# هوش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%88%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [هوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: هوش

هاشَت الإِبلُ هَوْشاً: نفَرَت في الغارة فتبدَّدَتْ وتفرَّقت. وإِبل هَوّاشةٌ: أَخَذَت من هنا وهنا. والهَوْشَةُ: الفِتْنةُ والهَيْجُ والاضطرابُ والهَرْجُ والاختلاطُ. يقال: قد هَوَّشَ القوم إِذا اختلطوا؛ وكذلك كل شيء خَلَطْتَه فقد هَوَّشْته؛ قال ذو الرمة يصِفُ المنازل وأَن الرياح قد خلَطت بعضَ آثارها ببعض:
تَعَفَّتْ لِتَهْتانِ الشِّتاءِ، وهَوَّشَتْ
بها نائِجاتُ الصَّيْفِ شَرْقِيَّةً كُدْرا
وفي حديث الإِسراء: فإِذا بَشَرٌ كثيرٌ يَتَهاوَشُون؛ التَّهاوُشُ: الاختلاطُ، أَي يَدْخُل بعضُهم في بعض. وفي حديث قيس بن عاصم: كنت أُهاوِشُهم في الجاهلية أَي أُخالِطُهم على وَجْهِ الإِفْساد. والهَوْشةُ: الفسادُ. وهاشَ القومُ وهَوِشُوا هَوَشاً وتَهَوّشوا: وقعُوا في فساد. وتهَوَّشوا عليه: اجْتَمَعُوا. وهَوَّشَ بينهم: أَفسَد؛ وقول الراجز: قد هَوَّشَتْ بُطونُها واحْقَوْقَفَتْ
أَي اضطربت من الهُزال، وكذلك هاشَ القومُ يَهُوشون هَوْشاً. ويقال للعدد الكثير: هَوْشٌ. والهُواشاتُ، بالضم: الجماعاتُ من الناس ومن الإِبل إِذا جمعوها فاختلط بعضها ببعض. قال عرام: يقال رأَيت هُوَاشةً من الناس وهَوِيشةً أَي جماعة مختلطة. قال أَبو عدنان: سمعت التميميات يقلْن الهَوْشُ والبَوْشُ كثرةُ الناس والدواب؛ ودخلنا السوق فما كِدْنا نَخْرُج من هَوْشِها وبَوْشِها. وقال: إتقوا هَوَشاتِ السُّوق أَي اتقوا الضلال فيها وأَن يُحْتالَ عليكم فتُسْرَقُوا. وهَوَشاتُ الليل: حوادثُه ومكروهُه. قال ابن سيده: وهَوَشاتُ السوق قال حكاه ثعلب بفتح الواو ولم يفسره، قال: وأَراه اخْتِلاطَها وما يُوكَسُ فيه الإِنسانُ عندها ويُغْبَن. وفي حديث ابن مسعود: إيّاكم وهَوَشاتِ الليلِ وهَوَشاتِ الأَسواق، ورواه بعضهم: وهَيَشاتِ، بالياء، أَي فِتَنها وهَيْجَها. والهُوَاشُ، بالضم: ما جُمِع من مالٍ حرام وحلالٍ كأَنه جمعُ مَهْوَشٍ من الهَوْش الجمع والخلْط.
والمَهاوِشُ: مكاسبُ السُّوء؛ ومنه الحديث: مَن اكتسبَ مالاً من مَهاوِشَ أَذْهَبَهُ اللَّه في نَهابِرَ؛ المَهاوِشُ: كلُّ مالٍ يُصاب من غير حِلَّة ولا يُدْرَى ما وجهُه كالغَصْب والسَّرِقة ونحو ذلك وهو شبيه بما ذكر من الهَوَشاتِ؛ وقال ابن الأَعرابي: ويروى: مِنْ نَهاوِشَ، وقد تقدم في موضعه، وهو أَن يَنْهشَ من كلّ مكان، ورواه بعضهم: من تَهاوِشَ. ابن الأَنباري؛ وقول العامّة شَوَّشَ الناسُ إِنما صوابه هَوَّشَ وشَوَّشَ خطأٌ. الليث: إِذا أُغِيرَ على مالِ الحيِّ فنَفَرت الإِبلُ واخْتَلَط بعضُها ببعض قيل: هاشَت تَهُوش، فهي هَوائِشُ.
وجاء بالهَوْشِ والبَوْشِ أَي بالجَمْع الكثير من الناس. والهَوْشُ: المجتمعون في الحرْب، والهَوْش: خلاءُ البطن.
وأَبو المهْوَشِ: من كُناهم. وذو هاشٍ: موضعٌ ذكره زهير في شعره.

