ) في النِّداء ( للرَّجُلِ ) مِن غَيْر أَن يُصَرَّحَ باسْمِه : ( يا *!هَنُ أَقْبِلْ ) ، أي يا رَجُلُ أَقْبِلْ ؛ ويا *!هَنانِ أَقْبِلا ، ويا *!هَنُونَ أَقْبِلُوا ؛ ( ولها : يا *!هَنَةُ أَقْبِلي ، و ) يقالُ : يا ( *!هَنْتُ ) أَقْبِلي ، ( بالفتح ) وسكونِ النونِ والتاءِ مَبْسوطَة ، ( لُغَةٌ ) في *!هَنَةٍ ، وعليها اقْتَصَرَ ابنُ الأنْبارِي .
قالَ الجَوْهرِي : جَعَلُوه كأُخْتٍ وبِنْتٍ ، قالَ : وهذه اللفْظَةُ تَخْتَصُّ بالنِّداءِ كما يَخْتصّ به قَوْلهم يا فُلُ ويا نَوْمانُ .
وفي المُحْكم : قالَ بعضُ النّحويِّين : *!هَنانِ *!وهَنُونَ أَسْماءَ لا تُنَكَّرُ أَبَداً لأنَّها كِناياتٌ وجارِيَة مجْرَى المُضْمَرةِ ، فإنّما هي أَسْماءٌ مَصُوغَة للتّثْنيةِ والجَمْع بمنْزلَةِ اللَّذَيْنِ والذِين ، وليسَ كَذلكَ سائِر

الأسْماءِ المُثنَّاةِ نَحْو زَيْد وعَمْرو ، أَلا تَرى تَعْريفَ زَيْد وعَمْرو وإنَّما هو بالوَضْعِ والعِلْمِيَّة ، فإذا ثنَّيْتهما تنكَّرَ فقلْتَ : رأَيْت زيْدَيْن كَرِيمَيْن ، وعنْدِي عَمْرانِ عاقلانِ فإن آثَرْتَ التَّعْريفَ بالإِضافَةِ أَو باللامِ قلْتَ الزَّيدانِ والعَمْرانِ وزَيْداكَ وعَمْراكَ فقد تَعَرَّفا بعْدَ التّثْنِيةِ من غَيْر وَجْه تَعَرُّفهما قَبْلها ، ولحقا بالأَجْناسِ ففارَقا ما كانَا عليه مِن تَعْرِيفِ العِلْميَّةِ والوَضْعِ .
وقال اللّيْثُ : هَنٌ كلمةٌ يُكنى بها عن اسْمِ الإنسانِ ، كقوْلِكَ أَتاني *!هَنٌ وأَتَتْني *!هَنَةٌ ، النونُ مَفْتوحَةٌ في هَنَة ، إذا وَقَفْتَ عنْدَها ، لظهورِ الهاءِ ، فإذا أَدْرَجْتها في كلامٍ تَصِلُها به سكَّنْت النونَ لأنَّها بُنِيت في الأصْلِ على السكونِ ، فإذا ذَهَبَتِ الهاءُ وجاءَتِ التاءُ حَسُنَ تَسْكِين النونِ مع التاءِ ،كقولك رأيت *!هَنْةَ مقبلة لم تَصْرِفها لأنَّها مَعْرفةٌ للمُؤَنَّثِ .
( ج *!هَنَاتٌ ؛ و ) من رَدَّ قالَ : ( *!هَنَواتٌ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي :
أَرَى ابنَ نِزارٍ قد جَفاني ومَلَّني
على هَنَواتٍ شَأْنُها مُتَتابِعُفهَناتٌ على اللَّفْظِ ، وهَنَواتٌ على الأصْلِ .
قال ابنُ جنِّي : أَمَّا *!هَنْتُ فيدلُّ على أنَّ التاءَ فيها بدلٌ من الواوِ ، قَوْلهم *!هَنَواتٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ برِّي :

