# هيأ (ه-ي-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Biçim gibi

- Harfler: ه - ي - أ
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: هيء

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَهَيْئَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%83%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | كَفَعْلَةِ | Biçim gibi | 2 | 2 | [3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/3:49.md) |
| [وَهَيِّئْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%92.md) | وَفَعِّلْ | Ve hazırla | 1 | 1 | [18:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:10.md) |
| [وَيُهَيِّئْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%87%D9%8E%D9%8A%D9%90%D9%91%D8%A6%D9%92.md) | وَيُفَعِّلْ | Ve hazırlar | 1 | 1 | [18:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:16.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (72 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
2. [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Kataraktlı
3. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 23 · Kovuk
4. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Döllenmiş yumurta
5. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Körük demektir
6. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · “Tayr” kuş demektir
7. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Berr kara parçası demektir
8. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Eveye kuş yuvası demektir
9. [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ambara koyarsınız
10. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Akan deredir
11. [كهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve yetişkin
12. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kulak demektir
13. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Oğullar
14. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
15. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
16. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yed el veya kol demektir
17. [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
18. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
19. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
20. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
21. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Murar acı bir ağacın adıdır
22. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Avuç demektir
23. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Beşik demektir
24. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
25. [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Katın
26. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
27. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
28. [رشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B4%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Rasad” gözetleyici demektir
29. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kepçe, kefe demektir
30. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
31. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
32. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İsa
33. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meryem
34. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
35. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyt ev demektir
36. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
37. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kelime
38. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yavru” demektir
39. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ekel pas demektir
40. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
41. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
42. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
43. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
44. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Uyanık yılan demektir
45. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
46. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
47. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
48. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
49. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
50. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
51. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
52. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
53. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
54. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
55. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
56. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
57. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
58. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هيأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef ve lefif/mühmûz (orta harfi yâ, son harfi hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md), [شكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md), [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin dışa vuran biçimi, sureti, düzenli hâli ve bir amaca elverişli duruma getirilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın somut biçimsel tasarımından (heyet) insana sunulan ilahi imkân ve düzenlemelere (tehbiye) uzanan yapı kuruculuk |
| Çekirdek Özet 3 | Bir amaca veya varoluş gayesine ulaşmak için iç ve dış şartların uygun bir kalıp ve düzene kavuşturulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yüzeysel kılık-kıyafet veya rastgele hazırlık zannedip, Kur'an'daki varlıksal biçim verme ve işleri amaca uygun tanzim etme derinliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هي | Seslenme, harekete geçirme, canlanma ve belirginleşme yönelişi; [هيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AA.md), [هيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%AC.md), [هيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85.md), [هيمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%86.md) köklerinde görülen uyarılma, kabarma ve kuşatma nüansı | أ | Çekirdekteki uyarılma ve beliriş hareketine kesin bir sınır, sabit bir suret ve somut bir duruş ekleyerek bir nesnenin veya durumun belirli bir biçim ve hazırlık kazanmasını sağlamıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, hayret, ortaya çıkma, dışa vurulan varlık ve görünürlük |
| ي | El ve kol | İş yapma, uzanma, şekillendirme ve aktif müdahale |
| أ | Öküz başı | Güç, öncülük, başlangıç ve kararlı bir yönelim |
| هيأ | Ortaya çıkışın bir el vasıtasıyla biçimlendirilip güçlü ve kararlı bir duruma getirilmesi | Bir varlığın veya durumun görünür hâle getirilmesi, etkin bir müdahaleyle amaca uygun bir biçim ve hazırlık seviyesine ulaştırılması hareketini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, canlının veya insanın dış görünüşü, duruşu, kılık kıyafeti ve bir fiili gerçekleştirmeye hazır, intizamlı hâli |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında kılık-kıyafetin ve duruşun güzelliği anlamında حسن الهيئة ibaresi yaygındır; ayrıca nida ve yönelme edatı olarak şiirde yer bulmuştur |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde bir kimsenin elbisesinde ve görünümünde özen göstermesi تهيأ في ملبسه ve işlerin karşılıklı uzlaşmayla düzenlenmesi المهايأة olarak kayıtlıdır |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, al-Mufradāt.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde هيأ kökü, biçim verme, hazır duruma getirme ve varlığın dış görünüm/duruş kazanması ekseninde fonetik ve anlamsal bir gelişim sergiler. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi yerine varlığa gelme, olma anlamındaki köklerle fonetik yakınlıklar görülse de, Arapçada kök hemze ile lefifleşerek nesnenin algılanabilir dış suretini (heyet) ve bir amaca matuf hazırlığı (tehiye) ifade eden bağımsız ve güçlü bir semantik çekirdek kazanmıştır. Kökün Arapçadaki özgünleşmesi, varlığın yalın mevcudiyetinden ziyade onun belirli bir nizam, işlevsellik ve estetik/yapısal form içinde düzenlenmesi yönündedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, HALOT, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هيأ / الهَيْئَةُ | Dış görünüş, kılık, biçim ve amaca uygun hazırlık anlamlarında türeyen lefif/mühmûz yapı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Varlık ve hazırlık bildiren köklerle anlamsal örtüşme | Varlığın belirli bir hâl ve keyfiyet üzere durması bağlamında ortak Sami kök katmanlarıyla dolaylı paralellik taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dışı soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هيأ | Anlamlı | Biçim, hazırlık, duruş | Bir şeye suret vermek ve onu amaca uygun hâle getirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هأي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يهأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| يأه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%89.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [أيه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%87.md) | Anlamlı | İşaret etmek, yönelmek | Ayet, delil ve dikkat çekme kavramlarıyla irtibatlı kök | Hedef kökle kalb veya köken ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هيأ | Merkez | Biçim ve amaca uygun hazırlık | Varlığın dış görünüşünü, duruşunu ve bir hedefe elverişli nizamını ifade eder | Hem fiziksel form hem de işlerin kolaylaştırıcı tertibi |
| [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Suret ve şekillendirme | [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) kökü varlığın ayırt edici sınırlarını ve yüzünü çizerken, هيأ genel duruşu ve işlevsel hâli vurgular | Nesneyi diğerlerinden ayıran belirgin şekil |
| [شكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md) | Komşu | Benzerlik ve kalıp | [شكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%84.md) türdeşlik ve dış bağlama odaklanırken, هيأ özgül duruş ve hazırlık niteliği taşır | Kalıpsal denklik ve görünüş benzerliği |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Denge ve ölçülülük | [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) oran ve simetriyi tanzim ederken, هيأ o dengenin ortaya çıkardığı somut görünümü ve fonksiyonel intizamı kurar | Eğriliği giderme ve dengeli kılma |
| [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) | Zıt | Bozulma ve işlevsizleşme | [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) düzenin, yapının ve faydalı formun dağılmasını; هيأ ise amaca uygun intizamın kurulmasını bildirir | Yapının bütünlüğünü ve faydasını kaybetmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هيأ | Biçim, suret, hazırlık | Varlığın görünür hâli ve bir maksat için tanzim edilmesi | Kesin |
| Latince | forma, praeparatio, habitus | Biçim, donanım, hazır duruma getirme | Forma kökün dış suret yönünü, praeparatio ise tehbiye ve hazırlık yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | shape, form, disposition, prepare | Şekil, durum, hazırlamak | Tek bir kelime hem 'heyet' (form/state) hem 'tehbiye' (provision/preparation) boyutunu bütünüyle kapsayamaz | Güçlü |
| Almanca | Gestalt, Beschaffenheit, bereitstellen | Şekil, nitelik, hazırlayıp sunmak | Gestalt statik biçimi, bereitstellen ise hedefe dönük düzenlemeyi yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | forme, disposition, préparer | Suret, tertip, hazırlamak | Maddi görünüm ile eyleme hazır olma durumunu ayrı kelimelerle verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ | Somut suret, kalıp, fiziksel biçim | Çamurdan kuş biçimi verilmesi bağlamında mucize anlatımı (Âl-i İmrân [3:49](https://lisan.digital/tr/ayet/3:49.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md)) |
| وَهَيِّئْ لَنَا | İmkân hazırlama, işleri amaca elverişli kılma, lütuf | Mağaraya sığınan gençlerin doğru yolu bulmak için ilahi yardım talebi (Kehf [18:10](https://lisan.digital/tr/ayet/18:10.md)) |
| وَيُهَيِّئْ لَكُمْ | Kolaylık sağlama, sığınak ve ortam hazırlama | İmanlarını korumak için çekilen gençlere ilahi rahmetin sağladığı destek (Kehf [18:16](https://lisan.digital/tr/ayet/18:16.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratma ve mucize teorisi | Çamurdan kuş heyeti yapılmasının hakiki yaratma mı yoksa biçim verme (tasvir) ve ilahi izinle hayat bulma mı olduğu tartışması | Şekil verme ile yoktan var etme arasındaki teolojik ayrım |
| Fıkıh | Ortaklık ve mülkiyetin paylaşımı | Muhâyee (المهايأة) akdi kapsamında ortak mülkün kullanım zamanı veya mekânı bakımından bölüşülerek düzene sokulması | Mülkiyet haklarının çekişmeyi önleyecek şekilde tanzim edilmesi |
| Tefsir | Kehf kıssası ve ilahi inayet | Ashâb-ı Kehf'in duasında geçen rüşd ve mırfak talebinin, sebepler dairesini aşan ilahi bir tanzim olarak yorumlanması | Kulun acziyet anında işlerini bütünüyle Allah'ın hazırlamasına teslim etmesi |
| Hadis | Namaz ve ibadet adabı | Kılık-kıyafetin ve duruşun düzgün tutulması, heyetin (dış görünüşün) ibadetin vakarına uygun olması tavsiyeleri | Vakar, sükûnet ve dış intizam |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi inayet ve rızık | İmkân tanzimi | Kulu hidayet ve selamete ulaştıracak şartları hazırlama | Allah'ın kulunun işini rüşd ve kolaylık üzere düzenlemesi | Kesin |
| İlmi | Tasarım ve morfoloji | Form-fonksiyon uyumu | Bir maddenin gayesine uygun biçim ve geometriye kavuşturulması | Çamurun kuş heyetine sokulmasında olduğu gibi cevherin suret kazanması | Güçlü |
| Siyasi | Kriz yönetimi ve sığınak | Stratejik tertibat | Toplumsal baskı ve zulüm ortamında korunma zeminini inşa etme | Ashâb-ı Kehf'in çekildiği mağarada siyasi baskıdan koruyucu bir nizamın var edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve bölüşüm | Muhâyee (zaman/mekân bölüşümü) | Ortak kaynakların verimli ve nizami şekilde kullanıma hazırlanması | Paydaşların haklarını çatışmasız işletmek için yapılan fiili düzenleme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Konfigürasyon ve sınır şartlarının optimizasyonu | Bir sistemin kararlı hâle gelebilmesi ve bir iş üretebilmesi için parametrelerinin en uygun biçimde ayarlanması ve fiziksel geometriye kavuşturulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal hazırlık ve lojistik tanzim | Bir topluluğun veya bireyin amaçladığı hedefe ulaşabilmesi için gerekli sosyal, hukuki ve mekânsal altyapının planlanarak hazır edilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece gündelik kılık-kıyafet düzeni veya soyut, temelsiz bir iyi niyet temennisi olarak sınırlandırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem ontolojik bir biçim verme (çamurdan kuş heyeti) hem de hayati kriz anlarında ilahi rahmetle şartların amaca en uygun hâle getirilmesi (Kehf suresi) boyutlarını kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ashâb-ı Kehf'in duasını pasif bir bekleyiş zannedip, تهيئة kavramının eyleme, sığınağa ve amaca dönük aktif bir altyapı inşası olduğunu ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın somut kalıbı (heyet) ile hedeflenen sonucun altyapısı (tehiye) arasındaki nedensellik bağını gösterdiği ve ilahi inayetin şartları tanzim etme biçimini açıkladığı için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İsa'nın mucizelerini anlatan tasvir ayetlerinde ve Ashâb-ı Kehf'in mağaradaki ilahi himaye ve rüşd arayışını bildiren ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Biçimin (formun) anlamsız bir kabuk olduğu yanılgısını ve kurtuluşun hazırlıksız, plansız bir tesadüfle gerçekleşeceği zannını düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneye dışarıdan bakıldığında görülen intizamlı suret, duruş ve bir fiili yapmaya hazır hâl.
- Soyut anlam: Bir hedefe, amaca veya varoluş hikmetine ulaşmayı mümkün kılacak iç ve dış imkânların, şartların ve biçimin mükemmel şekilde ayarlanması.
- Sistematik karşılık: Belirli bir potansiyelin (madde/durum) amaçlanan sonuca (hayat/rüşd) ulaşması için gereken konfigürasyonel altyapının kurulması.
- LaTeX modeli: $$H: (M \times C) \xrightarrow{\Phi} S_r$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ ham maddeyi veya başlangıç durumunu, $C$ bağlamsal imkân ve şartları temsil eder. $\Phi$ operatörü هيأ kökünün biçim verici, düzenleyici ve hazırlayıcı fonksiyonunu ifade eder. $S_r$ ise hedeflenen amaca uygun nihai rüşd, form ve elverişlilik durumudur. Formül, ham durumun amaca yönelik bir tanzimle fonksiyonel yetkinliğe ulaştırılmasını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%87%D9%8A%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/3:49.md) — كَهَيْئَةِ

