# هوأ — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%88%D8%A3/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: هوء

هوء
هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ) - هَيْئَة - هَيَّأَ - يُهَيِّئُ
هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ) + كائن أو شيء + لأمر: يصير مستعداً جاهزاً له: يكتمل استعداده لعمل ما، وذلك من حيث الأدوات والتحضيرات، فيبدو بشكل وهيئة تظهر أنه جاهز للقيام بالفعل
هَيْئَة: على وزن " فَعْلة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " هَاءَ - يَهِيْءُ ": ما تم تجهيزه وتحضيره لأمر مخصوص: المشهد والمنظر العام النهائي الذي يبدو عليه الكائن والذي يدل على ما لديه من جاهزية واستعداد لعمل وفعل ما
﴿وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير﴾: هيئة الطير: المشهد والمنظر العام الذي يتصف به الطير، ويعرف به أنه طير يستطيع الطيران، وذلك من شكل عام وذيل وأجنحة إلخ
هَيَّأَ - يُهَيِّء + كائن + نفسه أو شيئاً + لأمر: على وزن " فَعَّلَ " من " هَاءَ - يَهِيءُ ": جعله  " يَهِيءُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يكتمل استعداده لعمل ما من حيث الأدوات والتحضيرات، فيبدو بشكل وهيئة تظهر أنه جاهز للقيام بالفعل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات"، وهي:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، وَجَبَ - يَجِبُ، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ
هيئة
 	﴿ورسولا إلى بني إسرائيل أني قد جئتكم بآية من ربكم أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا بإذن الله وأبرئ الأكمه والأبرص وأحي الموتى بإذن الله وأنبئكم بما تأكلون وما تدخرون في بيوتكم إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(49)﴾ آل عمران ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة
هيئ - يهيء
 ﴿إذ أوى الفتية إلى الكهف فقالوا ربنا آتنا من لدنك رحمة وهيئ لنا من أمرنا رشدا(10)﴾ الكهف ﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله فأووا إلى الكهف ينشر لكم ربكم من رحمته ويهيئ لكم من أمركم مرفقا(16)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [هيأ] ه ي أ: الهَيْئَةُ الشارة يقال فلان حسن الهَيْئة و الهِيئَة مثل الشِيعة و هِئْتُ للأمر أَهِيءُ هَيْئَةً مثل جئت أجيء جيئة و تَهَيَّأْتُ له تَهَيُّؤاً بمعنى وقرئ منه ﴿هِئْتُ لك﴾ و هَيَّأَهُ أصلحه
الراغب
هيأ
- الهيئة: الحالة التي يكون عليها الشيء؛ محسوسة كانت أو معقولة، لكن في المحسوس أكثر. قال تعالى: }أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير﴿[آل عمران/49]، والمهايأة: ما يتهيأ القوم له فيتراضون عليه على وجه التخمين، قال تعالى:﴾وهيئ لنا من أمرنا رشدا﴿[الكهف/10]،﴾ويهيئ لكم من أمركم مرفقا{ [الكهف/16] وقيل: هياك أن تفعل كذا. بمعنى: إياك، قال الشاعر:
- 473 - هياك هياك وحنواء العنق
(في اللسان:
يا خال هلا قلت إذا أعطيتها * هياك هياك وحنواء العنق
أعطيتنيها فانيا أضراسها * لو تعلف البيض به لم ينفلق
ولم ينسبهما)
ملخص اللسان
1.    الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه. ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ
2.     والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من  كلِّ شيءٍ
3.     وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ
4.     كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ
5.     وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه.
6.     وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ.
7.  وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا  يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم  الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ.
8.     وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى.  وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ.
9.     والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ.
10.                        وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه.والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به.
11.                        وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.
