# هوأ (ه-و-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%88%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ه - و - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: هوء

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
الهاءُ حرفٌ هَشٌّ لَيِّنٌ قد يجيء خَلَفا من الأَلِف الّتي تُبْنَى للقَطْع.
هاء: ها بمعنى: خُذْ، فيه لغاتٌ للعرب معروفةٌ، ويُقال: ها يا رجلُ، وللرَّجُلَيْن: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم. قال الله جلّ وعزّ في هذه اللّغة، لأَنَّ القرآنَ نَزَلَ بها: "فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: هاؤم اقرءوا كتابيه".
جاء في التَّفسير: أنَّ الرّجلَ من المؤمنين? يعْطَى كتابَهُ بيمينه، فإذا قرأه رأي فيه تبشيره بالجنّة، فيعطيه أصحابه فيقول: هاؤُم كتابي، أي: خذوه واقرءوا ما فيه لتَعْلَموا فَوْزي بالجنة.
وهاء: حرفٌ يستعمل في المُنَاوَلَة، تقول: هاء، وهاك، مقصور، فإذا جئت بكاف المخاطبة قصرت ألف "هاك"، وإذا لم تجيء بالكاف مَدَدْتَ، فكانت المَدِّة في "هاء" خلفاً لكاف المخاطبة. وتقول للرّجل هاءَ، وللمرأة هائي، وللاثنين من الرِّجال والنّساء: هاؤما، وللرِّجال: هاؤم، وللنِّساء: هاؤنَّ يا نسوة بمنزلة: هاكُنَّ يا نسوةُ، لم يجيء شيء في كلام العرب يجري مجرى كاف المخاطبة غير هذه المدّة التي في وجوهها.
وأما هذا وهاذاك، فإن الهاء فيهما دخلت للتَّنبيه، وكذلك ها في قولك: ها أناذا، وها هوذا، وها هم أولاء. لا يجوز: ها هم هؤلاء، لأن الهاء لا تعاد مرّتين، وكذلك جاءت ها للتَّنبيه في صدر قولك: ها هنا - فلو جاء في الشعر: هاثَمَّ وها هنالك اضطراراً جازولا يُتَكلَّمُ به.
والهاء قبل الهمزة لا تُحْسُن إذا جاءت إلّا في أول بناء الكلمة، فإذا فُصل ما بينهما بحرف لازم حسنتا حيثُما وقعتا. وها بفخامة الألف: وبإمالة الألف: حرف هجاء. وهاء ممدود يكون تلبيةً، كقول الشاعر:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: هاءَ وطالَما لَبِّـى
وأهل الحجاز يقولون في الإجابة: ها خفيفة وفي هذا المعنى يقولون: ها بدلٌ من ألف الإستفهام تقول: ها إنّك زيدٌ? معناه أإنك زيدٌ? أو يقصر فيقال، هإنّك زيد?، وها تنبيه يفتتح بها كقوله تعالى: "ها أنتم أولاء تُحّبونهم". وقال النابغة:
ها إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد
والهيئة للمتهيّء في مَلْبَسه ونحوه يُقال: هاءَ فلان يَهاءُ هيئة. وتقول: هِئْتُ لك، أي: تهيَّأت، وقريء: "هِئْتُ "لك" أي: تَهيَّاْتُ لك، ومن نصب قال: أي: هلُمَّ لك.
والهييءُ، على تقدير: فعيل: الحَسَنُ الهيئة من كلّ شيء.
والمُهايَأَة: أمرٌ يتهايأ للقوم، فيتراضَوْن به. وهَيَّأتُ الأمر تَهيئةٌ، فهو مُهَيَّأ.
هوأ: وألهَوْءُ: الهِمَّة. يُقال: هو يَهُوءُ بنفسه، أي: يَرْفَعُها، وأنا أَهُوءُ به عن كذا، أي: أَرْفَعُهُ.
أيه: إيه المكسورة: في الاسْتِزادةِ والاستِنْطاقِ، قال ذو الرّمة:
وَقَفْنا فقُلنا: إيهِ عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ
والمفتوحةُ: زَجْرٌ ونَهْيٌ، كقولك: إيهَ حَسْبُك يا رجُلُ، وقد يُنَوَّنانِِ جميعا فيقال: إيهٍ وإيهاً.
والتّأييهُ: التّصويت، أَيَّهَ بالنّاس والإِبل: صَوَّتَ وهو أن يُقالَ لها: ياهْ ياهْ أوه: آهِ: حكاية المُتَأَوِّه في صوته، وقد يفعله الإنسان من التَّوَجُّع قال المُثَقِّب العَبْديّ:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ آهةَ الرَّجُلِ الحَزينِ
ويروى: تَهَوَّهَ هاهة وبيان القطع أَحْسَنُ.
وأَوَّهَ فلانٌ وأَهَّةَ، إذا توجَّع فقال: آهِ. أو قال: هاهِ عند التوجع فأَخْرَجَ نَفَسَهُُ بهذا الصَّوت ليتفرَّجَ عَنْهُ ما بِهِ. والأوّاهُ: الدّعّاء للخير، قال جلّ وعزّ "إنّ إبراهيم لأوّاه حليم".
هوى: الهَواءُ، ممدود: هو الحَقُّ قال:
يَحْتَثُّها من هَواءِ الجوِّ تصويب
ويروى: يَجْتَثُّها.
ويُقال للإِنسان الجبان: إنّه لَهَواءٌ، وقلبُه هواء، قال الله جل وعزّ: "وأفئدتهم هواء". وقال حسّان:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَواءُ
وهَوَى الطائرُ يهْوِي هُوْيّاً. وأمّا الهَوِيُّ المَلِيُّ فالحينُ الطّويلُ من الزّمان، يُقالُ: جَلَسْتُ عنده هَوِيّاً وهَوَى فلانٌ، أي: مات، قال النابغة:
وقال الشّامِتونَ: هَوَى زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ
والهَوَى، مقصور: الحبّ تقول: هَوِيَ يهوى هَوىً، ورجلٌ هَوٍ ذو هوىً مخامر، وامرأةُ هَوِيَةٌ لا تزال تَهْوَى على تقدير، فَعِلَة، فإذا بُنيَ منه فِعْلٌ يجزم العَيْن قيل: هَيَّة، أَدْغَمْتَ الواو في الياء، مثل: طَيَّة.
ويُقالُ للمُسْتهام الّذي يَسْتهيمه الجِنُّ: استَهْوَتْهُ الشياطينُ، فهو حَيْرانُ هائم.
هاوية: من أسماء جَهَنّم معرفة بغير أل. والهاويةُ: كلُّ مَهْواةٍ لا يُدْرَكُ قَعْرُها.
والهُوّة: كلُ وَهْدَة عميقة، قال:
كَأَنَّهُ في هُوَّةٍ تقحذما
والمَهْواةُ: موضعٌ في الهواء مُشرفٌ ما دونَه من جَبَلٍ ونحوِه، ويقال: هَوَى يَهْوي هَوَياناً، ورأيتهم يَتَهاوَوْنَ في المَهْواة إذا سقط بَعْضُهم في إِثْرِ بَعْض.
وتقول: أَهْوى إليه فأَخَذَهُ، أي: أَهْوَى إليه يَدَهُ، ويقال: هَوَى إليه بيدِهِ.
وأمّا هُوَ فكناية التَّذكير، وهي كناية التّأنيث فإذا وقفت على هو وصلت الواو، فقلت: هُوَةْ وإذا أَدْرَجْتَ طرحت هاء الصّلة.
وهي: وَهَي الحائط يهيء وهياً أي: تفزَّز واسترخى، والثَّوْبُ والقربة ونحوهما كذلك، قال:
أَمِ الحَبْلُ واهٍ بها مُنْحذِمْ
والسَّحابُ إذا انْبَعَقَ بمَطَرٍ انبعاقاً شديداً قلت: وَهَتْ عَزَاليه... وكذلك إذا اسْترخَى رباط الشَّيء قلت: وَهَي. قال الأعشى:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ
ويُجْمَعُ الوَهْيُ على الوُهِيّ. قال:
تَجيشُ أنفاقٌ لها وُهِيُّ
ويقال: بل هذا مصدر مبنيّ على فُعُول.
ويه: وَيْهَ منصوبة: إغراء، يقال: ويهَ فلانُ أضربْ، ومنهم من يُنَوِّن، قال:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ.
معناه: أفعلْ كذا وكذا وواه تلهّف وتَلَدُّد، وينوّن أيضاً كقول أبي النجم:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها
ياه: تقول: يهيهت بالإبل إذا قلت: ياه ياه. ويقول الرّجلُ لصاحبِهِ من بعيدٍ: ياهْ ياهْ أَقْبِلْ. قال ذو الرمة:
تلوّم يَهْياهٍ بـياهٍ وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ
وبعضٌ يقول: يا هَياه بنَصْب الهاءِ الأُولى، وبعضٌ يكْرهُ ذلك، ويقول: هَياه من أسماء الشّياطين، وتقول: يَهْيَهْتُ به.
هي: هيّ بن بيّ: من ولد آدم عليه السّلام، انقرض نَسْلُه، أي ذهب. ومثله: هيّان بن بيّان. قال:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ هيّانَ بنَ بيّانِ
وهَيا: من زَجْر الإِبل. قال الكُميْث:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ هَيا وهيدُ
وهيهيت بالإبل هيهاةً وهِيهاءً: دعوتها وزَجَرْتها ، قال:
من وَحْشِ هِيهاةٍ ومنْ هِيهائِها
وإذا تركوا التأنيث مدّوا، قال رؤبة:
هَيْهاتَ من مَنْخَرِقٍ هياؤُهُ
وهيهاؤه ههنا بمعنى البُعْد، والشَّيء الذي لا يُرجَى، ومن قال: ها فحكاه قال: ها هيت، وأعلم أن ابتداء الحكاية المضاعفة جائزٌ ابتداعُها عندَ العَرَب، لأن كلاًّ يَحكي على ما تَوَهَّم من جَرْس نَغْمَة أو حِسِّ حَرَكة.
هوه: رجل هَوْهاةُ، وهوهاءة: جبانٌ، قال:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		هوهاءة أَشِر الأَضيافِ نفّـاج
وبئر هوهاء بوزن حمراء: التي لا متعلق لها، ولا موضع لرجل نازلها لبعد جاليّهْا .
والهواهي: ضربٌ من السَّيْر الواحدة: هوهاةٌ. قال:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		هَواهِيَ من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ
وهو: حمارٌ وَهْواهٌ يُوَهْوِي حولَ عانَتِهِ شَفَقةً عليها. قال يصف الحمار:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ وَهْواهُ الشَّفَقْ
والكَلْبُ يُوَهْوِهُ في صَوْته إذا جَزِعَ فردّده ، وقد يَفْعَلُه الإنسانُ. قال:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ المُوَهْوِهِ
أيه:
أيُّها الرّجلُ: الهاء صِلَةٌ فيه للتَّأْييه، وبيانُ ذلك قولُهم: يا أيَّتُها المرأةُ، لو لم تكن الهاء صلة ما حَسُنَ أن يَجيءَ قَبْلَها تاء التَّأْنيث. ومنْهُم مَنْ يَرْفَع مَدَّتَها فيقول: يا أيُّه الرّجل ويا أَّيُته المرأة... وهو قبيح.

##### Türkçe

باب الثلاثي اللفيف من باب الهاء
**الهاءُ**: gevşek, yumuşak bir harftir; kesme için bina edilen **الأَلِف**’in yerine halef olarak gelebilir.

**هاء**: **ها** “al” mânâsındadır; onda Araplar için bilinen diller (lehçeler) vardır. Ve denilir: **ها** ey adam; iki adama: **هاؤما**; adamlara: **هاؤم**. Allah azîz ve celîl bu dilde söyledi; çünkü Kur’ân onunla indi: “فأمّا من أُوتيّ كتابَهُ بيمينه، فيقول: **هاؤم** اقرءوا كتابيه”.

Tefsirde geldi: Müminlerden adam kitabı sağ eliyle verilir; onu okuyunca onda cennetle müjdelenmesini görür; sonra onu arkadaşlarına verir ve der ki: **هاؤُم** kitabım; yani: onu alın ve içindekini okuyun ki cennetle kazancımı bilesiniz.

Ve **هاء**: münâvelede (elden ele vermede) kullanılan bir harftir; dersin: **هاء** ve **هاك**; maksûrdur. Muhatap **كاف**’ı getirdiğinde “**هاك**”ın **ألف**’ini kısaltırsın; **كاف**’ı getirmediğinde uzatırsın; böylece “**هاء**”daki uzatma, muhatap **كاف**’ına halef olur. Erkeğe dersin: **هاءَ**; kadına: **هائي**; erkek ve kadınlardan iki kişiye: **هاؤما**; erkeklere: **هاؤم**; kadınlara: **هاؤنَّ** ey kadınlar; “**هاكُنَّ** ey kadınlar” menzilesindedir. Arapların sözünde, muhatap **كاف**’ının yürüdüğü yol üzere yürüyen, bu yüzlerindeki bu uzatmadan başka bir şey gelmemiştir.