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): O’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/5:110.md) — كَهَيْئَةِ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

### [Kehf 18:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:10.md) — وَهَيِّئْ

إِذْ أَوَى الْفِتْيَةُ إِلَى الْكَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً وَهَيِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا

Meal (IK): Hani o yiğitler; mağaraya sığınmışlardı da: Rabbımız; bize katından rahmet ver, işlerimizde başarılı kıl, demişlerdi.

### [Kehf 18:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/ayet/18:16.md) — وَيُهَيِّئْ

وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا

Meal (IK): Onlara: Madem siz, onlardan ve Allah’tan başka tapmakta olduklarınızdan ayrıldınız; o halde mağaraya çekilin ki Rabbınız; size, rahmetinden genişlik versin, işinizde kolaylık göstersin, denildi.

## Sözlükler (9)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

قولهم يا هَيْءَ مالي: كلمة أسَفٍ وتَلَهُّفٍ. وأنشد الكسائي:
يا هَيْءَ مالي من يُعَمَّرْ يُفْنِهِمَرَّ الزمان عليه والتَّقْليبُ
والهَيْئَةُ: الشارَةُ، وفلان حسنُ الهَيْئَةِ والهِيئَةِ. أبو زيد: هِئْتُ للأمر أهِيءُ هَيْئَةً وتَهَيَّأتُ تهَيُّؤاً بمعنًى. وهيَّأتُ الشيء: أصلحته.

##### Türkçe

Sözleri **يا هَيْءَ مالي**: esef ve telehhüf kelimesidir. el-Kisâî inşâd etti:
يا هَيْءَ مالي من يُعَمَّرْ يُفْنِهِمَرَّ الزمان عليه والتَّقْليبُ

Ve **الهَيْئَةُ**: şâre (görünüş/alâmet)tir; ve falan **حسنُ الهَيْئَةِ** ve **الهِيئَةِ** (iyi hey’etli/görünüşlü)dür. Ebû Zeyd: **هِئْتُ** iş için **أهِيءُ** **هَيْئَةً**; ve **تَهَيَّأتُ** **تهَيُّؤاً** aynı mânâ ile. Ve **هيَّأتُ** şeyi: onu ıslah ettim/düzelttim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الهاء والياء وما يثلثهما)
(هيأ) الهاء والياء والألف كلمةٌ تأتي وهاؤها زائدة. يقال: هَيَا، والمرادُ: يا. قال الشاعر:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ هَيَا ربَّا([1])
(هيب) الهاء والياء والباء كلمةُ إجلالٍ ومخافة. من ذلك هابَه يَهابُه هَيْبةً. ورجلٌ هَيُوبٌ: يَهاب كلَّ شيء. وهَيُوبٌ: مَهِيبٌ([2]). وقولهم: "الإيمانُ هَيوبٌ"، قال قوم: مَهيبٌ، وقال قوم: إنَّ المؤمنَ يَهاب الانقِحامَ فيما يسرِعُ إليه غيرُه. وتهيَّبْت الشَّيءَ: خِفتُه. وتَهَيَّبنِي الشَّيءُ، كأنَّه أخافَني. قال:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
والهَيَّبانُ: الجَبَان. وأمّا قولهم: أهابَ بِهِ، إذا صاح به، يُهيبُ كما يُهيب الرّاعِي بغنمِه لتقِفَ أو تَرجِع، فهو من القياس، لأنَّه كأنَّه يُفْزِعه.
ومما ليس من الباب ولا أعلم كيفَ صِحّتُه، قولُهم: الهَيَّبَان: لُغَامُ البَعير.
(هيت) الهاء والياء والتاء كلمةٌ تدلُّ على الصَّيحة. يقولون: هيَّتَ به، إذا صاح. قال:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
ويقولون في معنى هَيْت لك: هَلُمَّ.
(هيج) الهاء والياء والجيم أصلان صحيحان: أحدهما يدلُّ على ثَوَران شيء، والآخر على يُبْس نَبَات. فالأوّل: هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً. وكذلك الدَّم: والهَيْجاء تمدُّ وتقصر. وهِجت([5]) الشَّرَّ وهيَّجْته. وهيَّجْتُ النّاقَة فانبعثَتْ. ويقال للنَّاقةِ النَّزوع إلى وَطَنِها: مِهياج.
والآخَر قولهم: هاجَ البقلُ، إذا اصفرَّ ليَيْبَس. وأرضٌ هائجة: يَبِس بقلُها. وأهْيَجْتُ الأرضَ: صادفتُ نباتَها هائجاً قد ذَوَى. قال رؤبة:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *
(هيد) الهاء والياء والدال. الأصل الذي ينقاسُ منه التَّحريك والإزعاج وباقي ذلك ممَّا لا يُعرَف قِياسه.
فالأول قولهم: هِدْتُ الشَّيءَ حرّكته، هَيْداً. وهَادَني يَهِيدُني: كرَثَني([7]) وأزعجَني. يقولون: لا يَهِيدَنَّكَ. والهيْدَان: الجبان: كأنَّهُ يُزعِجُه كلُّ شيء. *وهِيد([8]): كلمةٌ تقال عند سَوْقِ الإبل. ويقال: هَيَّدَ في [السَّيْر([9])]: أسرَعَ. وأمَّا الحديث في ذكر مسجِد رسول الله عليه الصلاة والسلام: "هِدْهُ" أي أصْلِحْه، قالوا: ولا يكونُ ذلك إلاَّ بعد الهَدْم. ومعنى هذا أنّ اليَبابَ كانَ هادماً فلمّا بُنِيَ كأنَّهُ أُحْيِيَ.
وأمَّا الذي يُشكِل قياسُه، وهو عندنا من الكلامِ الذي درَسَ عِلمُه قولُهم: هَيْدَ مالَكَ، وأكْثرُ ما قيل في ذلك: ما أمرُك، ما شأنك؟ وأنشدوا:
يا هَيْدَِ مالَكَ من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])
(هيس) الهاء والياء والسين. يقولون: الهَيْسُ: السَّيْرُ. قال:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *
(هيش) الهاء والياء والشين. الهَيْش: الحَلْب الرُّوَيْد. والهَيْش: الحركة. قال: وهاشَ في القَوم يَهِيش: أفْسَدَ وعاثَ.
(هيض) الهاء والياء والضاد كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على كَسرِ شيءٍ، وما أشبَهَه. يقال: هاضَ عَظْمَه: كَسَرَه بعد الجَبْر. وكذا هِيضَ الإنسانُ: نُكِسَ في مرضه بعد البُرْء. وفي حديث أبي بكر: "إنَّ هذا يَهِيضُكَ([12])".
(هيط) الهاء والياء والطاء كلمتانِ: إحداهما [الهِيَاط([13])]: الصِّياح، والأخرى كلمةٌ حكاها الفَرّاء: تَهايَطَ القومُ: اجتَمَعُوا لإصلاحِ ما بينَهُم.
(هيع) الهاء والياء والعين كلمةٌ واحدة، وهي الهَيْعة: الصَّوْت الذي يُفْزَع منه ويُخاف. يقال: رجلٌ هاعٌ وهائِع. وفي الحديث: "كلما سمعَ هَيْعَةً طار إليها". وقد هاعَ يَهِيعُ. قال الطرِمَّاحُ:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
أي تجْبُن.
ويحتمل أنَّ أصلَ الباب الانبساط والاسترسال. والمَهْيَعُ: الطَّرِيق الواسع الواضح. والهَيْعة: سَيَلان الشّيء المصبوب على وَجْه الأرض، أي يَنْبَسط. قال الخليل: وأرض هَيْعة: واسعةٌ مبسوطة. متهيِّع: حائر هائع. وكلُّ ذلك من ذلك الأصل.
(هيغ) الهاء والياء والغين كلمةٌ تدلُّ على رَغَد ونَعْمةِ عيش. يقال إن الأهْيَغَ: أرغَد العيشِ. ويقولون: الأهْيَغانِ: الأكلُ والنِّكاح. ويقال: هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ: أكْثَرْتُ وَدَكَها. قال:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *
(هيف) الهاء والياء والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حرارةٍ وعطش، ثم يستعار ذلك. فالهَيْف: ريحٌ حارَّة تجيء في قُبُل الصَّيف، تُعطِش المالَ وتُوبِسُ الرُّطْبَ. ورجلٌ مِهيافٌ: لا يصبِرُ عن الماء. وأهَافُوا: عَطِشت إبلُهم. واستُعِير فقِيل لمَن دقَّ خَصْره: أهْيَف، كأنَّ ثَمَّ عطَشا؛ والجمع هِيفٌ. وفَرَسٌ هَيْفاء: ضامرة.
(هيق) الهاء والياء والقاف كلمة واحدة، وهي الهَيْق: الظَّليم، ويقال لكلِّ طويلٍ دقيقٍ: هَيْقٌ، تشبيهاً.
(هيل) الهاء والياء واللام كلمةٌ واحدةٌ تَدُلُّ على دَفْعِ شيء يمكن كَيْلُه دفعاً من غير كَيْل. وهِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً: أرسَلْتُه. قال الله سبحانه: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. ومنه قولُهم: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، أي الشَّيء الكثير.
(هيم) الهاء والياء والميم كلمةٌ تدلُّ على عطشٍ شديد. فالهَيَمان: العَطَش. والهِيمُ: الإبل العِطاش، والهِيمُ: الرِّمال التي تَبْتَلِع الماء. والهُيام: داءٌ يأخذُ الإبلَ عند عطَشِها فتَهِيم في الأرض لا تَرعَوِي. وبه سمِّي العاشق الهَيْمانَ، كأنَّه جُنَّ من العِشْق فذَهَب على وجهه [على] غير قصد. والهَيْماء: المَفازَةُ لا ماءَ بها.
(هين) الهاء والياء والنون: الهَيْن: الأمر الهيِّن، وهو من الواو، وقد مرَّ.
---------------------__
([1]) في الأصل: "فيصيح" بالحاء المهملة. ورواية القالي (1: 84) والبيان (1: 283): "فأصاح". وقبله:
وحديثها كالقطر يسمعه  *** راعي سنين تتابعت جدبا
 ([2]) في الأصل: "ومهيب" صوابه في المجمل.
([3]) لابن مقبل، في اللسان (هيب). وعجزه:
* إذا تجاوبت الأصداء بالسحر *
([4]) في الأصل: "معينا لهيتا"، وتصحيحه وإكماله من اللسان (سكت، هيت) والمخصص (2: 134) لكن في (هيت): "معنيا بها". وقبله في اللسان والمخصص (2: 134، 146): * قد رابني أن الكرى أسكتا *
([5]) في الأصل: "وهيجت".
([6]) ديوان رؤبة 105 واللسان (هيج).
([7]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: (كربني).
([8]) يقال بالفتح، وبالكسر، وبفتح أوله مع كسر الدال، وكذا هاد.
([9]) التكملة من المجمل.
([10]) لتأبط شراً، وهو أول بيت في المفضليات، وأنشده في اللسان (هيد، عيد) إذ يروى أيضاً: "يا عيد مالك".
([11]) اللسان (هيس) ومجالس ثعلب 293 والمخصص (7: 113).
([12]) وكذا في المجمل. وهو مغاير لما في اللسان (هيض).
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) ديوان الطرماح 154 واللسان (خور، هيع). وقد سبق البيت محرفاً في أصله بمادة (خور) وجاء هنا في أصله على الصواب.
([15]) لرؤبة في ديوانه 97 واللسان (هيغ).