أُرِيدُ *!هَناتٍ مِنْ *!هَنِينَ وتَلْتَوي
عليَّ وآبى مِنْ هَنِينَ هَناتِوأَنْشَدَ أَيْضاً للكُمَيْت :
وقالتْ ليَ النَّفْسُ أشْعَبِ الصَّدْعَ واهْتَبِلْ
لإحْدى الهَناتِ المُعْضِلاتِ اهْتِبالَها ( *!والهَناتُ : الَّداهِيَةُ ) ؛ كذا في النسخ ببَسْطِ تاءِ هَنَاتٍ ، والصَّوابُ أنَّها *!الهَناةُ بالهاءِ المَرْبوطَةِ ؛ كما في المُحْكمِ وغيرِهِ . وفي حديثِ سَطِيح : ( ستكونُ *!هَناةٌ وهَناةٌ ) ، أَي شَدائِدُ وأُمُورٌ عِظامٌ . وفي حديثٍ آخر : ( ستكونُ هَناةٌ *!وهَناةٌ ) ، أَي شُرورٌ وفَسادٌ ؛ ( ج *!هَنَواتٌ ) ، وقيلَ : واحِدُها هَنْتٌ أوَ*!هَنَةٌ تأْنِيثُ *!الهَنِ ، فهو كِنايَةٌ عن كلِّ اسْمِ جِنْسٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
حكَى سِيبَوَيْه في تَثْنِيَةِ *!هَنِ المرأَةِ *!هَنانِ ، ذَكَرَه مُسْتَشْهداً على أنَّ كِلا ليسَ مِن لَفْظِ كُلَ ، وشَرْحُ ذلكَ أنَّ *!هَنانانِ ليسَ تَثْنِيَة هَنٍ . وهو في مَعْناهُ كسِبَطْرٍ ليسَ مِن لَفْظِ سَبِط ، وهو في مَعْناهُ ؛ وقولُ الصحاح يصِفُ ركاباً قَطَعَتْ بلداً :
جافِينَ عُوجاً مِن جِحافِ النُّكَت
وكَمْ طَوَيْنَ مِنْ *!هَنٍ *!وهَنَت .
يُريدُ مِن أرضٍ ذَكَرٍ وأَرضٍ أُنْثى .
*!والهَناتُ : الكَلِماتُ والأرَاجيزُ ؛

ومنه حديثُ ابنِ الأَكْوع : ( أَلا تُسْمِعُنا مِن *!هَناتِكَ ) ، ويُرْوَى مِن *!هُنَيَّاتِكَ ، على التَّصْغيرِ ، وفي أُخْرى : مِن هُنَيْهاتِكَ . وفي حديثِ عُمَر : ( وفي البَيْتِ *!هَناتٌ مِن قَرَظٍ ) ، أَي قِطَعٌ مُتَفرِّقَةٌ .
ويقالُ : يا هَنَه أَقْبِل ، تُدْخِلُ فيه الهاءَ لبَيانِ الحَرَكَة كما تقولُ لِمَهْ ومالِيَه وسُلُطانِيَهْ ، ولَكَ أن تُشْبع الحَرَكَة فتقولُ : يا هَنَاهُ أقْبِلْ ، بضم الهاءِ وخَفْضِها ؛ حَكَاهُما الفرَّاء . فمَنْ ضمَّ الهاءَ قدَّرَ أَنَّها آخِرُ الاسْمِ ، ومَنْ كَسَرها فلاجْتِماع السَّاكِنَيْن ؛ ويقالُ في الاثْنَيْن على هذا المَذْهبِ : يا *!هَنانِيهِ أَقْبِلا ؛ قال الفرَّاء : كَسْر النونِ وإتْباعِها الياء أَكْثَر : ويقالُ في الجَمْعِ على هذا المَذْهَبِ : يا *!هَنْوناهُ أَقْبِلوا : ومَنْ قالَ للذَّكَر يا *!هَناهِ ، قال للمُؤَنَّث يا *!هَنَتاهُ أَقْبِلِي ، وللاثْنَيْن يا هَنْتانِيه ويا *!هَنْتاناهُ أَقْبِلا ، وللجَمْع مِن النِّساءِ يا *!هَناتاهُ ، كذا لابنِ الأَنْبارِي .
وقال الجَوْهرِي : يا هَناتوه ؛ وفي الصِّحاح : ولَكَ أَنْ تقولَ يا *!هَناهُ أَقْبِل ، بهاءٍ مَضْمومَةٍ ، ويا *!هَنانِيهِ أَقْبلا ويا *!هَنُوناهُ أقْبِلوا ، وحَرَكَة الهاءِ فيهن مُنْكرة ، ولكن هكذا رَواهُ الأخْفَش ؛ وأنْشَدَ أَبو زيْدٍ في نوادرِهِ لامرىءِ القَيْسِ :
وقد رابَني قوْلُها : يا هَنا
هُ ويْحَكَ أَلْحَقْتَ شَرًّا بشَرّقال : وهذه الهاء عنْدَ أَهْلِ الكُوفَةِ للوقْفِ ، أَلا تَرى أنَّه شَبَّهها بحرْفِ الإعْرابِ فضمَّهما ؟ وقال أَهْلُ