Ama **هذا** ve **هاذاك**; şüphesiz **الهاء** ikisinde de dikkat çekmek için girmiştir. Yine senin sözünde **ها**: **ها أناذا** ve **ها هوذا** ve **ها هم أولاء**. Caiz değildir: **ها هم هؤلاء**; çünkü **الهاء** iki kere iade edilmez. Yine **ها** dikkat çekmek için sözünün başında geldi: **ها هنا**. Şiirde zaruret olarak **هاثَمَّ** ve **ها هنالك** gelse caiz olur; fakat onunla konuşulmaz.

**الهاء** hemzeden önce, ancak kelimenin binasının başında geldiğinde güzel olur; ikisinin arasına lâzım bir harf ile fasıl konulursa, nerede vâki olurlarsa olsunlar ikisi de güzel olur. Ve **ها** **الألف**’in kalınlığıyla; ve **الألف**’in imâlesiyle: hecâ harfidir. Ve uzatılmış **هاء** bir telbiye olur; şairin sözü gibi:
لا بل يَمَلُّكَ حين تدعو باسمه		فيقول: **هاءَ** وطالَما لَبِّـى

Hicaz ehli cevapta der: hafif **ها**. Ve bu mânâda derler: **ها** istifham **ألف**’inin bedelidir; dersin: **ها إنّك زيدٌ**? mânâsı: **أإنك زيدٌ**? yahut kısaltılır da denilir: **هإنّك زيد**? Ve **ها** bir tenbihtir; onunla başlanır; Allah تعالى’nın sözü gibi: “**ها** أنتم أولاء تُحّبونهم”. Nâbiga dedi:
**ها** إنّ تا عِذْرَةٌ إلاّ تَكُنْ نَفَعَتْ		فإن!َ صاحبَها قد تاهَ في البَلَد

Ve **الهيئة**: giyimi ve benzeri hususta hazırlanmış olanın hâlidir; denilir: falan **هاءَ** **يَهاءُ** **هيئة**. Ve dersin: **هِئْتُ** sana; yani: hazırlandım. Ve şöyle okunmuştur: “**هِئْتُ**” “**لك**” yani: sana hazırlandım. Nasb eden dedi ki: yani: sana gel.

Ve **الهييءُ**, **فعيل** takdiri üzere: her şeyden güzel heyetli olan.

Ve **المُهايَأَة**: kavim için birbirine uygun düşen bir iştir; onunla razılaşırlar. Ve işi **هَيَّأتُ** bir **تَهيئةٌ** ile; o da **مُهَيَّأ**dır.

**هوأ**: ve **ألهَوْءُ**: himmettir. Denilir: o, nefsiyle **يَهُوءُ**; yani onu yükseltir. Ve ben onu şundan **أَهُوءُ**; yani onu yükseltirim.

**أيه**: kesreli **إيه**: daha fazlasını istemede ve konuşturmada. Zû’r-Rumme dedi:
وَقَفْنا فقُلنا: **إيهِ** عن أمِّ سالـمٍ		وما بالُ تَكْليم الرُّسُومِ البَلاقِعِ
Fethalı olanı: azarlama ve nehiydir; senin sözün gibi: **إيهَ** yeter sana ey adam. İkisi de tenvinlenebilir; denilir: **إيهٍ** ve **إيهاً**.

Ve **التّأييهُ**: ses çıkarmaktır; insanlara ve develere **أَيَّهَ**: ses çıkardı; o da onlara “**ياهْ ياهْ**” denilmesidir. Ve **أوه**: **آهِ**: inleyenin sesindeki inleyişin hikâyesidir; insan bunu acıdan yapabilir. el-Musekkıb el-‘Abdî dedi:
إذا ما قُمْتُ أَرْحَلُها بلَيْلٍ		تَأَوَّهُ **آهةَ** الرَّجُلِ الحَزينِ
Ve şöyle rivayet olunur: **تَهَوَّهَ هاهة**; ve kesmenin beyanı daha güzeldir.

Ve falan **أَوَّهَ** ve **أَهَّةَ**; acı duyup “**آهِ**” dediğinde. Yahut acı duyarken “**هاهِ**” dediğinde; böylece bu sesle nefesini çıkardı ki kendisinde olan şey ondan ferahlasın. Ve **الأوّاهُ**: hayır için çok dua eden. Allah azîz ve celîl dedi: “إنّ إبراهيم **لأوّاه** حليم”.

**هوى**: **الهَواءُ**, uzatılmış: o, haktır. Dedi:
يَحْتَثُّها من **هَواءِ** الجوِّ تصويب
Ve şöyle rivayet olunur: **يَجْتَثُّها**.

Ve korkak insana denilir: şüphesiz o, **لَهَواءٌ**dur; ve kalbi **هواء**dır. Allah azîz ve celîl dedi: “وأفئدتهم **هواء**”. Hassân dedi:
أَلا أَبْلِغْ أبا سُفْيانَ عَنّـي		فأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ **هَواءُ**

Ve kuş **هَوَى** **يَهْوِي** bir **هُوْيّاً** ile. Ama **الهَوِيُّ المَلِيُّ**: zamandan uzun müddettir; denilir: onun yanında bir **هَوِيّاً** oturdum. Ve falan **هَوَى**; yani öldü. Nâbiga dedi:
وقال الشّامِتونَ: **هَوَى** زيادٌ		لكُلِّ مَنِيَّةٍ سببُ مُـبِـينُ

Ve **الهَوَى**, maksûr: sevgidir; dersin: **هَوِيَ** **يهوى** bir **هَوىً** ile. Ve bir adam **هَوٍ**: bir **هوىً** sahibi, karışmış. Ve bir kadın **هَوِيَةٌ**: daima sever; **فَعِلَة** takdiri üzere. Ondan bir **فِعْلٌ** bina edilirse, **العَيْن**’i cezmeden (sükûnlayan) denilir: **هَيَّة**; **الواو**’yu **الياء**’ya idgam ettin; **طَيَّة** gibi.

Ve cinlerin kendisini tutkun ettiği tutkun kimseye denilir: şeytanlar onu **استَهْوَتْهُ**; o da şaşkın, tutkun **هائم**dir.

**هاوية**: cehennemin isimlerindendir; **أل** olmaksızın marifedir. Ve **الهاويةُ**: dibi idrak edilmeyen her **مَهْواةٍ**dır.

Ve **الهُوّة**: her derin çukurdur. Dedi:
كَأَنَّهُ في **هُوَّةٍ** تقحذما
Ve **المَهْواةُ**: havada, altındaki dağ ve benzeri üzerine çıkıntı yapan bir yerdir. Ve denilir: **هَوَى** **يَهْوي** bir **هَوَياناً** ile. Ve onları, bir kısmı bir kısmının ardından düştüğünde, **المَهْواة** içinde **يَتَهاوَوْنَ** görürsün.

Ve dersin: ona **أَهْوى** da onu aldı; yani: elini ona doğru **أَهْوَى**. Ve denilir: eliyle ona **هَوَى**.

Ve ama **هُوَ**: müzekkerin kinayesidir; **هي** müennesin kinayesidir. **هو** üzerinde vakfettiğinde **الواو**’yu vasledersin; dersin: **هُوَةْ**. İdrac ettiğinde sıla **هاء**’sını atarsın.

Ve **وهي**: duvar **وَهَي** **يهيء** bir **وهياً**; yani: gevşedi ve sarktı. Elbise ve kırba ve benzerleri de böyledir. Dedi:
أَمِ الحَبْلُ **واهٍ** بها مُنْحذِمْ
Ve bulut, şiddetli bir yağmurla yarıldığında, şiddetli bir yarılma ile yarıldığında dersin: **وَهَتْ عَزَاليه**... Yine bir şeyin bağı gevşediğinde dersin: **وَهَي**. el-A‘şâ dedi:
كناطحٍ صَخْرةً يَوْماً لِيَفلِـقَـهـا		فلمْ يَضْرها وأَوْهَى قَرْنَهُُ الوَعِلُ
Ve **الوَهْيُ**, **الوُهِيّ** üzerine cem edilir. Dedi:
تَجيشُ أنفاقٌ لها **وُهِيُّ**
Ve denilir: bilakis bu, **فُعُول** üzerine bina edilmiş bir masdardır.

**ويه**: mansûb **وَيْهَ**: teşviktir; denilir: **ويهَ** falan, vur. Kimisi tenvinler. Dedi:
وَيْهاً يَزيد وويَهْاً أنت يا زُفَرُ
Mânâsı: şunu şunu yap. Ve **واه**: teessüf ve tereddüttür; o da tenvinlenir; Ebû’n-Necm’in sözü gibi:
واهاً لِرِيا ثم واهاً واها

**ياه**: develere “**ياه ياه**” dediğinde onlarla **يهيهت** dersin. Ve adam, uzaktan arkadaşına der: **ياهْ ياهْ** gel. Zû’r-Rumme dedi:
تلوّم **يَهْياهٍ** بـ**ياهٍ** وقـد مـضـى		من اللّيل جَوْزٌ وإسْبَطَرَّتْ كواكبُهْ
Ve bazısı der: ilk **الهاءِ**’yi nasb ile **يا هَياه**. Bazısı bunu çirkin görür ve der: **هَياه** şeytanların isimlerindendir. Ve dersin: onunla **يَهْيَهْتُ**.

**هي**: **هيّ بن بيّ**: Âdem عليه السلام’ın evladındandır; nesli tükendi; yani gitti. Benzeri: **هيّان بن بيّان**. Dedi:
فأَقْعَصَتْهُمْ وحطّت بَرْكَها بِهِمُ		وأَعْطَتِ النَّهْبَ **هيّانَ بنَ بيّانِ**

Ve **هَيا**: develeri azarlamadandır. el-Kumeyt dedi:
مُعاتبة لهنّ حلا وحوبا		وجلُّ عتابِهِنَّ **هَيا** وهيدُ

Ve develere **هيهاةً** ve **هِيهاءً** ile **هيهيت**: onları çağırdın ve azarladın. Dedi:
من وَحْشِ **هِيهاةٍ** ومنْ **هِيهائِها**
Te’nîsi terk ettiklerinde uzatırlar. Ru’be dedi:
**هَيْهاتَ** من مَنْخَرِقٍ **هياؤُهُ**
Ve buradaki **هيهاؤه**, uzaklık ve ümit edilmeyen şey mânâsındadır. “**ها**” diyen, onu hikâye ederek dedi: **ها هيت**. Bil ki, ikilemeli hikâyenin başlangıcı, Araplar katında onu icat etmek caizdir; çünkü her biri, bir nağme çınlamasından yahut bir hareket hissinden zannettiği şeye göre hikâye eder.

**هوه**: bir adam **هَوْهاةُ** ve **هوهاءة**: korkaktır. Dedi:
إذا الشّتاء جلا عن كلّ ذي غدق		**هوهاءة** أَشِر الأَضيافِ نفّـاج

Ve **هوهاء** kuyu, **حمراء** vezninde: tutunacağı olmayan; uzaklığı sebebiyle suyunu çekenin (çıkaranın) yanında inen bir adam için yer olmayan.

Ve **الهواهي**: yürüyüşün bir türüdür; bir tanesi: **هوهاةٌ**. Dedi:
تَغالْت يَداها بالنَّجاء وتَـنْـتَـحـي		**هَواهِيَ** من سَيْرٍ وعُرْضَتُها الصَّبْرُ

Ve **هو**: bir eşek **وَهْواهٌ**; avretinin etrafında ona şefkatle **يُوَهْوِي**. Eşeği vasfederek dedi:
مُقْتَدِر الضَّيْعةِ **وَهْواهُ** الشَّفَقْ

Ve köpek, korktuğunda sesinde **يُوَهْوِهُ**; onu tekrarlar. İnsan da bunu yapabilir. Dedi:
ودُونَ نَبْحِ النابحِ **المُوَهْوِهِ**

**أيه**:
**أيُّها** adam: onda **الهاء** **التَّأْييه** için bir sıladır. Bunun beyanı onların sözü: **يا أيَّتُها** kadın. Eğer **الهاء** sıla olmasaydı, ondan önce te’nîs **تاء**’sının gelmesi güzel olmazdı. Onlardan kimi uzatmasını yükseltir de der: **يا أيُّه** adam ve **يا أَّيُته** kadın... ve bu çirkindir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

فلانٌ بعيدُ الهَوْءِ بالفتح، أي: بعيد الهِمَّةِ. تقول منه: هاءَ الرجلُ، وإنه لَيَهوءُ بنفسه، أي: يسمو بها إلى المعالي. أبو زيد: هُؤْتُ به خيراً، إذا أزْنَنْتُهُ به. والمُهْوَأنُّ بضم الميم: الصحراء الواسعة. وقولهم: هاءِ يا رجلُ بكسر الهمز، معناه: هاتِ؛ وللمرأة: هائِي بإثبات الياء، مثل: هاتي؛ وللرجلين والمرأتين: هائِيا، مثل هاتِيا؛ وللرجال: هاءُوا؛ وللنساء: هائينَ. وإذا قلت: هاءَ يا رجلُ بفتح الهمزة، كان معناه: هاكَ، وللاثنين: هاؤُما، وللجميع هاؤُمْ. وللمرأة: هاءَ بالكسر بلا ياء، وهاؤُما وهاؤُنَّ. وفيه لغةٌ أخرى، هَأْ يا رجل بهمزةٍ ساكنة، مثل هَعْ، أي خذْ، وأصله هاءْ أسقِطت الألف لاجتماع الساكنين، وللمرأة هائي، مثل هاعي، وللرجلين والمرأتين: هاءَا، مثال: هاعا، وللرجال: هاءوا، وللنساء: هَأْنَ. وإذا قيل لك هاءَ بالفتح قلت: ما أهاءُ، أي ما آخُذُ، وما أهاءُ على ما لم يسمّ فاعله، أي ما أعطى.