ـ

##### Türkçe

(باب **الهاء** و**الياء** وما يثلثهما)
(**هيأ**) **الهاء** ve**الياء** ve**الألف** bir kelimedir; **هاؤها** zâiddir. Denir ki: **هَيَا**; murad: **يا**. Şair dedi:
فَيُصِيخُ يرجُو أنْ يكونَ حَياً *** ويقولُ مِن طربٍ **هَيَا** ربَّا([1])

(**هيب**) **الهاء** ve**الياء** ve**الباء** bir yüceltme ve korku kelimesidir. Bundan: **هابَه يَهابُه هَيْبةً**. Ve **رجلٌ هَيُوبٌ**: her şeyi korkar. Ve **هَيُوبٌ**: **مَهِيبٌ**([2]). Ve onların sözü: "الإيمانُ **هَيوبٌ**"، bir kavim dedi: **مَهيبٌ**; bir kavim dedi: Mümin, başkasının ona çabuk atıldığı şeye dalıp girmekten korkar. Ve **تهيَّبْت الشَّيءَ**: ondan korktum. Ve **تَهَيَّبنِي الشَّيءُ**: sanki beni korkuttu. Dedi:
* ولاَ تَهَيَّبُني المَوْماةُ أركبُها([3]) *
Ve **الهَيَّبانُ**: korkak. Ama onların sözü: **أهابَ بِهِ**; ona bağırdıysa, çoban koyunlarına durmaları yahut dönmeleri için bağırdığı gibi **يُهيبُ**; bu kıyastandır, çünkü sanki onu ürkütür.
Ve babdan olmayan ve sıhhati nasıl oldu bilmediğim şeylerden: onların sözü **الهَيَّبَان**: devenin yuları.

(**هيت**) **الهاء** ve**الياء** ve**التاء** bir kelimedir; bağırmaya delâlet eder. Derler: **هيَّتَ به**; bağırdıysa. Dedi:
* لو كانَ مَعْنِيَّا بِها لَهَيَّتا([4]) *
Ve **هَيْت لك** mânasında derler: **هَلُمَّ**.

(**هيج**) **الهاء** ve**الياء** ve**الجيم** iki sahih asıldır: birisi bir şeyin kabarmasına delâlet eder, diğeri bitkinin kurumasına. Birincisi: **هاجَ الفحلُ هَيْجاً وهِياجاً**. Ve aynı şekilde kan: ve **الهَيْجاء** uzatılır ve kısaltılır. Ve **هِجت**([5]) şerri ve onu **هيَّجْته**. Ve **هيَّجْتُ النّاقَة** deveyi; derken harekete geçti. Ve deveye vatanına çekilme için denir: **مِهياج**.
Diğeri onların sözü: **هاجَ البقلُ**; sarardıysa, kuruması için. Ve **أرضٌ هائجة**: otları kurumuştur. Ve **أهْيَجْتُ الأرضَ**: bitkisini **هائجاً** buldum; solmuştu. Rü’be dedi:
* وَأهْيَجَ الخَلصَاءَ من ذات البُرَقْ([6]) *

(**هيد**) **الهاء** ve**الياء** ve**الدال**. Asıl, ondan hareket ettirme ve rahatsız etme ve bunun dışındaki, kıyası bilinmeyen şeylerdir.
Birincisi onların sözü: **هِدْتُ الشَّيءَ**; onu hareket ettirdim, **هَيْداً**. Ve **هَادَني يَهِيدُني**: beni kederlendirdi([7]) ve rahatsız etti. Derler: **لا يَهِيدَنَّكَ**. Ve **الهيْدَان**: korkak; sanki her şey onu rahatsız eder. Ve **هِيد**([8]): develeri sürerken söylenen bir kelime. Ve denir: **هَيَّدَ في السَّيْر**([9]): hızlandı. Ama Resûlullah’ın mescidi zikrinde hadiste: "**هِدْهُ**" yani onu ıslah et; dediler: bu ancak yıkımdan sonra olur. Bunun mânası: çoraklık yıkıcı idi; bina edilince sanki diriltildi.
Ama kıyası müşkil olan—bizce ilmi silinip gitmiş sözden—onların sözü: **هَيْدَ مالَكَ**; bunda en çok söylenen: işin nedir, hâlin nedir? Ve şu beyti delil getirdiler:
يا **هَيْدَِ مالَكَ** من شوقٍ وإيراقِ *** ومَرِّ طَيْفٍ على الأهْوالِ طَرَّاقِ([10])

(**هيس**) **الهاء** ve**الياء** ve**السين**. Derler: **الهَيْسُ**: yürüyüş. Dedi:
* إحدَى لياليكِ فهِيسِي هِيسِي([11]) *

(**هيش**) **الهاء** ve**الياء** ve**الشين**. **الهَيْش**: yavaş sağma. Ve **الهَيْش**: hareket. Dedi: ve **هاشَ في القَوم يَهِيش**: bozdu ve fesat çıkardı.

(**هيض**) **الهاء** ve**الياء** ve**الضاد** tek bir kelimedir; bir şeyin kırılmasına ve benzerine delâlet eder. Denir: **هاضَ عَظْمَه**: onu, sarımdan sonra kırdı. Ve aynı şekilde **هِیضَ الإنسانُ**: iyileşmeden sonra hastalığında geriye döndürüldü. Ebû Bekir hadîsinde: "إنَّ هذا **يَهِيضُكَ**([12])".

(**هيط**) **الهاء** ve**الياء** ve**الطاء** iki kelimedir: birisi **الهِيَاط**([13]): bağırma; diğeri Ferrâ’nın naklettiği kelime: **تَهايَطَ القومُ**: aralarındaki şeyi ıslah için toplandılar.

(**هيع**) **الهاء** ve**الياء** ve**العين** tek bir kelimedir; o da **الهَيْعة**: ondan ürkülüp korkulan sestir. Denir: **رجلٌ هاعٌ** ve **هائِع**. Hadiste: "كلما سمعَ **هَيْعَةً** طار إليها". Ve **هاعَ يَهِيعُ**. Tırimmâh dedi:
أنا ابنُ حماةِ المجدِ مِنْ آلِ مالكٍ *** إذا جعلَتْ خُور الرِّجال تهِيعُ([14])
Yani korkak olur.
Ve babın aslı yayılma ve salıverilme olabilir. Ve **المَهْيَعُ**: geniş, açık yol. Ve **الهَيْعة**: yere dökülmüş şeyin akması; yani yayılır. Halîl dedi: ve **أرض هَيْعة**: geniş, yayılmış. **متهيِّع**: şaşkın, korkmuş. Ve bunların hepsi o asıldandır.

