# هن (ه-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onlar

- Harfler: ه - ن
- Kur'an'da: 7 geçiş · 6 ayet · 1 sîga
- 4 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [هُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/siga/%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | هُنَّ | Onlar | 7 | 6 | [2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/2:187.md) |

## Mücavir kökler — 90 mücavir (118 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Koku veren yağdır
2. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
3. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Affetti
4. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
5. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kadınlar
6. [خيط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hayt iplik demektir
7. [رسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Devenin toynaklarının üst tarafı rush demektir
8. [رفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
9. [محن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sınadı
10. [هرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · (Her’) Rüzgarın döktüğü yapraktır
11. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Buğa boğa demektir
12. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Emam ön demektir
13. [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu…
14. [ضيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bir topluluğa sığınan kişidir
15. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Sehl” ova demektir
16. [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sıyağ(sad) kalıba dökülmüş parça, Sığa fiil olarak şekil…
17. [سود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kararan
18. [شبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Benzeşen
19. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Örgülü saç demektir
20. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
21. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sume” damga demektir
22. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biid yumurta demektir
23. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kulp, bağ demektir
24. [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Loblar
25. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Gem demektir
26. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
27. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rasad” gözetleyici demektir
28. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Nikah
29. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
30. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hadid demir demektir
31. [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Açık baş demektir
32. [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
33. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fecr Yarık demektir
34. [خزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
35. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
36. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akar temiz sudur
37. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
38. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
39. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
40. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
41. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kanat demektir
42. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
43. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
44. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tanınmayan
45. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
46. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
47. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
48. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
49. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eveye yuva demektir
50. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
51. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
52. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yavru” demektir
53. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
54. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
55. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
56. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
57. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
58. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
59. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
60. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هن |
| Yapı | İki harfli işlev sözü ve zamir kökü |
| Özel Durum | İki harfli asli yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هم, هي, ذا |
| Zıt Kök | [انتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AA%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Varlığı gıyabında işaretleme, belirleme ve kinaye yoluyla gösterme |
| Çekirdek Özet 2 | Dişil çoğul varlıkları ve şahısları temsil eden üçüncü şahıs zamiri |
| Çekirdek Özet 3 | Hukuki ehliyet, aile hukuku ve tevhid bağlamında dişil çoğul özne temsili |
| Kritik Hata Riski | Zamiri salt mekanik bir bağlaç sayarak temsil ettiği dişil öznelerin müstakil hukuki ve teolojik konumunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هن | Varlığı uzaktan veya gıyabında işaretleyerek belirleme ve açığa çıkarma | Veri bulunamadı | Asli yapısı iki harfli bir edat ve zamir çekirdeği olduğundan üçüncü harf eki bulunmamaktadır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığa dikkat çekme, işaret etme ve gıyaptaki özneyi açığa çıkarma işlevi |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Çoğalma, süreklilik, türeme ve dişil üretkenlik nüansı |
| هن | İşaret ve çoğalma imgelerinin birleşimi | İşaret edilen gâib varlıkların çoğul ve türeyen dişil vasıflarıyla belirlenip temsil edilmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözün iç kısmındaki et veya yağ dokusu; ayrıca adı açıkça anılmak istenmeyen küçük nesne veya belirsiz durum |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ beytinde uzaklaşmayı ve artık erişilemeyecek mekânı ifade etmek üzere bu işaret unsurunu kullanmıştır: لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ / جاءَ منها بطائف الأهوالِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem hadis rivayetinde fitneleri ve toplumu bölen çirkin hadiseleri kinaye yoluyla bildiren çoğul kalıbında yer almıştır: إنه ستكون هنات وهنات |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapçadaki هن unsuru, Sami dil ailesinin genelinde üçüncü şahıs zamirleri ve işaret morfemleri katmanında köklü bir yere sahiptir. Proto-Semitik kökenli gâib zamir sisteminde eril ve dişil ayrımı düzenli bir ses denklik matrisi sergiler. İbranicede üçüncü şahıs dişil çoğul zamiri הֵנָּה (hēnnāh) biçimindedir; ayrıca dikkat çekme ve gösterme edatı olarak הֵן (hēn) ve הִנֵּה (hinnēh) biçimleri kullanılır. Süryanicede ise üçüncü şahıs dişil çoğul zamiri ܗܶܢܶܝܢ (henēn) olarak korunmuştur. Arapçadaki dişil çoğul gâib zamiri هن (hunne), bu ortak Sami mirasındaki dişil çoğul ve işaret işlevini fonetik ve morfolojik açıdan eksiksiz biçimde devam ettirmektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zamir ve işaret edatı | Dişil çoğul üçüncü şahsı temsil eden munfasıl ve muttasıl zamir olarak kalıplaşma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice הֵנָּה (hēnnāh), Süryanice ܗܶܢܶܝܢ (henēn) | Sami dillerindeki ortak üçüncü şahıs dişil çoğul zamiri | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik işaret ve zamir morfemleri | Afroasyatik tabanda nefesli ses ve nazal ses birleşimiyle kurulan işaretleme kalıpları | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lipiński.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هن | Anlamlı | Dişil çoğul zamiri ve işaret sözü | Üçüncü şahıs dişil çoğul özneleri temsil eder; Kur'an'da geçer | Hedef kök |
| نه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlükte müsta‘mel kaydı bulunsa da müstakil kök anlamı oluşmamıştır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هن | Merkez | Dişil çoğul gâib zamiri | Yalnızca üçüncü şahıs dişil çoğul varlıkları doğrudan temsil eder | Şahıs ve varlık temsili |
| هم | Komşu | Eril çoğul gâib zamiri | Cinsiyet bakımından erildir ve tağlib yoluyla genel çoğulu kapsar | Eril çoğul gâib |
| هي | Komşu | Dişil tekil gâib zamiri | Sayı bakımından tekil dişil varlığı karşılar | Tekil dişil gâib |
| ذا | Komşu | İşaret ismi | Şahıs zamiri olmayıp nesne ve varlıkları mekânsal işaretle gösterir | İşaretleme |
| [انتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AA%D9%86.md) | Zıt | Dişil çoğul muhatap zamiri | Gıyapta olanı değil doğrudan huzurda muhatap kılınan dişil çoğulu ifade eder | Muhatap dişil çoğul |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هن | Onlar (dişil çoğul) | Üçüncü şahıs dişil çoğulları temsil eden zamir | Kesin |
| Latince | eae, illae | Onlar (dişil çoğul) | Gramatikal cinsiyet taşıyan dişil çoğul üçüncü şahıs zamirleri | Kesin |
| İngilizce | they | Onlar | İngilizcede zamir çoğulda cinsiyet ayrımı taşımadığından dişil nüansı doğrudan yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | sie | Onlar | Üçüncü şahıs çoğul zamiridir; dişil özgüllüğü ancak bağlam yoluyla belirir | Güçlü |
| Fransızca | elles | Onlar (dişil çoğul) | Arapçadaki dişil çoğul üçüncü şahıs anlamını tam olarak karşılar | Kesin |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short, Duden.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هُنَّ (Müstakil munfasıl zamir) | Mümin kadınların hukuki ehliyeti | İman eden kadınların hicret sonrasında eski evlilik bağlarının sona erdiğini ve müstakil bir hukuki iradeye kavuştuğunu bildiren ahkâm bağlamı (Mümtehine [60:10](https://lisan.digital/tr/ayet/60:10.md)) |
| هُنَّ (Kız çocuklarına / kadınlara işaret) | Nikaha konu kadınlar zümresi | Hz. Lût'un meşru ve temiz bir sığınak olarak kavmine kendi toplumunun kadınlarını hatırlattığı kıssa bağlamı (Hûd [11:78](https://lisan.digital/tr/ayet/11:78.md)) |
| هُنَّ (Sahte ilahlara işaret) | Dişil veya gayr-ı âkil putlar | Müşriklerin sığındığı putların Allah'ın dilediği zararı veya rahmeti engellemekten aciz olduğunu beyan eden tevhid bağlamı (Zümer [39:38](https://lisan.digital/tr/ayet/39:38.md)) |
| هُنَّ (Müennes eşler) | Karşılıklı sığınak ve örtü olan eşler | Karı-koca arasındaki fıtri ve hukuki bağı örtü metaforuyla tanzim eden oruç ve aile ahkâmı bağlamı (Bakara [2:187](https://lisan.digital/tr/ayet/2:187.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin bâtıllığı ve putların acziyeti | Zümer [39:38](https://lisan.digital/tr/ayet/39:38.md)'de putlara yapılan zamir atfında onların fiil, irade ve müdahale kudretinden yoksunluğu | Sahte ilahların fail olamayacağının tescili |
| Fıkıh | Kadının nikah akdindeki hukuki ehliyeti | Mümtehine [60:10](https://lisan.digital/tr/ayet/60:10.md)'da kadının rızası, imanı ve kâfir eşle evlilik yasağının müstakil hükümleri | Kadının bağımsız hukuki özne oluşu |
| Tefsir | Zamir mercilerinin tespiti | Zamirin hakiki müennes şahıslara veya gayr-ı âkil çoğullara dönüş kuralları | İfadede iktisat ve mana açıklığı |
| Hadis | Fitne ve toplumsal çözülme kinayesi | Hadisteki henât ifadesiyle ümmetin birliğini bozan örtük ve çirkin girişimlerin kınanması | Kamu nizamını sarsan fitnelerin reddi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid akidesi | Bâtıl nesnelerin temsili | Acziyet ilanı | Putların hiçbir hayır veya şer doğuramayacağını zamir atfıyla ortaya koyma | Kesin |
| İlmi | Dil ve mantık nizamı | Belirlenmiş değişken | İfadede iktisat | Önceden geçen dişil çoğul kümeyi zihinde tek bir gösterenle ikame etme | Kesin |
| Siyasi | Kamu ve hicret hukuku | Bağımsız toplumsal grup | Statü tanzimi | İman edip hicret eden kadınların hukuki ve siyasi güvenliğini sağlama | Kesin |
| İktisadi | Aile içi mülkiyet | Hak sahibi özneler | Karşılıklı hak paylaşımı | Evlilik hukukunda kadının nafaka ve mehir haklarının korunması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisinde alt küme temsili | Belirli bir ortak niteliği paylaşan elemanlar kümesinin matematikte tek bir simgeyle temsil edilmesi gibi, dilde de çoğul öznelerin zamirle ikame edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta kolektif fail tanımı | Hukuk sistemlerinde belirli bir zümrenin müstakil hak ve sorumluluk sahibi bir özne grubu olarak tanımlanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Zamiri yalnızca biçimsel bir dilbilgisi unsuru sayarak geçtiği ayetlerdeki özgül hukuki ve teolojik hedefi göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kadınların hukuki bağımsızlığı, ailenin karşılıklı himaye nizamı ve putların ontolojik yetersizliği gibi temel meselelerde özne belirteci olma |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kadınlara veya belirli varlıklara özgülenen hükümleri genel eril çoğul içinde eriterek ayetin tahsis ve tekit amacını kaybetmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da kadınların hukuki bağımsızlığını, eşler arasındaki karşılıklı himaye ilişkisini ve putların ilahi vasıflardan yoksunluğunu doğrudan hedefleyen müstakil bir özne zamiridir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku ayetlerinde, hicret eden mümin kadınların hukuki durumunu belirleyen Medenî hükümlerde ve putların acziyetini ilan eden tevhid ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an hitabında kadınların daima tağlib yoluyla ikincil kaldığı veya müstakil hukuki iradelerinin bulunmadığı yönündeki eksik yaklaşımları düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Varlığı işaretle gösterme, gözdeki et dokusu veya adı açıkça söylenmeyen küçük nesneye kinaye yoluyla işaret etme.
- Soyut anlam: Dişil çoğul varlıkları gıyaplarında temsil etme, hukuki ve ontolojik düzlemde müstakil bir küme olarak niteleme.
- Sistematik karşılık: Mantıksal ve hukuki değişken ikamesi, dilde çoğul özneler kümesini tek bir gösteren altında toplama.
- LaTeX modeli: $$ f : X_f^n \to \{y\} \quad (n \ge 2) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X_f^n$, dişil ($f$) vasfa sahip ve birden fazla ($n \ge 2$) elemandan oluşan gâib özneler kümesini temsil eder. $\{y\}$ simgesi bu kümenin tamamını dilde tek bir gösterenle temsil eden zamiri; $f$ eşlemesi ise çoğul varlıkları zihinde belirlenmiş tek bir gâib merciye bağlayan temsil fonksiyonunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:187](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/2:187.md) — هُنَّ

أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ فَالْآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Oruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.