##### Türkçe

Falan kimse **الهَوْءِ** (fetha ile) bakımından uzaktır; yani: himmet bakımından uzaktır. Ondan şöyle dersin: adam **هاءَ** etti; ve o, nefsiyle mutlaka **يَهوءُ** eder; yani onunla yüceliklere yükselir. Ebû Zeyd: Onu bir hayırla **هُؤْتُ** ettim; onu onunla zannettiğim zaman. Ve **المُهْوَأنُّ** (mîm’in zammıyla): geniş çöl.

Onların “**هاءِ** ya adam” demeleri (hemzenin kesriyle): manası “getir”dir; kadın için: **هائِي** (yâ’nın ispatıyla), “getir” gibi; iki erkek ve iki kadın için: **هائِيا**, “getiriniz” gibi; erkekler için: **هاءُوا**; kadınlar için: **هائينَ**. Ve “**هاءَ** ya adam” dediğin zaman (hemzenin fethasıyla), manası “al” olur; iki kişi için: **هاؤُما**; hepsi için: **هاؤُمْ**. Kadın için: yâ’sız kesr ile **هاءَ**; ve **هاؤُما** ve **هاؤُنَّ**.

Onda başka bir dil de vardır: “**هَأْ** ya adam” (sâkin bir hemze ile), “**هَعْ**” gibi; yani “al”. Aslı **هاءْ** idi; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif düşürüldü. Kadın için **هائي**, “**هاعي**” gibi; iki erkek ve iki kadın için: **هاءَا**, “**هاعا**” misali; erkekler için: **هاءوا**; kadınlar için: **هَأْنَ**.

Ve sana fetha ile **هاءَ** denildiği zaman, “**ما أهاءُ**” dersin; yani “ben almam”; ve faili adlandırılmamış üzere “**ما أهاءُ**”, yani “verilmez”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

هاءَ بِنَفْسِه إِلى الـمَعالِي يَهُوءُ هَوْءاً: رَفَعَها وسَما بها إِلى الـمَعالِي.
والهَوْءُ، الهِمَّةُ، وإِنَّه لبَعِيدُ الهَوْءِ، بالفتح، وبَعِيدُ الشَّأْوِ أَي بَعِيدُ الهمَّة. قال الراجز: لا عاجِزُ الهَوْءِ، ولا جَعْدُ القَدَمْ
وإِنه لذو هَوْءٍ إِذا كان صائبَ الرَّأْي ماضِياً. والعامة تقول: يَهْوِي بِنَفْسِه. وفي الحديث: إِذا قامَ الرجلُ إِلى الصلاةِ، فكان قَلْبُه وهَوْءُه إِلى اللّهِ انْصَرفَ كما ولَدَتْه أُمُّه. الهَوْءُ، بوزن الضَّوْءِ: الهِمَّةُ. وفلان يَهُوءُ بنَفْسِه إِلى الـمَعالِي أَي يَرْفَعُها ويَهُمُّ بها. وما هُؤْتُ هَوْءَه أَي ما شَعَرْتُ به ولا أَرَدْتُه. وهُؤْتُ به خَيْراً فأَنا أَهُوءُ به هَوْءاً: أَزْنَنْته به، والصحيح هُوتُ، كذلك حكاه يعقوب، وهو مذكور في موضعه. وقال اللحياني: هُؤْته بخير، وهُؤْتُه بِشَرٍّ، وهُؤْتُه بمال كثير هَوْءاً أَي أَزْنَنْتُه به. ووَقَع ذلك في هَوْئي وهُوئِي أَي ظَنِّي. قال اللحياني وقال بعضهم: إِني لأَهُوءُ بك عن هذا الأَمْر أَي أَرْفَعُكَ عنه. أَبو عمرو: هُؤْتُ به وشُؤْتُ به أَي فَرِحْتُ به.
ابن الأَعرابي: هَأَى أَي ضَعُفَ، وأَهَى إِذا قَهْقَهَ في ضَحِكه. وهَاوَأْتُ الرجلَ: فاخَرْتُه كَهاوَيْتُه. والـمُهْوَأَنُّ، بضم الميم: الصَّحراءُ الواسعة. قال رؤبة: جاؤُوا بِأُخْراهُمْ على خُنْشُوشِ،  * في مُهْوَأَنٍّ، بالدَّبَى مَدْبُوشِ قال ابن بري: جَعْلُ الجَوْهَريِّ مُهْوَأَنًّا، في فصل هَوَأَ، وَهَمٌ منه، لأَنَّ مُهْوَأَنًّا وزنه مُفْوَعَلٌّ. وكذلك ذكره ابن جني، قال: والواو فيه زائدة لأَن الواو لا تكون أَصلاً في بناتِ الأَربعة. والـمَدْبُوشُ: الذي أَكَل الجَرادُ نَبْتَه. وخُنْشُوشٌ: اسم موضع. وقد ذكر ابن سيده \<ص:188>
الـمُهْوَأَنَّ في مقلوب هَنَأَ قال: الـمُهْوَأَنُّ: المكان البَعِيدُ. قال: وهو مثال لم يذكره سيبويه. وهاءَ كلمة تُسْتَعَمَلُ عند الـمُناولةِ تقول: هاءَ يا رجلُ، وفيه لغات، تقول للمذكر والمؤنث هاءَ على لفظ واحد، وللمذكَّرَين هاءَا، وللمؤَنثتين هائِيا، وللمذكَّرِين هاؤُوا، ولجماعة المؤَنث هاؤُنَّ، ومنهم من يقول: هاءِ للمذكر، بالكسر مثل هاتِ، وللمؤَنث هائِي، بإِثبات الياءِ مثل هاتي، وللمذكَّرَيْنِ والـمُؤَنَّثَيْنِ هائِيا مثل هاتِيا، ولجماعة المذكر هاؤُوا، ولجماعة المؤَنث هائِينَ مثل هاتِينَ، تُقِيمُ الهمزة، في جميع هذا، مُقامَ التاءِ، ومنهم من يقول: هاءَ بالفتح، كأَنَّ معناه هاكَ، وهاؤُما يارجلان، وهاؤُمُوا يا رِجال، وهاءِ يا امْرَأَةُ، بالكسر بلا ياءٍ، مثل هاعِ. وهاؤُما وهاؤُمْنَ. وفي الصحاح: وهاؤُنَّ، تُقِيمُ الهمز، في ذلك كُلِّه، مُقام الكاف. ومنهم من يقول: هَأْ يا رَجُل، بهمزة ساكنة، مثل هَعْ، وأَصله هاءْ، أُسقطت الأَلف لاجتماع الساكنين. وللاثنين هاءَا، وللجميع هاؤُوا، وللمرأَة هائِي، مثل هاعِي، وللاثنين هاءَا للرجلين وللمرأَتين، مثل هاعا، وللنسوة هَأْنَ، مثل هَعَنْ، بالتسكين. وحديث الرِّبا: لا تَبيعُوا الذهب بالذهب إِلا هاء؛ وهاء نذكره في آخره الكتاب في باب الالف اللينة، إِن شاءَ اللّه تعالى. وإِذا قيل لك: هاءَ بالفتح، قلت: ما أَهاءُ أَي ما آخُذُ، وما أَدري ما أَهاءُ أَي ما أُعْطِي، وما أُهاءُ على ما لم يُسمَّ فاعله، أَي ما أُعْطَى. وفي التنزيل العزيز: هاؤُمُ أَقْرَؤوا كِتابِيَهْ. وسيأْتي ذكره في ترجمة ها. وهاءَ، مفتوح الهمزة مـمدود: كلمة بمعنى التَّلْبِيةِ.

##### Türkçe

**هاءَ** bizzat kendisiyle yüceliklere gider, **يَهُوءُ** **هَوْءاً**: onu yükseltti ve onunla yüceliklere doğru yüceldi.

Ve **الهَوْءُ**: himmettir; ve şüphesiz o, fetha ile, **بَعِيدُ الهَوْءِ**’dür; ve **بَعِيدُ الشَّأْوِ** (yani) himmeti uzak (olan)dır. Râciz dedi ki:
لا عاجِزُ الهَوْءِ، ولا جَعْدُ القَدَمْ

Ve şüphesiz o, doğru görüşlü, ilerleyici olduğu zaman **ذو هَوْءٍ** sahibidir. Avam der ki: **يَهْوِي بِنَفْسِه**. Ve hadiste: Adam namaza kalktığı zaman, kalbi ve **هَوْءُه** Allah’a (yönelmiş) olursa, annesinin onu doğurduğu gibi döner. **الهَوْءُ**, **الضَّوْءِ** vezninde: himmettir. Ve falan kimse bizzat kendisiyle yüceliklere **يَهُوءُ**; yani onu yükseltir ve onunla (yüceliklere) niyet eder. Ve **ما هُؤْتُ هَوْءَه**: yani onu ne hissettim ne de istedim. Ve onun hakkında hayırla **هُؤْتُ** ettim; ben onunla **أَهُوءُ** **هَوْءاً**: onu onunla zannettim; doğrusu **هُوتُ**’tur; Yakub bunu böyle rivayet etti; o, yerinde zikredilmiştir. Lihyânî dedi: Onu hayırla **هُؤْتُ** ettim, onu şerle **هُؤْتُ** ettim, onu çok malla **هُؤْتُ** ettim **هَوْءاً**: yani onu onunla zannettim. Ve bu, benim **هَوْئي** ve **هُوئِي**’mde vuku buldu: yani zannımda. Lihyânî dedi; ve bazısı dedi: Şüphesiz ben seni bu işten **لأَهُوءُ** ederim: yani seni ondan yükseltirim (uzaklaştırırım). Ebû Amr: Onunla **هُؤْتُ** ettim ve onunla **شُؤْتُ** ettim: yani onunla sevindim.

İbnü’l-A‘râbî: **هَأَى**: yani zayıfladı; ve **أَهَى**: gülerken kahkaha attığı zaman. Ve adamla **هَاوَأْتُ**: onunla övüştüm; **كَهاوَيْتُه** gibi. Ve **الـمُهْوَأَنُّ**, mimin zammıyla: geniş çöldür. Ru’be dedi:
جاؤُوا بِأُخْراهُمْ على خُنْشُوشِ،  * في مُهْوَأَنٍّ، بالدَّبَى مَدْبُوشِ

İbn Berrî dedi: Cevherî’nin **مُهْوَأَنًّا**’yı **هَوَأَ** faslında yapması, ondan bir vehimdir; çünkü **مُهْوَأَنًّا**’nın vezni **مُفْوَعَلٌّ**’dür. İbn Cinnî de onu böyle zikretti; dedi ki: Ve içindeki vav zâiddir; çünkü vav, dört harfli (kök)lerin türevlerinde aslî olmaz. Ve **الـمَدْبُوشُ**: çekirgenin bitkisini yediği (yer). Ve **خُنْشُوشٌ**: bir yer adıdır. İbn Sîde, **الـمُهْوَأَنَّ**’ı **هَنَأَ**’nın maklûbunda zikretti; dedi ki: **الـمُهْوَأَنُّ**: uzak yer. Dedi ki: Ve o, Sîbeveyh’in zikretmediği bir misaldir.

**وهاءَ**: teslim alma (münâvele) sırasında kullanılan bir kelimedir; dersin ki: **هاءَ** ya adam! Ve onda lugatlar vardır: müzekker ve müennese tek bir lafız üzere **هاءَ** dersin; iki müzekkere **هاءَا**; iki müennese **هائِيا**; müzekkerlere **هاؤُوا**; müennes cemaatine **هاؤُنَّ**. Ve onlardan kimisi müzekkere kesre ile **هاءِ** der; **هاتِ** gibi; müennese, yâ’yı ispat ederek **هائِي** der; **هاتي** gibi; iki müzekkere ve iki müennese **هائِيا** der; **هاتِيا** gibi; müzekker cemaatine **هاؤُوا**; müennes cemaatine **هائِينَ** der; **هاتِينَ** gibi; bütün bunlarda hemzeyi tâ’nın yerine ikame eder. Ve onlardan kimisi fetha ile **هاءَ** der; sanki manası **هاكَ** imiş gibi; ve **هاؤُما** ya iki adam; ve **هاؤُمُوا** ya adamlar; ve **هاءِ** ya kadın, yâ’sız kesre ile; **هاعِ** gibi. Ve **هاؤُما** ve **هاؤُمْنَ**. Ve Sıhâh’ta: **وهاؤُنَّ**; hemzeyi, bunların hepsinde kâf’ın yerine ikame eder. Ve onlardan kimisi sâkin hemze ile **هَأْ** ya adam der; **هَعْ** gibi; aslı **هاءْ** idi; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif düşürüldü. İkisine **هاءَا**; hepsine **هاؤُوا**; kadına **هائِي**; **هاعِي** gibi; iki erkeğe ve iki kadına **هاءَا**; **هاعا** gibi; kadınlara **هَأْنَ**; **هَعَنْ** gibi, sükûn ile. Ribâ hadisi: “Altını altınla satmayın; ancak **هاء** (ile)”; ve **هاء**’yı, inşallah yüce Allah, kitabın sonunda, yumuşak elif babında zikredeceğiz. Ve sana fetha ile **هاءَ** denildiği zaman, dersin ki: **ما أَهاءُ**: yani ne alırım; ve **ما أَدري ما أَهاءُ**: yani ne veririm; ve faili isimlendirilmemiş üzere **ما أُهاءُ**: yani ne verilir.