(**هيغ**) **الهاء** ve**الياء** ve**الغين** bir kelimedir; bolluk ve hayat nimetine delâlet eder. Denir ki **الأهْيَغَ**: yaşayışın en bolluğu. Ve derler: **الأهْيَغانِ**: yemek ve nikâh. Ve denir: **هيَّغْتُ الثَّرِيدةَ**: yağını çoğalttım. Dedi:
* يَغْمِسْنَ مُن غَمَسْنَهُ في الأهْيَغِ([15]) *

(**هيف**) **الهاء** ve**الياء** ve**الفاء** sahih bir asıldır; sıcaklığa ve susuzluğa delâlet eder, sonra bu ödünç alınır. **الهَيْف**: yazın önünde gelen sıcak bir rüzgâr; malı susatır ve tazeyi kurutur. Ve **رجلٌ مِهيافٌ**: sudan sabredemez. Ve **أهَافُوا**: develeri susadı. Ve ödünç alındı; beli ince olana **أهْيَف** denildi; sanki orada bir susuzluk var; çoğulu **هِيفٌ**. Ve **فَرَسٌ هَيْفاء**: zayıf.

(**هيق**) **الهاء** ve**الياء** ve**القاف** tek bir kelimedir; o da **الهَيْق**: devekuşu erkeği; ve her uzun inceye denir: **هَيْقٌ**, benzetme olarak.

(**هيل**) **الهاء** ve**الياء** ve**اللام** tek bir kelimedir; ölçülebilen bir şeyi ölçmeden iterek sevk etmeye delâlet eder. Ve **هِلْتُ الطَّعامَ أهِيلُه هَيْلاً**: onu salıverdim. Allah سبحانه dedi: ﴿وَكَانَتِ الجِبالُ كَثِيباً مَهِيلاً﴾[المزمل 14]. Ve ondan onların sözü: "جاءَ بالهَيْل والهَيْلُمَان"، yani çok şey.

(**هيم**) **الهاء** ve**الياء** ve**الميم** şiddetli susuzluğa delâlet eden bir kelimedir. **الهَيَمان**: susuzluk. Ve **الهِيمُ**: susuz develer; ve **الهِيمُ**: suyu yutan kumlar. Ve **الهُيام**: susuzlukları sırasında develeri tutan bir hastalıktır; yeryüzünde dolaşır, kanmaz. Ve bununla âşık **الهَيْمانَ** diye adlandırıldı; sanki aşktan delirdi de yüzü üzere, [على] kasıtsız gitti. Ve **الهَيْماء**: suyu olmayan çöl.

(**هين**) **الهاء** ve**الياء** ve**النون**: **الهَيْن**: kolay iş; o **الواو**dandır; geçmişti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الهيئة: الحالة التي يكون عليها الشيء؛ محسوسة كانت أو معقولة، لكن في المحسوس أكثر. قال تعالى: ﴿أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير﴾ [آل عمران/49]، والمهايأة: ما يتهيأ القوم له فيتراضون عليه على وجه التخمين، قال تعالى: ﴿وهيئ لنا من أمرنا رشدا﴾ [الكهف/10]، ﴿ويهيئ لكم من أمركم مرفقا﴾ [الكهف/16] وقيل: هياك أن تفعل كذا. بمعنى: إياك، قال الشاعر:
*هياك هياك وحنواء العنق*
(في اللسان:
*يا خال هلا قلت إذا أعطيتها**هياك هياك وحنواء العنق*
*أعطيتنيها فانيا أضراسها ** لو تعلف البيض به لم ينفلق*
ولم ينسبهما)

##### Türkçe

- **الهيئة**: şeyin üzerinde bulunduğu hâl; duyulur da olsa akledilir de olsa, fakat duyulur olanda daha çoktur. Yüce Allah dedi ki: ﴿أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير﴾ [آل عمران/49], ve **المهايأة**: kavmin kendisi için hazırlanacağı şeye, tahmin yoluyla onun üzerinde karşılıklı rıza gösterdikleri şeydir. Yüce Allah dedi ki: ﴿وهيئ لنا من أمرنا رشدا﴾ [الكهف/10], ﴿ويهيئ لكم من أمركم مرفقا﴾ [الكهف/16]. Ve denildi: **هياك** أن تفعل كذا. anlamı: **إياك**. Şair dedi ki:
*هياك هياك وحنواء العنق*
( Lisân’da:
*يا خال هلا قلت إذا أعطيتها**هياك هياك وحنواء العنق*
*أعطيتنيها فانيا أضراسها ** لو تعلف البيض به لم ينفلق*
ve ikisini de nisbet etmedi )

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ه ي أ
هو مهيّأ لكذا ومتهيء له وهيّأته فتهيّأ‏.‏
وما أحسن هيئته‏!‏ وهيئاتهم‏.‏
وقالت العامرية‏:‏ كان لي أخ هيّيءٌ‏:‏ ذو هيئة‏.‏

##### Türkçe

ه ي أ
O, şuna **مهيّأ**’dır ve ona **متهيء**’dür; ve onu **هيّأته** de o da **تهيّأ** oldu.‏
Onun **هيئته**’si ne kadar güzeldir! Ve onların **هيئاتهم**’i.‏
Âmiriyye dedi ki: Benim **هيّيءٌ** bir erkek kardeşim vardı: **ذو هيئة**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الهَيْئَةُ والهِيئةُ: حالُ الشيءِ وكَيْفِيَّتُه.
ورجل هَيًّئٌ: حَسَنُ الهَيْئةِ. الليث: الهَيْئةُ للمُتَهَيِّئِ في مَلْبَسِه ونحوه. وقد هاءَ يَهَاءُ هَيْئةً، ويَهِيءُ. قال اللحياني: وليست الأَخيرة بالوجه. والهَيِّئُ، على مثال هَيِّعٍ: الحَسَن الهَيْئَةِ من كلِّ شيءٍ ، ورجلٌ هَيِيءٌ، على مثال هَيِيعٍ، كهَيِّئٍ، عنه أَيضاً. وقد هَيُؤَ، بضم الياءِ، حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أَنه خرَج مَخْرَجَ المبالغة، فلحق بباب قولهم قَضُوَ الرَّجلُ إِذا جادَ قَضاؤُه، ورَمُوَ إِذا جاد رَمْيُه، فكما يُبْنَى فَعُلَ مـما لامه ياءٌ كذلك خرج هذا على أَصله في فَعُلَ مـما عينه ياءٌ. وعلَّتُهما جميعاً، يعني هَيُؤَ وقَضُوَ: أنَّ هذا بناءٌ لا يتصرَّف لِـمُضارَعَتِه مـما فيه من الـمُبالَغةِ لباب التَّعَجُّب ونِعْمَ وبِئْسَ. فلما لم يَتَصَرَّفْ احتملوا فيه خُروجَه في هذا الموضع مخالفاً للباب، أَلا تراهم إِنما تَحامَوْا أَن يَبْنُوا فَعُلَ مـما عينه ياءٌ مخافة انْتِقالهم من الأَثقل إِلى ما هو أَثقلُ منه، لأَنه كان يلزم أَن يقولوا: بُعْت أَبُوعُ، وهو يَبُوعُ، وأَنت أَو هي تَبُوعُ، وبُوعا، وبُوعُوا، وبُوعِي. وكذلك جاءَ فَعُلَ مـما لامه ياءٌ مـمَّا هو مُتَصَرِّفٌ أَثقلَ من الياءِ، وهذا كما صح: ما أَطْوَلَه وأَبْيَعَه. وحكى اللحياني عن العامِرِيَّةِ: كان لِي أَخٌ هَيِيٌّ عَليٌّ أَي يتأَنث للنساءِ، هكذا حكاه هَيِيٌّ عَليٌّ، بغير همز، قال: وأُرَى ذلك، إِنما هو لمكان عَليٍّ.
وهاءَ للأَمر يَهَاءُ ويَهِيءُ، وتَهَيَّأَ: أَخَذَ له هَيْأَتَه. وهَيَّأَ الأَمرَ تَهْيِئةً وتَهْييئاً: أَصْلَحه فهو مُهَيَّأٌ. وفي الحديث: أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم. قال: هم الذين لا يُعْرَفُون بالشرِّ فَيَزِلُّ أَحدُهم
الزلَّةَ. الهَيْئَةُ: صورةُ الشيءِ وشَكْلُه وحالَتُه، يريد به ذَوِي الهَيْئَاتِ الحَسَنةِ، الذين يَلْزَمون هَيْئةً واحدة وسَمْتاً واحداً، ولا تَخْتَلِفُ حالاتُهم بالتنقل من هَيْئةٍ إِلى هَيْئةٍ. وتقول: هِئْتُ للأَمر أَهِيءُ هَيْئةً، وتَهَيَّأْتُ تَهَيُّؤاً، بمعنى. وقُرئَ: وقالت هِئْتُ لك، بالكسر والهمز مثل هِعْتُ، بمعنى تَهَيَّأْتُ لكَ. والهَيْئَةُ: الشارةُ. فلان حَسَنُ الهَيْئةِ والهِيئةِ. وتَهايَؤُوا على كذا: تَمالَؤُوا. والـمُهايَأَةُ: الأَمـْرُ الـمُتَهايَأُ عليه. والـمُهايَأَةُ: أَمرٌ يَتَهايَأُ القوم فيَتَراضَوْنَ به. وهاءَ إِلى الأَمـْر يَهَاءُ هِيئةً: اشتاقَ.
والهَيْءُ والهِيءُ: الدُّعاءُ إِلى الطَّعامِ والشراب، وهو أَيضاً دُعاءُ الإِبِل إِلى الشُّرب، قال الهَرَّاءُ:
وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا
وهَيْءَ: كلمة معناها الأَسَفُ على الشيءِ يُفُوتُ،وقيل هي كلمة التعجب. وقولهم: لو كان ذلك في الهِيءِ والجِيءِ ما نَفَعَه. الهِيءُ: الطَّعام، والجِيءُ: الشَّرابُ، وهما اسمان من قولك جَاْجَأْتُ بالإِبل دَعَوْتُها للشُّرْب، وهَأْهَأْتُ بها دَعَوْتُها للعَلَف.
وقولهم: يا هَيْءَ مالي: كلمة أَسَفٍ وتَلَهُّفٍ. قال الجُمَيْح بن الطَّمَّاح الأَسدي، ويروى لنافع بن لَقِيط الأَسَدي:
يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ ويروى: يا شَيْءَ مالي، ويا فَيْءَ مالي، وكلُّه واحد. ويروى: وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ قال ابن بري: وذكر بعض أَهل اللغة أَنَّ هَيْءَ اسم لفعل أَمر، وهو تَنَبَّهْ واسْتَيْقِظْ، بمعنى صَهْ ومَهْ في كونهما اسمين لاسْكُتْ واكْفُفْ، ودخل حرف النداءِ عليها كما دخل على فعل الأَمر في قول الشماخ: أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ
وإِنما بُنِيت على حركة بخلاف صَهْ ومَهْ لئلا يلتقي ساكنان، وخُصت بالفتحة طلباً للخفة بمنزلة أَيْنَ وكَيْفَ. وقوله ما لي: بمعنى أَيُّ شيءٍ لي، وهذا يقوله من تَغَيَّر عما كان يعهد، ثم اسْتَأْنَفَ، فأَخبر عن تغيرحاله، فقال: مَنْ يُعَمَّرْ يُبْلِه مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّغَيُّرُ من حالٍ إِلى حال، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الهَيْئَةُ** ve **الهِيئةُ**: şeyin hâli ve keyfiyeti.