البَصْرةِ : هي بدلٌ من الواوِ في هَنُوكَ *!وهَنَوات ، فلذلكَ جازَ أَن تضمَّها .
قال ابنُ برِّي : ولكن حَكَى ابنُ السَّراج عن الأخْفَش أنَّ الهاءَ في هَناهُ هاءُ السَّكْت بدليلِ قوْلِهم : يا هَنانِيهْ ، واسْتَبْعَد قولَ مَنْ زَعَمَ أنّها بدلٌ من الواوِ لأنَّه يجبُ أَنْ يقالَ يا هَناهانِ في التَّثْنيةِ ، والمَشْهورُ يا هَنانِيهْ .
ثم قالَ الجَوْهري : وتقولُ في الإضافَةِ يا هَنِي أَقْبِلْ ، ويا *!هَنَيَّ أَقْبِلا ، بفتحِ النونِ ، ويا هَنِيَّ أَقْبِلُوا ، بكسْر النونِ .
وقال ابنُ سِيدَه ؛ : قال بعضُ النّحويِّين في قولِ امرىءِ القَيْسِ يا *!هَناهُ أَصْلُه هَناوٌ ، فأَبْدلَ الهاءَ مِن الواوِ في *!هَنَوات *!وهَنُوك ؛ ولو قالَ قائِلٌ : إنَّ الهاءَ في هَناهُ إنَّما هي بدلٌ مِن الألفِ المُنْقلِبَةِ مِن الواوِ الواقِعَةِ بعْدَ أَلِفِ *!هَناه ، إذ أَصْله هَناوٌ ، ثم صارَ هَناءً ، ثم قُلِبَتِ الألفُ الأخيرَةُ هاءً ، فقالوا هَناهُ ، لكانَ قَوِيًّا .
وقال أبو عليَ : ذهَبَ أَحدُ عُلمائِنا إلى أنَّ الهاءَ مِن هَناهُ إنَّما أُلْحقت لحقاً للألفِ كما تُلْحق بعْدَ أَلفِ النَّدْبة نَحْو وا زَيْداهُ ، ثم شُبِّهت بالهاءِ الأصْلِيَّة فحرِّكَتْ .
وقد يُجْمَعُ *!هَنٌ على *!هَنِين جَمْع سَلامَةٍ ككُرَةٍ وكُرِينَ ؛ ومنه حديثُ الجنِّ : ( فإذا هو *!بهَنِينٍ كأنَّهم الزُّطُّ ) ، أَرادَ الكِنايَةَ عن أَشْخاصِهم ؛ قالَهُ أَبو موسَى المَدِيني . ووَقَعَ في مُسْندِ أَحْمدَ مَضْبوطاً مقيَّداً عن ابنِ مَسْعودٍ : ( ثم إنَّ *!هَنِيناً أَتَوْا عليهم ثِيابٌ بيضٌ طِوالٌ ) .
وفي الحديثِ : ( وذَكَرَ *!هَنةً مِن جِيرانِه ) ، أَي حاجَةً ، ويعبَّر بها عن كلِّ شيءٍ .
وفي حديثِ الإفْكِ : ( قلتُ