### [Ali İmran 3:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/3:7.md) — هُنَّ

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأَوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

Meal (IK): Sana kitabı indiren O’dur. O’nun bazı ayetleri muhkemdir ki bunlar; kitabın anasıdır. Diğer bir kısmı da müteşabihlerdir. İşte kalblerinde eğrilik bulunanlar; fitne çıkarmak ve te’vile yeltenmek için müteşabih olanlara uyarlar. Halbuki onun gerçek te’vilini, ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar: Biz ona inandık, hepsi Rabbımızın katındadır, derler. Ancak akıl sahibleri düşünebilirler.

### [Hud 11:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/11:78.md) — هُنَّ

وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَاقَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ

Meal (IK): Kavmi ona koşa koşa geldi. Daha önce de kötü işler işlerlerdi. Ey kavmim; işte kızlarım, bunlar sizin için daha temizdir. Allah’tan korkun da misafirlerin önünde beni rezil etmeyin. İçinizde aklı erer bir kimse yok mudur? dedi.

### [Zümer 39:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/39:38.md) — هُنَّ

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرَادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكَاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan kimdir? diye sorsan; muhakkak, Allah’tır, diyecekler. De ki: Öyleyse söyleyin bakalım; Allah, bana bir zarar vermek istese, O’nu bırakıp da taptıklarınız O’nun verdiği zararı giderebilir mi? Yahut bana bir rahmet dilerse, O’nun rahmetini önleyebilir mi? De ki: Allah, bana yeter. Tevekkül edenler O’na tevekkül ederler.

### [Mücadele 58:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/58:2.md) — هُنَّ

الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسَائِهِمْ مَا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنْكَرًا مِنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ

Meal (IK): İçinizden zihar yapanların karıları onların anaları değildir. Anaları, ancak kendilerini doğuranlardır. Şüphesiz ki onlar, çirkin ve yalan bir laf söylüyorlar. Ve muhakkak ki Allah; Afüvv’dür, Gafur’dur.

### [Mümtehine 60:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/ayet/60:10.md) — هُنَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; inanan kadınlar hicret ederek size gelirlerse, onları imtihan edin. Allah, onların imanlarını daha iyi bilir. Fakat siz de onların inanmış kadınlar olduklarını öğrenirseniz; artık onları kafirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onların sarfettiklerini kendilerine geri verin. Mehirlerini verdiğiniz zaman onlarla evlenmenizde bir vebal yoktur. Kafir kadınları nikahınızda tutmayın, sarfettiğinizi isteyin. Onlar da sarfettiklerini istesinler. Allah’ın hükmü budur. Aranızda O hükmeder. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الهاء والنون
هن ، نه : مستعملان .
هن : قال الليث : هَنٌ : كلمة يُكْنَى بها عن اسم الإنسان ، كقولك أتاني هَنٌ ، وأتَتْنِي هَنَهْ ، النون مفتوحة في هَنَهْ ، إذا وقفت عندها لظهور الهاء ، فإذا أدرجتها في كلام تصلها به سكَّنتَ النون ، لأنها بُنِيَتْ في الأصل على التسكين ، فإذا ذهبت الهاء وجاءت التاء حسن تسكين النون مع التاء ؛ كقولك : رأيت هَنْتَ مقبلةً ، لم تصرفها لأنها اسم معرفة للمؤنث . وهاء التأنيث إذا سكّن ما قبلها صارت تَاءً مع ألف الفتح ؛ لأن الهاء تظهر معها ، لأنها بُنِيَتْ على إظهار صرف فيها ، فهي بمنزلة الفتح الذي قبله ؛ كقولك : القناة ، الحياة . وهاءُ التأنيث أَصْلُ بنائها من التاء ، ولكنهم فرّقوا بين تأنيث الفعل وتأنيث الاسم ، فقالوا في الفعل : فَعَلَتْ ، فلما جعلوها اسماً قالوا : فعلة ، وإنما وقفوا عند هذه التاءِ بالهاء من بين سائر الحروف لأن الهاء ألْيَنُ الحروف الصحاح ، والتاء من الحروف الصحاح ، فجعلوا البدل صحيحاً مثلها ، ولم يكن في الحروف حرفٌ أهَشُّ من الهاء ، لأنّ الهاء نَفَسٌ ، قال : وأما هَنْ فمن العرب من يُسَكن ، يجعله كقَدْ وبَلْ ، فيقول : دخلت على هَنْ يا فتى ، ومنهم من يقول : هَنٌ ، فيجريها مجراها ، والتنوين فيها أحسن ؛ قال رؤبة :
إِذْ مِنْ هَنٍ قَوْلٌ وقَوْلٌ مِنْ هَنِ
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : كل اسم على حَرْفَين فقد حُذِفَ منه حَرْفٌ . قال : والهَنُ : اسم على حرفين مثل الحِرِ على حرفين . قال ومن النحويين من يقول : المحذوفُ من الهَنِ والهَنَةِ الواوُ ، كأنّ أصله هَنَوٌ ، وتصغيره هُنَيٌّ ، لمَّا صغرته حرّكت ثانيه ففتحته ، وجعلْتَ حروفه ياَء التصغير ، ثم رَدَدْتَ الواوَ المحذوفة ، فقلت : هُنَيْوٌ ، ثم أدغمت ياء التصغير في الواو فجعلْتَها ياءً مُشَدَّدة ، كما قلنا في أَبٍ وأَخٍ إنه حذف منهما الواو ، وأصلهما أخَوٌ وأبَوٌ . قال : ومن النحويين
من يقول : هذا هنوك ، للواحد في الرفع ، ورأيت هناك ، في النصب ، ومررت بهنيك ، في موضع الخفض ، مثل رأيت أخاك وهذا أخوك ، ومررت بأخيك ، ورأيت أباك ، ومررت بأبيك ، وهذا أبوك ، ورأيت فاك ، وهذا فوك ، ونظرت إلى فيك ، ومثلها رأيت حماك ، ومررت بحميك ، وهذا حموك . قال : ومن النحويين من يقول أصل هَنٍ هَنٌّ ، وإذا صغّر ، قيل هُنَيْنٌ ؛ وأنشد :
يا قَاتَلَ اللَّهُ صِبْياناً تَجِيءُ بِهِمْ
أُمُّ الهُنَيْنَيْنِ مِنْ زندٍ لها واري
وأَحَدُ الهُنَينين هُنَين ، وتكبير تصغيره هَنٌّ ، ثم يخفف فيقال : هَنٌ . قال أبو الهيثم : وَهَنٌ : كناية عن الشيء يُستفحش ذكره ، تقول : لها هَنٌ ؛ تريد : لها حِرٌ ؛ كما قال العماني :
لها هَنٌ مُسْتَهْدَفُ الأركَانِ
أَقْمَرُ تَطْلِيِهِ بِزَعْفَرَانِ
كأنَّ فيه فِلَقَ الرُّمَّانِ
فكنَّى عن الحِرِ بالَهنِ ، فافهمه .
قلت : وأهمل الليث حروفاً من مضاعف هن ، فلم يذكر منها شيئاً ؛ فمنها ما أقرأني الإياديّ عن شمر لأبي عبيد عن الأصمعيّ ، قال : الهُنَانَةُ : الشحمة . قال : وقال شمر : يقال : ما بالبعير هُنانة ؛ أي : ما به طِرْقٌ ؛ وأنشد قول الفرزدق :
أَيُفَاتشُونَكَ والعِظَامُ رقيقةٌ
والمُخُّ مُمْتَخَرُ الهُنَانَةِ رارُ
قال شمر : وسمعت أبا حاتم يقول : حضرت الأصمعيّ ، وسأله إنسان عن قوله : ما ببعيري هَانّة وهُنانة ، فقال : إنما هو هُتَاتة بتاءين . قال أبو حاتم ، فقلت : إنما هو هانَّة وهُنَانَةٌ ، وبجنبه أعرابي ، فسأله ، فقال : ما الهُتاتة ؟ فقال : لعلّك تريد الهُنَانَة ، فرجع إلى الصواب ، قلت : وهكذا سمعته من العرب ، الهُنانة بالنون ، للشحم . وقال غيره : يقال : هَنَّ وحَنَّ وأَنَّ ؛ وهو : الهَنِينُ والحَنِينُ والأَنِينُ ، قريب بعضُها من بعض ؛ وأنشد :
لَمَّا رأى الدَّارَ خَلاءً هَنَّا
بمعنى حنّ ؛ أي : بكى ، يقال : هَنَّ الرجل يهن : إذا بكى ؛ أي : حن ، أو أنّ ، ويقال : الحنين أرفع من الأنين ؛ وقال الآخَرُ :
لا تَنْكِحْنَ أبداً هَنّانَهْ
عُجَيزاً كأنَّها شَيْطَانَهْ
يريد بالهنَّانة التي تبكي وتَئِنّ . أبو عبيد عن أبي عمرو : يُقَال : اجْلِس هَهُنَا ؛ أي : قريباً ، وتنحَّ ههنا ؛ أي : أبعد قليلاً . قال : وهَهُنَّا أيضاً ، تقوله قيس وتميم : قلت : وسمعت جماعة من قيس يقولون : اذهب هاهُنَّا ، بفتح الهاء ، ولم أسمَعْها بالكسر من أحد ؛ أنشد ابن السّكيت :
حنَّتْ نَوَارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ
وَبَدا الذي كانت نوارُ أَحنَّتِ
أي : ليس ها هُنَا موضعُ حَنِينٍ ، ولا في موضعِ الحنين حنَّتْ ؛ وأنشد لبعض الرّجاز :
لما رأيْتُ مَحْمِلَيها هَنّا
مُحَذرين كِدْتُ أَن أُجَنَّا
قوله : هَنّا ؛ أي : ها هنا ، يغلط به في هذا الموضع . سلمةُ عن الفرّاء قال : من أمثالهم : ( هَنَّا وهَنَّا عن جمال وَعْوعَهْ ) ، قال هذا مثل ، كما تقول : كلُّ شَيْءٍ ولا وجَعُ الرأس ، وكل شيء ولا سيفُ فراشةَ . قال أبو المفضّل ، وقال أبو الهيثم : تقول العرب : هَنَّا وهنَّا عن جمال وَعْوعَهْ ، يقول : إذا سَلِمْتُ أو سلم فلان لم أكترث لغيره . قال : والعرب تقول إذا أردت البعد : هَنّا وها هَنّا وَها هَنَّاك . وإذا أردت القرب ، قلت : هُنَا وها هُنَا ، وتقول للرجل الحبيب : ها هُنَا وهنا ؛ أي : اقترب وادْنُ ، وفي ضده للبغيض : ها هَنّا وهَنّا ؛ أي : تنحَّ بعيداً ؛ وقال الحطيئة يخاطب أمّه :
فها هَنّا اقعدي عني بعيداً
أراح اللَّهُ منْكِ العالمينا
وقال ذو الرُّمَّة يذكر مفازة بعيدة الأرجاء :
هَنّا وهَنّا وَمِنْ هَنّا لَهُنَّ بها
ذاتَ الشمائلِ والأيمان هَيْنُومُ
وقال شمر : أنشدنا ابن الأعرابيّ للعجّاج :
وكانتِ الحياةُ حين حيّت
وذِكْرُها هَنَّتْ فلاتَ هَنَّتِ
قال : أراد هَنَّا وهَنَّه ، فصيّره هاء للوقف ، فلان هنت ؛ أي : ليس ذا موضِعَ ذاك ولا حينَه ؛ ومنه قول الأعشى :
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبَيْرَةَ أم مَنْ
جاءَ مِنها بِطَائِفِ الأَهوالِ
ورواه ابن السّكيت ( وكانت الحياة حين حُبَّت ) يقول وكانت الحياة حين يُحَبّ ، وذِكْرُها هَنَّت ، يقول : وذكر الحياةَ هُناك ولا هُناك ؛ أي : لِلْيأْس من الحياة . وقال : وتمدح رَجُلاً بالعطاء هَنَّا وهَنَّا وعلى المَسْجُوح ، أي : يُعطي عن يمين وشمال وعلى المسجوح ؛ أي : على القَصْد ؛ وقال ابن أحمر :
ثم ارتمينا بقولٍ بينَنَا دُوَلٍ
بين الهَنَاتَيْنِ لا جِدًّا ولاَ لَعِبَا
يريد ؛ هُنَّ وهُنَّ ، ودول مرة مِنّي ومرة مِنْها ، وتمام تفسير لات هَنَّا في معتل الهاء ، لأن الأقرب عندي أنه من المعتل .
نَهْ : قال الليث وغيره : النَّهْنَهَةُ : الكفّ . تقول : نَهْنَهْتُ فلاناً : إِذا زجرَته ؛ وأنشد :
نَهْنِهْ دُمُوعَكَ إِنَّ مَنْ
يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ عَاجِز
قلت : والأقرب فيه أن أصل نَهْنه النَّهْيُ ، فكرر على حد المضاعف . أبو عبيد عن الأحمر : النَّهْنَهُ والنَّهْلَهْ : الرقيق النسج .