12.                       والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ  الإِبِل إِلى الشُّرب،
لسان العرب
● - هيأ: الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه.  ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ. قال اللحياني: وليست  الأَخيرة بالوجه. والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من  كلِّ شيءٍ ، ورجلٌ هَيِيءٌ، على مثال هَيِيعٍ، كهَيِّئٍ، عنه أَيضاً.  وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ، حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أَنه خرَج مَخْرَجَ المبالغة، فلحق بباب قولهم قَضُوَ الرَّجلُ إِذا جادَ قَضاؤُه، ورَمُوَ إِذا جاد رَمْيُه، فكما يُبْنَى فَعُلَ مـما لامه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصله في فَعُلَ مـما عينه ياءٌ. وعلَّتُهما جميعاً، يعني هَيُؤَ وقَضُوَ: أنَّ هذا بناءٌ لا يتصرَّف لِـمُضارَعَتِه مـما فيه من الـمُبالَغةِ لباب التَّعَجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ. فلما لم يَتَصَرَّفْ احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب، أَلا تراهم إِنما تَحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ مـما عينه ياءٌ مخافة انْتِقالهم من الأَثقل إِلى ما هو أَثقلُ منه، لأَنه كان يلزم أَن يقولوا: بُعْت أَبُوعُ، وهو يَبُوعُ، وأَنت أَو هي تَبُوعُ، وبُوعا، وبُوعُوا، وبُوعِي. وكذلك جاءَ فَعُلَ مـما لامه ياءٌ مـمَّا هو مُتَصَرِّفٌ أَثقلَ من الياءِ، وهذا كما صح: ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه.  وحكى اللحياني عن العامِرِيَّةِ: كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ، هكذا حكاه هَيِيٌّ عَليٌّ، بغير همز، قال: وأُرَى ذلك، إِنما  هو لمكان عَليٍّ.  وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه.  وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ.  وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا  يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم  \<ص:189>  الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ.  وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى.  وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ.  والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ. وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه.  والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به.  وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.  والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ  الإِبِل إِلى الشُّرب، قال الهَرَّاءُ:  وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا  وهَيْءَ: كلمة معناها الأَسَفُ على الشيءِ يُفُوتُ،وقيل هي كلمة التعجب.  وقولهم: لو كان ذلك في الهِيءِ والجِيءِ ما نَفَعَه. الهِيءُ: الطَّعام،  والجِيءُ: الشَّرابُ، وهما اسمان من قولك جَاْجَأْتُ بالإِبل دَعَوْتُها  للشُّرْب، وهَأْهَأْتُ بها دَعَوْتُها للعَلَف.  وقولهم: يا هَيْءَ مالي: كلمة أَسَفٍ وتَلَهُّفٍ. قال الجُمَيْح بن  الطَّمَّاح الأَسدي، ويروى لنافع بن لَقِيط الأَسَدي:  يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ  ويروى: يا شَيْءَ مالي، ويا فَيْءَ مالي، وكلُّه واحد. ويروى:  وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ  قال ابن بري: وذكر بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسم لفعل أَمر، وهو تَنَبَّهْ واسْتَيْقِظْ، بمعنى صَهْ ومَهْ في كونهما اسمين لاسْكُتْ  واكْفُفْ، ودخل حرف النداءِ عليها كما دخل على فعل الأَمر في قول الشماخ:  أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ  وإِنما بُنِيت على حركة بخلاف صَهْ ومَهْ لئلا يلتقي ساكنان، وخُصت بالفتحة طلباً للخفة بمنزلة أَيْنَ وكَيْفَ. وقوله ما لي: بمعنى أَيُّ شيءٍ لي، وهذا يقوله من تَغَيَّر عما كان يعهد، ثم اسْتَأْنَفَ، فأَخبر عن تغيرحاله، فقال: مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِه مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّغَيُّرُ من حالٍ إِلى حال، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
القاموس المحيط:
الهَيْئَةُ، وتُكْسَرُ حالُ الشَّيءِ، وكَيْفِيَّتُه. ورَجُلٌ هَيِّئ وهَيِيءٌ، كَكَيِّسٍ وظَرِيفٍ حَسنُها، وقَدْ هاءَ يَهَاءُ ويهيءُ، وهَيُؤ، كَكَرُمَ. وتَهايؤُوا تَوافَقُوا. وهاءَ إليه يَهاءُ هِيئَةً، بالكسر اشْتَاقَ، وللأمْرِ يهَاءُ ويَهِيءُ أَخَذَ لَه هَيْئَتَهُ، كتَهَيَّأَ له. وهَيَّأَهُ تَهْيئَةً وتَهْيِيئاً أصْلَحَه. والمُهَايَأَةُ الأمْرُ المُتَهَايَأُ عليه. والهَيْءُ والهِيءُ الدُّعاءُ إلى الطَّعامِ والشَّرابِ، ودُعاءُ الإِبِلِ للشُّرْبِ. والمُتَهَيِّئَةُ من النُّوقِ التي قَلَّ ما تُخْلِفُ إذا قُرِعَتْ أن تَحْمِلَ. ويَا هَيْءَ مالي كَلِمَةُ تَعَجُّبٍ، أو اسْمٌ لِتَنَبَّهْ، كَصَهْ لاِسْكُتْ، بُنِيَ على حَرَكَةٍ للسَّاكِنَيْنِ، وعلى الفتحِ للْخِفَّةِ.