لها يا *!هَنْتاهُ ) ، أَي يا هذه ، تُفْتَحُ النونُ وتُسَكَّن ، وتضمُّ الهاءُ الأخيرَةُ وتُسَكَّن ، وقيل : مَعْنى يا هَنْتاه يا بَلْهاءُ ، كأنَّها نُسِبَتْ إلى قلَّةِ المَعْرفةِ بمكَايدِ الناسِ وشُرُورِهم .
وقولُهم : ها هنا وهنا ، ذَكَرَه المصنِّفُ في آخر الكتابِ .
*!وهُناً بالضمِّ : موضِعٌ في شِعْر امرىءِ القَيْسِ :
وحديثُ القَوْمِ يوم *!هُناً
وحديث ما على قِصَرِهْوقالَ المهلبي : يوم هُناً اليوم الأول ؛ وأَنْشَدَ :
إنَّ ابنَ عائِشَةَ المَقْتُول يَوْم هُناً
خلّى عليّ فجاجاً كان يحميها*!وهُنَى ، كسُمَيَ : موضِعٌ دونَ مَعْدِنِ اللفْطِ ؛ قالَ ابنُ مُقْبل :
يسوفان من قاعِ *!الهُنَيِّ كدامةً
أَدامَ بها شهر الخريف وسَيّلا*!والهَنَواتُ *!والهُنَيَّاتُ الخِصالُ السّوء ، ولا يقالُ في الخَيْر .
(

### Türkçe

: ( ve ( **الهِنْوُ** , kesre ile: vakit ) . Denilir: geceden **هِنْوٌ** geçti: yani vakit; ve denilir: **هِنْ** hemze ile, musannif için kitabın evvelinde geçtiği gibi.
( ve ) **الهِنْوُ** , ( bir kabilenin babası ) , yahut kabileler(den); ve o, **الأزْدِ**’in oğludur; ve onu İbn Hâtîb ed-Dehşe sonunda hemze ile ضبط etti; ve o yedi **أَفْخاذٍ** (kol) doğurdu; ve onlar: **الهون** ve **بديد** ve **دهنة** ve **برقا** ve **عوجا** ve **أفكة** ve **حَجْر**; **الهِنْوِ** b. **الأزْدِ**’in oğullarıdır; bunu İbnü’l-Cevânî söyledi.
( **وهَنٌ** , **كأخٍ** ) : kinaye kelimesidir; ve ( manası bir şeydir ); ve aslı **هَنَوٌ**’dur; ( dersin: bu **هَنُكَ** : yani senin şeyin ), kâfın ikisinde de fetha ile; nüshalarda ve Sıhâh nüshalarında kâfın kesri ve fethası birlikte; ve ikisi **هَنوانِ**’dır; cem‘i **هَنُونَ**’dur.
( ve hadiste )