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **النون**

**هن** ، **نه** : kullanımdadırlar.

**هن** : **الليث** dedi: **هَنٌ**: insanın adı hakkında onunla kinaye yapılan bir kelimedir; senin “Bana **هَنٌ** geldi” demen gibi; ve “Bana **هَنَهْ** geldi”; **هَنَهْ**’de **النون** fethalıdır; onun yanında durduğun zaman, **الهاء**’nın ortaya çıkmasından dolayı; onu kendisiyle bağladığın bir söz içinde akıtıp (devam ettirip) söylersen **النون**’u sükûnlu yaparsın; çünkü aslında sükûn üzere bina edilmiştir. **الهاء** gidip **التاء** geldiği zaman, **التاء** ile birlikte **النون**’un sükûnlu olması güzel olur; senin “**هَنْتَ**’i (dişil özel ad olarak) gelirken gördüm” demen gibi; onu sarf etmedin, çünkü o müennes için bir marife isimdir. Müenneslik **هاء**’sı, kendisinden önceki sükûnlu kılındığı zaman, fetha **ألف**’ı ile birlikte **تَاء** olur; çünkü onunla birlikte **الهاء** ortaya çıkar; çünkü onda sarfın izharı üzere bina edilmiştir; o, kendisinden önceki fetha menzilesindedir; senin “**القناة**، **الحياة**” demen gibi. Müenneslik **هاء**’sının bina edilişinin aslı **التاء**’dandır; fakat onlar fiilin te’nîsi ile ismin te’nîsi arasında ayırım yaptılar; fiilde “**فَعَلَتْ**” dediler; onu isim yaptıkları zaman “**فعلة**” dediler. Ancak bu **التاء**’da, diğer harflerin arasından, **الهاء** ile vakf ettiler; çünkü **الهاء** sahih harflerin en yumuşağıdır; **التاء** da sahih harflerdendir; böylece bedeli onun gibi sahih yaptılar. Harfler içinde **الهاء**’dan daha gevşeği yoktu; çünkü **الهاء** bir nefestir. Dedi: **هَنْ**’e gelince: Araplardan onu sükûnlu yapan vardır; onu **قَدْ** ve **بَلْ** gibi yapar; “Ey delikanlı, **هَنْ**’in yanına girdim” der. Onlardan “**هَنٌ**” diyen de vardır; onu onun yürütmesi gibi yürütür; ondaki tenvin daha güzeldir. **رؤبة** dedi ki:

إِذْ مِنْ **هَنٍ** قَوْلٌ وقَوْلٌ مِنْ **هَنِ**

**المنذريّ** bana **أبي الهيثم**’den haber verdi ki şöyle dedi: Her iki harf üzerine olan her isimden bir harf hazfedilmiştir. Dedi: **الهَنُ** iki harf üzerine bir isimdir; **الحِرِ** iki harf üzerine olduğu gibi. Dedi: Nahivcilerden, **الهَنِ** ve **الهَنَةِ**’den hazfedilenin **الواو** olduğunu söyleyen vardır; sanki aslı **هَنَوٌ**’dur; küçültmesi **هُنَيٌّ**’dur. Onu küçülttüğün zaman ikincisini harekeledin de fethaladın; harflerine küçültme **ياء**’sını yaptın; sonra hazfedilmiş **الواو**’yu geri döndürdün; “**هُنَيْوٌ**” dedin; sonra küçültme **ياء**’sını **الواو**’ya idğam ettin de onu şeddeli bir **ياء** yaptın; tıpkı **أَبٍ** ve **أَخٍ** hakkında “onlardan **الواو** hazfedilmiştir; asılları **أخَوٌ** ve **أبَوٌ**’dur” dediğimiz gibi. Dedi: Nahivcilerden

şöyle diyen vardır: “Bu, ref‘te bir tekil için **هنوك**’tur; nasbda **هناك**’ı gördüm; hafd mevkiinde **بهنيك** ile geçtim”; “**رأيت أخاك** ve **هذا أخوك** ve **مررت بأخيك**” gibi; ve “**رأيت أباك** ve **مررت بأبيك** ve **هذا أبوك**”; ve “**رأيت فاك** ve **هذا فوك** ve **نظرت إلى فيك**”; ve onun benzeri “**رأيت حماك** ve **مررت بحميك** ve **هذا حموك**”. Dedi: Nahivcilerden, **هَنٍ**’in aslının **هَنٌّ** olduğunu söyleyen vardır; küçültüldüğü zaman “**هُنَيْنٌ**” denir; ve okudu:

يا قَاتَلَ اللَّهُ صِبْياناً تَجِيءُ بِهِمْ
أُمُّ **الهُنَيْنَيْنِ** مِنْ زندٍ لها واري

**الهُنَينين**’den biri **هُنَين**’dir; onun küçültmesinin büyütmesi **هَنٌّ**’dur; sonra hafifletilir de “**هَنٌ**” denir. **أبو الهيثم** dedi: Ve **هَنٌ**: zikri çirkin görülen bir şey hakkında kinayedir; “Onun **هَنٌ**’i vardır” dersin; “Onun **حِرٌ**’i vardır” demek istersin; **العماني**’nin dediği gibi:

لها **هَنٌ** مُسْتَهْدَفُ الأركَانِ
أَقْمَرُ تَطْلِيِهِ بِزَعْفَرَانِ
كأنَّ فيه فِلَقَ الرُّمَّانِ

Böylece **الحِرِ**’den **الهنِ** ile kinaye yaptı; onu anla.

Dedim: **الليث**, **هن**’in muzâafından bazı harfleri ihmâl etti; onlardan hiçbir şey zikretmedi. Onlardan: **الإياديّ**’nin bana **شمر**’den, **أبي عبيد**’e, **الأصمعيّ**’den okuttuğu şeydir; dedi: **الهُنَانَةُ**: içyağıdır. Dedi: **شمر** dedi: “Devede **هُنانة** yoktur” denir; yani: onda **طِرْقٌ** yoktur. Ve **الفرزدق**’ın sözünü okudu:

أَيُفَاتشُونَكَ والعِظَامُ رقيقةٌ
والمُخُّ مُمْتَخَرُ **الهُنَانَةِ** رارُ

**شمر** dedi: **أبا حاتم**’i şöyle derken işittim: **الأصمعيّ**’ye hazır bulundum; bir insan ona “Devede **هَانّة** ve **هُنانة** yoktur” sözü hakkında sordu; o dedi ki: O ancak iki **تاء** ile **هُتَاتة**’dir. **أبو حاتم** dedi: Ben dedim ki: O ancak **هانَّة** ve **هُنَانَةٌ**’dır. Yanında bir bedevî vardı; ona sordu; o dedi ki: “**الهُتاتة** nedir?” O dedi ki: “Belki sen **الهُنَانَة**’yi istiyorsun.” Böylece doğruya döndü. Dedim: Ben onu Araplardan böyle işittim: içyağı için **النون** ile **الهُنانة**. Başkası dedi: “**هَنَّ** ve **حَنَّ** ve **أَنَّ** denir”; o da: **الهَنِينُ** ve **الحَنِينُ** ve **الأَنِينُ**’dir; bazısı bazısına yakındır. Ve okudu:

لَمَّا رأى الدَّارَ خَلاءً **هَنَّا**

**حنّ** manasında; yani: ağladı. “Adam **هَنَّ** eder, **يهن**: ağladığı zaman” denir; yani: **حنّ**; yahut **أنّ**. Ve “**الحنين** **الأنين**’den daha yüksektir” denir. Başkası dedi ki:

لا تَنْكِحْنَ أبداً **هَنّانَهْ**
عُجَيزاً كأنَّها شَيْطَانَهْ

**الهنَّانة** ile, ağlayan ve inleyen (تَئِنّ) olanı kasteder. **أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan: “**اجْلِس هَهُنَا**” denir; yani: yakına. Ve “**تنحَّ ههنا**” (denir); yani: biraz uzaklaş. Dedi: Ve **هَهُنَّا** da (vardır); onu **قيس** ve **تميم** söyler. Dedim: **قيس**’ten bir topluluğu “**اذهب هاهُنَّا**” derken işittim; **الهاء**’yı fetha ile; onu kesra ile kimseden işitmedim. **ابن السّكيت** okudu:

حنَّتْ نَوَارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِ
وَبَدا الذي كانت نوارُ أَحنَّتِ

Yani: burada (**ها هُنَا**) bir **حنين** yeri yoktur; ne de **الحنين** yerinde inledi. Ve bazı **الرّجاز**’dan okudu:

لما رأيْتُ مَحْمِلَيها **هَنّا**
مُحَذرين كِدْتُ أَن أُجَنَّا

Onun sözü: **هَنّا**; yani: **ها هنا**; bu yerde onunla hata edilir. **سلمة**’den, **الفرّاء**’dan dedi: Onların mesellerindendir: “( **هَنَّا** و**هَنَّا** عن جمال **وَعْوعَهْ** )”. Dedi: Bu bir meseldir; senin “Her şey (olsun) ama baş ağrısı olmasın” demen gibi; ve “Her şey (olsun) ama **فراشة**’nin kılıcı olmasın” (demek) gibi. **أبو المفضّل** dedi; ve **أبو الهيثم** dedi: Araplar der ki: “**هَنَّا** ve**هنَّا** عن جمال **وَعْوعَهْ**”; der ki: “Ben selâmette olduğumda yahut falan selâmette olduğunda, başkasını umursamam.” Dedi: Araplar, uzaklığı istediğin zaman der: **هَنّا** ve **ها هَنّا** ve **ها هَنَّاك**. Yakınlığı istediğin zaman “**هُنَا** ve **ها هُنَا**” dersin. Sevilen adama “**ها هُنَا** ve **هنا**” dersin; yani: yaklaş ve yakın ol. Bunun zıddında, sevilmeyene: “**ها هَنّا** ve **هَنّا**”; yani: uzaklaş, uzağa çekil. **الحطيئة** annesine hitap ederek dedi ki:

فها **هَنّا** اقعدي عني بعيداً
أراح اللَّهُ منْكِ العالمينا

Ve **ذو الرُّمَّة** uzak uçları olan bir çölü anarak dedi ki:

**هَنّا** و**هَنّا** وَمِنْ **هَنّا** لَهُنَّ بها
ذاتَ الشمائلِ والأيمان هَيْنُومُ

**شمر** dedi: **ابن الأعرابيّ** bize **العجّاج**’dan okuttu:

وكانتِ الحياةُ حين حيّت
وذِكْرُها **هَنَّتْ** فلاتَ **هَنَّتِ**

Dedi: **هَنَّا** ve **هَنَّه**’yi kastetti; onu vakf için **هاء** yaptı; “Falan **هنت**”; yani: bu, onun yeri de zamanı da değildir. Ondandır **الأعشى**’nın sözü:

لاتَ **هَنَّا** ذِكْرَى جُبَيْرَةَ أم مَنْ
جاءَ مِنها بِطَائِفِ الأَهوالِ

**ابن السّكيت** onu “(وكانت الحياة حين **حُبَّت**)” diye rivayet etti; “Hayat, sevildiği zaman (öyleydi)” der; ve “Onun zikri **هَنَّت**” der; yani: hayatın zikri orada da değil burada da değil; yani: hayattan ümitsizlik için. Dedi: Ve bir adamı, “**هَنَّا** ve **هَنَّا** ile ve **المَسْجُوح** üzere” bağışla översün; yani: sağdan soldan ve **المسجوح** üzere verir; yani: kasd üzere. **ابن أحمر** dedi ki:

ثم ارتمينا بقولٍ بينَنَا دُوَلٍ
بين **الهَنَاتَيْنِ** لا جِدًّا ولاَ لَعِبَا

Kasteder: **هُنَّ** ve **هُنَّ**; ve **دول**: bir kere benden bir kere ondan. Ve **لات هَنَّا**’nın tam tefsiri **معتل الهاء**’dadır; çünkü bana göre en yakın olan, onun mu‘tel’den olmasıdır.

**نَهْ** : **الليث** ve başkaları dedi: **النَّهْنَهَةُ**: engellemedir. “**نَهْنَهْتُ** falanı: onu azarladığım zaman” dersin. Ve okudu:

**نَهْنِهْ** دُمُوعَكَ إِنَّ مَنْ
يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ عَاجِز

Dedim: Onda en yakın olan, **نَهْنه**’nin aslının **النَّهْيُ** olmasıdır; onu muzâafın sınırı üzere tekrar etti. **أبو عبيد**’den, **الأحمر**’den: **النَّهْنَهُ** ve **النَّهْلَهْ**: ince dokumadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
 (هو) الهاء والواو ليست من شرط اللغة([2])، وهي من العربية، والأصل هاء ضُمّت إليه واوٌ. من العرب من يثقِّلها فيقول: هُوَّ([3]). ومنهم مَن يقول هُوْ([4]).
(هي) الهاء والياء، والهاء والهمزة يجريان مَجرى ما قبلهما. على أنَّهُم يقولون: ما أدري أيّ هَيِّ بنِ بيٍّ هو. معناه أيُّ الناس هو. وهذا عندنا مما دَرَج عِلمُه. وكذلك قولهم: "لو كان ذاك في الهَِيئ والجَِيء([5]) ما نَفَعَه"، والهَِيْء: الطّعام. والجَِيْء: الشَّراب، واللفظتان لا تدلاّن على هذا التفسير. ويقولون: هَأْهَأْتُ بالإبل، إذا دعوتَها للعَلَف. وهذا خلافُ الأول. وأنشدوا:
وما كانَ على الهَِيْء *** ولا الجَِيءِ امتداحيكا([6])
والهاء، هذا الحرف وها تنبيهٌ. ومن شأنهم إذا أرادوا تعظيم شيء أنْ يُكثِرُوا فيه من التَّنبيه والإشارة. وفي كتاب الله: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[آل عمران 66]، ثم قال الشاعر([7]):
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
ويقولون في اليمين: لا هَا اللهِ. ويقولون: إن هاءَ تكون تلبية([9]). قال:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول هاءَ وطالَ ما لبَّى([10])
هاءَ يهُوءُ الرّجُل هَوْءاً. والهَوْء: الهِمَّة. قال الكِسائي: يا هَيْءَ مالِي، تأسُّفٌ.
(هب) الهاء والباء مُعظَمُ بابِه الانتباه والاهتِزازُ والحركة، وربما دلَّ على رِقَّةِ شيء.
الأوَّل هبَّت الريح تَهُبُّ هُبوباً. وهَبّ النائم يَهُبُّ هَبَّاً. ومِن أين هببتَ يا فلان، كأنّه قال: من أين جئت، من أين انتبهت لنا. وحُكِي عن يونُس: غابَ فلانٌ ثم هبّ. ويقولون: هبَّ يفعلُ كذا، كما يقال: طَفِق يفعل. وهزَزْتُ السَّيف فهبّ هبّة. وهَبَّته: هِزَّته ومَضاؤه في ضريبته. وسيفٌ ذو هَبَّة. وهبَّ البعيرُ في السَّير: نَشِط، هِباباً. قال لبيد:
فلها هِبَابٌ في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
وهبَّ التَّيس للسِّفاد هَبِيباً، واهتبَّ، وهو مِهْبابٌ. وهَبْهَبْتُ به: دعوتُه ليَنْزُوَ. ويقال الهَبهَبِيُّ: الرَّاعي؛ والفَتى السَّريعُ في الخدمة هَبهبيّ. ويقولون: عِشْنا بذاك هَِبَّة من الدَّهر، أي سَنَةً وَوَقْتاً هَبَّ لنا.
والباب الآخر تهبَّبَ الثوبُ: بَلِيَ. ويقال لقِطَع الثَّوب: هِبَبٌ. وهَبْهَبَ السَّرابُ: تَرَقرَق. والهَبْهَاب: السَّراب. وما أقرَبَ هذا من الأوّل. وممّا يُشكِل عندي معناه قولُهم: هَبْهُ فعلَ كذا، وهَبْني فَعَلْته، وظننتُ أنَّ هذا من باب وهب لأنَّ اللفظة على هذا تدلّ، وهو على ذلك مُشكِل. ويقولون للخيل: هَبِي، أي أَقبِلِي([12]). وهذه حكايةُ صوت.
(هت) الهاء والتاء يدلُّ على حكايةِ صوت، ليست فيه لغةٌ أصليّة. يقال: هَتَّ البَكْرُ في صوته: عَصَر صوته([13]). وهَتَتُّ الكلمة. والهَتِيت: متابَعةٌ ومداركة. يقال: هَتَّ هَتّاً وهتيتاً. ويقولون: رجلٌ مِهَتٌّ: خفيف في العَمَل. والهَتْهَتةُ: التواءُ الكلام. والهَتُّ: تمزيقُ الثَّوْب. والهَتُّ: الكَسْر. ويقولون: سَمِعتُ هَتَّ قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. والأصل في ذلك كلِّه واحد، ولولا أنَّ العلماء ذكروه لما رأيتُ لذكرِهِ وجهاً.
(هث) الهاء والثاء قريبٌ من الذي قبلَه، ومعظمه الاختلاط. *يقولون:  الهثْهثَة: الاختلاط. وهَثْهَثَتِ السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: أرسلَتْه بسرعة: وهَثْهَثَ الوالي: ظَلَم قال:
* وَهَثْهَثُوا فكثُرَ الهَثْهَاثُ([14]) *
(هج) الهاء والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على غُموضٍ في شيءٍ واختلاط، ومنه ما يدلُّ على حكايةِ صوت.
فالأوّل قولهم: هَجَّتْ عينُه([15]): غارت. وهو من باب الغُموض. والهَجَاجة: الأحمق الذي لا يَهتدِي للأمور، فكأنها قد عُمِّيت عليه. وقال ابنُ الأعرابيّ وغيره: ركِب فلانٌ هَجَاجِ، على فَعالِ، إذا ركب العَمياء المُظلِمة. وأنشد:
* وقد رَكِبوا على لَومِي هَجَاجِ([16]) *
والهَجِيج: الوادي العَمِيقُ؛ وهو من الغموض أيضاً.
والباب الآخَر قولهم: هَجْهَجْتُ بالسَّبع: صحتُ به. وهَجْهَجَ الفحلُ في هديره. وهَجٍْ([17]): زجْرٌ للكلب. قال:
سَفَرَتْ فقلت لها هَجٍِ فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
وضَبَّار: كَلْب. وهَجِيجُ النَّار: أجِيجُها. فأمَّا قولهم: ماء هُجَهِجٌ. لا عذب ولا ملح، فمن الإبدال، وقد ذكر في الهاء والزّاء.
(هد) الهاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْر وهَضْم وهدم. وهَدَدْتُهُ هَدَّاً: هَدَمتُه. ويرجع الباب كلُّه إلى هذا القياس. فالهَدُّ من الرِّجال: الضَّعيف، كأنَّه هُدَّ. ورجال هَدُّونَ. وقد خُولف الأصمعيّ([19]) فخبّرني عليُّ بن إبراهيم القطّان، عن ثعلبٍ عن ابن الأعرابي، وعن عمرو بن أبي عمرٍو عن أبيه قالا([20]): الهَدُّ من الرِّجال: الجواد الكريم، والجِبانُ هِدٌّ بالكسر([21]). وأنشدوا:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
فإن كان كذا فالجبان هِدٌّ، أي مهدود، كذِبْحٍ للمذبوح. والهَدّ: الكريم الهادُّ لِمالِه.
ومما يجري مجرى الأصوات الهَدَّة: صوتُ وقع الحائط. والهُدْهُد معروف. وهَدْهَدَ الحمامُ: صَوَّت. وهَدْهَدَت المرأةُ ابنَها: حَرَّكَتْه لينام.
ومما شذَّ عن الباب ولا أعرِفُ لـه قياساً، قولُهم: مررتُ برجلٍ هَدَّكَ مِن رجُل، كقولهم: حسبُك من رجلٍ. وهي كلمةٌ كذا تقال. قال:
ولي صاحبٌ في الغار هَدَّكَ صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(هذ) الهاء والذال: أصيل يدلُّ على قَطْع. وهَذَّه: قَطَعه. وسكِّينٌ هَذُوذ. وهَذَاذَيْكَ من الهَذِّ: سُرعة القَطع، كأنّه يقول: أحكِم الأمرَ واقطَعْه.
(هر) الهاء والراء: أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات، ويقاس عليه. يقولون: الهِرُّ: دُعاء الغنم. وذلك قولهم: "لا يعرِف هِرّاً من بِرٍّ". والبِرُّ: سَوْقُ الغَنَم. والهِرَّة: السِّنَّوْرة، وكأنَّها سمِّيت لصوتها إذا هَرَّت. [وهَرَّ الشَّوْك، إذا اشتَدَّ يُبْسُه([24])، وله حينئذ هريرٌ] وزَجَل. قال:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما هَرّ وامتنَعَ المَذَاقا([25])
قال: والهُرْهُور: الماء الكثير الذي إذا جَرَى سمِعتَ له هَرْهَرَة. ويقولون: هَرَّ فلانٌ([26]) الكأس: كرِهَها. ولعلّه أن يكون قِيل ذاك لأنَّه يَهِرُّ في وجهِ مَن يسقيه.
ومما ليس من الباب الهُرَار: داءٌ يأخذ الإبل، ناقة مهرورة. ورأسُ هِرّ: مكان.
(هز) الهاء والزاء: أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ في شيء وحركة. وهَزَزْت القناةَ فاهتزَّتْ. واهتَزَّ النَّباتُ، وهزَّتْه الرِّيح. وهزَّ الحادي الإبلَ بحُدائِهِ واهتزَّتْ هي في سيرها. وهَزيزُ الرِّيح: حرَكتُها وصوتُها.
ومن الباب الهَزَاهِزُ([27]): الفِتَنُ يَهْتَزُّ فيها النّاس. وسيفٌ هَزهازٌ وهُزْهُزٌ: صافٍ حسنُ الاهتزاز. وماء هُزَهِزٌ: اهتزَّ في جَرَيانه. والكوكب في انقضاضه يهتَزُّ. والهُزَهِزُ: الرّجُل الخفيف، والقياسُ في كلِّ ذلك واحد.
(هس) الهاء والسين: أُصَيلٌ يدلُّ على أصواتٍ واختلاط، كالهَسِيس. وهَسَاهِسُ الجنِّ مثل هَثَاهِثِهِم. وقولهم: راعٍ هَسْهاسٌ، من باب الإبدال، مثل قَسْقاس، إذا رَعى الغَنمَ اللَّيلَ كلَّه.
(هش) الهاء والشين: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولين. والرِّخْو اللَّيِّن هَشٌّ. ومنهُ *رجل هشٌّ: طَلْق المُحيَّا، وقد هَشِشتَ([28])، وذُو هَشَاش([29]). والفرس  الهَشُّ: الكثير العَرَق. وشَاةٌ هَشُوشٌ: ثَرَّةٌ([30]).
ومن الباب هَشَشْتُ الورقَ هشّاً: خبطتُه بعَصاً.
(هص) الهاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على غَمْز الشَّيء. يقولون للذِّئب: هُصْهُص([31]). وهَصْهَصْتُ([32]) الشيءَ: غَمَزته. ويقولون، وما أدري كيف هو: إنَّ الهاصَّةَ([33]): عَينُ الفِيل، وهو عندي مما يُسمَع.
(هض) الهاء والضاد كلمةٌ تدلُّ على رَضٍّ أو أكثرَ منه. وهَضَضْتُ الشَّيءَ وهَضْهَضْتُه([34]): كَسَرْته. والهَضْهاض: الفحل الذي يهضُّ أعناق الفَحُول. ويمكن أن يكون الهَضَّاء: الجماعةُ من الناس من هذا.
(هف) الهاء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعةٍ في سَير وصَوت. فالهَفيف: سُرْعة السَّير. قال ذو الرُّمة:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من هَفِيف الرّواحِلِ([35])
ومنه الرِّيحُ الهَفَّافة: الخفيفة الهُبوب. والظِّلُّ الهفَّاف: الساكن. ومنه قميصٌ هَفْهافٌ: رقيق. والهِفُّ: الذي هَراقَ ماءَه وخَفَّ من السَّحاب. والهَفَّاف: البَرَّاق. والشُّهْد الهِفُّ: الرَّقيق القليل العسل، سمِّي لخفَّته، وكذلك الهِفُّ من الزَّرع: الذي يُؤخَّرُ حَصادُه فينتثر([36]) حَبُّه. ومنه المرأة المهَفْهَفة: الخميصة الدقيقة الخصر. واليَهْفُوف: الأحمق لخِفَّةِ عقله؛ ويقال هو الجَبَان.
(هك) الهاء والكاف أُصَيلٌ يدلُّ على انفراجٍ في شيء أو شَقّ. يقال انهكَّ صَلا المرأةِ انهِكاكاً: انفَرَجَ عند الوِلادِ. ويقولون: هكَّه بالسَّيف: ضَرَبه. والهَكُّ: المطَر الشديد، لأنّه يَهُكُّ الأرض([37]). وانهكَّت البِئرُ: تهوَّرت.
