# هوأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%88%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: هوأ

هاء فلان بنفسه إلى المعالي يهوء هوأ: رفعها وسما بها إليها. والهوء مثل الضوء: الهمة، وإنه لبعيد الهوء، وبعيد الشأو، أي بعيد الهمة، قال الراجز:
  لا عاجز الهوء ولا جعد القدم وإنه لذو هوء أي صائب الرأي الماضي، والعامة تقول يهوي بنفسه. وفلان يهوء بنفسه إلى المعالي أي يرفعها ويهم بها وهؤت به خيرا فأنا أهوء به هوءا أو شرا أي أزننته به بالزاي والنونين، أي اتهمته وقال اللحياني: هؤته بخير وهؤته بشر وهؤته بمال كثير هوءا، أي أزننته به، وفي المحكم: والصحيح هوت به، بغير همز، كذلك حكاه يعقوب. ووقع ذلك في هوئي بالفتح وهوئي بالضم أي ظني، وعن أبي عمرو: هؤت به وشؤت به، أي فرحت به. وهوئ إليه كفرح: هم، نقله اليزيدي. وهاء كجاء مفتوح الهمزة ممدود تلبية أي بمعنى التلبية، هكذا في نسختنا الصحيحة، وقد وقع التصحيف هنا في نسخ كثيرة فليحذر، قال الشاعر:
  لا بل يجيبك حين تدعو باسمه                      فيقول هاء وطال ما لبـى هاء أي لبيك وهاء كلمة تستعمل عند المناولة، تقول هاء يا رجل، وفيه لغات، تقول للمذكر والمؤنث هاء، على لفظ واحد وللمذكرين: هاءا، وللمؤنثين: هاءيا، وللمذكرين هاءوا، ولجماعة المؤنث هاءون ومنهم من يقول للمذكر هاء، بالكسر، أي هات وللمذكرين هائيا ولجمع المذكر هاؤوا وللمؤنثة هائي بإثبات الياء وللمؤنثين هائيا ولجماعة المؤنث هائين كهاتيا هاتوا هاتي هاتين، تقيم الهمزة في جميع هذا مقام التاء ومنهم من يقول هاء بالفتح كجاء، أي كأن معناه هاك وهاؤما يا رجلان وهاؤم يا رجال، وهاء، بلا ياء وهاؤما للمؤنثين، ولجماعة النسوة كما في لسان العرب هاؤمن. وفي الصحاح هاؤن تقيم الهمز في ذلك مقام الكاف وفيه لغة أخرى: هأ يا رجل بهمزة ساكنة كهع وأصله هاء، أسقطت الألف لاجتماع الساكنين وهائي، كهاعي، للمرأة، وللمرأتين وكذا الذكرين هاءا مثل هاعا، ولهن أي للنسوة هأن، كهعن بالتسكين. وأما حديث الربا  لا تبيعوا الذهب بالذهب إلا هاء وهاء  فسيأتي ذكره في باب المعتل إن شاء الله تعالى. وإذا قيل لك: هاء بالفتح، قلت: ما أهاء، أي ما آخذ? ولا أدري ما أهاء، أي ما أعطي وما أهاء أي على ما لم يسم فاعله أي ما أعطى وفي التنزيل  هاؤم اقرءوا كتابيه  . والمهوأن بضم الميم وفتح الهمزة وتكسر همزته عن ابن خالويه هو: الصحراء الواسعة قال رؤبة:
  جاءوا بأخراهم على خنشوش                      في مهوأن بالدبا مـدبـوش المدبوش: الذي أكل الجراد نبته. وخنشوش: اسم موضع. والمهوأن: العادة نقله الصاغاني، والطائفة من الليل يقال: مضى مهوأن من الليل أي هوي منه وقال ابن بري: ذكره هنا وهم للجوهري، لأن مهوأنا وزنه مفوعل وكذلك ذكره ابن جني، قال: والواو فيه زائدة، لأنها أي الواو لا تكون أصلا في بنات الأربعة وقد ذكره ابن سيده في مقلوب هنأ، قال: المهوأن: المكان البعيد، قال: وهو مثال لم يذكره سيبويه. ولا هاء الله ذا، بالمد، أي لا والله، أو الأفصح فيه لاها الله ذا، بترك المد، أو أن المد فيه لحن كما ادعاه بعض منهم والأصل لا والله، هذا ما أقسم به، فأدخل اسم الله بين ها، وذا فتحصل ثلاثة أقوال، والكلام فيه مبسوط في المغنى والتسهيل وشرح البخاري. ومما يستدرك عليه: هاوأته: فاخرته، لغة في هاويته، عن ابن الأعرابي. وما هؤت هوأه أي ما شعرت به ولا أردته. وإني لأهوء بك عن هذا الأمر، أي أرفعك عنه، نقله اللحياني.