Ve bir adam **هَيًّئٌ**: **الهَيْئةِ**’si güzel olan. el-Leys: **الهَيْئةُ**, giyimi ve benzeri hususlarda **المُتَهَيِّئِ** için olan şeydir. Ve gerçekten **هاءَ** **يَهَاءُ** **هَيْئةً**, ve **يَهِيءُ**. el-Lihyânî dedi: ve sonuncusu vech üzere değildir. Ve **الهَيِّئُ**, **هَيِّعٍ** misali üzere: her şeyden **الهَيْئَةِ**’si güzel olan; ve bir adam **هَيِيءٌ**, **هَيِيعٍ** misali üzere, **هَيِّئٍ** gibi; ondan da ayrıca. Ve gerçekten **هَيُؤَ**, yâ’nın dammesiyle; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden hikâye etti; dedi: ve onun vechi, mübalağa mahrecinden çıkmış olmasıdır; böylece “**قَضُوَ** adam” dedikleri bâbına ilhak olundu; onun **قَضاؤُه** iyi olunca; ve **رَمُوَ** (dedikleri) onun **رَمْيُه** iyi olunca; nasıl ki lâm’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ** bina edilir, aynı şekilde bu da ayn’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ**’da aslında üzere çıktı. Ve ikisinin de illeti, yani **هَيُؤَ** ve **قَضُوَ**: şu ki bu, içinde bulunan mübalağa sebebiyle taaccüb bâbına ve **نِعْمَ** ve **بِئْسَ**’e benzemesinden dolayı tasarruf etmeyen bir binadır. Tasarruf etmeyince, bu mevzide bâba muhalif olarak çıkışını taşıdılar; görmüyor musun, ancak ayn’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ** bina etmekten sakındılar; daha ağırdan ondan daha ağır olana intikal etmeleri korkusuyla; çünkü “**بُعْت** **أَبُوعُ**; ve o **يَبُوعُ**; ve sen yahut o **تَبُوعُ**; ve **بُوعا**; ve **بُوعُوا**; ve **بُوعِي**” demeleri gerekirdi. Aynı şekilde lâm’ı yâ olan şeyden **فَعُلَ**, tasarruflu olanlardan, yâ’dan daha ağır olarak geldi; ve bu, “**ما أَطْوَلَه** ve **أَبْيَعَه**” sahih olduğu gibi.

Ve el-Lihyânî, el-Âmiriyye’den hikâye etti: “Benim bir kardeşim vardı: **هَيِيٌّ عَليٌّ**”, yani kadınlara karşı teennüs eder; onu böyle hikâye etti: **هَيِيٌّ عَليٌّ**, hemzesiz. Dedi: ve ben bunu görüyorum; ancak **عَليٍّ**’in yeri sebebiyledir.

Ve **هاءَ** iş için **يَهَاءُ** ve **يَهِيءُ**, ve **تَهَيَّأَ**: onun için **هَيْأَتَه**’ini aldı.

Ve **هَيَّأَ** işi **تَهْيِئةً** ve **تَهْييئاً**: onu ıslah etti; o hâlde o **مُهَيَّأٌ**’dır.

Ve hadiste: “**أَقِيلُوا ذَوِي الهَيْئَاتِ عَثَراتِهم**.” Dedi: onlar, şer ile bilinmeyen kimselerdir; böylece onlardan biri sürçer, sürçmeyi (işler). **الهَيْئَةُ**: şeyin sûreti, şekli ve hâlidir; bununla **ذَوِي الهَيْئَاتِ**’tan muradı, güzel **الهَيْئَاتِ** sahipleridir; tek bir **هَيْئةً** ve tek bir **سَمْتاً**a devam edenlerdir; ve hâlleri, bir **هَيْئةٍ**’den bir **هَيْئةٍ**’ye intikal ile değişmez.

Ve dersin: “**هِئْتُ** iş için **أَهِيءُ** **هَيْئةً**”; ve “**تَهَيَّأْتُ** **تَهَيُّؤاً**”; mânâca.

Ve şöyle kıraat olundu: “Ve dedi: **هِئْتُ** sana”; kesre ve hemz ile, **هِعْتُ** gibi; “sana **تَهَيَّأْتُ**” mânâsında.

Ve **الهَيْئَةُ**: alâmettir. Falan **حَسَنُ الهَيْئةِ** ve **الهِيئةِ**’dir. Ve “**تَهايَؤُوا** şu şeye”: “**تَمالَؤُوا**” (birbirleriyle birleştiler). Ve **الـمُهايَأَةُ**: üzerinde **الـمُتَهايَأُ** olunan iştir.

Ve **الـمُهايَأَةُ**: kavmin **يَتَهايَأُ** ettiği, böylece onunla razılaştıkları bir iştir.

Ve **هاءَ** işe doğru **يَهَاءُ** **هِيئةً**: iştiyak etti.

Ve **الهَيْءُ** ve **الهِيءُ**: yemeğe ve içeceğe davettir; ve o ayrıca develeri içmeye davettir. el-Harrâ’ dedi:
وما كانَ على الجِيئِي،  * ولا الهِيءِ امْتِداحِيكا

Ve **هَيْءَ**: mânâsı, kaçırılan şey üzerine esef olan bir kelimedir; ve “taaccüb kelimesidir” denildi.

Ve onların sözü: “Eğer o, **الهِيءِ** ve **الجِيءِ** içinde olsaydı, ona fayda vermezdi.” **الهِيءُ**: yemektir; ve **الجِيءُ**: içecektir. Ve ikisi, “**جَاْجَأْتُ** develerle” sözünden iki isimdir: onları içmeye çağırdım; ve “**هَأْهَأْتُ** onunla” (sözünden): onları yemeğe çağırdım.

Ve onların sözü: “**يا هَيْءَ مالي**”: esef ve telehhüf kelimesidir. el-Cumeyh b. et-Tammâh el-Esedî dedi; ve Nâfi‘ b. Laqît el-Esedî’den rivayet olunur:
يا هَيْءَ، مالي؟ مَنْ يُعَمَّرْ يُفْنِهِ  * مَرُّ الزَّمانِ عليه، والتَّقْلِيبُ

Ve “**يا شَيْءَ مالي**” ve “**يا فَيْءَ مالي**” diye rivayet olunur; hepsi birdir. Ve şöyle rivayet olunur:
وكذاك حَقّاً مَنُ يُعَمَّرْ يُبْلِه *  كَرُّ الزَّمانِ عَلَيْهِ والتَّقْلِيبُ

İbn Berrî dedi: ve dil ehlinden bazıları zikretti ki **هَيْءَ**, fiil-i emr için bir isimdir; o da “uyan” ve “ayık ol”dur; “sus” ve “dur” mânâsında, ikisinin de “sus” ve “vazgeç” için iki isim olması gibi. Ve nida harfi onun üzerine girdi; nitekim Şemmâh’ın sözünde fiil-i emrin üzerine girdiği gibi:
أَلا يا اسْقِياني قَبْلَ غارةِ سِنْجارِ

Ve ancak bir hareke üzerine bina olundu; **صَهْ** ve **مَهْ**’in hilâfına; iki sâkinin birleşmemesi için. Ve hafiflik talebiyle fetha ile tahsis olundu; **أَيْنَ** ve **كَيْفَ** menzilesinde. Ve onun “**ما لي**” sözü: “benim için hangi şey var?” mânâsındadır. Bunu, alıştığı şeyden değişen kimse söyler; sonra yeniden başlar; böylece hâlinin değişmesinden haber verir; der ki: “Kim yaşatılırsa, zamanın geçişi onun üzerinde onu yıpratır; ve bir hâlden bir hâle değişme.” Ve Allah daha iyi bilendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ه ي أ * * الهَيْئَةُ * الشارة يقال فلان حسن الهَيْئة و * الهِيئَة * مثل الشِيعة و * هِئْتُ * للأمر أَهِيءُ * هَيْئَةً * مثل جئت أجيء جيئة و * تَهَيَّأْتُ * له * تَهَيُّؤاً * بمعنى وقرئ منه ﴿هِئْتُ لك﴾ و * هَيَّأَهُ * أصلحه