(هل) الهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفْع صَوت، ثم يُتَوسَّع فيه فيسمَّى الشيءُ الذي يصوَّت عنده ببعض ألفاظِ الهاء واللام. ثم يشبَّه بهذا المسمَّى غيرُه فيسمَّى به.
والأصل قولهم أهَلَّ بالحجِّ: رفَعَ صوته بالتَّلبِيَة واستهلَّ الصَّبيُّ صارخاً([38]): صوَّت عند وِلادِه. قال ابنُ أحمر في الإهلال:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
ويقال: انهلَّ المطرُ في شِدَّة صوبِه وصوته انهلالاً.
وأمَّا الذي يُحمَلُ على هذا للقُرْب والجِوار فالهِلالُ الذي في السَّماء، سمِّي به لإهْلاَلِ النّاس عند نظرِهم إليه مكبِّرين وداعين. ويسمَّى هلالاً أول ليلةٍ والثّانية والثالثة، ثم هو قمرٌ بعد ذلك. يقال أهَلَّ الهِلالُ واستُهِلَّ. ثم قيل على مَعنى التَّشبيه تَهَلَّلَ السَّحابُ ببرقه: تلألأ، كأنّ البرق شُبِّه بالهلال.
وممَّا حمل على التَّشبيه أيضاً الهِلال: سِنانٌ له شُعبتان. والهلالُ: الماء القليل في أسفل الرَّكِيِّ. والهِلال أيضاً: ضَربٌ من الحيَّاتِ. قال ذو الرُّمَّة:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** هلالٌ بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
ويقولون: الهلال: سَلْخ الحيّة. والهِلال: طرَف الرَّحَى إذا انكسَرَ منها. ويقولون: ثوبٌ هَلْهَلٌ: سخيف النّسج، كأنَّه في رِقَّتِهِ ضوءُ الهلال. وشِعْرٌ هَلْهَلٌ: رقيق. وسمِّي امرؤ القيس بن ربيعة مُهلهِلاً لأنَّه أوَّلُ من رقّق الشِّعر([41])، وقال قومٌ: بل سمِّيَ مُهلهِلاً بقوله:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
وذلك أنَّه إذا أراد إدراكه صوَّت متدارِكاً. ويقال الهُلاهِل: الماء الكثير، وهذا لأنَّ له في جَرَيانِهِ صوتاً؛ وهو [في] الأصل هُراهِر. والهلال: ما يَضُمُّ بين حِنْوَي الرَّحْل، والجمع أهِلّة.
ومما شذّ عن هذا الأصل قولهم: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ هَلَّل، إذا أحْجم. فأمّا قول القائل:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري يُهِلُّ وينْقَعُ([43])
ويقال للخَيل: هَلاَ: قِرِي([44])، صوتٌ يصوَّتُ به لها.
(*هم) الهاءُ والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على ذَوْبٍ وجَرَيانٍ ودَبيبٍ وما  أشبَهَ ذلك، ثم يقاس عليه. منه قول العرب: همَّني الشَّيءُ: أذَابَني. وانْهَمَّ الشَّحمُ: ذاب. والهاموم: الشَّحم الكثير الإهالة. والسَّحاب الهامُوم: الكثير الصَّوب. والهَموم: البئر الكثيرة الماء. قال:
* إنَّ لها قَلَيْذَماً هَمُوما([45]) *
والهَميمة: المَطْرَة الخَفيفة، والرِّيح الرَّيْدانة: اللَّيّنة الهبُوب. والهَوَامّ: حشرات الأرض، سمِّيت لِهميمها، أي دَبِيبها. قال:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ هميمُ([46])
وهمَّم في رأسه: جعَلَ أصابعَه في خِلال شعره، يجيء بها ويذهب لينام، كأنَّ أصابِعَه تَدِبُّ في خلال شعره.
ومن الباب الهِمُّ: الرّجل المُسِنّ؛ والمرأة هِمَّة، كأنهما قد ذابا من الكبر.
وأمَّا الهَمُّ الذي هو الحزن فعندنا من هذا القياس، لأنّه كأنّه لشدته يَهُمُّ، أي يذيب. والهَمُّ: ما هَمَمْتَ به، وكذلك الهِمَّة، ثم تشتقُّ من الهِمَّة: الهُمام: الملك العظيم الهِمّة. ومُهِمُّ الأمرِ: شديدُه. وأهمَّنِي: أقْلَقَني. والقياس واحد. وقولُ الكميت:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا هَمَامِ لي لا هَمامِ([47])
فإنّه يقول: لا أُهمّ بذلك ولا أفعلُه. وقد فسَّرنا معنى الهِمّة.
(هن) الهاء والنون: أصلٌ صحيح يدلُّ على جِنْس من اللَّحم، وفيه شيءٌ من الكلام الذي نَنْسبه إلى الإشكال، وإن كان علماؤنا قد تكلَّموا فيه.
فالأوّل الهَنَّةُ([48])، يقال إنَّها شحمةُ باطِنِ العين، كذا قال أبو بكر([49]). والهُنَانَة: الشَّحمة. ويقال: ما بهذا البعير هانَّة، كما يقال: ما بهِ طِرْقٌ.
وأمَّا الكلام الآخر فقال الفراء: اجلس ها هُنا قَريباً، وتنحَّ ها هَنَّا، أي تباعَدْ. فأمَّا قول الأعشى:
لاتَ هَنَّا ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
قالوا: معناه ليست جُبيرةُ حيث توهَّمْت، يوئسُه منها. وكذلك قولُ الرَّاعي:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ هَنَّا إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
قالوا: معناه ليس الأمرُ حيث ذهبتَ. وقول الآخر([52]):
* حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ هَنَّا حَنَّتِ([53]) *
يقول: ليس ذا موضعَ حنين. وقوله:
* لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها هَنَّا([54]) *
أراد هاهنا. وقال ابن السِّكِّيت في قوله:
* لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً هَنَّا([55]) *
قال: بكى. يقال هَنَّ، إذا بكى. وإنما نقف في مثل هذه المشكلات حيثُ وُقِّفْنا، وإلا فما أحسب أحداً منهم لخَّصها ولا فسَّرها بعد.
 ---------------------__
([1]) في الأصل: "باب الهاء والواو وما يثلثهما"، وأثبت مألوف العبارة في مثل هذا، مطابقاً ما في المجمل.
([2]) كذا جاءت هذه العبارة.
([3]) شاهده ما أنشده في اللسان (20: 368):
وإن لساني شهدة يشتقى بها *** وهو على من صبه الله علقم
 ([4]) نص المجمل: "ومنهم من يسكن الواو فيقول هو".
([5]) اقتصر في المجمل على ضبطهما بفتح الهاء والجيم في المتن والإنشاد التالي، ولكنهما يقالان بالفتح والكسر.
([6]) نسب في اللسان إلى الهراء. وفي المجمل: "وما كان عن الجيء". وقد سبق إنشاده في (جأ).
([7]) هو النابغة الذبياني. ديوانه 27.
([8]) رواية الديوان:
ها إن ذي عذرة إلا تكن نفعت *** فإن صاحبها مشارك النكد
 ([9]) في الأصل: "تنبيه"، صوابه في المجمل. وهاء، هذه تمد وتقصر، كما في اللسان.
([10]) أنشده في المجمل واللسان (ها).
([11]) البيت من معلقته المشهورة.
([12]) في اللسان: "وهبي: زجر للفرس، أي توسعي وتباعدي".
([13]) كلمة "عصر" موضعها بياض في المجمل. وفي اللسان: "والهت: شبه العصر للصوت".
([14]) للعجاج في ملحقات ديوانه 75 واللسان (هثث). وقبله:
* وأمراء أفسدوا فعاثوا *
([15]) وهججت أيضاً. وأنشد في اللسان للكميت:
كأن عيونهن مهججات *** إذا راحت من الأصل الحرور
 ([16]) للمتمرس بن عبد الرحمن الصحاري، كما في اللسان (هجج). وصدره:
* فلا يدع اللئام سبيل غي *
([17]) يقال بسكون الجيم، وكسرها مع التنوين، ويقال أيضاً هجا هجا بدون تنوين، وهجي بدون تنوين.
([18]) البيت للحارث بن الخزرج الخفاجي، كما في تاج العروس. وانظر الحيوان (1: 259/2: 21).
([19]) في المجمل: "وقد خولف الأصمعي في هذه".
([20]) في الأصل: "قال"، وأثبت ما في المجمل.
([21]) وقيل هو بالفتح ولا يكسر.
([22]) للعباس بن عبد المطلب، كما في اللسان (هدد).
([23]) البيت للقتال الكلابي، كما في الحيوان (7: 253) واللسان (جون) والشعر والشعراء 687، والأغاني (20: 160).
([24]) التكملة إلى هنا من المجمل، وسائرها مما اقترحته.
([25]) أنشده في المجمل، واللسان (هرر). والمذاقا، نصب على التمييز.
([26]) في الأصل: "ويقولون فلان فلان"، صوابه في المجمل.
([27]) ويقال الهزائز أيضاً، كما في اللسان.
([28]) في الأصل: "هشت"، صوابه في المجمل.
([29]) في المجمل: "وفلان ذو هشاش".
([30]) في الأصل: "بشرة"، تحريف. وفي المجمل واللسان: "إذا ثرت باللبن".
([31]) وكذا في المجمل. ولم يرد في اللسان. وفي القاموس: "وكهدهد وحلاحل: القوي من الناس والأسود".
([32]) في الأصل: "وهصهت"، صوابه في اللسان.
([33]) لم ترد في اللسان، ووردت في القاموس.
([34]) في الأصل: "وهضضته".
([35]) ديوان ذي الرمة 496 واللسان (هفف) وفي الديوان: "من صدور".
([36]) في الأصل: "فينتشر"، صوابه في المجمل.
([37]) في الأصل: "يهتك الأرض".
([38]) في الأصل: "صارخا كما"، وكلمة "كما" مقحمة.
([39]) سبق البيت وتخريجه في (عمر).
([40]) البيت في ملحقات ديوانه 662 واللسان (هلل).
([41]) في الأصل: "رق الشعر"، صوابه في المجمل.
([42]) سبق إنشاده في (كرع) برواية: "لما توقل": وأنشده في اللسان (هلل) وأمالي القالي (2: 291) برواية: "لما توعر" فيهما، وأشار في الأمالي إلى رواية "توقل". وأنشده الجوهري: "توغل". وفي اللسان هلل: "قال ابن بري: والذي في شعره: لما توعر، كما أوردناه عن غيره -أي غير الجوهري- وقوله لما توعر، أي أخذ في مكان وعر".
([43]) وكذا ورد إنشاده في المجمل، وفي اللسان (هلل):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** يظل بها السامي يهل وينقع
          وفي اللسان (سما):
وليس بها ريح ولكن وديقة *** قليل بها السامي يهل وينقع
 ([44]) في الأصل: "قربى"، صوابه من المجمل واللسان. وفي المجمل: "أي قري، من الوقار".
([45]) سبق إنشاده وتخريجه في (جم، مخج).
([46]) لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 230) واللسان (شبث، همم)، وقد سبق إنشاده في (شبث).
([47]) أنشده في المجمل واللسان (همم).
([48]) وكذا وردت في المجمل والجمهرة (1: 123) ولم ترد في اللسان والقاموس وفيهما بدلها "الهانة" و"الهنانة".
([49]) في الجمهرة المتوضع المتقدم.
([50]) ديوان الأعشى 3.
([51]) أنشده في اللسان (هنن، تيح). وقد سبق في (تيح).
([52]) هو شبيب بن جعيل التغلبي، كما في الخزانة (2: 158) والعيني (1: 418).
([53]) عجزه: * وبدا الذي كانت نوار أجنت *
([54]) بعده في الخزانة (2: 156): * محدرين كدت أن أجنأ *
([55]) بعده في اللسان (هنن): * وكاد أن يظهر ما أجنا *