تاج العروس:
ه ي أ
الهَيْئَةُ بالفتح وتُكسر نادراً " حالُ الشَّيءِ وكيفيَّتُه وعن الليث : الهَيْئَةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوِه ورجلٌ هَيِّئٌ وهَييءٌ ككَيِّسٍ وظَريفٍ عن اللِّحيانيّ أَي حَسَنُها من كلِّ شيءٍ وقد هَاءَ يَهَاءُ كيخاف هَيْئَةً ويَهيءُ قال اللِّحيانيّ : وليست الأَخيرَةُ بالوجهِ وقد هَيُؤَ بضمِّ الياءِ ككَرُمَ حكى ذلك ابنُ جِنِّي عن بعض الكوفيِّين قال : ووجهُه أَنَّه خرج مخرج المبالغَةِ فلحِق بباب قولهم قَضُوَ الرجلُ إذا جادَ في قَضائِهِ ورَمُوَ إذا جادَ رَمْيُه قال : فكما يُبنى فعُلَ ممَّا لامُه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصلِه في فَعُلَ ممَّا عينُه ياءٌ . وعِلَّتُهما جميعاً يعني قَضُوَ وهَيُؤَ أَن هذا بناءٌ لا يتصرَّف لمُضارَعَتِه بما فيه من المبالغة لباب التعجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ فلمَّا لم يَتَصَّرف احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب . أَلا تَراهم أَنَّهم إنَّما تحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ ممَّا عينُه ياء مخافةَ انتقالهم من الأَثقل إلى ما هو أثقلُ منه لأنَّه كانَ يلزمهم أَن يقولوا بُعْتُ أَبُوعُ وهي تَبُوعُ وبُوعَا وكذلك لو جاءَ فَعُلَ ممَّا لامه ياءٌ ممَّا هو مُتَصَرِّف للزِمهم أَن يقولوا رَمَوْتُ وأَنا أَرْمو ويكثر قَلْبُ الواو ياءً وهو أَثقلُ من الياء وهذا كما صحَّ : ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه وهذا هو التحقيق في هذا المقام . وتَهَايَؤُوا على ذلك : تَوافَقوا وتَمالَؤُوا عليه . وهَاءَ إليه يَهَاءُ كيخاف هِيئَةً بالكسر : اشْتاقَ وهَاءَ للأَمْرِ يَهَاءُ كيخاف ويَهيءُ : أَخَذَ له هَيْأَتَهُ كتَهَيَّأَ له وهَيَّأَه أَي الأَمرَ تَهْيِئَةً وتَهْييئاً : أَصلحَهُ فهو مُهَيَّأٌ وفي الحديث " أَقِيلوا ذَوي الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ " قال : هم الذين لا يَعرِفونَ الشَّرَّ فيَزِلُّ أَحَدُهم الزَّلَّة . والهيئَةُ : صورةُ الشَّيءِ وشكلُه وحالُه يريد به ذَوي الهَيْآتِ الحَسَنة الذين يَلْزَمون هَيْئَةً واحدةً وسَمْتاً واحداً ولا تَختلف حالاتُهم بالتَّنقُّلِ من هيئَةٍ إلى هَيْئَةٍ . وتقول : هِئْتُ للأَمْرِ أَهِيءُ هَيْئَةً وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً بمعنًى وقُرِئَ " وقالَتْ هِئْتُ لكَ " بالكسر والهمز مثل هِعْتُ بمعنى تَهَيَّأْتُ لك . والهَيْئَةُ : الشَّارَةُ . والمُهايَأَةُ : الأَمْرُ المُتَهايَأُ عليه أَي أَمْرٌ يَتَهايَأُ عليه القومُ فيَتَرَاضَوْنَ به والهَيْءُ بالفتح والهِيءُ بالكسر : الدُّعاءُ إلى الطَّعامِ والشَّرابِ وهو أيضاً دُعاءُ الإبلِ للشُّرْبِ قال الهَرَّاءُ :
فما كانَ على الجِيءِ ... ولا الهِيءِ امْتِدَاحِيكَا وقد تقدَّم الكلامُ عليه في ج ي أ وهو مأْخوذٌ من هَأْهَأْتُ بالإبل : دعوتُها للعَلَفِ . والمُتَهَيِّئَةُ على صيغة اسم الفاعل من النُّوقِ : التي قلَّما تُخْلِفُ إذا قُرِعَتْ أَن تَحْمِلَ نقله الصاغاني . ويا هَيْءَ مالِي : كلمَةُ أَسفٍ وتَلَهُّفٍ وهَيْءَ : كلمةٌ معناها الأَسف على الشَّيء يفوتُ وقيل : هي كلمَةُ تَعَجُّبٍ قال الجُمَيْحُ بن الطَّمَّاح الأَسدِيّ :
يا هَيْءَ مالِي من يُعَمَّرْ يُفْنِهِ ... مَرُّ الزَّمانِ عليه والتَّقْليبُ ويُروى يا شَيْءَ مالِي ويا فَيْءَ مالِي وكلُّه واحدٌ أَو اسم ٌ نقل ابن بَرِّيّ عن بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسمٌ لفِعْلِ أمْر وهو تَنَبَّهْ واستيقِظْ كصَهْ ومَهْ في كونِهما اسمَيْنِ لاسْكُتْ واكْفُفْ ودخل حرفُ النداءِ عليها كما دخل على فِعْلِ الأَمْرِ في قولِ الشَّمَّاخ :
" أَلا يا اسْقِيَانِي قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ وإنَّما بُني على حركةٍ للسَّاكنَيْنِ أَي لئلاَّ يلتَقي ساكِنان . وبُنِي على الفتح بالخصوص طَلَباً للخِفَّةِ بمنزلَةِ كيفَ وأَينَ