Ve aziz tenzilde: **هاؤُمُ أَقْرَؤوا كِتابِيَهْ**. Ve onun zikri **ها** tercümesinde gelecektir.

Ve **هاءَ**, hemzesi fethalı, medli: telbiye manasında bir kelimedir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه و أ * * هَاءِ * يا رجل بالمد وكسر الهمزة أي هات و * هَاءِي * يا امرأة بإثبات الياء أي * هَاتِي * و * هَاءَ * يا رجل بالمد وفتح الهمزة أي هَاكَ وهَاؤُما وهَاؤُم مثل هَاكُما وهَاكُم وهَاء يا امرأة بغير ياء مثل هاكِ

##### Türkçe

* ه و أ * * **هَاءِ** * ey adam, med ile ve hemzenin kesriyle; yani **هات**. Ve * **هَاءِي** * ey kadın, yâ’nın ispatıyla; yani **هَاتِي**. Ve * **هَاءَ** * ey adam, med ile ve hemzenin fethiyle; yani **هَاكَ**; ve **هَاؤُما** ve **هَاؤُم**; **هَاكُما** ve **هَاكُم** gibi. Ve **هَاء** ey kadın, yâ’sız; **هاكِ** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

هاء فلان بنفسه إلى المعالي يهوء هوأ: رفعها وسما بها إليها. والهوء مثل الضوء: الهمة، وإنه لبعيد الهوء، وبعيد الشأو، أي بعيد الهمة، قال الراجز:
  لا عاجز الهوء ولا جعد القدم وإنه لذو هوء أي صائب الرأي الماضي، والعامة تقول يهوي بنفسه. وفلان يهوء بنفسه إلى المعالي أي يرفعها ويهم بها وهؤت به خيرا فأنا أهوء به هوءا أو شرا أي أزننته به بالزاي والنونين، أي اتهمته وقال اللحياني: هؤته بخير وهؤته بشر وهؤته بمال كثير هوءا، أي أزننته به، وفي المحكم: والصحيح هوت به، بغير همز، كذلك حكاه يعقوب. ووقع ذلك في هوئي بالفتح وهوئي بالضم أي ظني، وعن أبي عمرو: هؤت به وشؤت به، أي فرحت به. وهوئ إليه كفرح: هم، نقله اليزيدي. وهاء كجاء مفتوح الهمزة ممدود تلبية أي بمعنى التلبية، هكذا في نسختنا الصحيحة، وقد وقع التصحيف هنا في نسخ كثيرة فليحذر، قال الشاعر:
  لا بل يجيبك حين تدعو باسمه                      فيقول هاء وطال ما لبـى هاء أي لبيك وهاء كلمة تستعمل عند المناولة، تقول هاء يا رجل، وفيه لغات، تقول للمذكر والمؤنث هاء، على لفظ واحد وللمذكرين: هاءا، وللمؤنثين: هاءيا، وللمذكرين هاءوا، ولجماعة المؤنث هاءون ومنهم من يقول للمذكر هاء، بالكسر، أي هات وللمذكرين هائيا ولجمع المذكر هاؤوا وللمؤنثة هائي بإثبات الياء وللمؤنثين هائيا ولجماعة المؤنث هائين كهاتيا هاتوا هاتي هاتين، تقيم الهمزة في جميع هذا مقام التاء ومنهم من يقول هاء بالفتح كجاء، أي كأن معناه هاك وهاؤما يا رجلان وهاؤم يا رجال، وهاء، بلا ياء وهاؤما للمؤنثين، ولجماعة النسوة كما في لسان العرب هاؤمن. وفي الصحاح هاؤن تقيم الهمز في ذلك مقام الكاف وفيه لغة أخرى: هأ يا رجل بهمزة ساكنة كهع وأصله هاء، أسقطت الألف لاجتماع الساكنين وهائي، كهاعي، للمرأة، وللمرأتين وكذا الذكرين هاءا مثل هاعا، ولهن أي للنسوة هأن، كهعن بالتسكين. وأما حديث الربا  لا تبيعوا الذهب بالذهب إلا هاء وهاء  فسيأتي ذكره في باب المعتل إن شاء الله تعالى. وإذا قيل لك: هاء بالفتح، قلت: ما أهاء، أي ما آخذ? ولا أدري ما أهاء، أي ما أعطي وما أهاء أي على ما لم يسم فاعله أي ما أعطى وفي التنزيل  هاؤم اقرءوا كتابيه  . والمهوأن بضم الميم وفتح الهمزة وتكسر همزته عن ابن خالويه هو: الصحراء الواسعة قال رؤبة:
  جاءوا بأخراهم على خنشوش                      في مهوأن بالدبا مـدبـوش المدبوش: الذي أكل الجراد نبته. وخنشوش: اسم موضع. والمهوأن: العادة نقله الصاغاني، والطائفة من الليل يقال: مضى مهوأن من الليل أي هوي منه وقال ابن بري: ذكره هنا وهم للجوهري، لأن مهوأنا وزنه مفوعل وكذلك ذكره ابن جني، قال: والواو فيه زائدة، لأنها أي الواو لا تكون أصلا في بنات الأربعة وقد ذكره ابن سيده في مقلوب هنأ، قال: المهوأن: المكان البعيد، قال: وهو مثال لم يذكره سيبويه. ولا هاء الله ذا، بالمد، أي لا والله، أو الأفصح فيه لاها الله ذا، بترك المد، أو أن المد فيه لحن كما ادعاه بعض منهم والأصل لا والله، هذا ما أقسم به، فأدخل اسم الله بين ها، وذا فتحصل ثلاثة أقوال، والكلام فيه مبسوط في المغنى والتسهيل وشرح البخاري. ومما يستدرك عليه: هاوأته: فاخرته، لغة في هاويته، عن ابن الأعرابي. وما هؤت هوأه أي ما شعرت به ولا أردته. وإني لأهوء بك عن هذا الأمر، أي أرفعك عنه، نقله اللحياني.

##### Türkçe

Falanca, kendisiyle yüceliklere **هوأ** ile **يهوء** **هوأ**: onu yükseltti ve onunla ona doğru yüceldi. Ve **الهوء** tıpkı **الضوء** gibidir: himmet; ve o, elbette uzak **الهوء** sahibidir ve uzak **الشأو** sahibidir; yani uzak himmet sahibidir. Râciz dedi ki:
  Ne **الهوء** bakımından âciz, ne de ayak tabanı kıvırcık; ve o, elbette **هوء** sahibidir; yani isabetli, yürürlükte olan görüş sahibidir. Ve avam “kendisiyle **يهوي**” der. Ve falan, kendisiyle yüceliklere **يهوء**; yani onu yükseltir ve ona himmet eder. Ve onunla hayır olarak **هؤت**; ben de onunla **أهوء** onu **هوءا** ile; yahut şer olarak; yani onu onunla **بالزاي والنونين** ile zannettim; yani onu itham ettim. Lihyânî dedi ki: Onu hayırla **هؤته** ve onu şerle **هؤته** ve onu çok malla **هؤته** **هوءا**; yani onu onunla zannettim. Ve **المحكم**’de: doğru olan **هوت**’tur; hemzesiz; Yakub bunu böyle rivayet etti. Ve bu, **هوئي** (fetha ile) ve **هوئي** (damme ile) içinde vuku buldu; yani zannım. Ebû Amr’dan: Onunla **هؤت** ve onunla **شؤت**; yani onunla sevindim. Ve ona **هوئ** etti, **كفرح** gibi: himmet etti; Yezîdî onu nakletti. Ve **هاء** tıpkı **جاء** gibi; hemzesi fethalı, medli: **تلبية**; yani **التلبية** manasında; bizim sahih nüshamızda böyledir. Burada birçok nüshada tashif vuku bulmuştur; sakınılsın. Şair dedi ki:
  Hayır; bilakis, onun adıyla çağırdığında sana cevap verir; der ki: **هاء**; ve uzun zamandır **لبـى**. **هاء** yani **لبيك**. Ve **هاء** bir kelimedir; münâvele sırasında kullanılır; dersin: **هاء** ey adam. Ve onda lugatlar vardır: müzekker ve müennese **هاء** dersin; tek bir lafız üzere. Ve iki müzekkere: **هاءا**; ve iki müennese: **هاءيا**; ve müzekkerlere: **هاءوا**; ve müennes topluluğuna: **هاءون**. Ve onlardan kimi müzekkere **هاء** der; kesre ile; yani **هات**. Ve iki müzekkere: **هائيا**; ve müzekker cem‘ine: **هاؤوا**; ve müennese: **هائي** (yâ’yı ispat ederek); ve iki müennese: **هائيا**; ve müennes topluluğuna: **هائين**; tıpkı **هاتيا** **هاتوا** **هاتي** **هاتين** gibi; hemzeyi bütün bunlarda tâ’nın yerine ikame eder. Ve onlardan kimi **هاء** der; fetha ile, **جاء** gibi; yani sanki manası **هاك** gibidir. Ve **هاؤما** ey iki adam; ve **هاؤم** ey adamlar. Ve **هاء** (yâ’sız) ve **هاؤما** iki müennese; ve kadınlar topluluğuna—**لسان العرب**’da olduğu gibi—**هاؤمن**. Ve **الصحاح**’ta **هاؤن**; bunda hemzeyi kâfın yerine ikame eder. Ve onda başka bir lugat: **هأ** ey adam; sâkin hemze ile, **كهع** gibi; aslı **هاء**’dır; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif düşürülmüştür. Ve **هائي**, **كهاعي** gibi, kadın için; ve iki kadın için ve aynı şekilde iki erkek için **هاءا** tıpkı **هاعا** gibi. Ve onlar için, yani kadınlar için, **هأن**; **كهعن** gibi, sükûn ile. Ribâ hadisine gelince: “Altını altınla satmayın; ancak **هاء** ve **هاء** (olursa)”—onun zikri, inşallah Teâlâ, mu‘tel babında gelecektir. Ve sana “**هاء**” (fetha ile) denildiğinde, dersin: **ما أهاء**; yani: ne alayım? Ve bilmem **ما أهاء**; yani: ne vereyim? Ve **ما أهاء**; yani faili isimlendirilmemiş üzere: ne verildi? Ve tenzilde: **هاؤم اقرءوا كتابيه**. **المهوأن** (mîm dammeli, hemze fethalı; hemzesi kırılır, İbn Hâlaveyh’ten): o, geniş sahra demektir. Ru’be dedi ki:
  Sonrakileriyle geldiler, bir **خنشوش** üzerinde; **مهوأن** içinde, çekirgeyle **مـدبـوش**. **المدبوش**: çekirgenin bitkisini yediği şey. Ve **خنشوش**: bir yer adıdır. Ve **المهوأن**: âdet; Sâgânî onu nakletti. Ve geceden bir taife: “Geceden **مهوأن** geçti” denir; yani ondan bir **هوي** geçti. İbn Berrî dedi ki: Cevherî için bunu burada zikretmek vehimdir; çünkü **مهوأنا**’nın vezni **مفوعل**’dür; İbn Cinnî de onu böyle zikretti. Dedi ki: İçindeki vâv zâiddir; çünkü o vâv, dört harfli köklerin aslîsi olmaz. İbn Sîde onu **مقلوب هنأ** içinde zikretti. Dedi ki: **المهوأن**: uzak yer. Dedi ki: Bu, Sîbeveyh’in zikretmediği bir misaldir. Ve **لا هاء الله ذا** (med ile): yani “hayır, vallahi”; yahut onda daha fasih olan **لاها الله ذا**’dır; meddi terk ederek; yahut med, onlardan bazısının iddia ettiği gibi lahn’dır. Asıl: “hayır, vallahi”; bu, onunla yemin edilen şeydir. Böylece Allah’ın ismi **ها** ile **ذا** arasına sokuldu; böylece üç görüş hâsıl oldu. Bunun sözü **المغنى** ve **التسهيل** ve **شرح البخاري**’de genişçe anlatılmıştır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **هاوأته**: onunla övündüm; **هاويته**’de bir lugattır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “Onun **هوأه**’sini **هؤت** etmedim” yani onu hissetmedim ve onu istemedim. Ve ben, bu işten seni elbette **أهوء** ederim; yani seni ondan yükseltirim; Lihyânî onu nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَآءَ بِنَفْسِهِ اِلى المَعَالِى
1 هَآءَ بِنَفْسِهِ اِلى المَعَالِى ذ , (S, K,) aor. يَهُوْءُ, (S,) inf. n. هَوْءٌ, (TA,) He raised his mind to high things, or objects; purposed, or aspired to, high things. (S, K, TA.) The vulgar say, يَهْوِى بِنَفْسِهِ. (S.) ― -b2- مَا هُؤْتُ هَوْءَهُ I did not know it, nor desire, or mean, [to do it; i. e., I did it not knowingly, nor intentionally]. (TA.) ― -b3- هُؤْتُ بِهِ خَيْرًا, (Az, S, K) and شَرًّا, (K,) and حُؤْتُهُ بِخَيْرٍ, and بِشَرٍّ, (Lh,) inf. n. هَوْءٌ, (TA,) I thought him to be possessed of good, (Az, S, K,) and, of evil. (K, TA.) ― -b4- هُؤْتُهُ بِمَالٍ كَثِيزٍ I thought him to be possessed of much wealth. (TA.) ― -b5- اِنِّى لَأَهُؤْءُ بِكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ Verily I exalt thee above this thing; I hold thee above it]. (Lh.) ― -b6- هُؤْتُ بِهِ I rejoiced in him, or it. (AA, K.) ― -b7- هَوِئَ اِلَيْهِ, aor. يَهْوَأُ, He purposed, or intended, it. (K.) -A2- هَآءِ and هَآءَ and هَأْ, in imperative senses, and the forms into which they are inflected, see below.