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** ve ondan sonrakiler, ikizli ve mutabıkta([1]))
(**هو**) **الهاء** ve **الواو** dilin şartından değildir([2]); o, Arapçadandır; asıl, kendisine bir **واو** eklenmiş bir **هاء**dır. Araplardan onu ağırlaştıran vardır da **هُوَّ**([3]) der. Onlardan **هُوْ**([4]) diyen de vardır.
(**هي**) **الهاء** ve **الياء**; **الهاء** ve **الهمزة** kendilerinden öncekilerin yürüdüğü yol üzere yürürler. Şu var ki onlar derler: ما أدري أيّ **هَيِّ** بنِ بيٍّ هو. Manası: hangi insan o. Bu, bizim katımızda bilgisi silinip gitmiş şeylerdendir. Yine onların şu sözü de böyledir: "لو كان ذاك في **الهَِيئ** و**الجَِيء**([5]) ما نَفَعَه"، ve **الهَِيْء**: yiyecektir. **الجَِيْء**: içecektir; iki lafız da bu tefsire delâlet etmez. Ve derler: **هَأْهَأْتُ** بالإبل، onları otlağa çağırdığında. Bu, ilkinin tersidir. Ve şu beyti okudular:
وما كانَ على **الهَِيْء** *** ولا **الجَِيءِ** امتداحيكا([6])
Ve **الهاء**, bu harftir; ve **ها** bir uyarıdır. Onların âdetindendir: bir şeyi büyütmek istediklerinde onda uyarıyı ve işareti çoğaltırlar. Allah’ın kitabında: ﴿هَا أنْتُمْ هَؤُلاَءِ﴾[Âl-i İmrân 66], sonra şair([7]) dedi:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاَّ تكُنْ نفعَتْ *** فإنّ صاحِبَها قد تاهَ في البَلَدِ([8])
Ve yemin hakkında derler: لا **هَا** اللهِ. Ve derler: **هاءَ** bir karşılık verme (tلبية)([9]) olur. Dedi ki:
لا بَلْ يُجيبُكَ حينَ تدعُو باسمِهِ *** فيَقول **هاءَ** وطالَ ما لبَّى([10])
**هاءَ** يهُوءُ الرّجُل **هَوْءاً**. Ve **الهَوْء**: himmettir. **الكِسائي** dedi: يا **هَيْءَ** مالِي، bir eseflenmedir.
(**هب**) **الهاء** ve **الباء**: babının çoğu uyanma, titreme ve harekettir; bazen de bir şeyin inceliğine delâlet eder.
Birincisi: **هبَّت** الريح **تَهُبُّ** **هُبوباً**. Ve **هَبّ** النائم **يَهُبُّ** **هَبَّاً**. Ve: مِن أين **هببتَ** يا فلان, sanki dedi: nereden geldin, bize nereden uyandın. **يونُس**’tan hikâye edildi: غابَ فلانٌ ثم **هبّ**. Ve derler: **هبَّ** يفعلُ كذا, denildiği gibi: **طَفِق** يفعل. Ve kılıcı salladım da bir **هبّة** ile **هبّ**. Ve **هَبَّته**: onu titrettim ve darbesinde ilerleyişi. Ve **سيفٌ ذو هَبَّة**. Ve deve yürüyüşte **هبَّ**: canlandı, **هِباباً**. **لبيد** dedi:
فلها **هِبَابٌ** في الزِّمام كأنّها *** صهباءُ راحَ مع الجنوبِ جَهامُها([11])
Ve teke çiftleşmeye **هبَّ**: **هَبِيباً**; ve **اهتبَّ**; o, **مِهْبابٌ**dur. Ve **هَبْهَبْتُ** به: onu sıçraması için çağırdım. Ve denir: **الهَبهَبِيُّ**: çoban; ve hizmette hızlı delikanlı **هَبهبيّ**dir. Ve derler: عِشْنا بذاك **هَِبَّة** من الدَّهر, yani bize esen bir yıl ve bir vakit.
Diğer bab: **تهبَّبَ** الثوبُ: eskidi. Ve elbise parçalarına **هِبَبٌ** denir. Ve **هَبْهَبَ** السَّرابُ: dalgalandı. Ve **الهَبْهَاب**: seraptır. Bu, birincisine ne kadar da yakındır. Bana manası karışık gelen şeylerdendir onların şu sözü: **هَبْهُ** فعلَ كذا, ve **هَبْني** فَعَلْته; bunun **وهب** babından olduğunu zannettim, çünkü lafız buna delâlet eder; fakat yine de karışıktır. Ve ata derler: **هَبِي**، yani: gel([12]). Bu, bir ses taklididir.
(**هت**) **الهاء** ve **التاء** bir ses taklidine delâlet eder; onda aslî bir dil yoktur. Denir: **هَتَّ** البَكْرُ في صوته: sesini sıktı([13]). Ve **هَتَتُّ** الكلمة. Ve **الهَتِيت**: ard arda gelme ve yetişmedir. Denir: **هَتَّ** **هَتّاً** ve **هتيتاً**. Ve derler: رجلٌ **مِهَتٌّ**: işte hafif. Ve **الهَتْهَتةُ**: sözün dolanması. Ve **الهَتُّ**: elbiseyi yırtma. Ve **الهَتُّ**: kırma. Ve derler: سَمِعتُ **هَتَّ** قوائمِ البعير عند وقعها بالأرض. Bunun hepsinde asıl birdir; âlimler onu zikretmeseydi, onu zikretmeye bir yön görmezdim.
(**هث**) **الهاء** ve **الثاء** bir öncekine yakındır; çoğu karışmadır. Derler: **الهثْهثَة**: karışma. Ve **هَثْهَثَتِ** السّحابةُ بثَلْجِها وقَطْرها: onu hızla saldı; ve **هَثْهَثَ** الوالي: zulmetti. Dedi ki:
وَهَثْهَثُوا فكثُرَ **الهَثْهَاثُ**([14])
(**هج**) **الهاء** ve **الجيم**: sahih bir asıl; bir şeyde kapalılığa ve karışıklığa delâlet eder; ondan, ses taklidine delâlet eden de vardır.
Birincisi onların sözü: **هَجَّتْ** عينُه([15]): çöktü. Bu, kapalılık babındandır. Ve **الهَجَاجة**: işlere yol bulamayan ahmak; sanki ona körleştirilmiştir. **ابنُ الأعرابيّ** ve başkası dedi: ركِب فلانٌ **هَجَاجِ**، على **فَعالِ**، yani karanlık körlüğe bindiğinde. Ve şu beyti okudu:
وقد رَكِبوا على لَومِي **هَجَاجِ**([16])
Ve **الهَجِيج**: derin vadidir; bu da kapalılıktandır.
Diğer bab onların sözü: **هَجْهَجْتُ** بالسَّبع: ona bağırdım. Ve **هَجْهَجَ** الفحلُ في هديره. Ve **هَجٍْ**([17]): köpeğe azarlamadır. Dedi ki:
سَفَرَتْ فقلت لها **هَجٍِ** فتبرقَعَتْ *** فذَكَرتُ حين تبرقَعَت ضَبّارا([18])
Ve **ضَبَّار**: köpektir. Ve **هَجِيجُ** النَّار: onun alevlenmesidir. Ama onların sözü: ماء **هُجَهِجٌ**: ne tatlı ne tuzlu; bu, بدل (harf değiştirme)dendir; **الهاء** ve **الزّاء**da zikredilmiştir.
(**هد**) **الهاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; kırmaya, ezmeye ve yıkmaya delâlet eder. **هَدَدْتُهُ** **هَدَّاً**: onu yıktım. Bütün bab bu kıyasa döner. O hâlde **الهَدُّ** erkeklerden: zayıftır; sanki yıkılmıştır. Ve رجال **هَدُّونَ**. **الأصمعيّ**([19])e muhalefet edilmiştir; bana **عليُّ بن إبراهيم القطّان**, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den; ve **عمرو بن أبي عمرٍو**’dan, babasından haber verdi; ikisi dedi([20]): **الهَدُّ** erkeklerden: cömert kerimdir; korkak ise kesre ile **هِدٌّ**dur([21]). Ve şu beyti okudular:
ليسوا بِهَدِّينَ في الحروب إذا *** تُعقدُ فوق الحَراقِفِ النُّطُقُ([22])
Eğer böyle ise, korkak **هِدٌّ**dür; yani yıkılmış; tıpkı kesilmiş için **ذِبْحٍ** gibi. Ve **الهَدّ**: malını yıkan kerimdir.
Sesler yolunda yürüyenlerdendir **الهَدَّة**: duvarın düşüş sesi. Ve **الهُدْهُد** bilinir. Ve **هَدْهَدَ** الحمامُ: ses çıkardı. Ve kadın çocuğunu **هَدْهَدَت**: uyusun diye onu salladı.
Babdan şâz olup kıyasını bilmediğim şeylerdendir onların sözü: مررتُ برجلٍ **هَدَّكَ** مِن رجُل, onların: حسبُك من رجلٍ demeleri gibi. Bu, böyle söylenen bir kelimedir. Dedi ki:
ولي صاحبٌ في الغار **هَدَّكَ** صاحباً *** هو الجَوْنُ إلاّ أنّه لا يعلَّل([23])
(**هذ**) **الهاء** ve **الذال**: kesmeye delâlet eden bir asıldır. **هَذَّه**: onu kesti. Ve سكِّينٌ **هَذُوذ**. Ve **هَذَاذَيْكَ** من **الهَذِّ**: kesmenin sürati; sanki der: işi sağlam yap ve kesip bitir.
(**هر**) **الهاء** ve **الراء**: sahih bir asıl; seslerden bir sese delâlet eder; ona kıyas edilir. Derler: **الهِرُّ**: koyunu çağırmadır. Bu, onların şu sözüdür: "لا يعرِف **هِرّاً** من **بِرٍّ**". Ve **البِرُّ**: koyunu sürmedir. Ve **الهِرَّة**: kedi; sanki, **هَرَّت** ettiğinde sesinden dolayı adlandırılmıştır. [Ve **هَرَّ** الشَّوْك, kuruluğu şiddetlendiğinde([24]); o vakit onun bir **هريرٌ**ü] ve bir zengîsi vardır. Dedi ki:
رَعَيْنَ الشبْرِقَ الرَّيَّانَ حَتَّى *** إذا ما **هَرّ** وامتنَعَ المَذَاقا([25])
Dedi: ve **الهُرْهُور**: çok sudur; aktığında onun **هَرْهَرَة**sini işitirsin. Ve derler: **هَرَّ** فلانٌ([26]) الكأس: ondan tiksindi. Belki de bu, ona içirene karşı yüzünü ekşittiği için söylenmiştir.
Babdan olmayanlardandır **الهُرَار**: develeri tutan bir hastalık; nâka **مهرورة**. Ve **رأسُ هِرّ**: bir yerdir.
(**هز**) **الهاء** ve **الزاء**: bir şeyde çalkantıya ve harekete delâlet eden bir asıl. **هَزَزْت** القناةَ da o **اهتزَّتْ**. Ve bitki **اهتَزَّ**; rüzgâr onu **هزَّتْ**. Ve sürücü, **حُدائِهِ** ile develeri **هزَّ**; onlar da yürüyüşlerinde **اهتزَّتْ**. Ve **هَزيزُ** الرِّيح: onun hareketi ve sesidir.
Babdandır **الهَزَاهِزُ**([27]): fitneler; insanlar onda **يَهْتَزُّ**. Ve **سيفٌ هَزهازٌ** ve **هُزْهُزٌ**: saf, güzel titreyişli. Ve ماء **هُزَهِزٌ**: akışında titredi. Ve yıldız düşüşünde **يهتَزُّ**. Ve **الهُزَهِزُ**: hafif adam; bütün bunlarda kıyas birdir.
(**هس**) **الهاء** ve **السين**: sahih bir asıl; seslere ve karışmaya delâlet eder; **الهَسِيس** gibi. Ve **هَسَاهِسُ** الجنِّ onların **هَثَاهِثِ**leri gibidir. Ve onların sözü: راعٍ **هَسْهاسٌ**, بدل babındandır; **قَسْقاس** gibi; koyunu bütün gece güttüğünde.
(**هش**) **الهاء** ve **الشين**: sahih bir asıl; gevşekliğe ve yumuşaklığa delâlet eder. Ve yumuşak gevşek olan **هَشٌّ**dur. Ondandır: رجل **هشٌّ**: yüzü güler; ve **هَشِشتَ**([28]); ve ذُو **هَشَاش**([29]). Ve at **الهَشُّ**: çok terleyen. Ve شَاةٌ **هَشُوشٌ**: bol sütlü([30]).
Babdandır: **هَشَشْتُ** الورقَ **هشّاً**: onu bir değnekle vurdum.
(**هص**) **الهاء** ve **الصاد**: bir şeyi sıkmaya delâlet eden bir kelime. Kurda derler: **هُصْهُص**([31]). Ve **هَصْهَصْتُ**([32]) الشيءَ: onu sıktım. Ve derler, nasıl olduğunu bilmiyorum: **الهاصَّةَ**([33]): filin gözü; bu, benim katımda işitilenlerdendir.
(**هض**) **الهاء** ve **الضاد**: ezmeye yahut ondan daha fazlasına delâlet eden bir kelime. **هَضَضْتُ** الشَّيءَ ve **هَضْهَضْتُه**([34]): onu kırdım. Ve **الهَضْهاض**: erkek develerin boyunlarını ezen damızlık. Ve **الهَضَّاء**ın: insanlardan topluluk olması, bundan olabilir.
(**هف**) **الهاء** ve **الفاء**: sahih bir asıl; yürüyüşte ve seste hafifliğe ve sürate delâlet eder. O hâlde **الهَفيف**: yürüyüşün süratidir. **ذو الرُّمة** dedi:
إذا ما نَعَسْنا نَعْسَةً قلتُ غَنِّنا *** بخرقاءَ وارفَعْ من **هَفِيف** الرّواحِلِ([35])
Ondandır **الرِّيحُ الهَفَّافة**: hafif esiş. Ve **الظِّلُّ الهفَّاف**: durgun. Ondandır قميصٌ **هَفْهافٌ**: ince. Ve **الهِفُّ**: suyunu döküp buluttan hafifleyen. Ve **الهَفَّاف**: parıldayan. Ve **الشُّهْد الهِفُّ**: ince, az ballı; hafifliğinden dolayı adlandırıldı. Yine **الهِفُّ** ekinden: hasadı geciktirilip de tanesi saçılan([36]). Ondandır المرأة **المهَفْهَفة**: ince belli, narin. Ve **اليَهْفُوف**: aklının hafifliğinden ahmak; ve denir: o korkaktır.
(**هك**) **الهاء** ve **الكاف**: sahih bir asıl; bir şeyde açılmaya yahut yarılmaya delâlet eder. Denir: **انهكَّ** صَلا المرأةِ **انهِكاكاً**: doğumda açıldı. Ve derler: **هكَّه** بالسَّيف: onu vurdu. Ve **الهَكُّ**: şiddetli yağmur; çünkü yeri **يَهُكُّ**([37]). Ve kuyu **انهكَّت**: çöktü.
(**هل**) **الهاء** ve **اللام**: sahih bir asıl; ses yükseltmeye delâlet eder; sonra onda genişletilir de, yanında ses çıkarılan şeye **الهاء** ve **اللام** lafızlarının bazısıyla ad verilir. Sonra bu adlandırılana başkası benzetilir de onunla adlandırılır.
Asıl onların sözü: **أهَلَّ** بالحجِّ: telbiye ile sesini yükseltti; ve çocuk **استهلَّ** صارخاً([38]): doğumunda ses çıkardı. **ابنُ أحمر** الإهلال hakkında dedi:
يُهِلُّ بالفَرْقدِ رُكبانُها *** كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ([39])
Ve denir: **انهلَّ** المطرُ şiddetli sağanağında ve sesinde **انهلالاً**.
Buna yakınlık ve komşuluk sebebiyle taşınan ise gökteki **الهِلال**dır; insanlar onu gördüklerinde tekbir getirip dua ederek **إهْلاَل** ettikleri için onunla adlandırıldı. İlk geceye, ikinciye ve üçüncüye **هلالاً** denir; sonra bundan sonra o aydır. Denir: **أهَلَّ** **الهِلالُ** ve **استُهِلَّ**. Sonra teşbih manası üzere denildi: **تَهَلَّلَ** السَّحابُ ببرقه: parladı; sanki şimşek hilale benzetildi.
Teşbihe taşınanlardandır da **الهِلال**: iki çatallı bir mızrak ucu. Ve **الهلالُ**: kuyunun dibindeki az su. Ve **الهِلال** ayrıca: yılanlardan bir tür. **ذو الرُّمَّة** dedi:
إليك ابتَذَلْنَا كلَّ وهمٍ كأنَّه *** **هلالٌ** بدا في رمضةٍ يتقلَّبُ([40])
Ve derler: **الهلال**: yılanın derisini soyma. Ve **الهِلال**: değirmenin ondan kırıldığında ucu. Ve derler: ثوبٌ **هَلْهَلٌ**: dokuması gevşek; sanki inceliğinde hilalin ışığı. Ve شِعْرٌ **هَلْهَلٌ**: ince. Ve **امرؤ القيس بن ربيعة** **مُهلهِلاً** diye adlandırıldı; çünkü şiiri incelten ilk odur([41]). Bir kavim dedi: bilakis şu sözü sebebiyle **مُهلهِلاً** diye adlandırıldı:
لمَّا تَوَعَّرَ في الكُراعِ هجينُهم *** **هَلْهَلْتُ** أثْأَرُ جابراً أو صِنْبِلاَ([42])
Bu, onu yakalamak istediğinde yetişerek ses çıkarmasıdır. Ve denir: **الهُلاهِل**: çok su; bu, akışında ses olduğu içindir; o [aslında] **هُراهِر**dir. Ve **الهلال**: eyerin iki kıvrımı arasında toplayan şey; çoğulu **أهِلّة**.
Bu asıldan şâz olanlardandır onların sözü: حَمَل فلانٌ على قِرْنه ثمَّ **هَلَّل**، yani geri durduğunda. Ama söyleyenin sözü:
وليس لها ريحٌ ولكنْ وَديقةٌ *** يظلُّ بها السَّاري **يُهِلُّ** وينْقَعُ([43])
Ve ata denir: **هَلاَ**: **قِرِي**([44]); ona seslenilen bir sestir.
(**هم**) **الهاء** ve **الميم**: sahih bir asıl; erimeye, akmaya, sürünmeye ve buna benzer şeye delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. Ondandır Arapların sözü: **همَّني** الشَّيءُ: beni eritti. Ve **انْهَمَّ** الشَّحمُ: eridi. Ve **الهاموم**: çok içyağı. Ve **السَّحاب الهامُوم**: çok sağanaklı. Ve **الهَموم**: suyu çok kuyu. Dedi ki:
إنَّ لها قَلَيْذَماً **هَمُوما**([45])
Ve **الهَميمة**: hafif yağmur; ve **الرِّيح الرَّيْدانة**: esişi yumuşak. Ve **الهَوَامّ**: yer böcekleri; **هميم**lerinden, yani sürünmelerinden dolayı adlandırıldı. Dedi ki:
ترى أثرَه في صَفحتَيه كأنَّه *** مدراجُ شِبثانٍ لَهُنَّ **هميمُ**([46])
Ve başında **همَّم**: parmaklarını saçının aralarına soktu; getirip götürür, uyumak için; sanki parmakları saçının aralarında sürünür.
Babdandır **الهِمُّ**: yaşlı adam; kadın **هِمَّة**; sanki ikisi de ihtiyarlıktan erimiştir.
Ama hüzün olan **الهَمُّ** ise bizim katımızda bu kıyastandır; çünkü şiddetinden sanki **يَهُمُّ**, yani eritir. Ve **الهَمُّ**: niyet ettiğin şeydir; yine **الهِمَّة** de böyledir. Sonra **الهِمَّة**den türetilir: **الهُمام**: himmeti büyük ulu hükümdar. Ve **مُهِمُّ** الأمرِ: onun şiddetlisi. Ve **أهمَّنِي**: beni kaygılandırdı. Kıyas birdir. Ve **الكميت**’in sözü:
عادلاً غيرَهُمْ من النَّاسِ طرَّاً *** بِهِمُ لا **هَمَامِ** لي لا **هَمامِ**([47])
O, der: bununla ilgilenmem ve onu yapmam. **الهِمّة**nin manasını açıklamıştık.
(**هن**) **الهاء** ve **النون**: sahih bir asıl; etten bir cinse delâlet eder; onda, âlimlerimiz onda konuşmuş olsalar da, bizim müşkil saydığımıza nispet ettiğimiz bir miktar söz vardır.
Birincisi **الهَنَّةُ**([48]); denir ki o, gözün iç tarafının içyağıdır; **أبو بكر**([49]) böyle dedi. Ve **الهُنَانَة**: içyağıdır. Ve denir: ما بهذا البعير **هانَّة**، denildiği gibi: ما بهِ **طِرْقٌ**.
Ama diğer söz: **الفراء** dedi: اجلس **ها هُنا** قَريباً, ve تنحَّ **ها هَنَّا**, yani uzaklaş. Ama **الأعشى**’nın sözü:
لاتَ **هَنَّا** ذِكْرَى جُبيرة أم مَنْ *** جاءَ منها بطائف الأهوالِ([50])
Dediler: manası, **جُبيرة** senin vehmettiğin yerde değildir; onu ondan ümitsiz kılıyor. Yine **الرَّاعي**’nin sözü de böyledir:
أفي أثَرِ الأظعانِ عينُك تَلمحُ *** نَعم لاتَ **هَنَّا** إنَّ قَلبَك مِتْيَحُ([51])
Dediler: manası, iş senin gittiğin yerde değildir. Ve başkasının sözü([52]):
حَنَّتْ نَوارُ ولاتَ **هَنَّا** حَنَّتِ([53])
Der: bu, inleme yeri değildir. Ve onun sözü:
لمَّا رأيت مِحْمَلَيْها **هَنَّا**([54])
**هاهنا**yı kastetti. Ve **ابن السِّكِّيت**, şu sözünde:
لمَّا رأى الدّارَ خَلاءً **هَنَّا**([55])
Dedi: ağladı. **هَنَّ** denir, ağladığında. Biz, bu tür müşkillerde ancak durdurulduğumuz yerde dururuz; yoksa onların hiçbirinin onu arıtıp özetlediğini yahut bundan sonra onu açıkladığını sanmıyorum.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- هن: كناية عن الفرج وغيره مما يستقبح ذكره، وفي فلان هنات. أي: خصال سوء، وعلى هذا ما روي: (سيكون هنات) (عن عرفجة بن أسعد أنه قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (إنه ستكون هنات وهنات، فمن أراد أن يفرق أمر هذه الأمة وهم جميع فاضربوه بالسيف، كائنا من كان) أخرجه أحمد 2/24؛ ومسلم في الإمارة رقم 59)، قال تعالى: ﴿إنا ههنا قاعدون﴾ [المائدة/24].