##### Türkçe

* ه ي أ * * **الهَيْئَةُ** * alâmettir; “falanca **الهَيْئَةُ** bakımından güzeldir” denir. Ve * **الهِيئَة** * **الشِيعة** gibi (bir vezindedir). Ve * **هِئْتُ** * iş için **أَهِيءُ** * **هَيْئَةً** * (şu) “**جئت** **أجيء** **جيئة**” gibi. Ve * **تَهَيَّأْتُ** * onun için * **تَهَيُّؤاً** * mânâsında. Ve ondan ﴿**هِئْتُ لك**﴾ (şeklinde) okundu. Ve * **هَيَّأَهُ** * onu ıslah etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الهيئة بالفتح وتكسر نادرا  حال الشيء وكيفيته، وعن الليث: الهيئة للمتهيئ في ملبسه ونحوه، ورجل هيئ وهييء، ككيس وظريف عن اللحياني أي حسنها من كل شيء وقد هاء يهاء، كيخاف هيئة ويهيء قال اللحياني: وليست الأخيرة بالوجه وقد هيؤ بضم الياء ككرم حكى ذلك ابن جني عن بعض الكوفيين، قال: ووجهه أنه خرج مخرج المبالغة فلحق بباب قولهم قضو الرجل إذا جاد في قضائه ورمو إذا جاد رميه، قال: فكما يبنى فعل مما لامه ياء، كذلك خرج هذا على أصله في فعل مما عينه ياء. وعلتهما جميعا، يعني قضو وهيؤ، أن هذا بناء لا يتصرف لمضارعته بما فيه من المبالغة لباب التعجب ونعم وبئس، فلما لم يتصرف احتملوا فيه خروجه في هذا الموضع مخالفا للباب. ألا تراهم أنهم إنما تحاموا أن يبنوا فعل مما عينه ياء مخافة انتقالهم من الأثقل إلى ما هو أثقل منه، لأنه كان يلزمهم أن يقولوا بعت أبوع وهي تبوع، وبوعا، وكذلك لو جاء فعل مما لامه ياء مما هو متصرف للزمهم أن يقولوا رموت وأنا أرمو، ويكثر قلب الواو ياء، وهو أثقل من الياء، وهذا كما صح: ما أطوله وأبيعه، وهذا هو التحقيق في هذا المقام. وتهايؤوا على ذلك: توافقوا وتمالؤوا عليه. وهاء إليه يهاء كيخاف هيئة بالكسر: اشتاق، وهاء للأمر يهاء كيخاف ويهيء: أخذ له هيأته، كتهيأ له، وهيأه أي الأمر تهيئة وتهييئا: أصلحه فهو مهيأ وفي الحديث  أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم  قال: هم الذين لا يعرفون الشر، فيزل أحدهم الزلة. والهيئة: صورة الشيء وشكله وحاله، يريد به ذوي الهيآت الحسنة الذين يلزمون هيئة واحدة وسمتا واحدا، ولا تختلف حالاتهم بالتنقل من هيئة إلى هيئة. وتقول: هئت للأمر أهيء هيئة وتهيأت تهيؤا بمعنى، وقرئ  وقالت هئت لك  بالكسر والهمز، مثل هعت بمعنى تهيأت لك. والهيئة: الشارة. والمهايأة: الأمر المتهايأ عليه، أي أمر يتهايأ عليه القوم فيتراضون به، والهيء بالفتح والهيء بالكسر: الدعاء إلى الطعام والشراب، وهو أيضا دعاء الإبل للشرب قال الهراء:
  فما كان على الجيء                      ولا الهيء امتداحيكا وقد تقدم الكلام عليه في ج ي أ وهو مأخوذ من هأهأت بالإبل: دعوتها للعلف. والمتهيئة على صيغة اسم الفاعل من النوق: التي قلما تخلف إذا قرعت أن تحمل نقله الصاغاني. ويا هيء مالي: كلمة أسف وتلهف، وهيء: كلمة معناها الأسف على الشيء يفوت، وقيل: هي كلمة تعجب، قال الجميح بن الطماح الأسدي:
  يا هيء مالي من يعمر يفنه                      مر الزمان عليه والتقليب ويروى يا شيء مالي، ويا فيء مالي وكله واحد أو اسم	 نقل ابن بري عن بعض أهل اللغة أن هيء اسم لفعل أمر، وهو تنبه واستيقظ كصه ومه، في كونهما اسمين لاسكت واكفف، ودخل حرف النداء عليها كما دخل على فعل الأمر في قول الشماخ:
  ألا يا اسقياني قبل غارة سنجال وإنما بني على حركة للساكنين أي لئلا يلتقي ساكنان. وبني على الفتح بالخصوص طلبا للخفة بمنزلة كيف وأين.

##### Türkçe

**الهيئة** fetha ile (okunur) ve nadiren kesrelenir: şeyin hâli ve keyfiyeti. Leys’ten: **الهيئة**; giyimi ve benzeri hususlarda hazırlanmış olan kimse içindir. Ve (denir:) adam **هيئ** ve **هييء**, **ككيس** ve **ظريف** gibi; Lihyânî’den: yani her şeyden onun güzeli. Ve (denir:) **هاء يهاء**; **كيخاف** (vezninde) **هيئة** ve **يهيء**. Lihyânî dedi: Sonuncusu vech üzere değildir. Ve (denir:) **هيؤ** yâ’nın zammıyla, **ككرم** gibi; bunu İbn Cinnî bazı Kûfelilerden hikâye etti. Dedi: Onun vechi şudur ki, mübalağa mahreci üzere çıktı; bu sebeple onların “adam **قضو** (etti)” sözü babına ilhak olundu; (bu) hükmünde cömert olduğunda, ve **رمو** (etti) (babına); atışında iyi olduğunda. Dedi: Nasıl ki lâmı yâ olan şeyden **فعل** bina olunur, aynı şekilde bu da ayn’ı yâ olan şeyde aslında üzere **فعل**’de çıktı. Ve ikisinin de illeti—yani **قضو** ve **هيؤ**—şudur: Bu, mübalağa içermesi sebebiyle taaccüb babına ve **نعم** ve **بئس**’e benzemesinden dolayı muzâri‘si için tasarruf etmeyen bir binadır. Tasarruf etmeyince, bu mevzide bab’a muhalif olarak çıkmasını taşıdılar. Görmez misin ki, ayn’ı yâ olan şeyden **فعل** bina etmeyi ancak, daha ağırdan ondan daha ağır olana intikal etmelerinden korktukları için sakındılar; çünkü onlara “**بعت أبوع** ve **هي تبوع** ve **بوعا**” demek lâzım gelirdi. Yine, lâmı yâ olan, tasarruf eden bir şeyden **فعل** gelseydi, onlara “**رموت** ve **أنا أرمو**” demek lâzım gelirdi; ve vâv’ın yâ’ya çevrilmesi çok olurdu; o ise yâ’dan daha ağırdır. Bu, şu sahih olan gibidir: “**ما أطوله** ve **أبيعه**”; ve bu, bu makamda tahkikin ta kendisidir.

Ve **تهايؤوا** bunun üzerine: uyuştular ve onun üzerinde yardımlaştılar.

Ve **هاء إليه يهاء** **كيخاف**; **هيئة** kesre ile: özledi. Ve **هاء للأمر يهاء** **كيخاف** ve **يهيء**: onun için **هيأته**’sini aldı; **كتهيأ له** gibi. Ve **هيأه** yani işi, **تهيئة** ve **تهييئا**: onu ıslah etti; artık o **مهيأ**’dır. Ve hadiste: “**أقيلوا ذوي الهيآت عثراتهم**”. Dedi: Onlar, şerri bilmeyen kimselerdir; onlardan biri bir sürçüş sürçer.

Ve **الهيئة**: şeyin sûreti, şekli ve hâli. Bununla, güzel **الهيآت** sahiplerini kasteder; onlar tek bir **هيئة** ve tek bir **سمت** üzere lâzım olurlar; hâlleri, bir **هيئة**’den bir **هيئة**’ye intikal ile değişmez.

Ve dersin: **هئت للأمر أهيء هيئة** ve **تهيأت تهيؤا**; (ikisi) mânâca birdir. Ve şu kıraat olundu: “**وقالت هئت لك**” kesre ve hemze ile; **هعت** gibi, “sana hazırlandım” mânâsında.

Ve **الهيئة**: **الشارة**.

Ve **المهايأة**: üzerinde **متهايأ** olunan iş; yani kavmin üzerinde **يتهايأ** olduğu, onunla razılaştıkları iş.

Ve **الهيء** fetha ile ve **الهيء** kesre ile: yemeğe ve içmeye davet; o, ayrıca develeri içmeye davettir. Herâ’ dedi:

  “فما كان على **الجيء**
                      ولا **الهيء** امتداحيكا”

Ve onun hakkında söz daha önce **ج ي أ**’da geçti; o, “develerle **هأهأت**: onları yeme davet ettim”den alınmıştır.

Ve **المتهيئة**; ism-i fâil sigası üzere, dişi develerden: vurulduğunda yüklenmekten nadiren geri kalan; bunu Sâgânî nakletti.

Ve “**يا هيء مالي**”: esef ve teessüf kelimesi. Ve **هيء**: mânâsı, kaçırılan bir şeye esef olan kelimedir. Ve denildi: o, taaccüb kelimesidir. Cümeyh b. Tammâh el-Esedî dedi:

  “**يا هيء مالي** من يعمر يفنه
                      مر الزمان عليه والتقليب”

Ve “**يا شيء مالي**” ve “**يا فيء مالي**” rivayet olunur; hepsi birdir.

Veya bir isim (olarak): İbn Berrî, ehl-i lugattan bazısından nakletti ki **هيء**, fiil-i emrin ismidir; o da “uyan, ayıl”dır; **صه** ve **مه** gibi; ikisinin de “sus” ve “vazgeç” için iki isim olmaları gibi. Ve nida harfi onun üzerine girdi; tıpkı Şemmâh’ın sözünde fiil-i emrin üzerine girdiği gibi:

  “ألا **يا اسقياني** قبل غارة سنجال”

Ve iki sâkinin (bir araya gelmesi) için, yani iki sâkin birleşmesin diye, sâkin için hareke üzerine bina olundu. Ve bilhassa fetha üzerine bina olundu; hafiflik talebiyle, **كيف** ve **أين** menzilesinde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

هَآءَ
1 هَآءَ ذ , aor. يَهَآءُ and يَهِيْءُ, (K; the latter not of respectable authority, Lh;) inf. n. هَيْئَةٌ, He was, or became, of good, or goodly, form or appearance, or other properties denoted by the term هَيْئَة, q. v. (K.) ― -b2- [هَيُؤَ, accord. to the K, signifies the same: but see below.] ― -b3- هَيُؤَ, accord. to IHsh and others, the only verb of this form whose medial radical letter is ى: (MF:) accord. to the K, syn. with هَآءَ, in a sense indicated above: but IJ states that it has a superlative sense; that it is to be classed with قَضُوَ “ excellent [or how excellent (see بَطُؤَ voce بُطَآنَ)] is he in his judging! ” and رَمُوَ “ excellent [or how excellent] is he in his throwing, or shooting! ” [wherefore it signifies Excellent, or how excellent, is he in his form or appearance! &c.;] and that it is, like قَضُوَ [and رَمُوَ], invariable [as to person, tense, and mood]. He observes that, as a verb of the measure فَعُلَ is formed from one whose final radical letter is ى, [as قَضُوَ and رَمُوَ from قَضَى and رَمَى,] so is this formed on the same measure from a verb whose medial radical letter is ى: and that it is invariable [as to person, tense, and mood,] because of its resemblance, in its superlative sense, to the class of verbs of wonder, and to نِعْمَ and بِئْسَ. He further remarks, that they [the Arabs] have abstained from forming a verb on the measure فَعُلَ [variable as to person, tense, and mood,] from one whose medial radical letter is ى, fearing to make what is difficult to pronounce still more so; for in that case they would be obliged to say أَبُوعُ بُعْتُ, and بُوعَا; and, as would also happen if a variable verb of the same measure were formed from one whose final radical letter is ى, the change of ى into و, which is more difficult to pronounce, would thus become frequent. (TA.) ― -b4- هَآءَ اِلَيْهِ, aor. يَهَآءُ, inf. n. هِيْئَةٌ, He desired, longed for, longed to see, him or it. (K.)