### Türkçe

هوء
**هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**) - **هَيْئَة** - **هَيَّأَ** - **يُهَيِّئُ**
**هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**) + bir varlık veya bir şey + bir iş için: ona hazır, hazırlanmış olur: bir işi yapmaya yönelik hazırlığı tamamlanır; bu da aletler ve hazırlıklar bakımındandır; böylece, fiili yapmaya hazır olduğunu gösteren bir şekil ve **هَيْئَة** ile görünür
**هَيْئَة**: “**فَعْلة**” vezninde, **هَاءَ** - **يَهِيْءُ**’den “bir defaya mahsus mef‘ûl” mânasında fiil ismi: belirli bir iş için teçhiz edilip hazırlanmış olan şey: varlığın üzerinde göründüğü nihai genel sahne ve genel görünüm; onda bulunan bir işi yapmaya yönelik hazır oluşu ve hazırlığına delâlet eder
﴿وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير﴾: **هيئة الطير**: kuşun vasıflandığı ve onunla kuş olduğu bilinen sahne ve genel görünüm; uçabilen bir kuş olduğu, genel şekil, kuyruk, kanatlar vb. ile bilinir
**هَيَّأَ** - **يُهَيِّئُ** + bir varlık + kendisini veya bir şeyi + bir iş için: **هَاءَ** - **يَهِيءُ**’den “**فَعَّلَ**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَهِيءُ**” kıldı: aletler ve hazırlıklar bakımından bir işi yapmaya yönelik hazırlığını tamamlatır; böylece, fiili yapmaya hazır olduğunu gösteren bir şekil ve **هَيْئَة** ile görünür
Ve lafız, “hazır oluş, olgunlaşma ve değişimlerin sona ermesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَضِجَ** - **يَنْضَجُ**، **يَنَعَ** - **يَيْنَعُ** (**يَنَعَ** - **يَيْنِعُ**)، **جَنَى** - **يَجْنِي**، **وَجَبَ** - **يَجِبُ**، **هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**)، **جَهَزَ** - **يَجْهَزُ**
هيئة
 	﴿Ve İsrailoğullarına bir elçi olarak: “Şüphesiz ben size Rabbinizden bir âyetle geldim: Şüphesiz ben sizin için çamurdan kuşun **هيئة**’si gibi yaratırım; sonra ona üflerim de Allah’ın izniyle kuş olur; ve anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştiririm; ve Allah’ın izniyle ölüleri diriltirim; ve size yediklerinizi ve evlerinizde biriktirdiklerinizi haber veririm; şüphesiz bunda sizin için bir âyet vardır, eğer müminler iseniz (49)”﴾ Âl-i İmrân ﴿Allah: “Ey Meryem oğlu Îsâ! Sana ve annene olan nimetimi hatırla: Hani seni Rûhu’l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun; ve hani sana kitabı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim; ve hani çamurdan kuşun **هيئة**’si gibi yaratıyordun, benim iznimle; sonra ona üflüyordun da benim iznimle kuş oluyordu; ve anadan doğma körü ve alacalıyı benim iznimle iyileştiriyordun; ve hani ölüleri benim iznimle çıkarıyordun; ve hani İsrailoğullarını senden alıkoymuştum: hani onlara apaçık delillerle gelmiştin de içlerinden inkâr edenler: ‘Bu ancak apaçık bir sihirdir’ demişlerdi (110)”﴾ el-Mâide
هيئ - يهيء
 ﴿Hani gençler mağaraya sığınmışlardı da: “Rabbimiz! Katından bize bir rahmet ver ve işimizden bize bir doğruluk/irşad hazırla” demişlerdi (10)﴾ el-Kehf ﴿Ve hani onlardan ve Allah’tan başka taptıklarından uzaklaştığınızda, mağaraya sığının: Rabbiniz size rahmetinden yayar ve işinizden size bir kolaylık hazırlar (16)﴾ el-Kehf
Muhtârü’s-Sıhâh
● [هيأ] ه ي أ: **الهَيْئَةُ** alâmettir; “falanca güzel **الهَيْئَة** sahibidir” denir. Ve **الهِيئَة** “**الشِيعة**” gibi. Ve “iş için **هِئْتُ**” derim: **أَهِيءُ** **هَيْئَةً**; “geldim” derim: “**جئت أجيء جيئة**” gibi. Ve **تَهَيَّأْتُ** ona **تَهَيُّؤاً** mânasında. Ve ondan ﴿**هِئْتُ لك**﴾ okundu. Ve **هَيَّأَهُ**: onu ıslah etti