##### Türkçe

- **هن**: ferç ve onun dışında zikri çirkin görülen şeylerden kinayedir; “falanda **هنات** vardır” (denir). Yani: kötü hasletler. Ve bunun üzerine, rivayet olunan şudur: “(**سيكون هنات**)”. (**عن عرفجة بن أسعد أنه قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (إنه ستكون هنات وهنات، فمن أراد أن يفرق أمر هذه الأمة وهم جميع فاضربوه بالسيف، كائنا من كان)**) Ahmed 2/24’te; Müslim’de “İmâre”de no: 59 olarak çıkarmıştır. Yüce Allah dedi: “(**إنا ههنا قاعدون**)” [el-Mâide/24].

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَنٌ
هَنٌ ذ and هَنٌّ A thing: and a penis: and the vulva of a woman: (KL:) or the former is pl. [or coll. gen. n.] of ↓ هَنَةٌ, which signifies a small, or little, thing: (MA:) or this last signifies a thing, (KL,) as does هَنٌ: (K, KL:) [but the former meaning I have found to be very common, and I think it the more approvable. ↓ هَنَةٌ may be rendered something, somewhat:] it denotes anything. (TA.)

هَنَةٌ
هَنَةٌ ذ : see هَنٌ.

##### Türkçe

هَنٌ
**هَنٌ** ذ ve **هَنٌّ**: bir şey; ve bir penis; ve bir kadının vulvası: (KL:) yahut birincisi, ↓ **هَنَةٌ**’nin çoğuludur [veya cins isim topluluğudur]; o da küçük, yahut ufak, bir şey mânâsına gelir: (MA:) yahut bu sonuncusu bir şey mânâsına gelir, (KL,) nitekim **هَنٌ** da (böyledir): (K, KL:) [fakat birinci mânâyı çok yaygın buldum ve onu daha uygun görüyorum. ↓ **هَنَةٌ** “bir şey, biraz bir şey” diye tercüme edilebilir:] herhangi bir şeyi ifade eder. (TA.)

هَنَةٌ
**هَنَةٌ** ذ : bkz. **هَنٌ**.