Buhârî’nin Sahîh’inde “tekbirden sonra ne der” babında Ebû Hureyre’den, Allah ondan razı olsun, rivayet ettiğine göre, dedi ki: ( Resûlullah صلى الله عليه وسلم tekbir ile kıraat arasında bir sükût ederdi; dedi ki: onu ( **هُنَيَّةٌ** ) zannediyorum; ve o ( **هَنَةٍ**’nin küçültmesidir ), yahut **هَنْتٍ**; nûn’un sükûnu ile; ve o kıyasa göredir; Hâfız İbn Hacer dedi ki: ekserinin rivayetinde böyledir.
( aslı **هَنْوَةٌ**’dir ); sonra küçültülünce **هُنَيْوة** oldu; böylece vav ile yâ birleşti ve ikisinden biri sükûn ile önce geldi; bunun üzerine vav yâ’ya çevrildi, sonra idğam edildi; ( yani az bir şey ); ve **هُنَيْئة** hemze ile de rivayet olunur; Müslim râvilerinin çoğu bunun üzerinedir; Nevevî onu hatalı saydı ve musannif kitabın evvelinde ona tâbi oldu.
( ve yâ’nın hâ’ya ibdâliyle **هُنَيْهَةً** rivayet olunur ); Keşmîhenî rivayetinde böyle vâki olmuştur; bu, ayrıca İshak ve Humeydî’nin Müsnedlerinde Cerîr’den rivayetidir.
Sıhâh’ta: Kadına **هَنةٌ** ve **هَنْتٌ** de dersin; nûn sâkin olarak da; onların **بِنْتٌ** ve **أُخْتٌ** dedikleri gibi; onun küçültmesi **هُنَيَّةٌ**’dir; onu asla döndürürsün ve hâ’yı getirirsin; **أُخَيَّةٌ** ve **بُنَيَّةٌ** dediğin gibi; ve ikinci yâ’dan hâ ibdâl edilebilir; böylece **هُنَيْهَةٌ** denir. Onlardan kimi onu **هَنْت**’teki tâ’nın bedeli kılar.
( **وهَنُ المرْأَةِ** : onun ferci ) ; denildi ki: aslı **هَنَوٌ**’dur; giden harf vavdır,

ve buna delil, onun **هُنَيْو** üzere küçültülmesidir; ve denildi ki: aslı **هَنٌّ**’dur, şeddeli; böylece **هُنَيْنا** diye küçültülür; bu söz musannif için **ه ن ن**’de geçti; şahidi de orada geçti.
Ebû’l-Heysem dedi ki: o, zikri çirkin görülen şeyden kinayedir; dersin: onun için **هَنٌ** var; onun için **حِرٌ** (ferc) istersin; Umânî’nin dediği gibi:
لها**هَنٌ** مُسْتَهْدَفُ الأرْكانِ
أَقْمَرُ تَطْلِيهِ بزَعْفَرانِ كأَنَّ فيه فِلَقَ الرُّمَّانِ فكَنَّى عن الحِرِ **بالهَنِ** .
Musannifin zahiri, **الهَنَ**’in ancak kadının ferci için kullanıldığıdır; doğru olan إطلاقtır; ondan hadis: ( **هَنِي**’min şerrinden sana sığınırım; yani ferc.
Muâz hadîsinde: ( **هَنٌ** odun parçası gibi; ancak ben kinaye yapmam ), yani onun adıyla daha açık söyledi; böylece “odun parçası gibi bir **أَيْرٌ**” demiş olur; sonra onu hikâye etmek isteyince ondan kinaye yaptı.
Başka bir hadiste: ( Câhiliye taziyesiyle taziyeleşen kimseye, onu babasının **هَنِ**’iyle ısırtın ve kinaye yapmayın ), yani ona “babanın **أَيْرَ**’ini ısır” deyin; ve onların sözü: “kimin babasının **هَنُ**’i uzarsa onunla konuşur”, yani kardeşleriyle güçlenir; ve **نطق**’ta geçti; ve Sıhâh’ta şair dedi ki:
رُحْتِ وفي رِجْلَيْكِ ما فيهما
وقد بَدَا **هَنْكِ** مِن المِئْزَرِ