هيّأ
2 هيّأ ذ , inf. n. تَهْيِئَةٌ and تَهْيِىْءٌ, [primarily signifies He invested him with, or made him to have, هَيْءَة, as meaning garb, guise, &c. See Bd xviii. 9. ― -b2- And hence,] He prepared, provided, disposed, arranged, or put into a right, or good state, &c. (S, K.) [And hence, He rendered an affair feasible, or practicable; he facilitated it.]

تهيّأ
5 تهيّأ ذ [He, or it, was, or became, prepared, provided, disposed, arranged, or put into a right or good state, &c. And hence, It (an affair) was, or became, feasible, or practicable: and it (a thing) was, or became, attainable, or within power or reach.] ― -b2- تهيّأ لِلْأَمْرِ; and هَآء لَهُ, (S, K,) aor. يَهَآءُ (K) and يَهِىْءُ, (S, K,) inf. n. هَيْئَةٌ; (S;) He prepared himself for the thing. (K.) Ex. وَقَالَتْ هِئْتُ لَكَ And she said, I have prepared myself for thee: accord. to one reading [for هَيْتَ, in the Kur, xii. 23]. (Akh, S.) ― -b3- [See also تهنّأ.] ― -b4- تهيّأ لَهُ الأَمْرُ, (Msb, K, art. اتى, &c.,) or الشَّىْءٌ, (S, art. اتى, &c.,) The thing, or affair, was, or became, feasible, or practicable, to him; and the thing was attainable.] ― -b5- تهيّأ لِلْبُكَآءِ [He was ready, or about, to weep: a phrase of frequent occurrence; like أَرَادَ البُكَآءَ, and هَمَّ بِالْبُكَاءِ.] (S, art. جهش, &c.)

تَهَايَؤُوا عَلَى ذٰلِكَ
6 تَهَايَؤُوا عَلَى ذٰلِكَ ذ They agreed together upon that, or to do that. (K, * TA.)

هَىْءٌ
هَىْءٌ ذ and هِىْءٌ The calling, or a call, to food and beverage. (K.) ― -b2- The calling, or a call, to camels to drink: (K:) or, [rather,] a call to camels to food, or provender. (TA.) ― -b3- [See arts. جيأ and هأ.]

يَا هَىْءَ مَا لِى
يَا هَىْءَ مَا لِى ذ [but see شىءٌ] [Oh! what has happened to me?] an expression of regret; هَىْءٌ being a word signifying regret for a thing that passes away from one, or escapes him: (S, TA:) or, (as some say, TA,) an expression of wonder: (K:) see also يَاشَىْءِ and يَافَىْءَ, which are syn. with يَاهَىْءَ: (TA:) or هَىْءَ, (accord. to certain of the lexicologists, as related by IB, TA,) is an imperative verbal noun, signifying Attend! (تَنَبَّهْ); like صَهْ, which signifies “ Be silent! ” (K;) the interjection يا being put before it in like manner as it is in the saying of Esh-Shemmakh,
أَلَا يَا اسْقِيَانِى قَبْلَ غَارَةِ سَنْجَالِ
[Come now! O, give me to drink, before the expedition of Sinjلb!]; (TA;) and هىء being indeclinable, with a vowel for its termination to obviate the occurrence of two quiescent letters, and with fet-hah as the final vowel because it is more easy of pronunciation than the others in this case. (K, TA.) ― -b2- [See also art. شيأ.]

هَيْئَةٌ
هَيْئَةٌ ذ and ↓ هِيْئَةٌ Form, fashion, shape, aspect, or appearance; figure, person, mien, feature, or lineaments; (S, TA;) guise; or external state or condition; (Msb;) state with regard to apparel and the like; or garb; (Lth;) state, condition, or case; quality, mode or manner of being: (K:) pl. هَيْآتٌ and هِيْآتٌ. (TA.) ― -b2- حَسَنُ الهَيْئَةِ [of goodly form, aspect, or appearance, guise, state of apparel, garb, &c.]. (S.) ― -b3- [Also, goodliness of form &c.: see 1. See also سَمْتٌ, for an addition.] ― -b4- [هَيْئَةٌ عَارِضَةٌ, in Logic, An accidental mode.] ― -b5- أَقِيلُوا ذَوِى الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ, in a trad., signifies, Forgive ye the people of good qualities &c., who keep to one state and way, their slips. It alludes to those who make a slip unwittingly. (TA.)

هِيْئَةٌ
هِيْئَةٌ ذ : see هَيْئَةٌ.

هَيِىْءٌ
هَيِىْءٌ ذ : see what next follows.

هَيِّئٌ
هَيِّئٌ ذ and ↓ هَيِّىْءٌ A person of good, or goodly, form or appearance, or other properties denoted by the term هَيْئَة. (K.)

مُهَيَّأٌ
مُهَيَّأٌ ذ [Prepared, &c.] ― -b2- Also i. q. زُمَا وَرْدٌ, q. v. (MF, art. ورد.)

مَهَايَأَةٌ
مَهَايَأَةٌ ذ A thing respecting which persons have agreed together. (K, TA.)

مَتَهَيِّئَةٌ
مَتَهَيِّئَةٌ ذ A camel that seldom fails of becoming pregnant when she has been covered. (K.)

##### Türkçe

هَآءَ
1 **هَآءَ** ذ , muzâri‘ **يَهَآءُ** ve **يَهِيْءُ**, (K; ikincisi muteber bir otoriteye ait değildir, Lh;) mastar **هَيْئَةٌ**, O, **هَيْئَةٌ** teriminin delâlet ettiği iyi yahut güzel sûret veya görünüşte, yahut diğer vasıflarda idi veya oldu. (K.) ― -b2- [**هَيُؤَ**, K’ye göre aynı mânâya delâlet eder: fakat aşağıya bak.] ― -b3- **هَيُؤَ**, IHsh ve başkalarına göre, orta kök harfi **ى** olan bu bâbdan tek fiildir: (MF:) K’ye göre, yukarıda işaret edilen bir mânâda **هَآءَ** ile eş anlamlıdır: fakat IJ, onun bir tafdîl mânâsı taşıdığını; “mükemmel [yahut ne mükemmel (bk. **بَطُؤَ** maddesinde **بُطَآنَ**)]dir onun hüküm vermesi!” olan **قَضُوَ** ve “mükemmel [yahut ne mükemmel]dir onun atması yahut ok atması!” olan **رَمُوَ** ile birlikte sayılacağını [dolayısıyla “mükemmel, yahut ne mükemmel,dir onun sûreti veya görünüşü! vb.” mânâsına geldiğini;] ve onun, **قَضُوَ** [ve **رَمُوَ**] gibi, şahıs, zaman ve kip bakımından değişmez olduğunu söyler. O, son kök harfi **ى** olan bir fiilden فَعُلَ vezninde bir fiil yapıldığı gibi, [**قَضُوَ** ve **رَمُوَ**’nun **قَضَى** ve **رَمَى**’dan yapılması gibi,] bunun da orta kök harfi **ى** olan bir fiilden aynı vezin üzere yapıldığını; ve onun, tafdîl mânâsında, taaccüb fiilleri sınıfına ve **نِعْمَ** ile **بِئْسَ**’e benzemesi sebebiyle, şahıs, zaman ve kip bakımından değişmez olduğunu belirtir. Ayrıca, onların [Arapların], orta kök harfi **ى** olan bir fiilden فَعُلَ vezninde (şahıs, zaman ve kip bakımından değişen) bir fiil yapmaktan, telaffuzu güç olanı daha da güç kılmaktan korkarak, kaçındıklarını söyler; zira o durumda **أَبُوعُ بُعْتُ**, ve **بُوعَا** demek zorunda kalacaklardı; ve son kök harfi **ى** olan bir fiilden aynı vezinde değişen bir fiil yapılması hâlinde de vuku bulacağı üzere, telaffuzu daha güç olan **ى**’nın **و**’ya dönüşmesi böylece sıklaşmış olurdu. (TA.) ― -b4- **هَآءَ اِلَيْهِ**, muzâri‘ **يَهَآءُ**, mastar **هِيْئَةٌ**, O, onu yahut onu (şeyi) arzuladı, özledi, onu görmeyi özledi. (K.)

هيّأ
2 **هيّأ** ذ , mastar **تَهْيِئَةٌ** ve **تَهْيِىْءٌ**, [aslî olarak, O, ona **هَيْءَة** (elbise, kılık vb. mânâsıyla) giydirdi yahut onu **هَيْءَة** sahibi kıldı. Bd xviii. 9’a bak. ― -b2- Ve buradan,] O, hazırladı, temin etti, düzenledi, tertip etti, yahut doğru veya iyi bir hâle koydu, vb. (S, K.) [Ve buradan, O, bir işi mümkün yahut uygulanabilir kıldı; onu kolaylaştırdı.]