هاوأهُ
3 هاوأهُ ذ He contended with him for superior glory: like هَاوَاهُ. (IAar.) [See also art. هوى.]

هَآءِ
هَآءِ ذ , هَآءَ, هَأْ, &c. ― -b2- هَاءِ, with kesr, is syn. with هَاتِ, Give; [or changed from this verb;] and is thus inflected: sing. masc. هَآءِ, fem. هائِى; dual. masc. and fem. هَائِيَا; pl. masc. هَاؤُوا, fem. هَائِينَ: (S, K: like هَاتُوا هَاتِيَا هَاتِى، هَاتِ, هَاتِينَ: ء holding the place of ت: S.) ― -b3- But هَآءَ, with fet-h, is syn. with هَاكَ, Take; [or changed from this word;] and is thus inflected: sing. masc. هَآءَ, fem. هَآءِ, without ى; dual masc. and fem. هَاؤُمَا; pl. masc. هَاؤُمُ, [so in the K, and so I find it in one copy of the S: in another copy of the latter, هَاؤُمُ, as it is pronounced before a conjunctive ا; for instance, in the Kur, lxix, 19:] fem. هَاؤُنَّ, (S, K:) or هَاؤُمْنَ: (L:) [which last does not exactly correspond with the model هَاكُنَّ: but I think it most probable that هَاكُنَّ is changed by idghلm from هَاكُمْنَ; and in like manner, that هَاؤُنَّ is changed from هَاؤُمْنَ:] (like هَاكَ, هَاكِ; هَاكُمَا; هَاكُمْ, هَاكُنَّ: هَوُاَ holding the place of ك: S:) also, sing. masc. هَأْ (originally هَآءُ, S), fem. هَائِى; dual masc. (S) and fem. (S, K) هَاآ; (S, K;) pl. masc. هَاؤُوا, (S,) fem. هَأْنَ: (S, K:) also, sing. masc. and fem. هَأْ; dual. masc. هَاآ, fem. هَائِيَا; pl. masc. هَاؤُوا, fem. هَاؤُنَّ. (TA.) ― -b4- [See a saying of 'Omar cited voce رَمَآءٌ, in art. رمى.] ― -b5- When it is said to thee هَآءَ Take, thou sayest مَا أَهَآءُ What shall I take? syn. مَا آخُذُ; and مَا أُهَآءُ, in the pass. form, What shall I receive, or be given? syn. مَا أُعْطَى. (S.) [Also, in the TA, it seems to be said that أَهَآءَ signifies أَعْطَى He gave, or made to take: but this is uncertain; as the former verb is there written اهاءَ, and the latter is without the syll. points]. ― -b6- هَآءَ is also syn. with لبَّيْكَ At thy service! &c.. (K, TA.) -A2- لَا هَآءَ اللّٰهِ ذَا, or, more chastely, لَا هَا اللّٰهِ ذَا, or the former is a barbarism; originally لَا وَاللّٰهِ هٰذَا: ها and ذا are separated, and the name of God is introduced between them; (K;) and the meaning is No, by God, (I did not) this! (S, art. ها, q. v.) or No, by God, this (is what I swear by)! (K.)

هَوْءٌ
هَوْءٌ ذ Mind; purpose; aspiration; desire; ambition. (S, K, TA.) Ex. بَعِيذُ الهَوْءِ A person of far-reaching aspiration, or ambition. (S, TA.) ― -b2- هَوْءٌ Penetrating judgment. (K.) ― -b3- وَقَعَ فى هَوْئِى, and ↓ هُوئِى, It occurred to my mind, or imagination. (K.)

هُوْءٌ
هُوْءٌ ذ : See preceding sentence.

مُهْوَأَنٌّ
مُهْوَأَنٌّ ذ (S, K) and ↓ مَهْوَئِنٌّ (K) A wide desert, or wide tract of the kind called صَحْرَآء. (S. K.) ― -b2- Custom: syn. عَادَةٌ. (K.) ― -b3- A part of the night. (K.) ― -b4- The mention of مهوأنّ in this art., by J, says IB, and F after him, is wrong; for its measure is مفوعّل; the و being an augmentative letter. [But if so, F has himself done wrong, in mentioning it, not only here, but also in art. هون, (where, if the و be augmentative, it is equally inappropriate,) as though it were a quasi-quadriliteral-radical word, of the measure مفعاُلّ.] ISd gives it as formed by transposition from the root هنأ, and explains it as signifying a wide place. (TA.)

مُهْوَئِنٌّ
مُهْوَئِنٌّ ذ : see مُهْوَأَنٌّ.

##### Türkçe

هَآءَ بِنَفْسِهِ اِلى المَعَالِى
1 **هَآءَ بِنَفْسِهِ اِلى المَعَالِى** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **يَهُوْءُ**, (S,) mastarı **هَوْءٌ**, (TA,) Zihnini yüksek şeylere yahut nesnelere yükseltti; yüksek şeyleri kastetti yahut onlara yöneldi. (S, K, TA.) Avam, **يَهْوِى بِنَفْسِهِ** der. (S.) ― -b2- **مَا هُؤْتُ هَوْءَهُ** Onu bilmedim ve onu arzulamadım yahut (onu yapmayı) kastetmedim; yani onu bilerek de kasden de yapmadım. (TA.) ― -b3- **هُؤْتُ بِهِ خَيْرًا**, (Az, S, K) ve **شَرًّا**, (K,) ve **حُؤْتُهُ بِخَيْرٍ**, ve **بِشَرٍّ**, (Lh,) mastarı **هَوْءٌ**, (TA,) Onu hayır sahibi sandım, (Az, S, K,) ve (onu) şer sahibi (sandım). (K, TA.) ― -b4- **هُؤْتُهُ بِمَالٍ كَثِيزٍ** Onu çok mal sahibi sandım. (TA.) ― -b5- **اِنِّى لَأَهُؤْءُ بِكَ عَنْ هٰذَا الأَمْرِ** Şüphesiz ben seni bu işten yüceltirim; seni onun üstünde tutarım. (Lh.) ― -b6- **هُؤْتُ بِهِ** Ondan yahut ondan (dolayı) sevindim. (AA, K.) ― -b7- **هَوِئَ اِلَيْهِ**, muzâri‘ı **يَهْوَأُ**, Onu kastetti yahut ona niyet etti. (K.) -A2- **هَآءِ** ve **هَآءَ** ve **هَأْ**, emir mânalarında, ve bunların çekimlendiği şekiller: aşağıya bak.

هاوأهُ
3 **هاوأهُ** ذ Onunla üstün şeref için çekişti: **هَاوَاهُ** gibi. (IAar.) [Ayrıca bk. madde **هوى**.]

هَآءِ
**هَآءِ** ذ , **هَآءَ**, **هَأْ**, &c. ― -b2- **هَاءِ**, kesre ile, **هَاتِ** ile eş anlamlıdır: Ver; [yahut bu fiilden değiştirilmiştir;] ve böyle çekimlenir: müfred müzekker **هَآءِ**, müennes **هائِى**; tesniye müzekker ve müennes **هَائِيَا**; cem‘ müzekker **هَاؤُوا**, müennes **هَائِينَ**: (S, K: **هَاتُوا هَاتِيَا هَاتِى، هَاتِ, هَاتِينَ** gibi: **ء** harfi **ت**’nin yerini tutar: S.) ― -b3- Fakat **هَآءَ**, fetha ile, **هَاكَ** ile eş anlamlıdır: Al; [yahut bu kelimeden değiştirilmiştir;] ve böyle çekimlenir: müfred müzekker **هَآءَ**, müennes **هَآءِ**, **ى** olmaksızın; tesniye müzekker ve müennes **هَاؤُمَا**; cem‘ müzekker **هَاؤُمُ**, [K’da böyle, ve S’nin bir nüshasında da böyle buluyorum: onun başka bir nüshasında ise, bitişik bir **ا**’dan önce telaffuz edildiği üzere **هَاؤُمُ**; meselâ Kur’ân’da, 69, 19’da:] müennes **هَاؤُنَّ**, (S, K:) yahut **هَاؤُمْنَ**: (L:) [bu sonuncusu, **هَاكُنَّ** kalıbına tam olarak uymuyor: fakat ben en muhtemel olanın, **هَاكُنَّ**’ın idğâm ile **هَاكُمْنَ**’dan değiştirilmiş olması; ve aynı şekilde, **هَاؤُنَّ**’ın **هَاؤُمْنَ**’dan değiştirilmiş olması olduğunu düşünüyorum:] (**هَاكَ**, **هَاكِ**; **هَاكُمَا**; **هَاكُمْ**, **هَاكُنَّ** gibi: **هَوُاَ** harfi **ك**’nin yerini tutar: S:) ayrıca, müfred müzekker **هَأْ** (aslında **هَآءُ**, S), müennes **هَائِى**; tesniye müzekker (S) ve müennes (S, K) **هَاآ**; (S, K;) cem‘ müzekker **هَاؤُوا**, (S,) müennes **هَأْنَ**: (S, K:) ayrıca, müfred müzekker ve müennes **هَأْ**; tesniye müzekker **هَاآ**, müennes **هَائِيَا**; cem‘ müzekker **هَاؤُوا**, müennes **هَاؤُنَّ**. (TA.) ― -b4- [‘Ömer’in, madde **رَمَآءٌ**’da, **رمى** maddesinde zikredilen bir sözüne bak.] ― -b5- Sana **هَآءَ** (Al) denildiğinde, sen **مَا أَهَآءُ** (Ne alayım?) dersin; eş anlamlısı **مَا آخُذُ**; ve meçhul sigada **مَا أُهَآءُ** (Ne alayım / bana ne verilsin?) dersin; eş anlamlısı **مَا أُعْطَى**. (S.) [Ayrıca TA’da, **أَهَآءَ**’ın **أَعْطَى** (verdi yahut aldırdı) mânasına geldiği söyleniyor gibi görünür: fakat bu kesin değildir; zira birinci fiil orada **اهاءَ** diye yazılmıştır, ikincisi ise hareke noktaları olmaksızın]. ― -b6- **هَآءَ** ayrıca **لبَّيْكَ** (Buyur! emrine amadeyim!) &c. ile eş anlamlıdır. (K, TA.) -A2- **لَا هَآءَ اللّٰهِ ذَا**, yahut daha fasih olarak **لَا هَا اللّٰهِ ذَا**, yahut birincisi lahnedir; aslı **لَا وَاللّٰهِ هٰذَا**’dır: **ها** ile **ذا** ayrılır ve aralarına Allah’ın adı sokulur; (K;) mânası: Hayır, Allah’a yemin olsun, (ben bunu yapmadım)! (S, madde **ها**, bk.) yahut: Hayır, Allah’a yemin olsun, bu (yemin ettiğim şeydir)! (K.)

هَوْءٌ
**هَوْءٌ** ذ Zihin; kasıt; yöneliş; arzu; hırs. (S, K, TA.) Örnek: **بَعِيذُ الهَوْءِ** Uzak erişimli yöneliş yahut hırs sahibi bir kimse. (S, TA.) ― -b2- **هَوْءٌ** Nüfuz edici hüküm. (K.) ― -b3- **وَقَعَ فى هَوْئِى**, ve ↓ **هُوئِى**, Zihnime yahut hayalime düştü. (K.)

هُوْءٌ
**هُوْءٌ** ذ : Önceki cümleye bak.

مُهْوَأَنٌّ
**مُهْوَأَنٌّ** ذ (S, K) ve ↓ **مَهْوَئِنٌّ** (K) **صَحْرَآء** denilen türden geniş bir çöl yahut geniş bir saha. (S. K.) ― -b2- Âdet: **عَادَةٌ** ile eş anlamlı. (K.) ― -b3- Gecenin bir kısmı. (K.) ― -b4- Bu maddede J’nin **مهوأنّ**’ı zikretmesi, İB’nin dediğine göre, ve ondan sonra F’nin de (dediğine göre), yanlıştır; çünkü onun vezni **مفوعّل**’dir; **و** ise ziyade bir harftir. [Fakat eğer böyle ise, F’nin kendisi de yanlış yapmıştır; zira onu yalnız burada değil, **هون** maddesinde de zikretmiştir; (orada da, eğer **و** ziyade ise, aynı şekilde uygun değildir,) sanki o, vezni **مفعاُلّ** olan, şibh-i rubâ‘î-aslî bir kelime imiş gibi.] ISd onu, kök **هنأ**’dan taklîb ile yapılmış olarak verir ve onu “geniş bir yer” mânasında açıklar. (TA.)