### Türkçe

**هاشَت الإِبلُ هَوْشاً**: Baskında ürküp dağıldı da dağınık hâle geldi ve ayrılıp parçalandı.

**وإِبل هَوّاشةٌ**: Şuradan buradan aldı. **والهَوْشَةُ**: fitne, kışkırtma, karışıklık, kargaşa, ihtilât. Denir ki: **قد هَوَّشَ القوم**, karıştıkları zaman; yine her şey ki onu karıştırdın, muhakkak onu **هَوَّشْته** etmişsindir. **ذو الرمة** menzilleri vasfederken ve rüzgârların onun izlerinin bir kısmını bir kısmıyla karıştırmış olduğunu (söylerken) dedi:

تَعَفَّتْ لِتَهْتانِ الشِّتاءِ، وهَوَّشَتْ
بها نائِجاتُ الصَّيْفِ شَرْقِيَّةً كُدْرا

**وفي حديث الإِسراء**: “Bir de baktım ki çokça insan **يَتَهاوَشُون**”; **التَّهاوُشُ**: ihtilât; yani bazısı bazısının içine girer. **وفي حديث قيس بن عاصم**: “Câhiliyede onları **أُهاوِشُهم** idim”; yani ifsat yüzünden onları karıştırırdım. **والهَوْشةُ**: fesat. **وهاشَ القومُ** ve **هَوِشُوا هَوَشاً** ve **تَهَوّشوا**: fesada düştüler. **وتهَوَّشوا عليه**: onun üzerine toplandılar. **وهَوَّشَ بينهم**: ifsat etti; ve râcizin sözü:

قد هَوَّشَتْ بُطونُها واحْقَوْقَفَتْ

Yani zayıflıktan dolayı çalkalandı; yine bunun gibi: **هاشَ القومُ يَهُوشون هَوْشاً**.

Ve çok sayı için denir: **هَوْشٌ**. **والهُواشاتُ** (ötre ile): insanlardan ve develerden topluluklar; onları topladıkları zaman da bazısı bazısına karışır. **عرام** dedi: Denir: “İnsanlardan bir **هُوَاشةً** ve bir **هَوِيشةً** gördüm”; yani karışık bir topluluk. **أَبو عدنان** dedi: Temîmli kadınların “**الهَوْشُ** ve **البَوْشُ** insanlar ve binek hayvanlarının çokluğudur” dediklerini işittim; “Pazara girdik de onun **هَوْشِها** ve **بَوْشِها**sından neredeyse çıkamadık.” Ve dedi: “**إتقوا هَوَشاتِ السُّوق**”; yani onda sapkınlıktan sakının ve size hile yapılıp da soyulmanızdan sakının. **وهَوَشاتُ الليل**: onun olayları ve hoş olmayanı. **ابن سيده** dedi: “**وهَوَشاتُ السوق**”u **ثعلب** vâvı fetha ile rivayet etti ve onu tefsir etmedi; dedi: “Ben onu, onun karışıklığı ve onun yanında insanın aldatıldığı ve zarara sokulduğu şey olarak görüyorum.” **وفي حديث ابن مسعود**: “Sakının **هَوَشاتِ الليلِ**den ve **هَوَشاتِ الأَسواق**dan”; bazıları onu şöyle rivayet etti: **وهَيَشاتِ** (yâ ile); yani onun fitneleri ve kışkırtması. **والهُوَاشُ** (ötre ile): haram ve helâlden toplanmış olan şey; sanki **الهَوْش** (toplama ve karıştırma)dan **مَهْوَشٍ**in cem‘i gibidir.

**والمَهاوِشُ**: kötü kazançlar; ondan hadis: “Kim **مَهاوِشَ**ten bir mal kazanırsa, Allah onu **نَهابِرَ** içinde giderir”; **المَهاوِشُ**: helâl olmayan bir yoldan elde edilen ve vechi bilinmeyen her mal; gasb, hırsızlık ve bunun benzeri gibi; ve bu, zikredilen **الهَوَشاتِ**e benzer. **ابن الأَعرابي** dedi: Ve “**مِنْ نَهاوِشَ**” diye rivayet olunur; ve kendi yerinde daha önce geçti; o da, her yerden ısırıp koparmasıdır. Bazıları onu “**من تَهاوِشَ**” diye rivayet etti. **ابن الأَنباري**: Avâmın “**شَوَّشَ الناسُ**” sözü ancak doğrusu **هَوَّشَ**tır; **وشَوَّشَ** hatadır. **الليث**: Mahallenin malına baskın yapıldığı zaman develer ürküp de bazısı bazısına karışırsa “**هاشَت تَهُوش**” denir; o hâlde onlar **هَوائِشُ**tur.

**وجاء بالهَوْشِ والبَوْشِ**: yani insanlardan çokça bir cem‘ ile geldi. **والهَوْشُ**: savaşta toplananlar; **والهَوْش**: karın boşluğu.

**وأَبو المهْوَشِ**: künyelerindendir. **وذو هاشٍ**: **زهير**in şiirinde andığı bir yerdir.