تهيّأ
5 **تهيّأ** ذ [O yahut o (şey), hazırlanmış, temin edilmiş, düzenlenmiş, tertip edilmiş, yahut doğru veya iyi bir hâle konmuş idi veya oldu, vb. Ve buradan, o (iş) ona mümkün yahut uygulanabilir idi veya oldu: ve o (şey) elde edilebilir idi veya oldu, yahut güç ve erişim dâhilinde idi veya oldu.] ― -b2- **تهيّأ لِلْأَمْرِ**; ve **هَآء لَهُ**, (S, K,) muzâri‘ **يَهَآءُ** (K) ve **يَهِىْءُ**, (S, K,) mastar **هَيْئَةٌ**; (S;) O, şey için kendini hazırladı. (K.) Ör. **وَقَالَتْ هِئْتُ لَكَ** Ve o dedi ki: Senin için kendimi hazırladım: (Akh, S.) [Kur’ân, xii. 23’teki **هَيْتَ** için bir kıraate göre]. ― -b3- [Ayrıca **تهنّأ**’ya bak.] ― -b4- **تهيّأ لَهُ الأَمْرُ**, (Msb, K, madde **اتى**, vb.,) yahut **الشَّىْءٌ**, (S, madde **اتى**, vb.,) Şey yahut iş, ona mümkün yahut uygulanabilir idi veya oldu; ve şey elde edilebilir idi.] ― -b5- **تهيّأ لِلْبُكَآءِ** [O, ağlamaya hazırlandı, yahut ağlamak üzereydi: sık vuku bulan bir ibare; **أَرَادَ البُكَآءَ**, ve **هَمَّ بِالْبُكَاءِ** gibidir.] (S, madde **جهش**, vb.)

تَهَايَؤُوا عَلَى ذٰلِكَ
6 **تَهَايَؤُوا عَلَى ذٰلِكَ** ذ Onlar, bunun üzerinde, yahut bunu yapmaya, birlikte anlaştılar. (K, * TA.)

هَىْءٌ
**هَىْءٌ** ذ ve **هِىْءٌ** Yemeğe ve içeceğe çağırma, yahut bir çağrı. (K.) ― -b2- Develeri su içmeye çağırma, yahut bir çağrı: (K:) yahut, [daha doğrusu,] develeri yemeğe yahut yemeğe (yem) çağırma. (TA.) ― -b3- [**جيأ** ve **هأ** maddelerine bak.]

يَا هَىْءَ مَا لِى
**يَا هَىْءَ مَا لِى** ذ [fakat **شىءٌ**’e bak] [Ah! bana ne oldu?] bir nedâmet ifadesidir; **هَىْءٌ**, kişinin elinden geçen yahut kaçan bir şeye nedâmet mânâsına gelen bir kelime olmak üzere: (S, TA:) yahut, (bazılarının dediğine göre, TA,) bir hayret ifadesidir: (K:) ayrıca **يَاشَىْءِ** ve **يَافَىْءَ**’ya da bak; bunlar **يَاهَىْءَ** ile eş anlamlıdır: (TA:) yahut **هَىْءَ**, (IB’nin naklettiğine göre bazı lugatçılara göre, TA,) “Dikkat et!” (**تَنَبَّهْ**) mânâsına gelen bir emir masdarıdır; “Sus!” mânâsına gelen **صَهْ** gibidir: (K;) ve nidâ edatı **يا**, Esh-Shemmakh’ın şu sözünde olduğu gibi onun önüne getirilmiştir,
**أَلَا يَا اسْقِيَانِى قَبْلَ غَارَةِ سَنْجَالِ**
[Haydi! ey, bana içir, Sinjāl seferinden önce!]; (TA;) ve **هىء** irâb kabul etmeyen olup, iki sâkin harfin bir araya gelmesini gidermek için sonunda bir hareke ile, ve bu durumda diğerlerinden daha kolay telaffuz edildiği için son hareke olarak fetha ile (gelmiştir). (K, TA.) ― -b2- [Ayrıca **شيأ** maddesine bak.]

هَيْئَةٌ
**هَيْئَةٌ** ذ ve ↓ **هِيْئَةٌ** Sûret, tarz, şekil, görünüş yahut dış görünüm; heyet, şahıs, sima, çehre, yahut yüz hatları; (S, TA;) kılık; yahut dış hâl veya durum; (Msb;) giyim ve benzeri bakımından hâl; yahut elbise; (Lth;) hâl, durum yahut keyfiyet; nitelik, varoluş tarzı veya oluş biçimi: (K:) çoğulu **هَيْآتٌ** ve **هِيْآتٌ**. (TA.) ― -b2- **حَسَنُ الهَيْئَةِ** [güzel sûretli, görünüşlü, kılıklı, giyim hâli iyi, elbiseli, vb.]. (S.) ― -b3- [Ayrıca, sûret vb. güzelliği: 1’e bak. Ayrıca bir ilâve için **سَمْتٌ**’e bak.] ― -b4- [Mantıkta, **هَيْئَةٌ عَارِضَةٌ**, arızî bir keyfiyet.] ― -b5- **أَقِيلُوا ذَوِى الهَيْآتِ عَثَرَاتِهِمْ**, bir rivayette, “İyi vasıflar vb. sahibi, bir hâl ve yol üzere duran kimselerin sürçmelerini bağışlayınız” mânâsına gelir. Bu, bilmeyerek sürçenlere işaret eder. (TA.)

هِيْئَةٌ
**هِيْئَةٌ** ذ : **هَيْئَةٌ**’ye bak.

هَيِىْءٌ
**هَيِىْءٌ** ذ : hemen sonra gelen şeye bak.

هَيِّئٌ
**هَيِّئٌ** ذ ve ↓ **هَيِّىْءٌ** **هَيْئَة** teriminin delâlet ettiği iyi yahut güzel sûret veya görünüş, yahut diğer vasıflara sahip bir kimse. (K.)

مُهَيَّأٌ
**مُهَيَّأٌ** ذ [Hazırlanmış, vb.] ― -b2- Ayrıca **زُمَا وَرْدٌ** ile aynı mânâdadır, bk. (MF, madde **ورد**.)

مَهَايَأَةٌ
**مَهَايَأَةٌ** ذ Kişilerin üzerinde birlikte anlaştıkları bir şey. (K, TA.)

مَتَهَيِّئَةٌ
**مَتَهَيِّئَةٌ** ذ Üzerine çekildiğinde gebe kalmaktan pek az geri kalan bir deve. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: هيء

هَآءَ
هَآءَ ( y )  A ,  I ( n. ac. هَيْأَة [ 1t ] ),
a.  Was beautiful.

b.  A ( n. ac. هِيْءَة 2t ) [ Ila ], Yearned for.

c.  A ( n. ac. هَيْءَة 1t ),  see V (b) .

هَيُؤَ
هَيُؤَ U ( n. ac. هَيَآءَة [ 22t ] ),
a.  see supra (a) .

هَيَّأَ
هَيَّأَ II ,
a.  Prepared, fitted out; adjusted, settled; facilitated.

هَاْيَأَ
هَاْيَأَ III
a.  [ acc. &  Fī ], Settled with.... about.

تَهَيَّأَ
تَهَيَّأَ V
a.  [ La ], Was ready for; was possible, feasible for.

b.  [ La ], Prepared for.

تَهَاْيَأَ
تَهَاْيَأَ VI
a.  [ 'Ala ], Agreed upon.

هَيْء
هَيْء [ 1 ],
a.  Call, summons.

هَيْأَة
هَيْأَة [ 1t ] , ( pl. هَيْآت ),
a.  Form, shape, figure, aspect, lineament; mien, guise; garb; state; mode.

هِيْء
هِيْء [ 2 ],
a.  see 1 .

هِيْئَة
هِيْئَة [ 2t ],
a.  see 1t .

هَيِّى
hay~iY^ ,  هَيِيْء [ 25 ] ,
a.  Handsome, comely, prepossessing.

مُهَيَّأ
مُهَيَّأ [ N. P.
a.  II], Ready.

تَهْيِئَة
تَهْيِئَة [ N. Ac.
a.  II], Preparations.

مُهَايَأَة
مُهَايَأَة ,  مُهَايَاة
a.  Arrangement, understanding.

يَا هَيْءَ
يَا هَيْءَ
a.  Oh!

b.  Listen!

عِلْم الهَيْئَة
عِلْم الهَيْئَة
a.  Astronomy.

b.  Phrenology.

هَيْئَة عَارِضَة
هَيْئَة عَارِضَة
a.  Accidental mode ( logic ).

##### Türkçe

هَآءَ
**هَآءَ** ( y )  A ,  I ( n. ac. **هَيْأَة** [ 1t ] ),
a. Güzel oldu.

b.  A ( n. ac. **هِيْءَة** 2t ) [ Ila ], Özlem duydu.

c.  A ( n. ac. **هَيْءَة** 1t ),  bkz. V (b) .

هَيُؤَ
**هَيُؤَ** U ( n. ac. **هَيَآءَة** [ 22t ] ),
a.  yukarıya bkz. (a) .

هَيَّأَ
**هَيَّأَ** II ,
a. Hazırladı, donattı; ayarladı, düzene koydu; kolaylaştırdı.

هَاْيَأَ
**هَاْيَأَ** III
a.  [ acc. &  Fī ], .... ile .... hakkında uzlaştı.

تَهَيَّأَ
**تَهَيَّأَ** V
a.  [ La ], .... için hazır oldu; .... için mümkün oldu, yapılabilir oldu.

b.  [ La ], .... için hazırlandı.

تَهَاْيَأَ
**تَهَاْيَأَ** VI
a.  [ 'Ala ], Üzerinde anlaştı.

هَيْء
**هَيْء** [ 1 ],
a. Çağrı, davet.

هَيْأَة
**هَيْأَة** [ 1t ] , ( pl. **هَيْآت** ),
a. Biçim, şekil, suret, görünüş, çehre çizgisi; hâl, kılık; giysi; durum; tarz.

هِيْء
**هِيْء** [ 2 ],
a.  bkz. 1 .

هِيْئَة
**هِيْئَة** [ 2t ],
a.  bkz. 1t .

هَيِّى
hay~iY^ ,  **هَيِيْء** [ 25 ] ,
a. Yakışıklı, güzel, alımlı.

مُهَيَّأ
**مُهَيَّأ** [ N. P.
a.  II], Hazır.

تَهْيِئَة
**تَهْيِئَة** [ N. Ac.
a.  II], Hazırlıklar.

مُهَايَأَة
**مُهَايَأَة** ,  **مُهَايَاة**
a. Düzenleme, anlaşma.

يَا هَيْءَ
**يَا هَيْءَ**
a. Ah!

b. Dinle!

عِلْم الهَيْئَة
**عِلْم الهَيْئَة**
a. Astronomi.

b. Frenoloji.

هَيْئَة عَارِضَة
**هَيْئَة عَارِضَة**
a. Arızî tarz (mantık).