مُهْوَئِنٌّ
**مُهْوَئِنٌّ** ذ : **مُهْوَأَنٌّ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: هوء

هَآءَ
هَآءَ ( w )  U ( n. ac. هَوْء [ 1 ] )
a.  [ Bi ], Rejoiced in.

b.  [ Bi &  Ila ], Aspired to.

c.  [ acc. or Bi ], Thought ( well or ill ) of.

d.  [ Bi &  'An ], Exalted above.

e.  Reached.

f.  [ Bi ], Brought.

هَوِىَ
hawiY^a A ( n. ac. هَوَأَ [ 4 ] )
a.  [ Ila ], Purposed.

هَاْوَأَ
هَاْوَأَ III ,
a.  Contended with for glory.

هَوْء
هَوْء [ 1 ],
a.  Purpose; design; ambition, aspiration.

b.  Mind, imagination.

c.  Opinion.

هُوْء
هُوْء [ 3 ],
a.  see 1 (b) , ( c ).

هَاءَ
هَاءَ ,  هَآءِ
a.  Take.

هَاؤُمَا
هَاؤُمَا [ du. ],
a.  see supra.

هَاؤُمْ
هَاؤُمْ ,  هَاؤُنَّ [ pl. ],
a.  Take ye.

هَآءَ
هَآءَ
a.  Here am I!

بَعِيْد الهَوْءِ
بَعِيْد الهَوْءِ
a.  Ambitious.

وَقَعَ فِي هَُوْىِي
waqaEa fiy hauwoY^iy
a.  It occurred to me.

##### Türkçe

هَآءَ
**هَآءَ** ( w )  U ( n. ac. **هَوْء** [ 1 ] )
a.  [ Bi ], Sevindi.

b.  [ Bi &  Ila ], Arzuladı.

c.  [ acc. or Bi ], Hakkında (iyi veya kötü) düşündü.

d.  [ Bi &  'An ], Üstünde yüceltti.

e.  Ulaştı.

f.  [ Bi ], Getirdi.

هَوِىَ
hawiY^a A ( n. ac. **هَوَأَ** [ 4 ] )
a.  [ Ila ], Kastetti.

هَاْوَأَ
**هَاْوَأَ** III ,
a.  Şan için onunla çekişti.

هَوْء
**هَوْء** [ 1 ],
a.  Maksat; tasarım; hırs, arzu.

b.  Zihin, hayal.

c.  Görüş.

هُوْء
**هُوْء** [ 3 ],
a.  bk. 1 (b) , ( c ).

هَاءَ
**هَاءَ** ,  **هَآءِ**
a.  Al.

هَاؤُمَا
**هَاؤُمَا** [ du. ],
a.  bk. yukarı.

هَاؤُمْ
**هَاؤُمْ** ,  **هَاؤُنَّ** [ pl. ],
a.  Alınız.

هَآءَ
**هَآءَ**
a.  İşte ben!

بَعِيْد الهَوْءِ
**بَعِيْد الهَوْءِ**
a.  Hırslı.

وَقَعَ فِي هَُوْىِي
waqaEa fiy **هَُوْىِي**
a.  Bana vâki oldu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: هوء

هوء
هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ) - هَيْئَة - هَيَّأَ - يُهَيِّئُ
هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ) + كائن أو شيء + لأمر: يصير مستعداً جاهزاً له: يكتمل استعداده لعمل ما، وذلك من حيث الأدوات والتحضيرات، فيبدو بشكل وهيئة تظهر أنه جاهز للقيام بالفعل
هَيْئَة: على وزن " فَعْلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " هَاءَ - يَهِيْءُ ": ما تم تجهيزه وتحضيره لأمر مخصوص: المشهد والمنظر العام النهائي الذي يبدو عليه الكائن والذي يدل على ما لديه من جاهزية واستعداد لعمل وفعل ما
﴿وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير﴾: هيئة الطير: المشهد والمنظر العام الذي يتصف به الطير، ويعرف به أنه طير يستطيع الطيران، وذلك من شكل عام وذيل وأجنحة إلخ
هَيَّأَ - يُهَيِّء + كائن + نفسه أو شيئاً + لأمر: على وزن " فَعَّلَ " من " هَاءَ - يَهِيءُ ": جعله  " يَهِيءُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يكتمل استعداده لعمل ما من حيث الأدوات والتحضيرات، فيبدو بشكل وهيئة تظهر أنه جاهز للقيام بالفعل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات"، وهي:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، وَجَبَ - يَجِبُ، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ
هيئة
 	﴿ورسولا إلى بني إسرائيل أني قد جئتكم بآية من ربكم أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا بإذن الله وأبرئ الأكمه والأبرص وأحي الموتى بإذن الله وأنبئكم بما تأكلون وما تدخرون في بيوتكم إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(49)﴾ آل عمران ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة
هيئ - يهيء
 ﴿إذ أوى الفتية إلى الكهف فقالوا ربنا آتنا من لدنك رحمة وهيئ لنا من أمرنا رشدا(10)﴾ الكهف ﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله فأووا إلى الكهف ينشر لكم ربكم من رحمته ويهيئ لكم من أمركم مرفقا(16)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [هيأ] ه ي أ: الهَيْئَةُ الشارة يقال فلان حسن الهَيْئة و الهِيئَة مثل الشِيعة و هِئْتُ للأمر أَهِيءُ هَيْئَةً مثل جئت أجيء جيئة و تَهَيَّأْتُ له تَهَيُّؤاً بمعنى وقرئ منه ﴿هِئْتُ لك﴾ و هَيَّأَهُ أصلحه
الراغب
هيأ
- الهيئة: الحالة التي يكون عليها الشيء؛ محسوسة كانت أو معقولة، لكن في المحسوس أكثر. قال تعالى: }أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير﴿[آل عمران/49]، والمهايأة: ما يتهيأ القوم له فيتراضون عليه على وجه التخمين، قال تعالى:﴾وهيئ لنا من أمرنا رشدا﴿[الكهف/10]،﴾ويهيئ لكم من أمركم مرفقا{ [الكهف/16] وقيل: هياك أن تفعل كذا. بمعنى: إياك، قال الشاعر:
- 473 - هياك هياك وحنواء العنق
(في اللسان:
يا خال هلا قلت إذا أعطيتها * هياك هياك وحنواء العنق
أعطيتنيها فانيا أضراسها * لو تعلف البيض به لم ينفلق
ولم ينسبهما)
ملخص اللسان
1.    الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه. ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ
2.     والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من  كلِّ شيءٍ
3.     وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ
4.     كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ
5.     وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه.
6.     وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ.
7.  وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا  يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم  الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ.
8.     وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى.  وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ.
9.     والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ.
10.                        وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه.والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به.
11.                        وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.
12.                       والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ  الإِبِل إِلى الشُّرب،
لسان العرب
● - هيأ: الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه.  ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ. قال اللحياني: وليست  الأَخيرة بالوجه. والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من  كلِّ شيءٍ ، ورجلٌ هَيِيءٌ، على مثال هَيِيعٍ، كهَيِّئٍ، عنه أَيضاً.  وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ، حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أَنه خرَج مَخْرَجَ المبالغة، فلحق بباب قولهم قَضُوَ الرَّجلُ إِذا جادَ قَضاؤُه، ورَمُوَ إِذا جاد رَمْيُه، فكما يُبْنَى فَعُلَ مـما لامه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصله في فَعُلَ مـما عينه ياءٌ. وعلَّتُهما جميعاً، يعني هَيُؤَ وقَضُوَ: أنَّ هذا بناءٌ لا يتصرَّف لِـمُضارَعَتِه مـما فيه من الـمُبالَغةِ لباب التَّعَجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ. فلما لم يَتَصَرَّفْ احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب، أَلا تراهم إِنما تَحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ مـما عينه ياءٌ مخافة انْتِقالهم من الأَثقل إِلى ما هو أَثقلُ منه، لأَنه كان يلزم أَن يقولوا: بُعْت أَبُوعُ، وهو يَبُوعُ، وأَنت أَو هي تَبُوعُ، وبُوعا، وبُوعُوا، وبُوعِي. وكذلك جاءَ فَعُلَ مـما لامه ياءٌ مـمَّا هو مُتَصَرِّفٌ أَثقلَ من الياءِ، وهذا كما صح: ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه.  وحكى اللحياني عن العامِرِيَّةِ: كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ، هكذا حكاه هَيِيٌّ عَليٌّ، بغير همز، قال: وأُرَى ذلك، إِنما  هو لمكان عَليٍّ.  وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه.  وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ.  وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا  يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم  \<ص:189>  الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ.  وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى.  وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ.  والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ. وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه.  والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به.  وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.  والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ  الإِبِل إِلى الشُّرب، قال الهَرَّاءُ:  وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا  وهَيْءَ: كلمة معناها الأَسَفُ على الشيءِ يُفُوتُ،وقيل هي كلمة التعجب.  وقولهم: لو كان ذلك في الهِيءِ والجِيءِ ما نَفَعَه. الهِيءُ: الطَّعام،  والجِيءُ: الشَّرابُ، وهما اسمان من قولك جَاْجَأْتُ بالإِبل دَعَوْتُها  للشُّرْب، وهَأْهَأْتُ بها دَعَوْتُها للعَلَف.  وقولهم: يا هَيْءَ مالي: كلمة أَسَفٍ وتَلَهُّفٍ. قال الجُمَيْح بن  الطَّمَّاح الأَسدي، ويروى لنافع بن لَقِيط الأَسَدي:  يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ  ويروى: يا شَيْءَ مالي، ويا فَيْءَ مالي، وكلُّه واحد. ويروى:  وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ  قال ابن بري: وذكر بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسم لفعل أَمر، وهو تَنَبَّهْ واسْتَيْقِظْ، بمعنى صَهْ ومَهْ في كونهما اسمين لاسْكُتْ  واكْفُفْ، ودخل حرف النداءِ عليها كما دخل على فعل الأَمر في قول الشماخ:  أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ  وإِنما بُنِيت على حركة بخلاف صَهْ ومَهْ لئلا يلتقي ساكنان، وخُصت بالفتحة طلباً للخفة بمنزلة أَيْنَ وكَيْفَ. وقوله ما لي: بمعنى أَيُّ شيءٍ لي، وهذا يقوله من تَغَيَّر عما كان يعهد، ثم اسْتَأْنَفَ، فأَخبر عن تغيرحاله، فقال: مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِه مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّغَيُّرُ من حالٍ إِلى حال، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
الهَيْئَةُ، وتُكْسَرُ حالُ الشَّيءِ، وكَيْفِيَّتُه. ورَجُلٌ هَيِّئ وهَيِيءٌ، كَكَيِّسٍ وظَرِيفٍ حَسنُها، وقَدْ هاءَ يَهَاءُ ويهيءُ، وهَيُؤ، كَكَرُمَ. وتَهايؤُوا تَوافَقُوا. وهاءَ إليه يَهاءُ هِيئَةً، بالكسر اشْتَاقَ، وللأمْرِ يهَاءُ ويَهِيءُ أَخَذَ لَه هَيْئَتَهُ، كتَهَيَّأَ له. وهَيَّأَهُ تَهْيئَةً وتَهْيِيئاً أصْلَحَه. والمُهَايَأَةُ الأمْرُ المُتَهَايَأُ عليه. والهَيْءُ والهِيءُ الدُّعاءُ إلى الطَّعامِ والشَّرابِ، ودُعاءُ الإِبِلِ للشُّرْبِ. والمُتَهَيِّئَةُ من النُّوقِ التي قَلَّ ما تُخْلِفُ إذا قُرِعَتْ أن تَحْمِلَ. ويَا هَيْءَ مالي كَلِمَةُ تَعَجُّبٍ، أو اسْمٌ لِتَنَبَّهْ، كَصَهْ لاِسْكُتْ، بُنِيَ على حَرَكَةٍ للسَّاكِنَيْنِ، وعلى الفتحِ للْخِفَّةِ.
تاج العروس:
ه ي أ
الهَيْئَةُ بالفتح وتُكسر نادراً " حالُ الشَّيءِ وكيفيَّتُه وعن الليث : الهَيْئَةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوِه ورجلٌ هَيِّئٌ وهَييءٌ ككَيِّسٍ وظَريفٍ عن اللِّحيانيّ أَي حَسَنُها من كلِّ شيءٍ وقد هَاءَ يَهَاءُ كيخاف هَيْئَةً ويَهيءُ قال اللِّحيانيّ : وليست الأَخيرَةُ بالوجهِ وقد هَيُؤَ بضمِّ الياءِ ككَرُمَ حكى ذلك ابنُ جِنِّي عن بعض الكوفيِّين قال : ووجهُه أَنَّه خرج مخرج المبالغَةِ فلحِق بباب قولهم قَضُوَ الرجلُ إذا جادَ في قَضائِهِ ورَمُوَ إذا جادَ رَمْيُه قال : فكما يُبنى فعُلَ ممَّا لامُه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصلِه في فَعُلَ ممَّا عينُه ياءٌ . وعِلَّتُهما جميعاً يعني قَضُوَ وهَيُؤَ أَن هذا بناءٌ لا يتصرَّف لمُضارَعَتِه بما فيه من المبالغة لباب التعجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ فلمَّا لم يَتَصَّرف احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب . أَلا تَراهم أَنَّهم إنَّما تحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ ممَّا عينُه ياء مخافةَ انتقالهم من الأَثقل إلى ما هو أثقلُ منه لأنَّه كانَ يلزمهم أَن يقولوا بُعْتُ أَبُوعُ وهي تَبُوعُ وبُوعَا وكذلك لو جاءَ فَعُلَ ممَّا لامه ياءٌ ممَّا هو مُتَصَرِّف للزِمهم أَن يقولوا رَمَوْتُ وأَنا أَرْمو ويكثر قَلْبُ الواو ياءً وهو أَثقلُ من الياء وهذا كما صحَّ : ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه وهذا هو التحقيق في هذا المقام . وتَهَايَؤُوا على ذلك : تَوافَقوا وتَمالَؤُوا عليه . وهَاءَ إليه يَهَاءُ كيخاف هِيئَةً بالكسر : اشْتاقَ وهَاءَ للأَمْرِ يَهَاءُ كيخاف ويَهيءُ : أَخَذَ له هَيْأَتَهُ كتَهَيَّأَ له وهَيَّأَه أَي الأَمرَ تَهْيِئَةً وتَهْييئاً : أَصلحَهُ فهو مُهَيَّأٌ وفي الحديث " أَقِيلوا ذَوي الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ " قال : هم الذين لا يَعرِفونَ الشَّرَّ فيَزِلُّ أَحَدُهم الزَّلَّة . والهيئَةُ : صورةُ الشَّيءِ وشكلُه وحالُه يريد به ذَوي الهَيْآتِ الحَسَنة الذين يَلْزَمون هَيْئَةً واحدةً وسَمْتاً واحداً ولا تَختلف حالاتُهم بالتَّنقُّلِ من هيئَةٍ إلى هَيْئَةٍ . وتقول : هِئْتُ للأَمْرِ أَهِيءُ هَيْئَةً وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً بمعنًى وقُرِئَ " وقالَتْ هِئْتُ لكَ " بالكسر والهمز مثل هِعْتُ بمعنى تَهَيَّأْتُ لك . والهَيْئَةُ : الشَّارَةُ . والمُهايَأَةُ : الأَمْرُ المُتَهايَأُ عليه أَي أَمْرٌ يَتَهايَأُ عليه القومُ فيَتَرَاضَوْنَ به والهَيْءُ بالفتح والهِيءُ بالكسر : الدُّعاءُ إلى الطَّعامِ والشَّرابِ وهو أيضاً دُعاءُ الإبلِ للشُّرْبِ قال الهَرَّاءُ :
فما كانَ على الجِيءِ ... ولا الهِيءِ امْتِدَاحِيكَا وقد تقدَّم الكلامُ عليه في ج ي أ وهو مأْخوذٌ من هَأْهَأْتُ بالإبل : دعوتُها للعَلَفِ . والمُتَهَيِّئَةُ على صيغة اسم الفاعل من النُّوقِ : التي قلَّما تُخْلِفُ إذا قُرِعَتْ أَن تَحْمِلَ نقله الصاغاني . ويا هَيْءَ مالِي : كلمَةُ أَسفٍ وتَلَهُّفٍ وهَيْءَ : كلمةٌ معناها الأَسف على الشَّيء يفوتُ وقيل : هي كلمَةُ تَعَجُّبٍ قال الجُمَيْحُ بن الطَّمَّاح الأَسدِيّ :
يا هَيْءَ مالِي من يُعَمَّرْ يُفْنِهِ ... مَرُّ الزَّمانِ عليه والتَّقْليبُ ويُروى يا شَيْءَ مالِي ويا فَيْءَ مالِي وكلُّه واحدٌ أَو اسم ٌ نقل ابن بَرِّيّ عن بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسمٌ لفِعْلِ أمْر وهو تَنَبَّهْ واستيقِظْ كصَهْ ومَهْ في كونِهما اسمَيْنِ لاسْكُتْ واكْفُفْ ودخل حرفُ النداءِ عليها كما دخل على فِعْلِ الأَمْرِ في قولِ الشَّمَّاخ :
" أَلا يا اسْقِيَانِي قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ وإنَّما بُني على حركةٍ للسَّاكنَيْنِ أَي لئلاَّ يلتَقي ساكِنان . وبُنِي على الفتح بالخصوص طَلَباً للخِفَّةِ بمنزلَةِ كيفَ وأَينَ