er-Râgıb
هيأ
- **الهيئة**: şeyin üzerinde bulunduğu hâl; hissî de olsa aklî de olsa; fakat hissî olanda daha çoktur. Yüce Allah dedi ki: }**أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير**﴿[Âl-i İmrân/49]. Ve **المهايأة**: kavmin kendisi için hazırlanacağı şey; tahmin üzere onun üzerinde karşılıklı rıza gösterirler. Yüce Allah dedi ki:﴾**وهيئ لنا من أمرنا رشدا**﴿[el-Kehf/10],﴾**ويهيئ لكم من أمركم مرفقا**{ [el-Kehf/16]. Ve denildi ki: **هياك** şunu yapma. Mânası: **إياك**. Şair dedi ki:
- 473 - **هياك هياك وحنواء العنق**
(Lisân’da:
“Ey dayı, onu verdiğimde keşke deseydin:
**هياك هياك وحنواء العنق**
Onu bana verdin; azı dişleri fânîdir;
Eğer onunla yumurtaya yem verilse çatlamaz”
Ve ikisini nisbet etmedi)
Lisân özeti
1.    **الهَيْئَةُ** ve **الهِيئةُ**: şeyin hâli ve keyfiyeti. Ve adam **هَيًّئٌ**: **الهَيْئة**’si güzel. el-Leys: **الهَيْئة**, giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanan kimse içindir. Ve **هاءَ** **يَهَاءُ** **هَيْئةً**; ve **يَهِيءُ**
2.     Ve **الهَيِّئُ**, **هَيِّعٍ** misali üzere: her şeyden **الهَيْئة**’si güzel olan
3.     Ve **هَيُؤَ**, **الياءِ**’nin zammesiyle
4.     Benim bir kardeşim vardı: **هَيِيٌّ عَليٌّ**; yani kadınlara karşı kadınsılaşır
5.     Ve **هاءَ** iş için **يَهَاءُ** ve **يَهِيءُ**; ve **تَهَيَّأَ**: onun için **هَيْأَتَه**’sini aldı
6.     Ve **هَيَّأَ** işi **تَهْيِئةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o da **مُهَيَّأٌ**dur
7.  Hadiste: “**أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم**.” Dedi ki: onlar, kötülükle tanınmayan kimselerdir; onlardan biri sürçmeyi sürçer. **الهَيْئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla **ذَوِي الهَيْئَاتِ**’tan muradı, güzel **الهَيْئَات** sahipleridir; bir **هَيْئة**ye ve bir **سَمْت**e bağlı kalan kimselerdir; hâlleri, bir **هَيْئة**den bir **هَيْئة**ye geçişle değişmez
8.     Ve dersin ki: iş için **هِئْتُ**: **أَهِيءُ** **هَيْئةً**; ve **تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً**, mânasında. Ve okundu: “Ve dedi: **هِئْتُ لك**”, kesre ve hemze ile; **هِعْتُ** gibi; mânası: “Sana **تَهَيَّأْتُ**”
9.     Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Falanca **الهَيْئَة** ve **الهِيئة** bakımından güzeldir
10.                        Ve **تَهايَؤُوا** şu şey üzerinde: birleştiler. Ve **الـمُهايَأَةُ**: üzerinde **مُتَهايَأٌ** olunan iştir. Ve **الـمُهايَأَةُ**: kavmin üzerinde **يَتَهايَأُ** ettiği, sonra onunla karşılıklı rıza gösterdikleri iştir
11.                        Ve **هاءَ** bir işe doğru **يَهَاءُ** **هِيئةً**: iştiyak duydu
12.                       Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ayrıca develeri içmeye davettir
Lisânü’l-ʿArab
● - هيأ: **الهَيْئَةُ** ve **الهِيئةُ**: şeyin hâli ve keyfiyeti. Ve adam **هَيًّئٌ**: **الهَيْئة**’si güzel. el-Leys: **الهَيْئة**, giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanan kimse içindir. Ve **هاءَ** **يَهَاءُ** **هَيْئةً**; ve **يَهِيءُ**. el-Lihyânî dedi ki: sonuncusu vech üzere değildir. Ve **الهَيِّئُ**, **هَيِّعٍ** misali üzere: her şeyden **الهَيْئة**’si güzel olan; ve adam **هَيِيءٌ**, **هَيِيعٍ** misali üzere, **هَيِّئٍ** gibi; ondan da (rivayetle). Ve **هَيُؤَ**, **الياءِ**’nin