### Türkçe

Falanca, kendisiyle yüceliklere **هوأ** ile **يهوء** **هوأ**: onu yükseltti ve onunla ona doğru yüceldi. Ve **الهوء** tıpkı **الضوء** gibidir: himmet; ve o, elbette uzak **الهوء** sahibidir ve uzak **الشأو** sahibidir; yani uzak himmet sahibidir. Râciz dedi ki:
  Ne **الهوء** bakımından âciz, ne de ayak tabanı kıvırcık; ve o, elbette **هوء** sahibidir; yani isabetli, yürürlükte olan görüş sahibidir. Ve avam “kendisiyle **يهوي**” der. Ve falan, kendisiyle yüceliklere **يهوء**; yani onu yükseltir ve ona himmet eder. Ve onunla hayır olarak **هؤت**; ben de onunla **أهوء** onu **هوءا** ile; yahut şer olarak; yani onu onunla **بالزاي والنونين** ile zannettim; yani onu itham ettim. Lihyânî dedi ki: Onu hayırla **هؤته** ve onu şerle **هؤته** ve onu çok malla **هؤته** **هوءا**; yani onu onunla zannettim. Ve **المحكم**’de: doğru olan **هوت**’tur; hemzesiz; Yakub bunu böyle rivayet etti. Ve bu, **هوئي** (fetha ile) ve **هوئي** (damme ile) içinde vuku buldu; yani zannım. Ebû Amr’dan: Onunla **هؤت** ve onunla **شؤت**; yani onunla sevindim. Ve ona **هوئ** etti, **كفرح** gibi: himmet etti; Yezîdî onu nakletti. Ve **هاء** tıpkı **جاء** gibi; hemzesi fethalı, medli: **تلبية**; yani **التلبية** manasında; bizim sahih nüshamızda böyledir. Burada birçok nüshada tashif vuku bulmuştur; sakınılsın. Şair dedi ki:
  Hayır; bilakis, onun adıyla çağırdığında sana cevap verir; der ki: **هاء**; ve uzun zamandır **لبـى**. **هاء** yani **لبيك**. Ve **هاء** bir kelimedir; münâvele sırasında kullanılır; dersin: **هاء** ey adam. Ve onda lugatlar vardır: müzekker ve müennese **هاء** dersin; tek bir lafız üzere. Ve iki müzekkere: **هاءا**; ve iki müennese: **هاءيا**; ve müzekkerlere: **هاءوا**; ve müennes topluluğuna: **هاءون**. Ve onlardan kimi müzekkere **هاء** der; kesre ile; yani **هات**. Ve iki müzekkere: **هائيا**; ve müzekker cem‘ine: **هاؤوا**; ve müennese: **هائي** (yâ’yı ispat ederek); ve iki müennese: **هائيا**; ve müennes topluluğuna: **هائين**; tıpkı **هاتيا** **هاتوا** **هاتي** **هاتين** gibi; hemzeyi bütün bunlarda tâ’nın yerine ikame eder. Ve onlardan kimi **هاء** der; fetha ile, **جاء** gibi; yani sanki manası **هاك** gibidir. Ve **هاؤما** ey iki adam; ve **هاؤم** ey adamlar. Ve **هاء** (yâ’sız) ve **هاؤما** iki müennese; ve kadınlar topluluğuna—**لسان العرب**’da olduğu gibi—**هاؤمن**. Ve **الصحاح**’ta **هاؤن**; bunda hemzeyi kâfın yerine ikame eder. Ve onda başka bir lugat: **هأ** ey adam; sâkin hemze ile, **كهع** gibi; aslı **هاء**’dır; iki sâkinin birleşmesi sebebiyle elif düşürülmüştür. Ve **هائي**, **كهاعي** gibi, kadın için; ve iki kadın için ve aynı şekilde iki erkek için **هاءا** tıpkı **هاعا** gibi. Ve onlar için, yani kadınlar için, **هأن**; **كهعن** gibi, sükûn ile. Ribâ hadisine gelince: “Altını altınla satmayın; ancak **هاء** ve **هاء** (olursa)”—onun zikri, inşallah Teâlâ, mu‘tel babında gelecektir. Ve sana “**هاء**” (fetha ile) denildiğinde, dersin: **ما أهاء**; yani: ne alayım? Ve bilmem **ما أهاء**; yani: ne vereyim? Ve **ما أهاء**; yani faili isimlendirilmemiş üzere: ne verildi? Ve tenzilde: **هاؤم اقرءوا كتابيه**. **المهوأن** (mîm dammeli, hemze fethalı; hemzesi kırılır, İbn Hâlaveyh’ten): o, geniş sahra demektir. Ru’be dedi ki:
  Sonrakileriyle geldiler, bir **خنشوش** üzerinde; **مهوأن** içinde, çekirgeyle **مـدبـوش**. **المدبوش**: çekirgenin bitkisini yediği şey. Ve **خنشوش**: bir yer adıdır. Ve **المهوأن**: âdet; Sâgânî onu nakletti. Ve geceden bir taife: “Geceden **مهوأن** geçti” denir; yani ondan bir **هوي** geçti. İbn Berrî dedi ki: Cevherî için bunu burada zikretmek vehimdir; çünkü **مهوأنا**’nın vezni **مفوعل**’dür; İbn Cinnî de onu böyle zikretti. Dedi ki: İçindeki vâv zâiddir; çünkü o vâv, dört harfli köklerin aslîsi olmaz. İbn Sîde onu **مقلوب هنأ** içinde zikretti. Dedi ki: **المهوأن**: uzak yer. Dedi ki: Bu, Sîbeveyh’in zikretmediği bir misaldir. Ve **لا هاء الله ذا** (med ile): yani “hayır, vallahi”; yahut onda daha fasih olan **لاها الله ذا**’dır; meddi terk ederek; yahut med, onlardan bazısının iddia ettiği gibi lahn’dır. Asıl: “hayır, vallahi”; bu, onunla yemin edilen şeydir. Böylece Allah’ın ismi **ها** ile **ذا** arasına sokuldu; böylece üç görüş hâsıl oldu. Bunun sözü **المغنى** ve **التسهيل** ve **شرح البخاري**’de genişçe anlatılmıştır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **هاوأته**: onunla övündüm; **هاويته**’de bir lugattır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “Onun **هوأه**’sini **هؤت** etmedim” yani onu hissetmedim ve onu istemedim. Ve ben, bu işten seni elbette **أهوء** ederim; yani seni ondan yükseltirim; Lihyânî onu nakletti.