Sîbeveyh dedi ki: onu ancak zaruret için sâkin kıldı.
Dedim: o, Ukeyşir’indir; Ferazdak’ın şiirinde de gelmiştir; ve صدرُه:
وأَنْتِ لو باكَرْتِ مَشْمَولةً
صَهْباء مِثْل الفَرَسِ الأَشْقَرِ
Bunu, bir kadın onu görmüşken ve o sarhoşluktan sallanırken söyledi.
Cevherî dedi ki: şiirde bazen şeddeli gelir; onların **لَوًّا**’yı şeddeli kıldıkları gibi; şair dedi ki:
أَلا لَيْتَ شِعْري هَلْ أَبِيتَنَّ ليلةً
**وهَنّيُ** جاذٍ بينَ لِهْزِمَتَيْ **هَنِ** ؟ ( ve ikisi **هَنانِ**’dır ), kıyasa göre; ( **هَنَوانِ** ), ve Cevherî bununla yetindi.
( ve denilir ) nida’da ( erkeğe ) adını açıkça söylemeksizin: ( ey **هَنُ** gel ) , yani ey adam gel; ve ey **هَنانِ** gelin; ve ey **هَنُونَ** gelin; ( ve ona: ey **هَنَةُ** gel; ve ) denilir: ey ( **هَنْتُ** ) gel, ( fetha ile ) ve nûn’un sükûnu ile ve tâ yayılmış; ( bir lügat ) **هَنَةٍ** hakkında; ve İbnü’l-Enbârî bununla yetindi.
Cevherî dedi ki: onu **أُخْتٍ** ve **بِنْتٍ** gibi yaptılar; dedi ki: bu lafız nida’ya mahsustur; onların “ey **فُلُ**” ve “ey **نَوْمانُ**” sözlerinin ona mahsus olması gibi.
Muhkem’de: bazı nahivciler dedi ki: **هَنانِ** ve **هَنُونَ** asla nekre yapılmayan isimlerdir; çünkü onlar kinayelerdir ve zamirlerin yürüdüğü yol üzere yürür; onlar ancak tesniye ve cem‘ için yapılmış isimlerdir; **اللَّذَيْنِ** ve **الذِين** menzilesindedir; diğer

tesniye edilmiş isimler, **زَيْد** ve **عَمْرو** gibi, böyle değildir; görmez misin, **زَيْد** ve **عَمْرو**’nun marifeliği ancak vaz‘ ve ilmiyye iledir; sonra onları tesniye edince nekre olurlar; böylece dersin: iki kerim zeyd gördüm; ve yanımda iki akıllı amr var; eğer izafetle yahut lâm ile tarif etmeyi tercih edersen dersin: **الزَّيدانِ** ve **العَمْرانِ** ve **زَيْداكَ** ve **عَمْراكَ**; böylece tesniyeden sonra, tesniyeden önceki marifeliklerinin yolu dışında marife oldular; ve cinslere ilhak oldular; böylece ilmiyye ve vaz‘ marifeliğinden oldukları hâlden ayrıldılar.
Leys dedi ki: **هَنٌ** insan ismine kinaye yapılan bir kelimedir; senin “bana **هَنٌ** geldi ve bana **هَنَةٌ** geldi” sözün gibi; **هَنَة**’de nûn, onun yanında durduğunda meftuhtur; hâ’nın zuhurundan dolayı; onu bir söz içinde idrâc edip ona bağladığında nûn’u sâkin kılarsın; çünkü o aslında sükûn üzere bina edilmiştir; hâ gidip tâ geldiğinde, tâ ile birlikte nûn’un sükûnu güzel olur; “gelen **هَنْةَ**’yi gördüm” sözün gibi; onu sarf etmedin; çünkü o müennes için marifedir.
( cem‘i **هَنَاتٌ**; ve ) iade eden dedi ki: ( **هَنَواتٌ** ); ve Cevherî inşad etti:
أَرَى ابنَ نِزارٍ قد جَفاني ومَلَّني
على هَنَواتٍ شَأْنُها مُتَتابِعُ
Böylece **هَناتٌ** lafız üzere, **هَنَواتٌ** asıl üzere(dir).
İbn Cinnî dedi ki: **هَنْتُ** ise, içindeki tâ’nın vavdan bedel olduğuna delalet eder; onların **هَنَواتٌ** sözü; ve İbn Berrî inşad etti:

أُرِيدُ **هَناتٍ** مِنْ **هَنِينَ** وتَلْتَوي
عليَّ وآبى مِنْ هَنِينَ هَناتِ
Ve ayrıca Kümeyt’ten inşad etti:
وقالتْ ليَ النَّفْسُ أشْعَبِ الصَّدْعَ واهْتَبِلْ
لإحْدى الهَناتِ المُعْضِلاتِ اهْتِبالَها
( **والهَناتُ** : musibet ) ; nüshalarda **هَنَاتٍ** tâ’sının yayılmasıyla böyledir; doğru olan, **الهَناةُ**’dir; مربوطة hâ ile; Muhkem’de ve başkasında olduğu gibi. Satîh hadîsinde: ( **هَناةٌ** ve **هَناةٌ** olacak ), yani şiddetler ve büyük işler. Başka bir hadiste: ( **هَناةٌ** ve **هَناةٌ** olacak ), yani şerler ve fesat; ( cem‘i **هَنَواتٌ** ); ve denildi ki: onun bir teki **هَنْتٌ** yahut **هَنَةٌ**’dir; **الهَنِ**’in müennesi; böylece her cins isminin kinayesidir.
Ve ona müstedrek olanlardandır:
Sîbeveyh, kadının **هَنِ**’inin tesniyesinde **هَنانِ** diye hikâye etti; onu, **كِلا**’nın **كُلَ** lafzından olmadığına şahit getirerek zikretti; bunun şerhi: **هَنانانِ** **هَنٍ**’in tesniyesi değildir; ve o manasında, **سِبَطْرٍ**’ın **سَبِط** lafzından olmaması gibidir; ve o manasındadır; ve Sıhâh’ın, bir beldeyi katetmiş binekleri vasfeden sözü:
جافِينَ عُوجاً مِن جِحافِ النُّكَت
وكَمْ طَوَيْنَ مِنْ **هَنٍ** **وهَنَت** .
Erkek bir yerden ve dişi bir yerden murad eder.
**والهَناتُ** : kelimeler ve recezlerdir;

Bundan, İbnü’l-Ekva‘ hadisi: “(Bize **هَناتِكَ**’inden işittirmez misin!)”; ve küçültme üzere **هُنَيَّاتِكَ**’den diye rivayet olunur; başka bir rivayette: “min **هُنَيْهاتِكَ**.” Ömer hadîsinde: “(Evde **هَناتٌ** hurma kabuğundan vardır)”, yani dağınık parçalar.

Ve denilir: “ya هَنَه, gel”; harekeyi beyan için içine hâ’yı sokarsın; “limah” ve “mâliyah” ve “sultâniyah” dediğin gibi. Ve sana, harekeyi uzatıp şöyle demen vardır: “ya **هَنَاهُ** gel”, hâ’yı zamme ile ve onu cer ile; ikisini de Ferrâ hikâye etmiştir. Artık hâ’yı zammeleyen, onun ismin sonu olduğunu takdir etmiştir; onu kesreleyen ise iki sâkinin birleşmesi içindir. Ve bu mezhep üzere ikilide denilir: “ya **هَنانِيهِ** geliniz”; Ferrâ dedi: “nûn’u kesrelemek ve onu yâ’ya tâbi kılmak daha çoktur.” Ve bu mezhep üzere cem‘de denilir: “ya **هَنْوناهُ** geliniz.” Ve kim erkeğe “ya **هَناهِ**” derse, dişiye “ya **هَنَتاهُ** gel” der; ikisine “ya هَنْتانِيه” ve “ya **هَنْتاناهُ** geliniz” der; kadınlardan olan cem‘e “ya **هَناتاهُ**”; İbnü’l-Enbârî’ye göre böyledir.

Cevherî dedi: “ya هَناتوه”; ve Sıhâh’ta: “Ve sana, zamme’li bir hâ ile ‘ya **هَناهُ** gel’ demen; ve ‘ya **هَنانِيهِ** geliniz’ ve ‘ya **هَنُوناهُ** geliniz’ demen vardır. Hâ’nın harekesi bunlarda yadırganmıştır; fakat Ahfeş onu böyle rivayet etmiştir.” Ebû Zeyd, Nevâdir’inde İmruü’l-Kays’tan inşâd etti:

“Onun sözü beni kuşkulandırdı: ya هَنا
هُ; yazık sana, şerri şerre ekledin”

Dedi: Bu hâ, Kûfe ehli yanında vakıf içindir; görmüyor musun ki onu i‘râb harfine benzetti de ikisini zammeledi? Basra ehli dedi: O, **هَنُوكَ** ve **هَنَوات**’taki vâvın bedelidir; bundan dolayı onu zammelemek câiz oldu.