##### Türkçe

هوء
**هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**) - **هَيْئَة** - **هَيَّأَ** - **يُهَيِّئُ**
**هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**) + bir varlık veya bir şey + bir iş için: ona hazır, hazırlanmış olur: bir işi yapmaya yönelik hazırlığı tamamlanır; bu da aletler ve hazırlıklar bakımındandır; böylece, fiili yapmaya hazır olduğunu gösteren bir şekil ve **هَيْئَة** ile görünür
**هَيْئَة**: “**فَعْلة**” vezninde, **هَاءَ** - **يَهِيْءُ**’den “bir defaya mahsus mef‘ûl” mânasında fiil ismi: belirli bir iş için teçhiz edilip hazırlanmış olan şey: varlığın üzerinde göründüğü nihai genel sahne ve genel görünüm; onda bulunan bir işi yapmaya yönelik hazır oluşu ve hazırlığına delâlet eder
﴿وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير﴾: **هيئة الطير**: kuşun vasıflandığı ve onunla kuş olduğu bilinen sahne ve genel görünüm; uçabilen bir kuş olduğu, genel şekil, kuyruk, kanatlar vb. ile bilinir
**هَيَّأَ** - **يُهَيِّئُ** + bir varlık + kendisini veya bir şeyi + bir iş için: **هَاءَ** - **يَهِيءُ**’den “**فَعَّلَ**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَهِيءُ**” kıldı: aletler ve hazırlıklar bakımından bir işi yapmaya yönelik hazırlığını tamamlatır; böylece, fiili yapmaya hazır olduğunu gösteren bir şekil ve **هَيْئَة** ile görünür
Ve lafız, “hazır oluş, olgunlaşma ve değişimlerin sona ermesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَضِجَ** - **يَنْضَجُ**، **يَنَعَ** - **يَيْنَعُ** (**يَنَعَ** - **يَيْنِعُ**)، **جَنَى** - **يَجْنِي**، **وَجَبَ** - **يَجِبُ**، **هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**)، **جَهَزَ** - **يَجْهَزُ**
هيئة
 	﴿Ve İsrailoğullarına bir elçi olarak: “Şüphesiz ben size Rabbinizden bir âyetle geldim: Şüphesiz ben sizin için çamurdan kuşun **هيئة**’si gibi yaratırım; sonra ona üflerim de Allah’ın izniyle kuş olur; ve anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiririm; ve Allah’ın izniyle ölüleri diriltirim; ve size yediklerinizi ve evlerinizde biriktirdiklerinizi haber veririm; şüphesiz bunda sizin için bir âyet vardır, eğer müminler iseniz (49)”﴾ Âl-i İmrân ﴿Allah: “Ey Meryem oğlu Îsâ! Sana ve annene olan nimetimi hatırla: Hani seni Rûhu’l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun; ve hani sana kitabı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim; ve hani çamurdan kuşun **هيئة**’si gibi yaratıyordun, benim iznimle; sonra ona üflüyordun da benim iznimle kuş oluyordu; ve anadan doğma körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun; ve hani ölüleri benim iznimle çıkarıyordun; ve hani İsrailoğullarını senden alıkoymuştum: hani onlara apaçık delillerle gelmiştin de içlerinden inkâr edenler: ‘Bu ancak apaçık bir sihirdir’ demişlerdi (110)”﴾ el-Mâide
هيئ - يهيء
 ﴿Hani gençler mağaraya sığınmışlardı da: “Rabbimiz! Katından bize bir rahmet ver ve işimizden bize bir doğruluk/irşad hazırla” demişlerdi (10)﴾ el-Kehf ﴿Ve hani onlardan ve Allah’tan başka taptıklarından uzaklaştığınızda, mağaraya sığının: Rabbiniz size rahmetinden yayar ve işinizden size bir kolaylık hazırlar (16)﴾ el-Kehf
Muhtârü’s-Sıhâh
● [هيأ] ه ي أ: **الهَيْئَةُ** alâmettir; “falanca güzel **الهَيْئَة** sahibidir” denir. Ve **الهِيئَة** “**الشِيعة**” gibi. Ve “iş için **هِئْتُ**” derim: **أَهِيءُ** **هَيْئَةً**; “geldim” derim: “**جئت أجيء جيئة**” gibi. Ve **تَهَيَّأْتُ** ona **تَهَيُّؤاً** mânasında. Ve ondan ﴿**هِئْتُ لك**﴾ okundu. Ve **هَيَّأَهُ**: onu ıslah etti
er-Râgıb
هيأ
- **الهيئة**: şeyin üzerinde bulunduğu hâl; hissî de olsa aklî de olsa; fakat hissî olanda daha çoktur. Yüce Allah dedi ki: }**أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير**﴿[Âl-i İmrân/49]. Ve **المهايأة**: kavmin kendisi için hazırlanacağı şey; tahmin üzere onun üzerinde karşılıklı rıza gösterirler. Yüce Allah dedi ki:﴾**وهيئ لنا من أمرنا رشدا**﴿[el-Kehf/10],﴾**ويهيئ لكم من أمركم مرفقا**{ [el-Kehf/16]. Ve denildi ki: **هياك** şunu yapma. Mânası: **إياك**. Şair dedi ki:
- 473 - **هياك هياك وحنواء العنق**
(Lisân’da:
“Ey dayı, onu verdiğimde keşke deseydin:
**هياك هياك وحنواء العنق**
Onu bana verdin; azı dişleri fânîdir;
Eğer onunla yumurtaya yem verilse çatlamaz”
Ve ikisini nisbet etmedi)
Lisân özeti
1.    **الهَيْئَةُ** ve **الهِيئةُ**: şeyin hâli ve keyfiyeti. Ve adam **هَيًّئٌ**: **الهَيْئة**’si güzel. el-Leys: **الهَيْئة**, giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanan kimse içindir. Ve **هاءَ** **يَهَاءُ** **هَيْئةً**; ve **يَهِيءُ**
2.     Ve **الهَيِّئُ**, **هَيِّعٍ** misali üzere: her şeyden **الهَيْئة**’si güzel olan
3.     Ve **هَيُؤَ**, **الياءِ**’nin zammesiyle
4.     Benim bir kardeşim vardı: **هَيِيٌّ عَليٌّ**; yani kadınlara karşı kadınsılaşır
5.     Ve **هاءَ** iş için **يَهَاءُ** ve **يَهِيءُ**; ve **تَهَيَّأَ**: onun için **هَيْأَتَه**’sini aldı
6.     Ve **هَيَّأَ** işi **تَهْيِئةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o da **مُهَيَّأٌ**dur
7.  Hadiste: “**أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم**.” Dedi ki: onlar, kötülükle tanınmayan kimselerdir; onlardan biri sürçmeyi sürçer. **الهَيْئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla **ذَوِي الهَيْئَاتِ**’tan muradı, güzel **الهَيْئَات** sahipleridir; bir **هَيْئة**ye ve bir **سَمْت**e bağlı kalan kimselerdir; hâlleri, bir **هَيْئة**den bir **هَيْئة**ye geçişle değişmez
8.     Ve dersin ki: iş için **هِئْتُ**: **أَهِيءُ** **هَيْئةً**; ve **تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً**, mânasında. Ve okundu: “Ve dedi: **هِئْتُ لك**”, kesre ve hemze ile; **هِعْتُ** gibi; mânası: “Sana **تَهَيَّأْتُ**”
9.     Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Falanca **الهَيْئَة** ve **الهِيئة** bakımından güzeldir
10.                        Ve **تَهايَؤُوا** şu şey üzerinde: birleştiler. Ve **الـمُهايَأَةُ**: üzerinde **مُتَهايَأٌ** olunan iştir. Ve **الـمُهايَأَةُ**: kavmin üzerinde **يَتَهايَأُ** ettiği, sonra onunla karşılıklı rıza gösterdikleri iştir
11.                        Ve **هاءَ** bir işe doğru **يَهَاءُ** **هِيئةً**: iştiyak duydu
12.                       Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ayrıca develeri içmeye davettir
Lisânü’l-ʿArab
● - هيأ: **الهَيْئَةُ** ve **الهِيئةُ**: şeyin hâli ve keyfiyeti. Ve adam **هَيًّئٌ**: **الهَيْئة**’si güzel. el-Leys: **الهَيْئة**, giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanan kimse içindir. Ve **هاءَ** **يَهَاءُ** **هَيْئةً**; ve **يَهِيءُ**. el-Lihyânî dedi ki: sonuncusu vech üzere değildir. Ve **الهَيِّئُ**, **هَيِّعٍ** misali üzere: her şeyden **الهَيْئة**’si güzel olan; ve adam **هَيِيءٌ**, **هَيِيعٍ** misali üzere, **هَيِّئٍ** gibi; ondan da (rivayetle). Ve **هَيُؤَ**, **الياءِ**’nin zammesiyle; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden nakletti; dedi ki: onun vechi, mübalağa çıkışına çıkmış olmasıdır; böylece “**قَضُوَ** adam, hükmü iyi olunca” ve “**رَمُوَ** iyi attığında” sözlerinin babına ilhak olmuştur. Dedi ki: nasıl ki lâmı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** bina edilirse, bunun da ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** aslında böyle çıkmıştır. Ve ikisinin illeti, yani **هَيُؤَ** ve **قَضُوَ**, şudur: bu, mübalağa bakımından taaccüb babına ve **نِعْمَ** ve **بِئْسَ**’e benzemesinden dolayı tasarruf etmeyen bir binadır. Tasarruf etmeyince, bu yerde bab’a muhalif olarak çıkışını taşıdılar. Görmez misin ki, ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** bina etmekten ancak, daha ağırdan daha ağır olana geçmek korkusuyla kaçındılar; çünkü onlara “**بُعْت أَبُوعُ**; o **يَبُوعُ**; sen veya o **تَبُوعُ**; **بُوعا**; **بُوعُوا**; **بُوعِي**” demek lâzım gelirdi. Ve lâmı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** gelmiş olsaydı, o da mutasarrıf olduğundan, **ياء**dan daha ağır olan **واو**’nun **ياء**ya çevrilmesi çok olurdu; bu, “**ما أَطْوَلَه** ve **أَبْيَعَه**”ın sahih oluşu gibidir. Ve el-Lihyânî, el-ʿÂmiriyye’den nakletti: “Benim bir kardeşim vardı: **هَيِيٌّ عَليٌّ**”; yani kadınlara karşı kadınsılaşır; onu böyle, hemzesiz, “**هَيِيٌّ عَليٌّ**” diye rivayet etti; dedi ki: ben bunu ancak **عَليٍّ** sebebiyle (böyle) görüyorum. Ve **هاءَ** iş için **يَهَاءُ** ve **يَهِيءُ**; ve **تَهَيَّأَ**: onun için **هَيْأَتَه**’sini aldı. Ve **هَيَّأَ** işi **تَهْيِئةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o da **مُهَيَّأٌ**dur. Hadiste: “**أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم**.” Dedi ki: onlar, kötülükle tanınmayan kimselerdir; onlardan biri sürçmeyi sürçer. **الهَيْئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla **ذَوِي الهَيْئَاتِ**’tan muradı, güzel **الهَيْئَات** sahipleridir; bir **هَيْئة**ye ve bir **سَمْت**e bağlı kalan kimselerdir; hâlleri, bir **هَيْئة**den bir **هَيْئة**ye geçişle değişmez. Ve dersin ki: iş için **هِئْتُ**: **أَهِيءُ** **هَيْئةً**; ve **تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً**, mânasında. Ve okundu: “Ve dedi: **هِئْتُ لك**”, kesre ve hemze ile; **هِعْتُ** gibi; mânası: “Sana **تَهَيَّأْتُ**.” Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Falanca **الهَيْئَة** ve **الهِيئة** bakımından güzeldir. Ve **تَهايَؤُوا** şu şey üzerinde: birleştiler. Ve **الـمُهايَأَةُ**: üzerinde **مُتَهايَأٌ** olunan iştir. Ve **الـمُهايَأَةُ**: kavmin üzerinde **يَتَهايَأُ** ettiği, sonra onunla karşılıklı rıza gösterdikleri iştir. Ve **هاءَ** bir işe doğru **يَهَاءُ** **هِيئةً**: iştiyak duydu. Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ayrıca develeri içmeye davettir. el-Herrâ’ dedi ki:
“Ve ne **الجِيئِي** üzere idi,
ne de **الهِيءِ** (üzere) seni övüşüm”
Ve **هَيْءَ**: bir şeyin kaçırılmasına dair esef mânasında bir kelimedir; ve denildi ki o, taaccüb kelimesidir. Ve onların sözü: “Eğer bu, **الهِيءِ** ve **الجِيءِ** içinde olsaydı ona fayda vermezdi.” **الهِيءُ**: yemektir; **الجِيءُ**: içecektir; ikisi de “develeri içmeye çağırdım” sözünden isimdir: “**جَاْجَأْتُ بالإِبل**” develeri içmeye çağırdım; ve “**هَأْهَأْتُ بها**” onlarla (develerle) yeme çağırdım. Ve onların sözü: “**يا هَيْءَ مالي**”: esef ve teessüf kelimesidir. el-Cumeyh b. et-Tammâh el-Esedî dedi; ve Nâfiʿ b. Laqît el-Esedî’den rivayet olunur:
“**يا هَيْءَ، مالي؟** Kim yaşatılırsa onu tüketir
Zamanın geçişi onun üzerinde ve döndürüp çevirmesi”
Ve “**يا شَيْءَ مالي**” ve “**يا فَيْءَ مالي**” diye rivayet olunur; hepsi birdir. Ve rivayet olunur:
“Ve böyledir hak olarak: kim yaşatılırsa onu yıpratır
Zamanın tekrar tekrar gelişi onun üzerinde ve döndürüp çevirmesi”
İbn Berrî dedi ki: dil ehlinden bazıları, **هَيْءَ**’ın emir fiilinin ismi olduğunu zikretti; o da “uyan, ayıl”dır; **صَهْ** ve **مَهْ** gibi; bunların “sus” ve “vazgeç” için isim olmaları gibi. Ve nida harfi ona da girdi; nasıl ki emir fiiline, eş-Şemmâh’ın sözünde girdi:
“**أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ**”
Ve ancak, iki sâkin birleşmesin diye bir hareke üzere bina edildi. Ve hafiflik talebiyle özellikle fetha üzere bina edildi; **أَيْنَ** ve **كَيْفَ** menzilesinde. Ve onun “**ما لي**” sözü: “Benim için hangi şey var?” mânasındadır; bunu, alışılmış olduğu hâlden değişen kimse söyler; sonra yeniden başlar; böylece hâlinin değişmesini haber verir; sonra dedi ki: “Kim yaşatılırsa, zamanın geçişi onun üzerinde ve hâlden hâle değişim onu yıpratır”; Allah daha iyi bilir.
Maqâyîsü’l-Luğa:
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الهَيْئَةُ**, ve nadiren kesrelenir: şeyin hâli ve keyfiyeti. Ve adam **هَيِّئ** ve **هَيِيءٌ**, **كَيِّسٍ** ve **ظَرِيفٍ** gibi: onun (hâlinin) güzeli. Ve **هاءَ** **يَهَاءُ** ve **يهيءُ**; ve **هَيُؤ**; **كَرُمَ** gibi. Ve **تَهايؤُوا**: uyuştular. Ve **هاءَ** ona doğru **يَهاءُ** **هِيئَةً**, kesre ile: iştiyak duydu. Ve iş için **يهَاءُ** ve **يَهِيءُ**: onun için **هَيْئَتَهُ**’sini aldı; ona **تَهَيَّأَ** gibi. Ve **هَيَّأَهُ** **تَهْيئَةً** ve **تَهْيِيئاً**: onu ıslah etti. Ve **المُهَايَأَةُ**: üzerinde **المُتَهَايَأُ** olunan iştir. Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ve develeri içmeye davettir. Ve develerden **المُتَهَيِّئَةُ**: vurulduğunda gebe kalmaktan pek az geri kalan (deve)dir. Ve “**يَا هَيْءَ مالي**”: taaccüb kelimesidir; yahut “uyan” için bir isimdir; “sus” için **صَهْ** gibi; iki sâkin (birleşmesi) için bir hareke üzere bina edilmiştir; ve hafiflik için fetha üzere (bina edilmiştir).
Tâcü’l-ʿArûs:
ه ي أ
**الهَيْئَةُ** fetha ile, ve nadiren kesrelenir: şeyin hâli ve keyfiyeti. el-Leys’ten: **الهَيْئَةُ**, giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanan kimse içindir. Ve adam **هَيِّئٌ** ve **هَييءٌ**, **ككَيِّسٍ** ve **ظَريفٍ** gibi; el-Lihyânî’den: yani her şeyden onun (hâlinin) güzeli. Ve **هَاءَ** **يَهَاءُ** “**كيخاف**” gibi: **هَيْئَةً**; ve **يَهيءُ**. el-Lihyânî dedi ki: sonuncusu vech üzere değildir. Ve **هَيُؤَ**, **الياءِ**’nin zammesiyle, **ككَرُمَ** gibi; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden nakletti; dedi ki: onun vechi, mübalağa çıkışına çıkmış olmasıdır; böylece “**قَضُوَ** adam, kazasında iyi olunca” ve “**رَمُوَ** atışı iyi olunca” sözlerinin babına ilhak olmuştur. Dedi ki: nasıl ki lâmı **ياء** olan şeyden **فعُلَ** bina edilirse, bunun da ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** aslında böyle çıkmıştır. Ve ikisinin illeti, yani **قَضُوَ** ve **هَيُؤَ**, şudur: bu, mübalağa bakımından taaccüb babına ve **نِعْمَ** ve **بِئْسَ**’e benzemesinden dolayı tasarruf etmeyen bir binadır; tasarruf etmeyince, bu yerde bab’a muhalif olarak çıkışını taşıdılar. Görmez misin ki, ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** bina etmekten ancak, daha ağırdan daha ağır olana geçmek korkusuyla kaçındılar; çünkü onlara “**بُعْتُ أَبُوعُ**; o **تَبُوعُ**; ve **بُوعَا**” demek lâzım gelirdi. Ve eğer lâmı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** gelseydi, o mutasarrıf olduğundan, onlara “**رَمَوْتُ** ve ben **أَرْمو**” demek lâzım gelirdi; ve **واو**’nun **ياء**ya çevrilmesi çok olurdu; o da **ياء**dan daha ağırdır. Ve bu, “**ما أَطْوَلَه** ve **أَبْيَعَه**”ın sahih oluşu gibidir; ve bu, bu makamda tahkiktir. Ve **تَهَايَؤُوا** bunun üzerinde: uyuştular ve onun üzerinde birleştiler. Ve **هَاءَ** ona doğru **يَهَاءُ** “**كيخاف**” gibi: **هِيئَةً**, kesre ile: iştiyak duydu. Ve **هَاءَ** iş için **يَهَاءُ** “**كيخاف**” gibi ve **يَهيءُ**: onun için **هَيْأَتَهُ**’sini aldı; ona **تَهَيَّأَ** gibi. Ve **هَيَّأَه** yani işi **تَهْيِئَةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o da **مُهَيَّأٌ**dur. Hadiste: “**أَقِيلوا ذَوي الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ**.” Dedi ki: onlar, kötülüğü bilmeyen kimselerdir; onlardan biri sürçmeyi sürçer. Ve **الهيئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla muradı, güzel **الهَيْآت** sahipleridir; bir **هَيْئَة**ye ve bir **سَمْت**e bağlı kalan kimselerdir; hâlleri, bir **هيئَة**den bir **هَيْئَة**ye geçişle değişmez. Ve dersin ki: iş için **هِئْتُ**: **أَهِيءُ** **هَيْئَةً**; ve **تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً** mânasında. Ve okundu: “Ve dedi: **هِئْتُ لكَ**”, kesre ve hemze ile; **هِعْتُ** gibi; mânası: “Sana **تَهَيَّأْتُ**.” Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Ve **المُهايَأَةُ**: üzerinde **المُتَهايَأُ** olunan iştir; yani kavmin üzerinde **يَتَهايَأُ** ettiği, sonra onunla karşılıklı rıza gösterdikleri iş. Ve **الهَيْءُ** fetha ile ve **الهِيءُ** kesre ile: yemeğe ve içeceğe davettir; ayrıca develeri içmeye davettir. el-Herrâ’ dedi ki:
“Artık ne **الجِيءِ** üzere idi…
ne de **الهِيءِ** (üzere) seni övüşüm”
Ve onun hakkında söz, **ج ي أ**’da geçti; ve “**هَأْهَأْتُ بالإبل**: onları yeme çağırdım”dan alınmıştır. Ve develerden, ism-i fâil sigası üzere **المُتَهَيِّئَةُ**: vurulduğunda gebe kalmaktan pek az geri kalan (deve)dir; bunu es-Sâgânî nakletti. Ve “**يا هَيْءَ مالِي**”: esef ve teessüf kelimesidir. Ve **هَيْءَ**: bir şeyin kaçırılmasına dair esef mânasında bir kelimedir; ve denildi ki: o, taaccüb kelimesidir. el-Cumeyh b. et-Tammâh el-Esedî dedi:
“**يا هَيْءَ مالِي** kim yaşatılırsa onu tüketir…
Zamanın geçişi onun üzerinde ve döndürüp çevirmesi”
Ve “**يا شَيْءَ مالِي**” ve “**يا فَيْءَ مالِي**” diye rivayet olunur; hepsi birdir. Yahut bir isimdir: İbn Berrî, dil ehlinden bazılarından nakletti ki **هَيْءَ**, emir fiilinin ismidir; o da “uyan ve ayıl”dır; **صَهْ** ve **مَهْ** gibi; bunların “sus” ve “vazgeç” için iki isim olmaları gibi. Ve nida harfi ona da girdi; nasıl ki emir fiiline, eş-Şemmâh’ın sözünde girdi:
“**أَلا يا اسْقِيَانِي قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ**”
Ve ancak, iki sâkin birleşmesin diye bir hareke üzere bina edildi; yani iki sâkin birleşmesin diye. Ve hafiflik talebiyle özellikle fetha üzere bina edildi; **كيفَ** ve **أَينَ** menzilesinde.