zammesiyle; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden nakletti; dedi ki: onun vechi, mübalağa çıkışına çıkmış olmasıdır; böylece “**قَضُوَ** adam, hükmü iyi olunca” ve “**رَمُوَ** iyi attığında” sözlerinin babına ilhak olmuştur. Dedi ki: nasıl ki lâmı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** bina edilirse, bunun da ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** aslında böyle çıkmıştır. Ve ikisinin illeti, yani **هَيُؤَ** ve **قَضُوَ**, şudur: bu, mübalağa bakımından taaccüb babına ve **نِعْمَ** ve **بِئْسَ**’e benzemesinden dolayı tasarruf etmeyen bir binadır. Tasarruf etmeyince, bu yerde bab’a muhalif olarak çıkışını taşıdılar. Görmez misin ki, ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** bina etmekten ancak, daha ağırdan daha ağır olana geçmek korkusuyla kaçındılar; çünkü onlara “**بُعْت أَبُوعُ**; o **يَبُوعُ**; sen veya o **تَبُوعُ**; **بُوعا**; **بُوعُوا**; **بُوعِي**” demek lâzım gelirdi. Ve lâmı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** gelmiş olsaydı, o da mutasarrıf olduğundan, **ياء**dan daha ağır olan **واو**’nun **ياء**ya çevrilmesi çok olurdu; bu, “**ما أَطْوَلَه** ve **أَبْيَعَه**”ın sahih oluşu gibidir. Ve el-Lihyânî, el-ʿÂmiriyye’den nakletti: “Benim bir kardeşim vardı: **هَيِيٌّ عَليٌّ**”; yani kadınlara karşı kadınsılaşır; onu böyle, hemzesiz, “**هَيِيٌّ عَليٌّ**” diye rivayet etti; dedi ki: ben bunu ancak **عَليٍّ** sebebiyle (böyle) görüyorum. Ve **هاءَ** iş için **يَهَاءُ** ve **يَهِيءُ**; ve **تَهَيَّأَ**: onun için **هَيْأَتَه**’sini aldı. Ve **هَيَّأَ** işi **تَهْيِئةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o da **مُهَيَّأٌ**dur. Hadiste: “**أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم**.” Dedi ki: onlar, kötülükle tanınmayan kimselerdir; onlardan biri sürçmeyi sürçer. **الهَيْئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla **ذَوِي الهَيْئَاتِ**’tan muradı, güzel **الهَيْئَات** sahipleridir; bir **هَيْئة**ye ve bir **سَمْت**e bağlı kalan kimselerdir; hâlleri, bir **هَيْئة**den bir **هَيْئة**ye geçişle değişmez. Ve dersin ki: iş için **هِئْتُ**: **أَهِيءُ** **هَيْئةً**; ve **تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً**, mânasında. Ve okundu: “Ve dedi: **هِئْتُ لك**”, kesre ve hemze ile; **هِعْتُ** gibi; mânası: “Sana **تَهَيَّأْتُ**.” Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Falanca **الهَيْئَة** ve **الهِيئة** bakımından güzeldir. Ve **تَهايَؤُوا** şu şey üzerinde: birleştiler. Ve **الـمُهايَأَةُ**: üzerinde **مُتَهايَأٌ** olunan iştir. Ve **الـمُهايَأَةُ**: kavmin üzerinde **يَتَهايَأُ** ettiği, sonra onunla karşılıklı rıza gösterdikleri iştir. Ve **هاءَ** bir işe doğru **يَهَاءُ** **هِيئةً**: iştiyak duydu. Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ayrıca develeri içmeye davettir. el-Herrâ’ dedi ki:
“Ve ne **الجِيئِي** üzere idi,
ne de **الهِيءِ** (üzere) seni övüşüm”
Ve **هَيْءَ**: bir şeyin kaçırılmasına dair esef mânasında bir kelimedir; ve denildi ki o, taaccüb kelimesidir. Ve onların sözü: “Eğer bu, **الهِيءِ** ve **الجِيءِ** içinde olsaydı ona fayda vermezdi.” **الهِيءُ**: yemektir; **الجِيءُ**: içecektir; ikisi de “develeri içmeye çağırdım” sözünden isimdir: “**جَاْجَأْتُ بالإِبل**” develeri içmeye çağırdım; ve “**هَأْهَأْتُ بها**” onlarla (develerle) yeme çağırdım. Ve onların sözü: “**يا هَيْءَ مالي**”: esef ve teessüf kelimesidir. el-Cumeyh b. et-Tammâh el-Esedî dedi; ve Nâfiʿ b. Laqît el-Esedî’den rivayet olunur:
“**يا هَيْءَ، مالي؟** Kim yaşatılırsa onu tüketir
Zamanın geçişi onun üzerinde ve döndürüp çevirmesi”
Ve “**يا شَيْءَ مالي**” ve “**يا فَيْءَ مالي**” diye rivayet olunur; hepsi birdir. Ve rivayet olunur:
“Ve böyledir hak olarak: kim yaşatılırsa onu yıpratır
Zamanın tekrar tekrar gelişi onun üzerinde ve döndürüp çevirmesi”
İbn Berrî dedi ki: dil ehlinden bazıları, **هَيْءَ**’ın emir fiilinin ismi olduğunu zikretti; o da “uyan, ayıl”dır; **صَهْ** ve **مَهْ** gibi; bunların “sus” ve “vazgeç” için isim olmaları gibi. Ve nida harfi ona da girdi; nasıl ki emir fiiline, eş-Şemmâh’ın sözünde girdi:
“**أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ**”
Ve ancak, iki sâkin birleşmesin diye bir hareke üzere bina edildi. Ve hafiflik talebiyle özellikle fetha üzere bina edildi; **أَيْنَ** ve **كَيْفَ** menzilesinde. Ve onun “**ما لي**” sözü: “Benim için hangi şey var?” mânasındadır; bunu, alışılmış olduğu hâlden değişen kimse söyler; sonra yeniden başlar; böylece hâlinin değişmesini haber verir; sonra dedi ki: “Kim yaşatılırsa, zamanın geçişi onun üzerinde ve hâlden hâle değişim onu yıpratır”; Allah daha iyi bilir.
Maqâyîsü’l-Luğa:
el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الهَيْئَةُ**, ve nadiren kesrelenir: şeyin hâli ve keyfiyeti. Ve adam **هَيِّئ** ve **هَيِيءٌ**, **كَيِّسٍ** ve **ظَرِيفٍ** gibi: onun (hâlinin) güzeli. Ve **هاءَ** **يَهَاءُ** ve **يهيءُ**; ve **هَيُؤ**; **كَرُمَ** gibi. Ve **تَهايؤُوا**: uyuştular. Ve **هاءَ** ona doğru **يَهاءُ** **هِيئَةً**, kesre ile: iştiyak duydu. Ve iş için **يهَاءُ** ve **يَهِيءُ**: onun için **هَيْئَتَهُ**’sini aldı; ona **تَهَيَّأَ** gibi. Ve **هَيَّأَهُ** **تَهْيئَةً** ve **تَهْيِيئاً**: onu ıslah etti. Ve **المُهَايَأَةُ**: üzerinde **المُتَهَايَأُ** olunan iştir. Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ve develeri içmeye davettir. Ve develerden **المُتَهَيِّئَةُ**: vurulduğunda gebe kalmaktan pek az geri kalan (deve)dir. Ve “**يَا هَيْءَ مالي**”: taaccüb kelimesidir; yahut “uyan” için bir isimdir; “sus” için **صَهْ** gibi; iki sâkin (birleşmesi) için bir hareke üzere bina edilmiştir; ve hafiflik için fetha üzere (bina edilmiştir).
Tâcü’l-ʿArûs:
ه ي أ
**الهَيْئَةُ** fetha ile, ve nadiren kesrelenir: şeyin hâli ve keyfiyeti. el-Leys’ten: **الهَيْئَةُ**, giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanan kimse içindir. Ve adam **هَيِّئٌ** ve **هَييءٌ**, **ككَيِّسٍ** ve **ظَريفٍ** gibi; el-Lihyânî’den: yani her şeyden onun (hâlinin) güzeli. Ve **هَاءَ** **يَهَاءُ** “**كيخاف**” gibi: **هَيْئَةً**; ve **يَهيءُ**. el-Lihyânî dedi ki: sonuncusu vech üzere değildir. Ve **هَيُؤَ**, **الياءِ**’nin zammesiyle, **ككَرُمَ** gibi; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden nakletti; dedi ki: onun vechi, mübalağa çıkışına çıkmış olmasıdır; böylece “**قَضُوَ** adam, kazasında iyi olunca” ve “**رَمُوَ** atışı iyi olunca” sözlerinin babına ilhak olmuştur. Dedi ki: nasıl ki lâmı **ياء** olan şeyden **فعُلَ** bina edilirse, bunun da ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** aslında böyle çıkmıştır. Ve ikisinin illeti, yani **قَضُوَ** ve **هَيُؤَ**, şudur: bu, mübalağa bakımından taaccüb babına ve **نِعْمَ** ve **بِئْسَ**’e benzemesinden dolayı