İbnü Berrî dedi: Fakat İbnü’s-Serrâc, Ahfeş’ten, **هَناهُ**’daki hâ’nın, “ya هَنانِيهْ” sözleri deliliyle, sekt hâ’sı olduğunu hikâye etti; ve onun vâvın bedeli olduğunu zannedenin sözünü uzak gördü; çünkü tesniyede “ya هَناهانِ” denmesi gerekir; meşhur olan ise “ya هَنانِيهْ”tir.

Sonra Cevherî dedi: İzâfede “ya هَنِي gel” dersin; ve nûn’u fetha ile “ya **هَنَيَّ** geliniz” dersin; ve nûn’u kesre ile “ya هَنِيَّ geliniz” dersin.

İbn Sîde dedi: Bazı nahivciler, İmruü’l-Kays’ın “ya **هَناهُ**” sözünde, aslının “henâv” olduğunu söylemiştir; **هَنَوات** ve **هَنُوك**’ta vâvdan hâ’yı ibdâl etmiştir. Eğer bir söyleyen: “**هَناهُ**’daki hâ, ancak **هَناه**’ın elifinden sonra vâvdan dönmüş olan eliften bedeldir; zira aslı henâv idi, sonra henâ’ oldu, sonra son elif hâ’ya çevrildi de ‘henâh’ dediler” derse, kuvvetli olurdu.

Ebû Ali dedi: Âlimlerimizden biri, **هَناهُ**’daki hâ’nın, ancak elife lâhık olarak ilhak edildiğine gitmiştir; nedbe elifinden sonra ilhak edildiği gibi; meselâ “vâ zeydâh”. Sonra aslî hâ’ya benzetildi de harekelendi.

Ve **هَنٌ**, selâmet cem‘i olarak **هَنِين** üzerine cem‘ olunabilir; “kürre” ve “kürîn” gibi. Ondan, cin hadisi: “(Bir de baktı ki o, **هَنِينٍ**; sanki onlar zutt’tur)”; onların şahıslarından kinaye istemiştir; bunu Ebû Mûsâ el-Medînî söyledi. Ahmed’in Müsned’inde, İbn Mes‘ûd’dan ضبط edilmiş, kayıtlı olarak vâki olmuştur: “(Sonra gerçekten **هَنِيناً** geldiler; üzerlerinde uzun beyaz elbiseler vardı).”

Hadiste: “(Komşularından bir **هَنةً** zikretti)”, yani bir ihtiyaç; ve onunla her şeyden ifade olunur.

İfk hadîsinde: “(Ona dedim: ya **هَنْتاهُ**)”, yani “ya bu”; nûn fetha edilir ve sükûnlanır; son hâ zamme edilir ve sükûnlanır. Ve denildi: “ya هَنْتاه”ın mânası “ya ahmak kadın”dır; sanki insanların hilelerini ve şerlerini bilmede azlığa nisbet edilmiştir.

Onların “hâ hunâ” ve “hunâ” sözleri; musannif onu kitabın sonunda zikretti.

**هُناً** (zamme ile): İmruü’l-Kays’ın şiirinde bir yerdir:

“Topluluğun sözü, **هُناً** gününde,
ve söz; kısalığına rağmen”

Mühellebî dedi: “yawm hُناً” birinci gündür; ve inşâd etti:

“Âişe’nin oğlu, **هُناً** gününde öldürülen,
beni, onu koruduğu geniş geçitlerde bıraktı”

**هُنَى**, “Sümey” gibi: lefṭ madeninden aşağıda bir yerdir; İbn Mukbil dedi:

“**الهُنَيِّ** ovasından, bir bulut gibi, ağır ağır sürerler;
onda güz ayını sürdürdü ve selleri akıttı”

**الهَنَواتُ** ve **الهُنَيَّاتُ** kötü huylar/hasletlerdir; hayırda söylenmez.

(