tasarruf etmeyen bir binadır; tasarruf etmeyince, bu yerde bab’a muhalif olarak çıkışını taşıdılar. Görmez misin ki, ayn’ı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** bina etmekten ancak, daha ağırdan daha ağır olana geçmek korkusuyla kaçındılar; çünkü onlara “**بُعْتُ أَبُوعُ**; o **تَبُوعُ**; ve **بُوعَا**” demek lâzım gelirdi. Ve eğer lâmı **ياء** olan şeyden **فَعُلَ** gelseydi, o mutasarrıf olduğundan, onlara “**رَمَوْتُ** ve ben **أَرْمو**” demek lâzım gelirdi; ve **واو**’nun **ياء**ya çevrilmesi çok olurdu; o da **ياء**dan daha ağırdır. Ve bu, “**ما أَطْوَلَه** ve **أَبْيَعَه**”ın sahih oluşu gibidir; ve bu, bu makamda tahkiktir. Ve **تَهَايَؤُوا** bunun üzerinde: uyuştular ve onun üzerinde birleştiler. Ve **هَاءَ** ona doğru **يَهَاءُ** “**كيخاف**” gibi: **هِيئَةً**, kesre ile: iştiyak duydu. Ve **هَاءَ** iş için **يَهَاءُ** “**كيخاف**” gibi ve **يَهيءُ**: onun için **هَيْأَتَهُ**’sini aldı; ona **تَهَيَّأَ** gibi. Ve **هَيَّأَه** yani işi **تَهْيِئَةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o da **مُهَيَّأٌ**dur. Hadiste: “**أَقِيلوا ذَوي الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ**.” Dedi ki: onlar, kötülüğü bilmeyen kimselerdir; onlardan biri sürçmeyi sürçer. Ve **الهيئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla muradı, güzel **الهَيْآت** sahipleridir; bir **هَيْئَة**ye ve bir **سَمْت**e bağlı kalan kimselerdir; hâlleri, bir **هيئَة**den bir **هَيْئَة**ye geçişle değişmez. Ve dersin ki: iş için **هِئْتُ**: **أَهِيءُ** **هَيْئَةً**; ve **تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً** mânasında. Ve okundu: “Ve dedi: **هِئْتُ لكَ**”, kesre ve hemze ile; **هِعْتُ** gibi; mânası: “Sana **تَهَيَّأْتُ**.” Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Ve **المُهايَأَةُ**: üzerinde **المُتَهايَأُ** olunan iştir; yani kavmin üzerinde **يَتَهايَأُ** ettiği, sonra onunla karşılıklı rıza gösterdikleri iş. Ve **الهَيْءُ** fetha ile ve **الهِيءُ** kesre ile: yemeğe ve içeceğe davettir; ayrıca develeri içmeye davettir. el-Herrâ’ dedi ki:
“Artık ne **الجِيءِ** üzere idi…
ne de **الهِيءِ** (üzere) seni övüşüm”
Ve onun hakkında söz, **ج ي أ**’da geçti; ve “**هَأْهَأْتُ بالإبل**: onları yeme çağırdım”dan alınmıştır. Ve develerden, ism-i fâil sigası üzere **المُتَهَيِّئَةُ**: vurulduğunda gebe kalmaktan pek az geri kalan (deve)dir; bunu es-Sâgânî nakletti. Ve “**يا هَيْءَ مالِي**”: esef ve teessüf kelimesidir. Ve **هَيْءَ**: bir şeyin kaçırılmasına dair esef mânasında bir kelimedir; ve denildi ki: o, taaccüb kelimesidir. el-Cumeyh b. et-Tammâh el-Esedî dedi:
“**يا هَيْءَ مالِي** kim yaşatılırsa onu tüketir…
Zamanın geçişi onun üzerinde ve döndürüp çevirmesi”
Ve “**يا شَيْءَ مالِي**” ve “**يا فَيْءَ مالِي**” diye rivayet olunur; hepsi birdir. Yahut bir isimdir: İbn Berrî, dil ehlinden bazılarından nakletti ki **هَيْءَ**, emir fiilinin ismidir; o da “uyan ve ayıl”dır; **صَهْ** ve **مَهْ** gibi; bunların “sus” ve “vazgeç” için iki isim olmaları gibi. Ve nida harfi ona da girdi; nasıl ki emir fiiline, eş-Şemmâh’ın sözünde girdi:
“**أَلا يا اسْقِيَانِي قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ**”
Ve ancak, iki sâkin birleşmesin diye bir hareke üzere bina edildi; yani iki sâkin birleşmesin diye. Ve hafiflik talebiyle özellikle fetha üzere bina edildi; **كيفَ** ve **أَينَ** menzilesinde.
